De negatief-polaire uitdrukkingen van het Nederlands Inleiding en ...
De negatief-polaire uitdrukkingen van het Nederlands Inleiding en ...
De negatief-polaire uitdrukkingen van het Nederlands Inleiding en ...
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
seizo<strong>en</strong> <strong>van</strong> bakte (<strong>De</strong> Volkskrant op CD-<br />
ROM, 1995). E<strong>en</strong> variant op deze<br />
uitdrukking is brouw<strong>en</strong> <strong>van</strong>. G.<br />
Falk<strong>en</strong>berg wees me op e<strong>en</strong> Duitse<br />
teg<strong>en</strong>hanger in de zin Er kriegt das nicht<br />
geback<strong>en</strong>.<br />
45. bal: mhu, ook maar iets, ook maar<br />
<strong>en</strong>igszins. Het interesseert hem ge<strong>en</strong> bal.<br />
Daar is ge<strong>en</strong> bal aan. Er is nooit e<strong>en</strong> bal te<br />
do<strong>en</strong> in <strong>het</strong> op<strong>van</strong>gc<strong>en</strong>trum. Lijkt de<br />
opvolger te zijn <strong>van</strong> zier als meest<br />
gebruikte aanduider <strong>van</strong> minimale<br />
hoeveelheid of mate. Hoewel de oorsprong<br />
<strong>van</strong> deze uitdrukking <strong>van</strong> scabreuze aard<br />
is, heeft veelvuldig gebruik deze<br />
uitdrukking gemaakt tot e<strong>en</strong> vrij milde<br />
versterker <strong>van</strong> negatie, milder dan bij<br />
voorbeeld reet of zak. Zie ook ball<strong>en</strong>.<br />
46. de ball<strong>en</strong>: mhu. In teg<strong>en</strong>stelling tot<br />
bal gaat ball<strong>en</strong> bijna steeds gepaard met<br />
<strong>het</strong> bepaalde lidwoord: e<strong>en</strong> hoop lawaai,<br />
<strong>en</strong> ik begreep er de ball<strong>en</strong> niet <strong>van</strong> (Albert<br />
Mol, Wat zi<strong>en</strong> ik, 101). E<strong>en</strong> dergelijk<br />
lulwoord als verlov<strong>en</strong> is voor mij<br />
inderdaad <strong>het</strong> bewijs dat je er de ball<strong>en</strong><br />
niet <strong>van</strong> begrijpt (J.J. Voskuil, Bij nader<br />
inzi<strong>en</strong>, 180). Ev<strong>en</strong>als andere definiete<br />
<strong>uitdrukking<strong>en</strong></strong> (ook <strong>negatief</strong>-<strong>polaire</strong>), kan<br />
de ball<strong>en</strong> links <strong>van</strong> de negatie staan, zoals<br />
in <strong>het</strong> bov<strong>en</strong>staande voorbeeld. Zoals<br />
Stoett (1923, dl 1, 60) al opmerkt, wordt<br />
<strong>het</strong> meestal gebruikt met impliciete<br />
ontk<strong>en</strong>ning: ik begrijp er de ball<strong>en</strong> <strong>van</strong> `ik<br />
begrijp er niets <strong>van</strong>'. Hierdoor is de ball<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>negatief</strong>-<strong>polaire</strong> uitdrukking zelf<br />
drager <strong>van</strong> negatie geword<strong>en</strong>, e<strong>en</strong><br />
verschijnsel dat zich vaker afspeelt bij<br />
<strong>negatief</strong>-<strong>polaire</strong> <strong>uitdrukking<strong>en</strong></strong> (Jespers<strong>en</strong><br />
1917, Kiparsky and Condoravdi 2006,<br />
Lucas 2007, Hoeksema 2009, <strong>van</strong> der<br />
Auwera 2009): vergelijk <strong>het</strong> Franse pas,<br />
Catalaans cap e.d., <strong>en</strong> Engels He knows/<br />
doesn't know shit, waarbij shit nu e<strong>en</strong>s<br />
niets, dan weer iets uitdrukt. Overig<strong>en</strong>s<br />
lijkt de ball<strong>en</strong> vooral op te tred<strong>en</strong> als<br />
lijd<strong>en</strong>d voorwerp bij werkwoord<strong>en</strong> als<br />
begrijp<strong>en</strong>, snapp<strong>en</strong> e.d. Bij anderssoortige<br />
werkwoord<strong>en</strong>, waar e<strong>en</strong> bal wel voor kan<br />
kom<strong>en</strong>, treft m<strong>en</strong> de ball<strong>en</strong> niet aan, vgl.<br />
Hij voerde ge<strong>en</strong> bal/ *de ball<strong>en</strong> uit. Voor<br />
e<strong>en</strong> vergelijkbare uitdrukking, zie klot<strong>en</strong>.<br />
Frans Zwarts wees me op e<strong>en</strong> zeldzaam<br />
gevall<strong>en</strong> <strong>van</strong> ball<strong>en</strong> zonder bepaald<br />
lidwoord: Dan was ik weer uitgeluld want<br />
zij begreep er ge<strong>en</strong> ball<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>en</strong> ik ook<br />
niet, alle<strong>en</strong> met de gedicht<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
Achterberg luisterde ze geïnteresseerd toe<br />
(Jan Cremer, Ik Jan Cremer, 222).<br />
47. barst: mhu. Niemand gaf e<strong>en</strong> barst<br />
om hem. Er viel ge<strong>en</strong> barst te belev<strong>en</strong><br />
(Koos <strong>van</strong> Zomer<strong>en</strong>, Haagse l<strong>en</strong>te, 9). Er<br />
komt toch nooit e<strong>en</strong> barst terecht <strong>van</strong> mij<br />
(Simon Carmiggelt, Kroeglop<strong>en</strong> 2, 75).<br />
Het is niet met zekerheid te zegg<strong>en</strong> of<br />
barst oorspronkelijk e<strong>en</strong> scabreuze<br />
betek<strong>en</strong>is had, maar e<strong>en</strong> verband met reet<br />
<strong>en</strong> vele andere term<strong>en</strong> ligt nogal voor de<br />
hand. Net als bij andere mhu's <strong>van</strong> dit<br />
type heeft ca. 95% <strong>van</strong> alle voorkom<strong>en</strong>s<br />
als trigger ge<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> zeldzaam geval <strong>van</strong><br />
e<strong>en</strong> voorkom<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> conditionele bijzin<br />
is Als u vindt dat u daar e<strong>en</strong> barst mee te<br />
mak<strong>en</strong> hebt, mag u wet<strong>en</strong> dat mijn moeder<br />
's avonds had opgezog<strong>en</strong> wat ik haar 's<br />
ocht<strong>en</strong>ds gaf (Hélène Nolth<strong>en</strong>ius, Ge<strong>en</strong><br />
be<strong>en</strong> om op te staan, 80). <strong>De</strong>ze uitdrukking<br />
is <strong>van</strong> vrij rec<strong>en</strong>te oorsprong, vermoed ik.<br />
In ieder geval heb ik nog ge<strong>en</strong> vindplaats<br />
ouder dan de jar<strong>en</strong> '50. Wel doet <strong>het</strong><br />
veelvuldig gebruik <strong>van</strong> deze uitdrukking in<br />
J.J. Voskuil's ‘Bij nader inzi<strong>en</strong>’ (1963)<br />
vermoed<strong>en</strong> dat hij reeds in de jar<strong>en</strong> '40 in<br />
omloop was, omdat deze roman <strong>het</strong><br />
taaleig<strong>en</strong> <strong>van</strong> de periode onmiddellijk na<br />
de Tweede Wereldoorlog weerspiegelt.<br />
48. bat<strong>en</strong>: help<strong>en</strong>. Komt voornamelijk<br />
voor met negatie, n-woord<strong>en</strong>, weinig <strong>en</strong> in<br />
vrag<strong>en</strong>, veelal in combinatie met e<strong>en</strong> vorm<br />
<strong>van</strong> <strong>het</strong> werkwoord mog<strong>en</strong>: Positief<br />
gebruik is mogelijk, maar zeldzaam (op<br />
114 gevall<strong>en</strong> vond ik er 1). Qua betek<strong>en</strong>is<br />
vergelijkbare <strong>uitdrukking<strong>en</strong></strong> zijn help<strong>en</strong> in<br />
zijn onpersoonlijk gebruik (Wat helpt <strong>het</strong><br />
ook als ik dat zeg?) <strong>en</strong> der<strong>en</strong>, dat we<br />
9