De negatief-polaire uitdrukkingen van het Nederlands Inleiding en ...
De negatief-polaire uitdrukkingen van het Nederlands Inleiding en ...
De negatief-polaire uitdrukkingen van het Nederlands Inleiding en ...
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
kunn<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> als antoniem <strong>van</strong> bat<strong>en</strong>. Aan<br />
de voorbeeld<strong>en</strong> kan m<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> dat er e<strong>en</strong><br />
breed scala aan triggers is.<br />
Het baatte niem<strong>en</strong>dal of er e<strong>en</strong><br />
paar kinder<strong>en</strong> bij omver tuimeld<strong>en</strong><br />
(Marcellus Emants, Langs de Nijl, 9), noch<br />
zucht<strong>en</strong>, noch zing<strong>en</strong> baatte (ibidem, 55).<br />
Veel baat <strong>het</strong> ons niet (A.L.G. Bosboom-<br />
Toussaint, <strong>De</strong> verrassing <strong>van</strong> Hoey in<br />
1595, 2). Alsof <strong>het</strong> zi<strong>en</strong> u veel zou bat<strong>en</strong>,<br />
om hem te leer<strong>en</strong> k<strong>en</strong>n<strong>en</strong>! (H.J. Schimmel,<br />
Sinjeur Semeyns, deel 1, 231). Het baatte<br />
me ge<strong>en</strong> zier (Marcellus Emants, E<strong>en</strong><br />
nagelat<strong>en</strong> bek<strong>en</strong>t<strong>en</strong>is, 175). Zwart 8 baat<br />
niet meer (Go, 17-6, 1980). Wat baatte<br />
hun de lectuur die ze niet verstond<strong>en</strong>?<br />
(Willlem <strong>van</strong> Iep<strong>en</strong>daal, Bef, boef <strong>en</strong><br />
bajes, 165).<br />
<strong>De</strong> uitdrukking baat hebb<strong>en</strong> bij is<br />
niet <strong>negatief</strong>-polair.<br />
49. zijn bed zi<strong>en</strong>: slap<strong>en</strong>. Zonder negatie is<br />
vooral e<strong>en</strong> letterlijke lezing gangbaar: Jan<br />
heeft zijn bed gezi<strong>en</strong> = Jan heeft zijn bed<br />
in og<strong>en</strong>schouw g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>, althans er e<strong>en</strong><br />
blik op geworp<strong>en</strong>. Met negatie geeft de zin<br />
aan dat iemand niet geslap<strong>en</strong> heeft. <strong>De</strong><br />
di<strong>en</strong>stbod<strong>en</strong> hadd<strong>en</strong> hun bed niet gezi<strong>en</strong>,<br />
daar zij d<strong>en</strong> tijd, waarin hunne meesters<br />
ter rust lag<strong>en</strong>, hadd<strong>en</strong> waarg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>, om<br />
de zal<strong>en</strong>, voorportal<strong>en</strong> <strong>en</strong> deur<strong>en</strong>, welke de<br />
aanstaande bruid gerek<strong>en</strong>d kon word<strong>en</strong><br />
door of in te zull<strong>en</strong> gaan, met bloem- <strong>en</strong><br />
loverkrans<strong>en</strong> te vercier<strong>en</strong> (Jacob <strong>van</strong><br />
L<strong>en</strong>nep, <strong>De</strong> pleegzoon, 318). En dan<br />
morg<strong>en</strong> weer naar Tw<strong>en</strong>te, ik zie mijn bed<br />
weinig (weblog Wouter Bos, 17-11-2006).<br />
50. zijn bed uitkom<strong>en</strong> voor: zich inzett<strong>en</strong><br />
voor, belangstelling ton<strong>en</strong> voor. E<strong>en</strong><br />
tamelijk nieuwe uitdrukking die niet strikt<br />
<strong>negatief</strong>-polair is, maar wel voornamelijk<br />
in combinatie met negatie gebruikt wordt.<br />
[D] de directeur <strong>van</strong> de Novib verdi<strong>en</strong>t<br />
225.000 euro per jaar <strong>en</strong> die <strong>van</strong> vluchteling<strong>en</strong>werk<br />
komt zijn bed niet uit voor<br />
minder dan 275.000 euro per jaar +<br />
onkost<strong>en</strong> (posting 24-7-2003 op debatplaats.vara.nl).<br />
Apple is ge<strong>en</strong> grote speler.<br />
10<br />
Wereldwijd 25 miljo<strong>en</strong> gebruikers; daar<br />
komt Bill Gates zijn bed niet meer voor uit<br />
(Intermediair, 26-9-2002).<br />
51. te beduid<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>: te betek<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
hebb<strong>en</strong>. Wordt met dezelfde elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
gecombineerd als de meer gebruikelijke<br />
teg<strong>en</strong>hanger te betek<strong>en</strong><strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> <strong>en</strong> andere<br />
<strong>polaire</strong> <strong>uitdrukking<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> de vorm<br />
te+infinitief+hebb<strong>en</strong>. Vbb.: U zult gezi<strong>en</strong><br />
hebb<strong>en</strong> dat de interpellatie in <strong>het</strong><br />
Engelsche lagerhuis niets te beduid<strong>en</strong><br />
heeft gehad (Briefwisseling Kuyper-<br />
Id<strong>en</strong>burg, 139). [D]e buit, die door de<br />
beeldstormers gemaakt is, heeft weinig te<br />
beduid<strong>en</strong> (R. Fruin, Verspreide<br />
geschrift<strong>en</strong>, dl II, 52), veel heeft dit toch<br />
niet te beduid<strong>en</strong> (Karel <strong>van</strong> d<strong>en</strong> Berg,<br />
Beste Ouders! Briev<strong>en</strong> uit de Transvaal,<br />
113). Het Duits heeft e<strong>en</strong> exacte<br />
teg<strong>en</strong>hanger in zu bedeut<strong>en</strong> hab<strong>en</strong>.<br />
52. kunn<strong>en</strong> bedwing<strong>en</strong>: kunn<strong>en</strong> beheers<strong>en</strong>,<br />
onder controle hebb<strong>en</strong>. <strong>De</strong>ze uitdrukking<br />
behoort tot e<strong>en</strong> groep <strong>van</strong> werkwoordelijke<br />
<strong>uitdrukking<strong>en</strong></strong> (als kunn<strong>en</strong> onderdrukk<strong>en</strong>)<br />
die in combinatie met negatie e<strong>en</strong> gebrek<br />
aan zelfbeheersing aangev<strong>en</strong>. Vaak is <strong>het</strong><br />
lijd<strong>en</strong>d voorwerp e<strong>en</strong> emotie (woede,<br />
nieuwsgierigheid, vrolijkheid), of e<strong>en</strong><br />
daarmee verband houd<strong>en</strong>de handeling<br />
(lach<strong>en</strong>, huil<strong>en</strong>). Daarnaast kom<strong>en</strong> deze<br />
<strong>uitdrukking<strong>en</strong></strong> ook vaak reflexief voor:<br />
hij kon zich/zijn tran<strong>en</strong> weer e<strong>en</strong>s niet<br />
bedwing<strong>en</strong>. Naast combinaties met niet<br />
zijn combinaties met nauwelijks of amper<br />
ook heel gebruikelijk. To<strong>en</strong> kon de<br />
machinist zich niet langer bedwing<strong>en</strong><br />
(Rein Brouwer, Dauw over dorstig land,<br />
17). “Mijn Hemel!,” riep Willem uit, die<br />
zijn toorn niet meer kon bedwing<strong>en</strong><br />
(Marjorie Bow<strong>en</strong>, Ik zal handhav<strong>en</strong>, 274).<br />
Zelfs de Bedouin kon zijn lach<strong>en</strong><br />
nauwelijks bedwing<strong>en</strong> (Karl May, Van<br />
Bagdad naar Stamboel, 202). Popster Paul<br />
McCartney (56) kon zijn tran<strong>en</strong> nauwelijks<br />
bedwing<strong>en</strong> tijd<strong>en</strong>s <strong>het</strong> herd<strong>en</strong>kingsconcert<br />
voor zijn vrouw Linda (Trouw, 12 april<br />
1999). Ik kan <strong>het</strong> verlang<strong>en</strong> e<strong>en</strong>voudig niet