De negatief-polaire uitdrukkingen van het Nederlands Inleiding en ...
De negatief-polaire uitdrukkingen van het Nederlands Inleiding en ...
De negatief-polaire uitdrukkingen van het Nederlands Inleiding en ...
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
verkiezingsjaar zijn de hallelujaverhal<strong>en</strong><br />
nooit <strong>van</strong> de lucht (UK, 18-9-1997).<br />
441. uit de lucht kom<strong>en</strong> vall<strong>en</strong>: volkom<strong>en</strong><br />
onverwacht zijn. <strong>De</strong> uitdrukking is al<br />
gangbaar <strong>van</strong>af de 17e eeuw, maar wordt<br />
aan<strong>van</strong>kelijk niet <strong>negatief</strong>-polair gebruikt<br />
<strong>en</strong> vooral gebezigd <strong>van</strong> person<strong>en</strong> die<br />
onver-wacht opduik<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> soort deus<br />
ex machina. Vgl. Somtyds koom<strong>en</strong> ook<br />
God<strong>en</strong>, Godess<strong>en</strong> of voornaame Tov<strong>en</strong>aarsters<br />
[..] als uit de lucht vall<strong>en</strong>, om de<br />
ontknooping te mak<strong>en</strong> (Justus <strong>van</strong> Eff<strong>en</strong>,<br />
<strong>De</strong> Hollandsche Spectator 4, 110). Het<br />
WNT beschouwt <strong>het</strong> als e<strong>en</strong> le<strong>en</strong>vertaling<br />
<strong>van</strong> <strong>het</strong> Latijnse de caelo decidere. Teg<strong>en</strong>woordig<br />
wordt de uitdrukking vooral<br />
gebruikt om gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong> aan te duid<strong>en</strong>.<br />
Hierbij is er e<strong>en</strong> duidelijke voorkeur voor<br />
negatieve context<strong>en</strong>, hoewel positieve<br />
voorkom<strong>en</strong>s zeker niet ongrammaticaal<br />
zijn. In mijn materiaal (93 vindplaats<strong>en</strong>) is<br />
74% <strong>negatief</strong>, 24% positief, 1% vraagzin,<br />
<strong>en</strong> 1% complem<strong>en</strong>t <strong>van</strong> e<strong>en</strong> <strong>negatief</strong><br />
predikaat. Vertrouw<strong>en</strong> in zorg komt nooit<br />
uit de lucht vall<strong>en</strong> (www. zonnebloem.nl).<br />
<strong>De</strong> irritatie <strong>van</strong> Jospin komt niet uit de<br />
lucht vall<strong>en</strong> (<strong>De</strong> Volkskrant 3-12-1998).<br />
PSV’s tweede treffer kwam ook min of<br />
meer uit de lucht vall<strong>en</strong> (idem, 23-11-<br />
1998). Met name als de uitdrukking slaat<br />
op e<strong>en</strong> ontknoping (<strong>van</strong> e<strong>en</strong> film, toneelvoorstelling<br />
e.d., of <strong>van</strong> e<strong>en</strong> voetbalwedstrijd)<br />
is de uitdrukking niet <strong>negatief</strong>polair:<br />
de 7 gevall<strong>en</strong> die e<strong>en</strong>duidig tot deze<br />
categorie hor<strong>en</strong> in mijn materiaal zijn<br />
allemaal positief.<br />
442. will<strong>en</strong> lukk<strong>en</strong>: succes hebb<strong>en</strong>. Vaste<br />
combinatie met <strong>het</strong> onpersoonlijke will<strong>en</strong><br />
(net als bijv. will<strong>en</strong> vlott<strong>en</strong>). Prof. Guus<br />
Extra, gespecialiseerd in meertaligheid in<br />
de multiculturele sam<strong>en</strong>leving, bevestigt<br />
dat <strong>het</strong> maar niet wil lukk<strong>en</strong> met <strong>het</strong><br />
onderwijs in eig<strong>en</strong> taal (NRC, 22-6-2002).<br />
Op 112 voorkom<strong>en</strong>s in mijn materiaal zijn<br />
er meer dan 100 combinaties met e<strong>en</strong><br />
<strong>negatief</strong> elem<strong>en</strong>t, meestal niet. Daarnaast<br />
kom<strong>en</strong> ook voorkom<strong>en</strong>s in positieve,<br />
81<br />
conditionele <strong>en</strong> vraagzinn<strong>en</strong> sporadisch<br />
voor. Wil zelf pasta mak<strong>en</strong> lukk<strong>en</strong>, dan is<br />
e<strong>en</strong> goed pastadeeg e<strong>en</strong> vereiste (<strong>De</strong><br />
Volkskrant, 7-10-1993). Nou maar ev<strong>en</strong><br />
kijk<strong>en</strong> of <strong>het</strong> me de kom<strong>en</strong>de week wil<br />
lukk<strong>en</strong> ev<strong>en</strong> cont<strong>en</strong>t te word<strong>en</strong> als Kok<br />
(Trouw, 9-2-1998). E<strong>en</strong> boek volschrijv<strong>en</strong><br />
over <strong>het</strong> mannelijk geslachtsorgaan <strong>en</strong> zijn<br />
functioner<strong>en</strong> wil nog wel lukk<strong>en</strong>, want de<br />
thema's <strong>en</strong> de invalshoek<strong>en</strong> ligg<strong>en</strong> voor <strong>het</strong><br />
opschepp<strong>en</strong> (<strong>De</strong> Volkskrant, 12-6-1993).<br />
443. lust<strong>en</strong>: moet<strong>en</strong>, will<strong>en</strong>. Normaal<br />
wordt dit werkwoord gezegd <strong>van</strong> eetbare<br />
zak<strong>en</strong> (“ik lust die bami niet”), maar als<br />
<strong>het</strong> gezegd wordt <strong>van</strong> person<strong>en</strong> of nieteetbare<br />
zak<strong>en</strong> heeft <strong>het</strong> e<strong>en</strong> uitgesprok<strong>en</strong><br />
<strong>negatief</strong>-polair karakter. <strong>De</strong> deftige her<strong>en</strong><br />
hebb<strong>en</strong> me nooit gelust (Humo, 10-6-<br />
1997). Slowak<strong>en</strong> lust<strong>en</strong> Navo niet (Trouw,<br />
12-3-1998). [H]et divide et impera <strong>van</strong><br />
Bouws lust ik niet meer (E. du Perron,<br />
brief aan M<strong>en</strong>no ter Braak, in M. ter Braak<br />
<strong>en</strong> E. du Perron, Briefwisseling 1930-<br />
1940, dl 1, 462). Wanneer lust<strong>en</strong> wordt<br />
gezegd <strong>van</strong> eetbare zak<strong>en</strong>, is er ook e<strong>en</strong><br />
zekere mate <strong>van</strong> negatieve polariteit, zij<br />
<strong>het</strong> dat ook veel voorkom<strong>en</strong>s in combinatie<br />
met wel vall<strong>en</strong> te noter<strong>en</strong> (10 op 32<br />
voorkom<strong>en</strong>s), <strong>en</strong> ook nogal wat zuiver<br />
positieve voorkom<strong>en</strong>s met graag.<br />
maatbepaling, <strong>uitdrukking<strong>en</strong></strong> met e<strong>en</strong>.<br />
Dit is e<strong>en</strong> vrij grote klasse <strong>van</strong> verbale<br />
<strong>negatief</strong>-<strong>polaire</strong> <strong>uitdrukking<strong>en</strong></strong>, waartoe<br />
behor<strong>en</strong> afdo<strong>en</strong> aan, kunn<strong>en</strong> schel<strong>en</strong>,<br />
uitmak<strong>en</strong>, zich aantrekk<strong>en</strong> <strong>van</strong>.<br />
Opmerk<strong>en</strong>swaard is met name dat de<br />
maatbepaling verplicht is, t<strong>en</strong>zij niet<br />
fungeert als trigger: Dat kan me niet(s)<br />
schel<strong>en</strong>. Dat kan niemand *(iets) schel<strong>en</strong>.<br />
(Bij zich aantrekk<strong>en</strong> <strong>van</strong> is e<strong>en</strong> maatbepaling<br />
altijd verplicht: Jan trok zich<br />
niets/*niet aan <strong>van</strong> <strong>het</strong> gekerm.) Als<br />
maatbepaling<strong>en</strong> funger<strong>en</strong> doorgaans<br />
indefiniete NPs, zoals iets, niets, veel,<br />
weinig, wat, slechts e<strong>en</strong> beetje, ge<strong>en</strong> bal,<br />
etc. Dankzij de maatbepaling funger<strong>en</strong><br />
deze <strong>uitdrukking<strong>en</strong></strong> als mhu's.