De negatief-polaire uitdrukkingen van het Nederlands Inleiding en ...
De negatief-polaire uitdrukkingen van het Nederlands Inleiding en ...
De negatief-polaire uitdrukkingen van het Nederlands Inleiding en ...
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
t<strong>en</strong> 10 uur<strong>en</strong> 's avondts, terwyl <strong>het</strong> hardt<br />
reg<strong>en</strong>de, <strong>en</strong> 't zoo donker was datm<strong>en</strong><br />
naaulyks e<strong>en</strong> handt voor d'oog<strong>en</strong> zi<strong>en</strong><br />
konde (Het lev<strong>en</strong> <strong>van</strong> zyne Hoogheit Johan<br />
Willem Friso, etc., deel 1, uit <strong>het</strong> Frans<br />
vert. <strong>en</strong> bew. door Francois Halma [1716],<br />
67).<br />
283. e<strong>en</strong> hand uitstek<strong>en</strong>: (ook maar) iets<br />
do<strong>en</strong>, mhu. M<strong>en</strong> vroeg Hans om te help<strong>en</strong><br />
bij <strong>het</strong> grasmaai<strong>en</strong>, maar hij stak ge<strong>en</strong><br />
hand uit. Nooit stak hij ook maar e<strong>en</strong><br />
hand uit. Positieve voorkom<strong>en</strong>s <strong>van</strong> deze<br />
uitdrukking zijn acceptabel, maar niet al te<br />
gebruikelijk: Hans wil best e<strong>en</strong> hand<br />
uitstek<strong>en</strong> bij <strong>het</strong> grasmaai<strong>en</strong>. Vaak is<br />
echter <strong>het</strong> positieve gebruik alle<strong>en</strong><br />
letterlijk te interpreter<strong>en</strong> of klinkt <strong>het</strong><br />
vreemd in de or<strong>en</strong>, zoals in ?M<strong>en</strong> vroeg<br />
Hans om te help<strong>en</strong> bij <strong>het</strong> grasmaai<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
dus stak hij e<strong>en</strong> hand uit. E<strong>en</strong> variant <strong>van</strong><br />
deze uitdrukking is e<strong>en</strong> poot uitstek<strong>en</strong>.<br />
Niet <strong>negatief</strong>-polair is de uitdrukking e<strong>en</strong><br />
help<strong>en</strong>de hand uitstek<strong>en</strong>.<br />
284. zijn hand<strong>en</strong> brand<strong>en</strong> aan: in<br />
combinatie met e<strong>en</strong> modale uitdrukking als<br />
will<strong>en</strong>, durv<strong>en</strong>, liever of iets dergelijks<br />
vormt dit e<strong>en</strong> <strong>negatief</strong>-<strong>polaire</strong> uitdrukking.<br />
<strong>De</strong> politiek wil zijn hand<strong>en</strong> daar nu niet<br />
aan brand<strong>en</strong> (Radio 1, 17-11-2000). Daar<br />
zal hij zijn hand<strong>en</strong> niet aan brand<strong>en</strong> <strong>en</strong> ik<br />
ook niet (Simon Carmiggelt, Schemer<strong>en</strong>,<br />
18). E<strong>en</strong> variant is zijn vingers brand<strong>en</strong><br />
aan.<br />
285. zijn hand<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> thuishoud<strong>en</strong>:<br />
zich in bedwang hebb<strong>en</strong>. Meestal gebruikt<br />
in de context <strong>van</strong> ongew<strong>en</strong>ste intimiteit<strong>en</strong><br />
of lichamelijke gewelddadigheid. <strong>De</strong><br />
smerige vetlap kan zijn hand<strong>en</strong> niet thuis<br />
houd<strong>en</strong> (Mr. A. Roothaert, Vlimm<strong>en</strong>s<br />
tweede jeugd, 768). Als <strong>het</strong> joch stoer<br />
roept dat hij ‘atheist’ is, kan de priester<br />
zijn hand<strong>en</strong> niet thuishoud<strong>en</strong> (Trouw, 24-<br />
10-1998).<br />
286. te handhav<strong>en</strong>: in stand te houd<strong>en</strong> of<br />
erg<strong>en</strong>s aan te houd<strong>en</strong>. Modale infinitief,<br />
54<br />
gewoonlijk gebruikt in combinatie met<br />
negatie (76% <strong>van</strong> de voorkom<strong>en</strong>s in mijn<br />
materiaal) of moeilijk, onmogelijk, slecht,<br />
amper (7%). Ook is deze uitdrukking te<br />
gebruik<strong>en</strong> in vrag<strong>en</strong> (8%). Hij is niet te<br />
handhav<strong>en</strong> (J.J. Voskuil, M<strong>en</strong>eer Beerta,<br />
215). Daar was-ie amper te handhav<strong>en</strong><br />
(<strong>De</strong> Volkskrant, 9-7-1993). Die macht valt<br />
mom<strong>en</strong>teel alle<strong>en</strong> met behulp <strong>van</strong> de Britse<br />
bezetter te handhav<strong>en</strong> (idem, 9-3-1993).<br />
Stork zelf lijkt na de gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
Stuttgart moeilijk te handhav<strong>en</strong> (idem, 23-<br />
8-1993). Analist<strong>en</strong> betwijfel<strong>en</strong> dan ook of<br />
deze hoge r<strong>en</strong>te op langere termijn te<br />
handhav<strong>en</strong> is (idem, 24-7-1993). Positieve<br />
voorkom<strong>en</strong>s zijn mogelijk, maar vorm<strong>en</strong><br />
met 4 op in totaal 66 voorkom<strong>en</strong>s in mijn<br />
materiaal wel e<strong>en</strong> uitzondering: Iedere<strong>en</strong><br />
wil e<strong>en</strong> e<strong>en</strong>voudige regeling die te<br />
handhav<strong>en</strong> is (idem, 2-3-1993).<br />
287. handwater gev<strong>en</strong>/hebb<strong>en</strong>: kunn<strong>en</strong><br />
tipp<strong>en</strong> aan. E<strong>en</strong> ouderwets idioom (<strong>het</strong><br />
WNT geeft voorbeeld<strong>en</strong> uit de 17e tm 19e<br />
eeuw). Handwater is oorspronkelijk water<br />
voor <strong>het</strong> hand<strong>en</strong> wass<strong>en</strong>. Iemand ge<strong>en</strong><br />
handwater kunn<strong>en</strong> gev<strong>en</strong>, d.w.z. <strong>het</strong> niet<br />
waardig zijn om iemand handwater te<br />
gev<strong>en</strong>, werd gebruikt als e<strong>en</strong> idioom om<br />
ongelijkwaardigheid uit te drukk<strong>en</strong>. Later,<br />
to<strong>en</strong> deze herkomst niet meer begrep<strong>en</strong><br />
werd, ontstond de verbasterde vorm<br />
handwater hebb<strong>en</strong> bij iemand `met<br />
iemand vergelek<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong>, in<br />
iemand zijn weerga vind<strong>en</strong>'. <strong>De</strong> volg<strong>en</strong>de<br />
voorbeeld<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> all<strong>en</strong> uit <strong>het</strong> WNT:<br />
Heks<strong>en</strong>, waar die uit Macbeth nog ge<strong>en</strong><br />
handwater bij hebb<strong>en</strong> (Jacob <strong>van</strong> L<strong>en</strong>nep,<br />
Klaasje Zev<strong>en</strong>ster, dl 1, 55). Oordeel dan,<br />
of 't gelol <strong>van</strong> duiz<strong>en</strong>d verliefde katt<strong>en</strong> by<br />
zo e<strong>en</strong> melodieus concert, handwater kan<br />
hebb<strong>en</strong> (Justus <strong>van</strong> Eff<strong>en</strong>, <strong>De</strong> Hollandsche<br />
Spectator, 6, 107). <strong>De</strong>ze uitdrukking hoort<br />
dus bij e<strong>en</strong> grotere groep <strong>van</strong> <strong>uitdrukking<strong>en</strong></strong><br />
<strong>van</strong> onvergelijkbaarheid, zoals<br />
kunn<strong>en</strong> tipp<strong>en</strong> aan, zijn weerga hebb<strong>en</strong>,<br />
<strong>het</strong> hal<strong>en</strong> bij.