De negatief-polaire uitdrukkingen van het Nederlands Inleiding en ...
De negatief-polaire uitdrukkingen van het Nederlands Inleiding en ...
De negatief-polaire uitdrukkingen van het Nederlands Inleiding en ...
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
[E]n al kan ik <strong>het</strong> nu niet gebruik<strong>en</strong>, <strong>het</strong><br />
eet ge<strong>en</strong> brood (Betje Wolff <strong>en</strong> Aagje<br />
<strong>De</strong>k<strong>en</strong>, Historie <strong>van</strong> mejuffrouw Cornelia<br />
Wildschut, dl 3 [1793]). Maar die <strong>en</strong>e (die<br />
zo duur is in de weg<strong>en</strong>belasting) staat in<br />
de stalling dus dat eet ge<strong>en</strong> brood meer<br />
(hond<strong>en</strong>forum.nl, 5-12-2006).<br />
122. erg<strong>en</strong>s brood <strong>van</strong> kunn<strong>en</strong> bakk<strong>en</strong>:<br />
erg<strong>en</strong>s chocola <strong>van</strong> kunn<strong>en</strong> mak<strong>en</strong>,<br />
erg<strong>en</strong>s iets <strong>van</strong> kunn<strong>en</strong> mak<strong>en</strong>. [M]et e<strong>en</strong><br />
paar mooie b<strong>en</strong><strong>en</strong> beklim je als zangeres<br />
de hitlijst<strong>en</strong> toch wat makkelijker dan met<br />
e<strong>en</strong> figuur waar ge<strong>en</strong> videoclipmaker ter<br />
wereld nog brood <strong>van</strong> kan bakk<strong>en</strong> (DVD-<br />
Valley, no. 4, febr 2004). Het vonnis klonk<br />
in term<strong>en</strong> <strong>van</strong> waarschijnlijkhed<strong>en</strong>, maar<br />
ik kon er ge<strong>en</strong> brood <strong>van</strong> bakk<strong>en</strong> (Trouw,<br />
13 maart 2004).<br />
123. iets brouw<strong>en</strong> <strong>van</strong>: iets terechtbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong>. Cambuur heeft er weer niets<br />
<strong>van</strong> gebrouw<strong>en</strong>. Minder gebruikelijke<br />
variant <strong>van</strong> bakk<strong>en</strong> <strong>van</strong>, met vergelijkbare<br />
eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong>.<br />
124. brui: e<strong>en</strong> klap, e<strong>en</strong> slag. Gebruikt als<br />
<strong>negatief</strong>-<strong>polaire</strong> uitdrukking in de 17e <strong>en</strong><br />
18e eeuw. ‘k Hou niet e<strong>en</strong> brui <strong>van</strong><br />
vecht<strong>en</strong> (Pieter Lang<strong>en</strong>dijk, Gedicht<strong>en</strong>, 2,<br />
81).<br />
125. brui<strong>en</strong>: gev<strong>en</strong> om, kunn<strong>en</strong> schel<strong>en</strong>.<br />
Thans verouderd werkwoord dat volg<strong>en</strong>s<br />
<strong>het</strong> WNT behoorde tot de `geme<strong>en</strong>zame<br />
spreek- <strong>en</strong> schrijftaal der 17e <strong>en</strong> 18e eeuw',<br />
hoewel dit woord<strong>en</strong>boek ook nog diverse<br />
voorbeeld<strong>en</strong> uit de 19e eeuw aanhaalt. Dit<br />
werkwoord heeft e<strong>en</strong> groot aantal<br />
betek<strong>en</strong>iss<strong>en</strong>, waar<strong>van</strong> `gev<strong>en</strong> om, kunn<strong>en</strong><br />
schel<strong>en</strong>' er slechts e<strong>en</strong> is. In dit gebruik is<br />
<strong>het</strong> e<strong>en</strong> <strong>van</strong> de om<strong>van</strong>grijke groep<br />
<strong>uitdrukking<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> onverschilligheid in<br />
<strong>het</strong> <strong>Nederlands</strong>. <strong>De</strong> voorbeeld<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>het</strong><br />
WNT <strong>en</strong> in Stoett (1923) lat<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> dat <strong>het</strong><br />
om e<strong>en</strong> <strong>negatief</strong>-<strong>polaire</strong> uitdrukking gaat:<br />
Wat bruit ons die Hollander? (Van<br />
L<strong>en</strong>nep, Romantische Werk<strong>en</strong>, deel 6),<br />
Dat bruit me nietm<strong>en</strong>dal (P. Lang<strong>en</strong>dijk,<br />
Gedicht<strong>en</strong>, deel 2), Wat brui ik er me om,<br />
wat ze <strong>van</strong> me zegg<strong>en</strong>? (<strong>De</strong> Werk<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
E.J. Potgieter, deel 1).<br />
23<br />
126. zich e<strong>en</strong> buil vall<strong>en</strong> aan: last krijg<strong>en</strong><br />
met, zich stor<strong>en</strong> aan. Ik bestelde e<strong>en</strong> glas<br />
rode wijn, waar e<strong>en</strong> m<strong>en</strong>s zich ge<strong>en</strong> buil<br />
aan vall<strong>en</strong> kan (Simon Carmiggelt,<br />
Kroeglop<strong>en</strong>, deel 2). ‘Ze hebb<strong>en</strong> iemand<br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> criminele organisatie gearresteerd,’<br />
zegt e<strong>en</strong> jongeman, alsof hij zich<br />
aan <strong>het</strong> woord mafia e<strong>en</strong> buil kan vall<strong>en</strong>.<br />
(<strong>De</strong> Volkskrant, 19-5-1993). Hoewel deze<br />
uitdrukking e<strong>en</strong> wijd scala aan triggers kan<br />
hebb<strong>en</strong>, springt ge<strong>en</strong> eruit als veruit de<br />
meest gebruikelijke. E<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele keer valt<br />
er ook e<strong>en</strong> positief voorkom<strong>en</strong> te noter<strong>en</strong>:<br />
Als je zegt: “Kom, we gaan e<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> wip<br />
mak<strong>en</strong>,” zou je je wele<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> buil kunn<strong>en</strong><br />
vall<strong>en</strong> (<strong>De</strong> Volkskrant, 16-2-1994). Wat<br />
verder nog opvalt is dat bijna alle voorkom<strong>en</strong>s<br />
<strong>van</strong> deze uitdrukking verbond<strong>en</strong><br />
zijn met e<strong>en</strong> modaal hulpwerkwoord,<br />
meestal kunn<strong>en</strong>, maar soms ook hoev<strong>en</strong>,<br />
zull<strong>en</strong> of will<strong>en</strong>. Slechts 3 <strong>van</strong> de 34<br />
voorkom<strong>en</strong>s in mijn bestand zijn niet in<br />
gezelschap <strong>van</strong> e<strong>en</strong> modaal hulpwerkwoord.<br />
127. erg<strong>en</strong>s buit<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong>: variant op <strong>het</strong><br />
meer gebruikelijke erg<strong>en</strong>s zonder<br />
kunn<strong>en</strong>. Wij k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> deze terminologie<br />
maar al te goed, daar wij zelf er bij tijd <strong>en</strong><br />
wijle niet buit<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> (Onze Taal, 25-<br />
7/8, 1956). Hij kon er niet buit<strong>en</strong>, nu hij<br />
zijn lev<strong>en</strong>tje opnieuw begon in te richt<strong>en</strong><br />
(J. <strong>van</strong> Oudshoorn, Loutering<strong>en</strong>, in:<br />
Doolhof der zinn<strong>en</strong>, 203). Uit e<strong>en</strong> radio<br />
klonk de rockmuziek waar hij ge<strong>en</strong><br />
og<strong>en</strong>blik buit<strong>en</strong> kon (Frans Kell<strong>en</strong>donk,<br />
Nam<strong>en</strong> <strong>en</strong> gezicht<strong>en</strong>, in Het complete<br />
werk, 562). Positieve voorkom<strong>en</strong>s zijn<br />
meestal combinaties met moet<strong>en</strong> of<br />
emfatische bevestiging<strong>en</strong> met wel, wel<br />
degelijk, best: Daar kan e<strong>en</strong> m<strong>en</strong>s best<br />
buit<strong>en</strong> (Theo Thijss<strong>en</strong>, Kees de Jong<strong>en</strong>, in:<br />
Verzameld Werk I, 575).