De negatief-polaire uitdrukkingen van het Nederlands Inleiding en ...
De negatief-polaire uitdrukkingen van het Nederlands Inleiding en ...
De negatief-polaire uitdrukkingen van het Nederlands Inleiding en ...
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
214. erg<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> gat in zi<strong>en</strong>: hoop op verbetering<br />
koester<strong>en</strong>. <strong>De</strong> Officier heeft er<br />
vermoedelijk ook ge<strong>en</strong> gat in gezi<strong>en</strong> (H.<br />
Voordewind, <strong>De</strong> commissaris vertelt<br />
verder). Hoewel al mijn vindplaats<strong>en</strong><br />
combinaties met ge<strong>en</strong> betreff<strong>en</strong>, b<strong>en</strong> ik <strong>van</strong><br />
oordeel dat ook andere omgeving<strong>en</strong> deze<br />
uitdrukking toestaan: Zie jij er dan nog e<strong>en</strong><br />
gat in? Niemand zag er nog e<strong>en</strong> gat in.<br />
215. voor één gat te <strong>van</strong>g<strong>en</strong>: gemakkelijk<br />
in problem<strong>en</strong> te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>. Het was maar<br />
goed dat Wouter niet voor één gat te<br />
<strong>van</strong>g<strong>en</strong> was (Marijke Höweler, Van geluk<br />
gesprok<strong>en</strong>). <strong>De</strong> ware gelovige is niet voor<br />
één gat te <strong>van</strong>g<strong>en</strong> (Propria Cures, 11 mei<br />
1956). In mijn materiaal zijn alle voorkom<strong>en</strong>s<br />
geregeerd door niet, met uitzondering<br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> positief voorkom<strong>en</strong> dat<br />
echter niet <strong>van</strong> woordspelerigheid valt vrij<br />
te pleit<strong>en</strong>: Alle mann<strong>en</strong> zijn voor één gat te<br />
<strong>van</strong>g<strong>en</strong>, beweerde Zwarte Riek altijd (<strong>De</strong><br />
Volkskrant 25-7-1995). E<strong>en</strong> variant is:<br />
zich voor één gat lat<strong>en</strong> <strong>van</strong>g<strong>en</strong>: <strong>De</strong> NAVO<br />
laat zich niet voor één gat <strong>van</strong>g<strong>en</strong> (<strong>De</strong><br />
Volkskrant, 27-2-1995).<br />
216. e<strong>en</strong> geb<strong>en</strong>edijd woord: mhu. Zuidnederlandse<br />
uitdrukking. Vgl. ook Engels<br />
a damned thing/a blessed thing die allebei<br />
als NPUs funger<strong>en</strong>. Tijd<strong>en</strong>s de maaltijd<br />
uitte Karel ge<strong>en</strong> geb<strong>en</strong>edijd woord (André<br />
<strong>De</strong>medts, <strong>De</strong> Belgische Republiek, 209).<br />
Sindsdi<strong>en</strong> zei ze ge<strong>en</strong> geb<strong>en</strong>edijd woord<br />
meer teg<strong>en</strong> mij (Tom Lanoye, Spek <strong>en</strong><br />
Bon<strong>en</strong>, 37). Omdat <strong>het</strong> anders nooit meer<br />
zal lukk<strong>en</strong> e<strong>en</strong> geb<strong>en</strong>edijd woord op papier<br />
te zett<strong>en</strong> (Monika <strong>van</strong> Paemel, <strong>De</strong><br />
vermaledijde vaders, 289).<br />
217. kunn<strong>en</strong> gebeter<strong>en</strong>: kunn<strong>en</strong> help<strong>en</strong>,<br />
kunn<strong>en</strong> beter<strong>en</strong>. Voorbeeld<strong>en</strong>, geciteerd<br />
naar <strong>het</strong> WNT: Zo isse dan <strong>van</strong> zelfs<br />
gevall<strong>en</strong>, vrouw, <strong>en</strong> dat kon immers<br />
d'andre niet gebeetr<strong>en</strong> (Asselijn, Stiefmoeder,<br />
10). Kan ick gebeter<strong>en</strong> dat alle<br />
m<strong>en</strong>sch<strong>en</strong> stinck<strong>en</strong> / En alle beest<strong>en</strong> niet?<br />
(Huyg<strong>en</strong>s, 2, 24). Thans verouderd.<br />
41<br />
218. zull<strong>en</strong> gebeur<strong>en</strong>: zull<strong>en</strong> overkom<strong>en</strong>.<br />
Behoort tot e<strong>en</strong> groepje <strong>van</strong> toekomstgerichte<br />
idiom<strong>en</strong> die aangev<strong>en</strong>, in<br />
combinatie met negatie, dat e<strong>en</strong> bepaalde<br />
mogelijkheid uitgeslot<strong>en</strong> is (vgl. hor<strong>en</strong><br />
zegg<strong>en</strong>, zull<strong>en</strong> gelov<strong>en</strong> e.d.). Het gaat<br />
steeds om negatieve zinn<strong>en</strong>. Vraagzinn<strong>en</strong><br />
of conditionele zinn<strong>en</strong> lijk<strong>en</strong> uitgeslot<strong>en</strong><br />
als context voor deze uitdrukking. Van<br />
avond b<strong>en</strong> ik vrij, <strong>het</strong>ge<strong>en</strong> mij in de eerste<br />
tijd<strong>en</strong> niet licht meer zal gebeur<strong>en</strong> (A.<br />
Ising Jr., in: <strong>De</strong> briefwisseling tuss<strong>en</strong><br />
Lodewijk <strong>van</strong> <strong>De</strong>yssel <strong>en</strong> Arnold Ising Jr.,<br />
31).<br />
219. de gedachte <strong>van</strong> zich af kunn<strong>en</strong><br />
zett<strong>en</strong>: zich aan de indruk kunn<strong>en</strong> onttrekk<strong>en</strong><br />
(dat). Weinig frequ<strong>en</strong>te litotesuitdrukking.<br />
Intussch<strong>en</strong> kan ik de gedachte<br />
niet <strong>van</strong> mij afzett<strong>en</strong>, dat Kröller <strong>en</strong> Van<br />
Aalst e<strong>en</strong> geme<strong>en</strong>schappelijk belang<br />
hebb<strong>en</strong> (Herinnering<strong>en</strong> <strong>en</strong> dagboek <strong>van</strong><br />
Ernst Heldring (1871-1954), dl. 1, 550).<br />
ik kon de gedachte niet <strong>van</strong> me afzett<strong>en</strong> dat<br />
mijn tetanusinjecties misschi<strong>en</strong> niet werkzaam<br />
war<strong>en</strong> (Sue Grafton, C staat voor<br />
Crimineel, 173).<br />
220. gedi<strong>en</strong>d zijn <strong>van</strong>: iets w<strong>en</strong>selijk<br />
acht<strong>en</strong>, appreciër<strong>en</strong>. Bijna steeds te<br />
gebruik<strong>en</strong> in combinatie met niet (95% <strong>van</strong><br />
100 voorkom<strong>en</strong>s), hoewel <strong>en</strong>kele andere<br />
combinaties ook voorkom<strong>en</strong> in mijn<br />
materiaal (zie de voorbeeld<strong>en</strong> hieronder).<br />
E<strong>en</strong> <strong>van</strong> de 100 voorkom<strong>en</strong>s is positief.<br />
Hij fotografeerde me, terwijl ik allang<br />
duidelijk had gemaakt dat ik daar<strong>van</strong> niet<br />
gedi<strong>en</strong>d b<strong>en</strong> (Koos <strong>van</strong> Zomer<strong>en</strong>, Collega<br />
Vink vermoord, 26), ook al zoud<strong>en</strong> zij<br />
zoals zo vaak niet gedi<strong>en</strong>d zijn <strong>van</strong> mijn<br />
goede int<strong>en</strong>ties (Heere Heeresma,<br />
Juweeltjes <strong>van</strong> waterverf, 16). En hoewel<br />
grootmoeder hem niet mag <strong>en</strong>, zoals we<br />
wet<strong>en</strong>, Anna ev<strong>en</strong>min <strong>van</strong> hem gedi<strong>en</strong>d is,<br />
kom<strong>en</strong> ze toch weer <strong>en</strong>igszins onder de<br />
bekoring <strong>van</strong> z'n gezellig gepraat (Sibe<br />
<strong>van</strong> Aangium, <strong>De</strong> smokkelaars <strong>van</strong> de<br />
Schans, 106). Om dat doel te bereik<strong>en</strong><br />
deed ik alsof ik alle<strong>en</strong> gedi<strong>en</strong>d was <strong>van</strong> de