De negatief-polaire uitdrukkingen van het Nederlands Inleiding en ...
De negatief-polaire uitdrukkingen van het Nederlands Inleiding en ...
De negatief-polaire uitdrukkingen van het Nederlands Inleiding en ...
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
In zin (18) heeft negatie bereik over de because-bijzin, die daardoor fungeert als<br />
interv<strong>en</strong>iër<strong>en</strong>d elem<strong>en</strong>t t<strong>en</strong> opzichte <strong>van</strong> de <strong>negatief</strong>-<strong>polaire</strong> uitdrukking hold a candle to. In<br />
(19) daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong> blijft de because-bijzin buit<strong>en</strong> <strong>het</strong> bereik <strong>van</strong> negatie. In <strong>het</strong> <strong>Nederlands</strong><br />
ligg<strong>en</strong> de zak<strong>en</strong> precies zo:<br />
(20) *Jan zijn bijdrage kon niet tipp<strong>en</strong> aan die <strong>van</strong> Marie omdat hij zich ook maar<br />
<strong>en</strong>igszins had ingezet.<br />
(21) Jan zijn bijdrage kon niet tipp<strong>en</strong> aan die <strong>van</strong> Marie omdat hij e<strong>en</strong> luilak is.<br />
Nog duidelijker wordt e<strong>en</strong> <strong>en</strong> ander als we de woordvolgorde aanpass<strong>en</strong>:<br />
(22) *Niet omdat hij zich ook maar <strong>en</strong>igszins had ingezet kon Jan zijn bijdrage<br />
tipp<strong>en</strong> aan die <strong>van</strong> Marie.<br />
(23) Omdat hij e<strong>en</strong> luilak is, kon Jan zijn bijdrage niet tipp<strong>en</strong> aan die <strong>van</strong> Marie.<br />
5. Collocaties<br />
Met <strong>het</strong> k<strong>en</strong>sc<strong>het</strong>s<strong>en</strong> <strong>van</strong> de logische eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> <strong>van</strong> de diverse omgeving<strong>en</strong> waarin<br />
<strong>polaire</strong> <strong>uitdrukking<strong>en</strong></strong> zich ophoud<strong>en</strong> zijn we er nog niet. Veel <strong>uitdrukking<strong>en</strong></strong> stell<strong>en</strong><br />
aanvull<strong>en</strong>de eis<strong>en</strong> aan hun omgeving, via zgn. collocatierelaties (cf. Van der Woud<strong>en</strong> 1997).<br />
E<strong>en</strong> collocatie <strong>van</strong> X is e<strong>en</strong> uitdrukking die vaak sam<strong>en</strong> met X optreedt. Zo treedt achterwege<br />
vrijwel uitsluit<strong>en</strong>d op met blijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> lat<strong>en</strong>.<br />
Zo zijn nogal wat werkwoord<strong>en</strong> <strong>en</strong> werkwoordelijke <strong>uitdrukking<strong>en</strong></strong> vooral dan<br />
<strong>negatief</strong>-polair <strong>van</strong> karakter als ze gebruikt word<strong>en</strong> in combinatie met modale hulpwerkwoord<strong>en</strong>.<br />
Welke hulpwerkwoord<strong>en</strong> dat zijn, verschilt ook nog e<strong>en</strong>s <strong>van</strong> uitdrukking tot<br />
uitdrukking. Omdat de modale werkwoord<strong>en</strong> variabel zijn, heeft <strong>het</strong> ge<strong>en</strong> zin om ze te<br />
beschouw<strong>en</strong> als onderdeel <strong>van</strong> e<strong>en</strong> complexe <strong>negatief</strong>-<strong>polaire</strong> uitdrukking. Als voorbeeld<strong>en</strong><br />
kunn<strong>en</strong> geld<strong>en</strong> de <strong>uitdrukking<strong>en</strong></strong> uit <strong>het</strong> oog verliez<strong>en</strong>, ontveinz<strong>en</strong>, <strong>en</strong> achterblijv<strong>en</strong>, die in<br />
combinatie met will<strong>en</strong>, moet<strong>en</strong>, mog<strong>en</strong>, kunn<strong>en</strong>, (adhortatief) lat<strong>en</strong> etc. <strong>negatief</strong>-polair gedrag<br />
verton<strong>en</strong>. Vergelijk bijv.:<br />
(24) Hij verloor haar (niet) uit <strong>het</strong> oog.<br />
(25) Lat<strong>en</strong> we haar *(niet) uit <strong>het</strong> oog verliez<strong>en</strong>.<br />
(26) We blijv<strong>en</strong> (niet) achter bij de rest.<br />
(27) We kunn<strong>en</strong> *(niet) achterblijv<strong>en</strong>.<br />
Soms treedt in plaats <strong>van</strong> e<strong>en</strong> modaal werkwoord als moet<strong>en</strong> de imperatief op, of in oudere<br />
stadia <strong>van</strong> <strong>het</strong> <strong>Nederlands</strong> de aanvoeg<strong>en</strong>de wijs:<br />
(28) M<strong>en</strong> ontveinze zich *(niet) hoe moeilijk zoiets is.<br />
(29) Verlies onze belang<strong>en</strong> *(niet) uit <strong>het</strong> oog!<br />
<strong>De</strong> zinn<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> ster zijn overig<strong>en</strong>s niet ongrammaticaal in de strikte zin <strong>van</strong> <strong>het</strong> woord,<br />
maar ongebruikelijk, niet-idiomatisch. Vaak is er ook e<strong>en</strong> pragmatische verklaring voor te<br />
vind<strong>en</strong>: <strong>het</strong> aanrad<strong>en</strong> <strong>van</strong> acties die inher<strong>en</strong>t <strong>negatief</strong> zijn, ligt niet in de rede. Daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong> is<br />
<strong>het</strong> vermijd<strong>en</strong> <strong>van</strong> dergelijke acties wel aanbevel<strong>en</strong>swaardig. Vandaar dat combinaties <strong>van</strong><br />
negatie, modale operator <strong>en</strong> inher<strong>en</strong>t-<strong>negatief</strong> predikaat zich kunn<strong>en</strong> ontwikkel<strong>en</strong> tot vaste<br />
verbinding<strong>en</strong>. Overig<strong>en</strong>s is <strong>het</strong> niet zo, dat alle negatieve predikat<strong>en</strong> zich in deze richting<br />
VII