De negatief-polaire uitdrukkingen van het Nederlands Inleiding en ...
De negatief-polaire uitdrukkingen van het Nederlands Inleiding en ...
De negatief-polaire uitdrukkingen van het Nederlands Inleiding en ...
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
Engels lijkt e<strong>en</strong> dergelijk idioom te<br />
k<strong>en</strong>n<strong>en</strong>, getuige de reclameslogan <strong>van</strong><br />
American Express voor hun credit card:<br />
Don't leave home without it.<br />
dijk: zie zod<strong>en</strong> aan de dijk zett<strong>en</strong>.<br />
149. direct: mete<strong>en</strong>, zonder meer. Naast<br />
e<strong>en</strong> meer gebruikelijk niet-polair<br />
temporeel gebruik (Ga direct je hand<strong>en</strong><br />
wass<strong>en</strong>!), kan dit bijwoord ook optred<strong>en</strong> in<br />
negatieve zinn<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> understatem<strong>en</strong>t<br />
aan te duid<strong>en</strong>. Het temporele karakter <strong>van</strong><br />
direct gaat hierbij verlor<strong>en</strong>. Het werk <strong>van</strong><br />
e<strong>en</strong> trainer is niet direct e<strong>en</strong> baan <strong>van</strong><br />
neg<strong>en</strong> tot vijf (Groninger Dagblad, 10-4-<br />
2000). Ik wil nou niet direct bewer<strong>en</strong> dat<br />
de zaak rond is (Maj Sjöwall <strong>en</strong> Per<br />
Wahlöö, <strong>De</strong> politiemoord<strong>en</strong>aar, 175). Hij<br />
had nou niet direct de politiekapel in de<br />
aankomsthal verwacht, of dat de<br />
commissaris hem te paard zou opwacht<strong>en</strong><br />
(id., 21). In dit gebruik kan de negatie niet<br />
word<strong>en</strong> weggelat<strong>en</strong> zonder e<strong>en</strong> geheel<br />
andere, soms helemaal niet plausibele,<br />
lezing op te lever<strong>en</strong>. Andere omgeving<strong>en</strong><br />
dan negatie met niet lijk<strong>en</strong> niet mogelijk<br />
voor dit gebruik <strong>van</strong> direct: ??Is <strong>het</strong> werk<br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> trainer direct e<strong>en</strong> baan <strong>van</strong> neg<strong>en</strong><br />
tot vijf? *Mijn kop eraf, als dat direct e<strong>en</strong><br />
baan <strong>van</strong> neg<strong>en</strong> tot vijf is. *Weinig<strong>en</strong><br />
vind<strong>en</strong> <strong>het</strong> werk <strong>van</strong> e<strong>en</strong> trainer direct e<strong>en</strong><br />
baan <strong>van</strong> neg<strong>en</strong> tot vijf.<br />
Heel gebruikelijk is de combinatie<br />
niet zo direct, dat vaak e<strong>en</strong> meer temporele<br />
betek<strong>en</strong>is heeft, vergelijkbaar met niet zo<br />
e<strong>en</strong>, twee, drie: Daar zou ik niet zo direct<br />
e<strong>en</strong> antwoord op wet<strong>en</strong>. In duidelijk nontemporele<br />
context<strong>en</strong> lijkt niet zo direct<br />
uitgeslot<strong>en</strong>: Hij is niet (*zo) direct e<strong>en</strong><br />
held. <strong>De</strong> variant met zo heeft de voor zo<br />
k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>de mogelijkheid <strong>van</strong> plaatsing<br />
voorafgaand aan de negatie: Dat zou ik zo<br />
direct niet wet<strong>en</strong>.<br />
disjunctieve expressie: e<strong>en</strong> uitdrukking<br />
<strong>van</strong> de vorm A of B, soms met variant<strong>en</strong> A<br />
noch B, niet A <strong>en</strong> niet B. Het betreft hier<br />
mhu's. Voorbeeld<strong>en</strong>: boe of bah, blikk<strong>en</strong><br />
28<br />
of bloz<strong>en</strong>, God of gebod, heg of steg,<br />
kind of kraai, op of om kijk<strong>en</strong>, (zonder)<br />
slag of stoot.<br />
150. doekjes wind<strong>en</strong> om: verbloem<strong>en</strong>,<br />
verhel<strong>en</strong>. Meestal in combinatie met ge<strong>en</strong>:<br />
<strong>van</strong> 20 voorkom<strong>en</strong>s in mijn bestand war<strong>en</strong><br />
er 18 met ge<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> met niemand <strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
met zonder. Het WNT haalt o.a. aan: Die<br />
windt er ge<strong>en</strong> doekjes om, dacht Eline<br />
(Louis Couperus, Eline Vere), Ze zull<strong>en</strong> u<br />
rondborstig, zonder doekjes `er om te<br />
wind<strong>en</strong> (..) vertell<strong>en</strong> veelvuldige meineedige<br />
strek<strong>en</strong> (Van Eff<strong>en</strong>, Spectator). <strong>De</strong><br />
uitdrukking is al oud, <strong>en</strong> komt reeds voor<br />
bij Jan <strong>van</strong> Hout (16e eeuw), Asselijn <strong>en</strong><br />
Oudaan. E<strong>en</strong> variant trof ik aan in de<br />
Volkskrant (19-8-1993): Teleurstell<strong>en</strong>d,<br />
daar draai ik ge<strong>en</strong> doekjes om.<br />
151. do<strong>en</strong>: als predikaatnom<strong>en</strong> vooral in<br />
gebruik met ge<strong>en</strong>: ‘t Is ge<strong>en</strong> do<strong>en</strong> voor ‘n<br />
vrouw om alle<strong>en</strong> die zware mand<strong>en</strong> te<br />
sjouw<strong>en</strong> (Herman Bouber, Zeemansvrouw<strong>en</strong>,<br />
20). Dat is toch ge<strong>en</strong> do<strong>en</strong>!<br />
(Monika <strong>van</strong> Paemel, <strong>De</strong> vermaledijde<br />
vaders, 40).<br />
152. do<strong>en</strong>: als transitief werkwoord in<br />
combinatie met negatie kan do<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
uitdrukking <strong>van</strong> onverschilligheid zijn.<br />
Het doet hem niet e<strong>en</strong>s veel als zij er e<strong>en</strong><br />
streep onder zet (A. Marja, Snippers op de<br />
rivier, 24). Het doet me weinig (Sp!ts, 13-<br />
8-2001).<br />
153. do<strong>en</strong> aan: tamelijk frequ<strong>en</strong>te pseudopartitieve<br />
uitdrukking (Hoeksema 2003),<br />
treedt steeds op met e<strong>en</strong> maatbepaling als<br />
iets, niets, weinig, niet veel, ge<strong>en</strong> bal etc.<br />
Ik kon er niets aan do<strong>en</strong> Ma (Emmy <strong>van</strong><br />
Lokhorst, Phil’s amoureuze perikel<strong>en</strong><br />
[1917], 14). [B]ij ons thuis do<strong>en</strong> we d’r dit<br />
jaar niets aan (Theo Thijss<strong>en</strong>, Kees de<br />
Jong<strong>en</strong> 11923], 567). Kan ik er wat aan<br />
do<strong>en</strong> dat ik in m’n eig<strong>en</strong> bloed stik?<br />
(Alistair Maclean, <strong>De</strong> kanonn<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
Navarone, vert. Ton <strong>van</strong> Beers [1957],<br />
171). Hij deed er nooit wat aan, <strong>het</strong> bleef