SKILL: Training van vaardigheden in een neonatologisch skillslab
SKILL: Training van vaardigheden in een neonatologisch skillslab
SKILL: Training van vaardigheden in een neonatologisch skillslab
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
<strong>SKILL</strong>: <strong>Tra<strong>in</strong><strong>in</strong>g</strong> <strong>van</strong> <strong>vaardigheden</strong> <strong>in</strong> <strong>een</strong><br />
<strong>neonatologisch</strong> <strong>skillslab</strong><br />
dr. S. Bambang Oetomo, k<strong>in</strong>derarts-neonatoloog, A. Osagiator en P. <strong>van</strong> der Vleuten,<br />
NICU verpleegkundigen<br />
Inleid<strong>in</strong>g<br />
Neonatologie is <strong>een</strong> specialisme waar hoogwaardige<br />
technologische apparatuur, medische en verpleegkundige<br />
<strong>vaardigheden</strong> <strong>een</strong> cruciale rol spelen. Op de<br />
Neonatale Intensive Care Unit (NICU) doen zich<br />
regelmatig situaties voor die acuut handelen vereisen<br />
<strong>van</strong> het team <strong>van</strong> artsen en verpleegkundigen. Enkele<br />
voorbeelden zijn: de op<strong>van</strong>g <strong>van</strong> <strong>een</strong> pasgeborene op<br />
de afdel<strong>in</strong>g verloskunde, waarbij ernstige per<strong>in</strong>atale<br />
asfyxie wordt verwacht, en <strong>een</strong> beademde patiënt die<br />
acuut cyanotisch wordt. In het eerste geval zal het<br />
team voorbereid moeten zijn op de reanimatie <strong>van</strong><br />
<strong>een</strong> pasgeborene en <strong>in</strong> het tweede geval moet het<br />
team snel <strong>een</strong> diagnostisch proces doorlopen om de<br />
oorzaak <strong>van</strong> de cyanose op te sporen gevolgd door<br />
behandel<strong>in</strong>g er<strong>van</strong>, zoals endotracheale <strong>in</strong>tubatie en<br />
thoraxdra<strong>in</strong>age. Het mag <strong>van</strong> de afdel<strong>in</strong>g worden<br />
geëist dat er adequaat <strong>in</strong> deze situaties wordt geanticipeerd<br />
en gehandeld.<br />
Naast de handel<strong>in</strong>gen die grote spoed vereisen zijn er<br />
tal <strong>van</strong> <strong>in</strong>grepen en procedures die vlot moeten worden<br />
uitgevoerd, zij het met <strong>een</strong> ger<strong>in</strong>gere tijdsdruk.<br />
Hierbij kan worden gedacht aan het <strong>in</strong>brengen <strong>van</strong><br />
<strong>in</strong>travasale lijnen, zoals navelkatheters en perifere<br />
‘lange lijnen’. Bij de bovenstaande procedures is de<br />
samenwerk<strong>in</strong>g tussen artsen en verpleegkundigen<br />
zeer belangrijk. Beide discipl<strong>in</strong>es moeten weten wat<br />
hun rol is en wat men <strong>van</strong> elkaar kan verwachten.<br />
Daarnaast worden diverse procedures primair door<br />
verpleegkundigen uitgevoerd, zoals het <strong>in</strong>brengen<br />
<strong>van</strong> <strong>een</strong> maagsonde, het aanleggen <strong>van</strong> <strong>een</strong> perifeer<br />
<strong>in</strong>fuus en het fixeren <strong>van</strong> <strong>een</strong> nasotracheale tube.<br />
Een groot aantal handel<strong>in</strong>gen zijn dagelijkse rout<strong>in</strong>e<br />
en betrekkelijk <strong>een</strong>voudig en kunnen steeds opnieuw<br />
geheel volgens de regels der kunst worden uitgevoerd<br />
(maagsondes en perifere <strong>in</strong>fusen). Andere <strong>in</strong>grepen<br />
vereisen <strong>een</strong> gedegen voorbereid<strong>in</strong>g, bestaande uit<br />
het klaar zetten <strong>van</strong> het te gebruiken materiaal en het<br />
organiseren <strong>van</strong> het proces (endotracheaal uitzuigen).<br />
Tenslotte kenmerken <strong>een</strong> aantal procedures zich door<br />
<strong>een</strong> specifieke handigheid en gedegen coörd<strong>in</strong>atie<br />
onder stressvolle omstandigheid (endotracheale <strong>in</strong>tubatie<br />
en thoraxdra<strong>in</strong>age).<br />
In deze omgev<strong>in</strong>g <strong>van</strong> ‘high tech’ en specifieke handel<strong>in</strong>gen<br />
en <strong>in</strong>grepen worden diverse professionals<br />
opgeleid. <strong>Tra<strong>in</strong><strong>in</strong>g</strong> <strong>van</strong> omgaan met de apparatuur en<br />
het uitvoeren en assisteren bij de procedures is <strong>een</strong><br />
onlosmakelijk deel <strong>van</strong> de opleid<strong>in</strong>g voor deze professionals.<br />
Daarnaast is het <strong>van</strong> het grootste belang<br />
dat de professionals zelf regelmatig nagaan of zij<br />
bovengeschetste handel<strong>in</strong>gen en procedures nog voldoende<br />
beheersen.<br />
Om <strong>in</strong> deze behoefte te voorzien heeft <strong>een</strong> aantal verpleegkundigen<br />
<strong>van</strong> de NICU <strong>van</strong> Máxima Medisch<br />
Centrum (MMC) het <strong>in</strong>itiatief genomen om <strong>een</strong> tra<strong>in</strong><strong>in</strong>gsprogramma<br />
<strong>in</strong> <strong>een</strong> Skillslab op te zetten om de<br />
procedures en <strong>vaardigheden</strong> <strong>in</strong> de neonatologie te<br />
gaan verzorgen.<br />
Didactische werkvormen<br />
De schol<strong>in</strong>g wordt uitgevoerd door de werkgroep<br />
<strong>SKILL</strong> <strong>in</strong> samenwerk<strong>in</strong>g met k<strong>in</strong>derartsen, neonatologen,<br />
NICU-verpleegkundigen en praktijkdocenten.<br />
De opzet <strong>van</strong> <strong>SKILL</strong> is om schol<strong>in</strong>g en tra<strong>in</strong><strong>in</strong>g voor<br />
en door verpleegkundigen te laten doen. Als basis<br />
hiervoor is gekozen voor het Skillslab 2000 model 1 .<br />
Dit model heeft vier fasen: De cognitieve fase, de oefenfase,<br />
de automatiser<strong>in</strong>gsfase en de plann<strong>in</strong>gsfase.<br />
De eerste fase, de cognitieve fase, is de fase waar<strong>in</strong><br />
de cursist zich oriënteert op het doel <strong>van</strong> de handel<strong>in</strong>g.<br />
Hij probeert <strong>in</strong>zicht te verwerven <strong>in</strong> het handel<strong>in</strong>gsverloop<br />
en de pr<strong>in</strong>cipes <strong>van</strong> de handel<strong>in</strong>g.<br />
Zodra de cursist zich deze fase eigen heeft gemaakt<br />
en voldoende kennis en <strong>in</strong>zicht heeft verworven, gaat<br />
hij naar fase twee, de oefenfase. In deze fase gaat hij<br />
de handel<strong>in</strong>g begeleid oefenen <strong>in</strong> het <strong>skillslab</strong>. Vervolgens<br />
zal hij de handel<strong>in</strong>g steeds meer zelfstandig<br />
gaan oefenen om af te sluiten met simulatiepatiëntencontact,<br />
waarbij patiëntgebonden situaties zoveel mogelijk<br />
worden nagebootst. In deze fase is er naast<br />
aandacht voor technische <strong>vaardigheden</strong> ook aandacht<br />
voor de communicatieve <strong>vaardigheden</strong> met de patiënt.<br />
Bij communicatieve <strong>vaardigheden</strong> moet bij pasgeborenen<br />
worden gedacht aan het geruststellen en troosten<br />
<strong>van</strong> het k<strong>in</strong>d, het voorkomen <strong>van</strong> stress en het<br />
geven <strong>van</strong> positieve prikkels om de negatieve prikkels<br />
te compenseren. Het kan ook bestaan uit communicatie<br />
met de ouders, collega’s en artsen. De oefenfase<br />
wordt afgesloten met <strong>een</strong> toets<strong>in</strong>g.<br />
In de automatiser<strong>in</strong>gsfase is er voor het eerst <strong>een</strong> direct<br />
contact met <strong>een</strong> ‘echte’ pasgeborene. De cursist<br />
kan nu de geleerde handel<strong>in</strong>g onder begeleid<strong>in</strong>g oefenen.<br />
De cont<strong>in</strong>uïteit en kwaliteit <strong>van</strong> zorg blijft gewaarborgd<br />
door de aanwezigheid <strong>van</strong> <strong>een</strong> bevoegd<br />
praktijkdocent.<br />
Het <strong>skillslab</strong>-model sluit af met <strong>een</strong> plann<strong>in</strong>gsfase,<br />
waar<strong>in</strong> de cursist de aangeleerde handel<strong>in</strong>g zelfstandig<br />
kan uitvoeren en evalueren. De begeleid<strong>in</strong>g v<strong>in</strong>dt<br />
nu op afstand plaats <strong>in</strong> de vorm <strong>van</strong> <strong>een</strong> praktijktoets<strong>in</strong>g,<br />
waarbij de cursist kan aangeven of hij de<br />
zorgsituatie voldoende beheerst en eventuele leerpunten<br />
kan benoemen.<br />
Het voordeel <strong>van</strong> de Skillslab-methode is dat <strong>een</strong><br />
groot gedeelte <strong>van</strong> de schol<strong>in</strong>g niet op de afdel<strong>in</strong>g of<br />
131 Medisch Journaal, jaargang 35, no. 3 2006
ij de pasgeborene plaatsv<strong>in</strong>dt. Dat geeft rust voor de<br />
afdel<strong>in</strong>g, de deelnemer aan de oefen<strong>in</strong>g en de docent.<br />
Men kan vrijelijk praten en onbeperkt oefenen zonder<br />
het gevoel te hebben ‘op de v<strong>in</strong>gers te worden gekeken’<br />
door ouders of medewerkers. In het Skillslab<br />
kan ook zonder schroom feedback worden gegeven<br />
aan de deelnemer en de docent.<br />
Een ander voordeel is de structurele aanpak, beg<strong>in</strong>nend<br />
bij de theorie en e<strong>in</strong>digend met <strong>een</strong> praktijktoets<strong>in</strong>g.<br />
Voor de toets<strong>in</strong>g wordt <strong>een</strong> handel<strong>in</strong>genschema<br />
gebruikt waarop elk onderdeeltje <strong>van</strong> de handel<strong>in</strong>g<br />
apart wordt benoemd en beoordeeld.<br />
Zoals eerder werd aangegeven, is de opzet <strong>van</strong> het<br />
project <strong>SKILL</strong> bedoeld voor en door verpleegkundigen.<br />
Inmiddels is gebleken dat deze werkvorm zich<br />
ook prima eigent voor het opleiden <strong>van</strong> arts-assistenten<br />
en nurse-practitioners. Maar ook voor specialisten<br />
die bepaalde, niet frequent voorkomende, handel<strong>in</strong>gen<br />
willen oefenen. In MMC wordt het <strong>neonatologisch</strong><br />
<strong>skillslab</strong> daarom regelmatig gebruikt door alle<br />
discipl<strong>in</strong>es die te maken hebben met de directe zorg<br />
voor de pasgeborene.<br />
Materialen en leermiddelen<br />
Dat <strong>een</strong> <strong>skillslab</strong> per def<strong>in</strong>itie niet erg kostbaar hoeft<br />
te zijn, wordt door de groep NICU-verpleegkundigen<br />
bewezen. Zij wisten b<strong>in</strong>nen het ziekenhuis <strong>een</strong> ruimte<br />
te verkrijgen met aansluit<strong>in</strong>gen voor perslucht,<br />
zuurstof en vacuüm. Vervolgens werd <strong>een</strong> patiëntenplaats<br />
gecreëerd met deels afgeschreven apparatuur.<br />
Als er geoefend moet worden met de huidige apparatuur,<br />
wordt deze verplaatst naar het <strong>skillslab</strong>.<br />
Een probleem waar de groep verpleegkundigen tegen<br />
aan is gelopen, is de grootte <strong>van</strong> de simulatiepoppen<br />
en de complexiteit <strong>van</strong> de handel<strong>in</strong>gen. Er zijn voor<br />
zover bekend b<strong>in</strong>nen de <strong>in</strong>dustrie g<strong>een</strong> simulatiemodellen<br />
bekend die de grootte hebben <strong>van</strong> <strong>een</strong> premature<br />
pasgeborene. Daarom is er <strong>een</strong> pop ontwikkeld<br />
die volledig beademd kan worden en waarbij het mogelijk<br />
is om tubes en maagsondes <strong>in</strong> te brengen en op<br />
de juiste manier af te plakken. Daarnaast kunnen er <strong>in</strong><br />
<strong>een</strong> echte navelstreng navelkatheters worden <strong>in</strong>gebracht.<br />
Ook is het mogelijk om bepaalde hartgeruisen<br />
waar te nemen op de thorax <strong>van</strong> de pop. De pop die<br />
hiervoor wordt gebruikt, werd <strong>in</strong> de plaatselijke speelgoedzaak<br />
gekocht en vervolgens geheel verbouwd.<br />
Een simulator stuurt de monitor aan zodat de situatie<br />
zo natuurgetrouw mogelijk wordt weergegeven.<br />
Inmiddels heeft het <strong>neonatologisch</strong> <strong>skillslab</strong> b<strong>in</strong>nen<br />
MMC haar nut bewezen en zijn er samenwerk<strong>in</strong>gsverbanden<br />
en tra<strong>in</strong><strong>in</strong>gen ontwikkeld samen met de<br />
specialismen obstetrie en oogheelkunde. Deze simulatietra<strong>in</strong><strong>in</strong>gen<br />
stellen hogere eisen aan het <strong>skillslab</strong><br />
en de gebruikte materialen. Deze simulatietra<strong>in</strong><strong>in</strong>gen<br />
zijn vaak multidiscipl<strong>in</strong>air en hebben bijna altijd <strong>een</strong><br />
Medisch Journaal, jaargang 35, no. 3 2006<br />
spoedeisend karakter. Het doel <strong>van</strong> deze simulatietra<strong>in</strong><strong>in</strong>gen<br />
is om complexe situaties, zoals de op<strong>van</strong>g<br />
<strong>van</strong> <strong>een</strong> ernstig prematuur k<strong>in</strong>d of <strong>een</strong> zwangere met<br />
<strong>een</strong> ernstige HELLP, zo gestructureerd mogelijk te<br />
laten verlopen. De aanwezige professionals hebben<br />
hier<strong>in</strong> ieder hun eigen taak. Door dit soort situaties<br />
regelmatig te tra<strong>in</strong>en slijt er <strong>een</strong> bepaalde vorm <strong>van</strong><br />
rout<strong>in</strong>e <strong>in</strong> deze toch complexe situaties. Maar het is<br />
ook <strong>een</strong> moment om stil te staan bij de gebruikte procedures<br />
en deze te beoordelen op hun bruikbaarheid.<br />
Zoals reeds werd aangegeven vraagt dit soort simulatietra<strong>in</strong><strong>in</strong>gen<br />
om specifieke oefenmaterialen. Daarom<br />
is er <strong>een</strong> samenwerk<strong>in</strong>gsrelatie aangegaan met de<br />
Technische Universiteit E<strong>in</strong>dhoven, afdel<strong>in</strong>g Industrial<br />
Design, om samen <strong>een</strong> natuurgetrouw model te<br />
bouwen <strong>van</strong> <strong>een</strong> premature pasgeborene die over diverse<br />
specifieke eigenschappen beschikt. Er worden<br />
diverse modellen ontworpen die afhankelijk <strong>van</strong> de<br />
simulatietra<strong>in</strong><strong>in</strong>g kunnen worden <strong>in</strong>gezet en die volledig<br />
computergestuurd zijn.<br />
Bij het project <strong>SKILL</strong> g<strong>in</strong>g het om het vaardig worden<br />
en het vaardig blijven. De simulatietra<strong>in</strong><strong>in</strong>gen die<br />
nu ontwikkeld worden richten zich op samenwerk<strong>in</strong>g<br />
<strong>in</strong> multidiscipl<strong>in</strong>air verband <strong>in</strong> stressvolle situaties, en<br />
op situaties waarbij <strong>in</strong> korte tijd veel gea<strong>van</strong>ceerde<br />
apparatuur dient te worden <strong>in</strong>gezet. Daarnaast biedt<br />
<strong>een</strong> ruimte die de werkelijkheid <strong>van</strong> de patiëntenplaats<br />
benadert ook mogelijkheden die anders nooit<br />
te oefenen zijn, zoals de ontruim<strong>in</strong>g <strong>van</strong> <strong>een</strong> zaal met<br />
k<strong>in</strong>deren die worden beademd. Dit zijn situaties<br />
waar<strong>van</strong> men hoopt dat ze nooit voor zullen komen;<br />
echter als ze voorkomen moeten de medewerkers er<br />
op voorbereid zijn en b<strong>in</strong>nen afzienbare tijd <strong>een</strong> volledige<br />
zaal, volgens het triagepr<strong>in</strong>cipe kunnen ontruimen.<br />
De afgelopen jaren zijn vooral gericht op het opzetten<br />
en onderhouden <strong>van</strong> <strong>een</strong> goed geoutilleerd, <strong>neonatologisch</strong><br />
<strong>skillslab</strong>. In deze periode hebben we weten<br />
aan te tonen dat zo’n <strong>skillslab</strong> bestaansrecht heeft<br />
en dat het de kwaliteit <strong>van</strong> zorg en de patiëntveiligheid<br />
ten goede komt. De komende jaren willen we<br />
ons richten op het verder ontwikkelen <strong>van</strong> simulatiesett<strong>in</strong>gs<br />
die de werkelijkheid zoveel mogelijk zullen<br />
benaderen. B<strong>in</strong>nen de neonatologie staan de ontwikkel<strong>in</strong>gen<br />
niet stil. Het is daarom <strong>van</strong> belang dat de<br />
professionals die b<strong>in</strong>nen dit vakgebied werkzaam<br />
zijn, goed beslagen ten ijs komen. Daarom is het opzetten<br />
<strong>van</strong> <strong>een</strong> simulatiecentrum, met daarb<strong>in</strong>nen <strong>een</strong><br />
<strong>skillslab</strong>, <strong>van</strong> het grootste belang.<br />
Literatuur<br />
1. Strijbos A. Het <strong>skillslab</strong>-model: cont<strong>in</strong>uïteit <strong>in</strong> het b<strong>in</strong>nen- en buitenschools<br />
vaardigheidsleren. Onderwijs en gezondheidszorg 2000;<br />
24: 5-10.<br />
132