De negatief-polaire uitdrukkingen van het Nederlands Inleiding en ...
De negatief-polaire uitdrukkingen van het Nederlands Inleiding en ...
De negatief-polaire uitdrukkingen van het Nederlands Inleiding en ...
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
maar tamelijk slecht klinkt: ??Als je ook<br />
maar e<strong>en</strong> donder om haar geeft, dan ga je<br />
haar achterna. ??Hij heeft zich nooit ook<br />
maar e<strong>en</strong> donder ingezet voor de KNVB.<br />
Postma (1995: 79) wijst erop dat donder,<br />
net als vele andere NPUs, zich niet met elk<br />
werkwoord ev<strong>en</strong> vrij laat combiner<strong>en</strong>. Zo<br />
is er e<strong>en</strong> verschil tuss<strong>en</strong> hor<strong>en</strong> <strong>en</strong> luister<strong>en</strong><br />
naar: Op dat feest hoorde ik ge<strong>en</strong> donder/<br />
*luisterde ik naar ge<strong>en</strong> donder.<br />
158. om de donder: absoluut, beslist. Dat<br />
zulks om d<strong>en</strong> donder niet meevalt bleek<br />
deze week maar weer uit twee door alle<br />
krant<strong>en</strong> groot gebrachte dominees-<br />
bericht<strong>en</strong> (Nieuwsblad <strong>van</strong> <strong>het</strong> Noord<strong>en</strong>,<br />
10-8-1996). Om de donder is e<strong>en</strong> pure<br />
negatieversterker, <strong>en</strong> wordt net als in <strong>het</strong><br />
geheel, bij lange na, lang e.d. voor negatie<br />
geplaatst. <strong>De</strong> uitdrukking behoort tot e<strong>en</strong><br />
groep idiom<strong>en</strong> <strong>van</strong> de vorm om + de +<br />
taboewoord, zoals om de bliksem, om de<br />
dooie dood, om de dood, om de drommel<br />
<strong>en</strong> om de weerga. <strong>De</strong>ze uitdrukking is niet<br />
erg gangbaar.<br />
159. donder<strong>en</strong>: er op aankom<strong>en</strong>, uitmak<strong>en</strong>.<br />
Het WNT bestempelt dit gebruik<br />
als ruw, <strong>en</strong> geeft e<strong>en</strong> voorbeeld uit Kneppelhout,<br />
Geschrift<strong>en</strong>, dl 1 (1860): 't<br />
Dondert niet. Dit werkwoord behoort tot<br />
de uitgebreide klasse <strong>van</strong> <strong>uitdrukking<strong>en</strong></strong><br />
<strong>van</strong> onverschilligheid, <strong>en</strong> wel tot de<br />
onpersoonlijke onderklasse daar<strong>van</strong>,<br />
ev<strong>en</strong>als bijvoorbeeld kunn<strong>en</strong> schel<strong>en</strong>. Van<br />
de 74 door mij verzamelde voorkom<strong>en</strong>s<br />
blijkt ruim driekwart voor te kom<strong>en</strong> in e<strong>en</strong><br />
negatieve zin, <strong>en</strong> de rest in e<strong>en</strong> vraagzin:<br />
Wat dondert <strong>het</strong> of ze komt? Net als bij<br />
<strong>en</strong>kele andere onpersoonlijke werkwoord<strong>en</strong><br />
valt op, dat <strong>het</strong> subject dat<br />
gemakkelijk weggelat<strong>en</strong> wordt. Dondert<br />
niet lijkt ev<strong>en</strong> gebruikelijk als Dat dondert<br />
niet.<br />
160. om de dood: absoluut, beslist. Ze<br />
mog<strong>en</strong> wel e<strong>en</strong>s wet<strong>en</strong>, dat ge om d<strong>en</strong> dood<br />
zoo'n mak schaap niet zijt, als ge wel lijkt<br />
(F. HaverSchmidt, Familie <strong>en</strong> K<strong>en</strong>niss<strong>en</strong>,<br />
179). Zeldzame uitdrukking, <strong>van</strong> e<strong>en</strong> type<br />
dat wel vaker voorkomt. Zie ook de<br />
ingang<strong>en</strong> voor om de donder of om de<br />
bliksem. Meer gebruikelijk is de emfatische<br />
variant om de dooie dood. E<strong>en</strong><br />
Duitse teg<strong>en</strong>hanger is te vind<strong>en</strong> in de zin<br />
Ich kann ihn auf d<strong>en</strong> Tod nicht aussteh<strong>en</strong>.<br />
30<br />
161. dood gevond<strong>en</strong>/aangetroff<strong>en</strong> will<strong>en</strong><br />
word<strong>en</strong>: e<strong>en</strong> le<strong>en</strong>vertaling <strong>van</strong> <strong>het</strong> Engelse<br />
<strong>negatief</strong>-<strong>polaire</strong> idioom would be caught<br />
dead (with), <strong>van</strong> zeer rec<strong>en</strong>te oorsprong.<br />
Veel m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> zoud<strong>en</strong> er niet e<strong>en</strong>s dood<br />
will<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gevond<strong>en</strong> (Vrij Nederland,<br />
22-5-1999). Freek de Jonge als de<br />
gebrad<strong>en</strong> haan op e<strong>en</strong> TMF Gala voor fout<br />
volk waar je niet e<strong>en</strong>s dood tuss<strong>en</strong> aangetroff<strong>en</strong><br />
wilt word<strong>en</strong> (Trouw, 12-4-2001).<br />
Twintig jaar geled<strong>en</strong> wilde je niet dood<br />
gevond<strong>en</strong> word<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> elpee <strong>van</strong> Abba<br />
(Trouw, 30 augustus 2000). Maar sinds ik<br />
twee kinder<strong>en</strong> borstvoeding heb gegev<strong>en</strong><br />
wil ik topless nog niet dood gevond<strong>en</strong><br />
word<strong>en</strong> op <strong>het</strong> strand (Daphne <strong>De</strong>ckers in<br />
ANWB Kampio<strong>en</strong>, juni 2003). Cf. I would<br />
not be caught dead in that thing (uit Brian<br />
de Palma's remake <strong>van</strong> Scarface, 1983).<br />
162. <strong>het</strong> doodschopp<strong>en</strong>/doodtrapp<strong>en</strong><br />
waard: mhu. <strong>De</strong> achterligg<strong>en</strong>de gedachte<br />
achter dit idioom is k<strong>en</strong>nelijk dat <strong>het</strong><br />
minste wat m<strong>en</strong> <strong>van</strong> iemand mag<br />
verwacht<strong>en</strong> is dat hij <strong>het</strong> doodschopp<strong>en</strong><br />
waard is. <strong>De</strong>ze op <strong>het</strong> oog vreemde<br />
gedacht<strong>en</strong>gang heeft wellicht als grondslag<br />
de gedachte aan insect<strong>en</strong>, <strong>en</strong> andere<br />
waardeloze diertjes, die t<strong>en</strong>minste nog e<strong>en</strong><br />
doodsschop verdi<strong>en</strong><strong>en</strong>. Indi<strong>en</strong> m<strong>en</strong> zelfs<br />
die mate <strong>van</strong> aandacht niet verdi<strong>en</strong>t, is m<strong>en</strong><br />
inderdaad geheel <strong>en</strong> al waardeloos. Jouw<br />
moeder is <strong>het</strong> doodtrapp<strong>en</strong> niet waard<br />
(Herman Heijermans, Kamertjeszonde).<br />
Jullie zijn 't doodtrapp<strong>en</strong> niet waard...!<br />
(Herman Heijermans, Droomkoninkje). Ik<br />
vind dus eig<strong>en</strong>lijk dat mijn buurman <strong>het</strong><br />
doodschopp<strong>en</strong> niet waard is (Kick <strong>van</strong> der<br />
Veer, red., U wordt zo gemolk<strong>en</strong>). <strong>De</strong><br />
uitdrukking is zeldzaam.