De negatief-polaire uitdrukkingen van het Nederlands Inleiding en ...
De negatief-polaire uitdrukkingen van het Nederlands Inleiding en ...
De negatief-polaire uitdrukkingen van het Nederlands Inleiding en ...
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
meer te ducht<strong>en</strong> (M. Apperloo, <strong>De</strong> guld<strong>en</strong><br />
Draeck, 24-25).<br />
180. aan duidelijkheid te w<strong>en</strong>s<strong>en</strong> overlat<strong>en</strong>:<br />
om de zaak he<strong>en</strong> draai<strong>en</strong>. Komt<br />
voornamelijk voor in combinatie met niets:<br />
<strong>De</strong> posters ton<strong>en</strong> blote lijv<strong>en</strong> in poses die<br />
aan duidelijkheid niets te w<strong>en</strong>s<strong>en</strong> overlat<strong>en</strong><br />
(<strong>De</strong> Volkskrant, 7-9-1997). Voorts ook<br />
met weinig: <strong>De</strong> conclusie laat, tot chagrijn<br />
<strong>van</strong> de krant, aan duidelijkheid weinig te<br />
w<strong>en</strong>s<strong>en</strong> over (Trouw, 8-9-1997). E<strong>en</strong><br />
zeldzame variant wordt geïllustreerd in de<br />
volg<strong>en</strong>de zin: <strong>De</strong> geschied<strong>en</strong>is <strong>van</strong> de<br />
Maatschappij geeft hierop e<strong>en</strong> antwoord,<br />
dat aan klaarheid niets te w<strong>en</strong>s<strong>en</strong> overlaat<br />
(Carel Gerretson, <strong>De</strong> geschied<strong>en</strong>is <strong>van</strong> de<br />
‘Koninklijke’, eerste deel, 254).<br />
181. duimbreed: mhu. Voornamelijk in<br />
gebruik bij de semantisch verwante werkwoord<strong>en</strong><br />
wijk<strong>en</strong> <strong>en</strong> toegev<strong>en</strong>. In mijn<br />
bestand met 23 voorkom<strong>en</strong>s zijn er 15 met<br />
toegev<strong>en</strong> <strong>en</strong> 5 met wijk<strong>en</strong> <strong>en</strong> 1 met afwijk<strong>en</strong>.<br />
2x komt voor e<strong>en</strong> duimbreed in de<br />
weg legg<strong>en</strong>, k<strong>en</strong>nelijk e<strong>en</strong> contaminatie<br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> strobreed in de weg legg<strong>en</strong>.<br />
182. duit: mhu. Ik geef ge<strong>en</strong> duit meer<br />
voor je kans<strong>en</strong>. Zonder e<strong>en</strong> duit op zak<br />
trokk<strong>en</strong> ze door <strong>het</strong> hele land. Zij ontk<strong>en</strong>d<strong>en</strong><br />
dat zij ooit e<strong>en</strong> duit <strong>van</strong> de weduwe<br />
hadd<strong>en</strong> gele<strong>en</strong>d (Mr A. Roothaert, Vlimm<strong>en</strong>s<br />
tweede jeugd). Met <strong>het</strong> verdwijn<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> de duit<strong>en</strong>, lijkt ook deze uitdrukking<br />
op de terugtocht. Teg<strong>en</strong>woordig gebruikt<br />
m<strong>en</strong> meestal c<strong>en</strong>t of stuiver, al dan niet<br />
voorzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>het</strong> adjectief rooie. Ook<br />
rooie duit komt voor. In <strong>het</strong> geheel niet<br />
<strong>negatief</strong>-polair zijn voorkom<strong>en</strong>s <strong>van</strong> duit<br />
met adjectiev<strong>en</strong> als lieve: Dat zal e<strong>en</strong> lieve<br />
duit gekost hebb<strong>en</strong>. Variant<strong>en</strong> <strong>van</strong> lieve<br />
zijn flinke, stevige, forse <strong>en</strong> aardige. Ook<br />
in deze combinaties is <strong>het</strong> woord duit<br />
idiomatisch gebruikt, <strong>en</strong> duidt <strong>het</strong> niet e<strong>en</strong><br />
munt, maar e<strong>en</strong> hoeveelheid geld aan. <strong>De</strong><br />
adjectiev<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> duidelijk, dat <strong>het</strong> in<br />
deze gevall<strong>en</strong> niet om e<strong>en</strong> minimale<br />
hoeveelheid gaat, maar juist e<strong>en</strong><br />
aanzi<strong>en</strong>lijke.<br />
34<br />
183. duivel/duvel. E<strong>en</strong> nu verouderde<br />
uitdrukking die gebruikt werd om vraagwoordvrag<strong>en</strong><br />
te versterk<strong>en</strong>, in <strong>het</strong><br />
bijzonder wat-vrag<strong>en</strong>, ev<strong>en</strong>als bijv.<br />
drommel, donder <strong>en</strong> deksel. Ou maer wie<br />
duyvel heeft u lied<strong>en</strong> soo outerquidant, so<br />
outragieus, of soo stout ghemaeckt?<br />
(Historie <strong>van</strong> Broer Cornelis Adria<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> Dordrecht, dl. 1, [1569]. Wat duivel<br />
hebje voor? (Joachim Oudaan, Haagsche<br />
Broeder-moord, of Dolle Blydschap<br />
[1672]). Het Engels k<strong>en</strong>t e<strong>en</strong> vergelijkbaar<br />
gebruik <strong>van</strong> the hell in What the hell is<br />
going on? <strong>De</strong>n Dikk<strong>en</strong> <strong>en</strong> Giannakidou<br />
(2002) hebb<strong>en</strong> lat<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> dat Engelse<br />
vraagwoord<strong>en</strong> met the hell <strong>negatief</strong>-<strong>polaire</strong><br />
trekjes verton<strong>en</strong>. Ingebedde vraagzinn<strong>en</strong><br />
vereis<strong>en</strong> bijv. negatie of e<strong>en</strong> vergelijkbare<br />
context: vg. *I know who the hell is going<br />
to op<strong>en</strong> the store met I don’t know who the<br />
hell is going to op<strong>en</strong> the store of Do you<br />
know who the hell is going to op<strong>en</strong> the<br />
store? Voor directe vrag<strong>en</strong> geldt e<strong>en</strong><br />
dergelijke restrictie overig<strong>en</strong>s niet.<br />
184. duld<strong>en</strong>: verdrag<strong>en</strong>. Gerelateerd aan<br />
de groep <strong>uitdrukking<strong>en</strong></strong> die kunn<strong>en</strong> uitstaan,<br />
kunn<strong>en</strong> verdrag<strong>en</strong>, kunn<strong>en</strong> zett<strong>en</strong><br />
e.d. betek<strong>en</strong><strong>en</strong>. Op 69 voorkom<strong>en</strong>s zijn er<br />
5 (7%) positief, verder is 78% <strong>negatief</strong>,<br />
staat 4% in vraagzinn<strong>en</strong>, <strong>en</strong> 9% in andere<br />
negatieve context<strong>en</strong>. Nooit zou haar vader<br />
duld<strong>en</strong> dat zij bij hem terugkeerde. (W.F.<br />
Hermans, Moedwil <strong>en</strong> misverstand, 127).<br />
Wij duld<strong>en</strong> <strong>het</strong> niet, dat dit schandaal in<br />
d<strong>en</strong> doofpot wordt gestopt (W.H. Vlieg<strong>en</strong>,<br />
<strong>De</strong> dageraad der Volksbevrijding, dl 1,<br />
420). Er werd<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> uitzondering<strong>en</strong><br />
geduld (Eric de Kuyper, Aan zee, 8). Nu<br />
hoorde <strong>en</strong> duldde hij <strong>het</strong> (André <strong>De</strong>medts,<br />
<strong>De</strong> lev<strong>en</strong>d<strong>en</strong> <strong>en</strong> de dod<strong>en</strong>, 331).<br />
185. e<strong>en</strong>-twee-drie: snel, direct. Daar<br />
weet ik zo e<strong>en</strong>-twee-drie ge<strong>en</strong>/*e<strong>en</strong><br />
antwoord op. <strong>De</strong>ze uitdrukking wordt<br />
vrijwel steeds gebruikt in combinatie met