De negatief-polaire uitdrukkingen van het Nederlands Inleiding en ...
De negatief-polaire uitdrukkingen van het Nederlands Inleiding en ...
De negatief-polaire uitdrukkingen van het Nederlands Inleiding en ...
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
woordig vooral in gebruik bij predikat<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> andere <strong>uitdrukking<strong>en</strong></strong> die niet<br />
conv<strong>en</strong>tioneel e<strong>en</strong> minimum op e<strong>en</strong> schaal<br />
aanduid<strong>en</strong>. <strong>De</strong> heer Gro<strong>en</strong> heeft k<strong>en</strong>nelijk<br />
nooit plumpudding gehad of zelfs maar<br />
gezi<strong>en</strong>, want dat ding trilt voor ge<strong>en</strong> meter<br />
(Onze Taal, mei 1997). Ook gebruik in<br />
disjuncties, zoals in bov<strong>en</strong>staand<br />
voorbeeld, is heel typer<strong>en</strong>d voor zelfs<br />
maar. Zoals Hoeksema <strong>en</strong> Rullmann lat<strong>en</strong><br />
zi<strong>en</strong> zijn de omgeving<strong>en</strong> <strong>van</strong> zelfs maar<br />
iets minder str<strong>en</strong>g omschrev<strong>en</strong> dat die voor<br />
ook maar. Zo kom<strong>en</strong> met name zwakke<br />
triggers als weinig of nauwelijks<br />
significant vaker voor dan <strong>het</strong> geval is bij<br />
ook maar.<br />
815. in zev<strong>en</strong> slot<strong>en</strong> tegelijk lop<strong>en</strong>: zich<br />
verlop<strong>en</strong>, <strong>het</strong> spoor bijster rak<strong>en</strong>. Met<br />
negatie wordt de uitdrukking gebezigd om<br />
aan te gev<strong>en</strong> dat iemand in korte tijd <strong>het</strong><br />
rechte pad niet al te ver verlat<strong>en</strong> kan<br />
hebb<strong>en</strong>. Naast negatie komt deze<br />
uitdrukking ook voor met negatieve<br />
predikat<strong>en</strong> of met <strong>het</strong> retorische alsof,<br />
zoals onderstaande voorbeeld<strong>en</strong> lat<strong>en</strong> zi<strong>en</strong>.<br />
`Kom, kom,' zei Jan korzelig, `we lop<strong>en</strong><br />
toch niet in zev<strong>en</strong> slot<strong>en</strong> tegelijk zeker?'<br />
(Willy <strong>van</strong> der Heide, Avontur<strong>en</strong> in de<br />
Stille Zuidzee, 72). Ik loop heus niet in<br />
zev<strong>en</strong> slot<strong>en</strong> tegelijk (Gerb<strong>en</strong> Hellinga,<br />
Vlamm<strong>en</strong>, 85). Die Nero loopt in ge<strong>en</strong><br />
zev<strong>en</strong> slot<strong>en</strong> tegelijk (Chris <strong>van</strong> Abkoude,<br />
<strong>De</strong> vlegeljar<strong>en</strong> <strong>van</strong> Pietje Bell, 102). Het<br />
kwam allemaal <strong>van</strong> die idiote voorzichtigheid,<br />
alsof ik in zev<strong>en</strong> sloot<strong>en</strong> tegelijk zou<br />
loop<strong>en</strong> (C.J. Kelk, Judasp<strong>en</strong>ning<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
pauweveer<strong>en</strong>, 159). Ik geloof dat hij bang<br />
was, dat e<strong>en</strong> jong ding als ik in zev<strong>en</strong><br />
slot<strong>en</strong> tegelijk zou lop<strong>en</strong> (W.H. <strong>van</strong><br />
Eemlandt, Dood in schemer, 140).<br />
816. op zich(zelf) staan: ge<strong>en</strong> verband<br />
hebb<strong>en</strong> met andere zak<strong>en</strong>, alle<strong>en</strong> staan.<br />
Met negatie drukt deze uitdrukking uit dat<br />
m<strong>en</strong> iets niet kan los zi<strong>en</strong> <strong>van</strong> andere<br />
factor<strong>en</strong>. <strong>De</strong> uitdrukking is duidelijk<br />
<strong>negatief</strong>-polair met 41 negatieve<br />
voorkom<strong>en</strong>s op e<strong>en</strong> totaal <strong>van</strong> 44. Het is<br />
156<br />
vrij uitzonderlijk dat e<strong>en</strong> inher<strong>en</strong>t<br />
reflexieve uitdrukking als deze naast e<strong>en</strong><br />
vorm met zich ook e<strong>en</strong> vorm met zichzelf<br />
heeft (vgl. bijv. zich lat<strong>en</strong> kist<strong>en</strong> met<br />
*zichzelf lat<strong>en</strong> kist<strong>en</strong> of zich berad<strong>en</strong> op<br />
met *zichzelf berad<strong>en</strong> op). <strong>De</strong> variant met<br />
zichzelf is zelfs frequ<strong>en</strong>ter dan die met<br />
zich. Voorbeeld<strong>en</strong>: <strong>De</strong>ze verandering <strong>van</strong><br />
e<strong>en</strong> vroeger ingedi<strong>en</strong>d schrijv<strong>en</strong> staat niet<br />
op zichzelf (Correspond<strong>en</strong>tie <strong>van</strong> Mr.<br />
M.M. Rost <strong>van</strong> Tonning<strong>en</strong>, dl II, mei 1942<br />
- mei 1945, 274). E<strong>en</strong> vertaling staat nooit<br />
op zich, maar e<strong>en</strong> origineel ook niet<br />
(Vaktaal, nr 3/4, 2002, 3). E<strong>en</strong> <strong>van</strong> de<br />
zeldzame gevall<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> positief<br />
voorkom<strong>en</strong> is: Tot nog toe lijkt <strong>het</strong> BSEgeval<br />
op zichzelf te staan (Trouw, 28-5-<br />
2003, 7).<br />
817. zichzelf: <strong>het</strong> reflexieve voornaamwoord<br />
is <strong>negatief</strong>-polair bij gebruik als<br />
predikaatnom<strong>en</strong>. Niet zichzelf zijn houdt<br />
hier in: niet zijn zoals m<strong>en</strong> gewoonlijk is.<br />
Vgl. ook Engels she is not herself / she is<br />
not her usual self. Voorbeeld<strong>en</strong>: ik was<br />
hed<strong>en</strong> middag mijzelve niet (<strong>De</strong> Huisvri<strong>en</strong>d,<br />
1882, 91). Duidelijk voelt hij dat<br />
hij zichzelf niet is (Rein Brouwer, Dauw<br />
over dorstig land, 283). Vitesse was<br />
zichzelf niet in L<strong>en</strong>s (Trouw, 29 oktober<br />
1999). Op de e<strong>en</strong> of andere manier is hij<br />
niet zichzelf (Catherine Cookson, Kate,<br />
vert. A. Bos-Gramsma, 161). Als trigger<br />
di<strong>en</strong>t doorgaans niet, positieve voorkom<strong>en</strong>s<br />
zijn ook mogelijk: Erica was weer<br />
volkom<strong>en</strong> zichzelf (Dola de Jong, <strong>De</strong><br />
thuiswacht, 29). <strong>De</strong> voorbeeld<strong>en</strong> lat<strong>en</strong> zi<strong>en</strong><br />
dat zichzelf zowel links als rechts <strong>van</strong><br />
negatie kan optred<strong>en</strong>.<br />
818. zicht zijn/hebb<strong>en</strong> op: in <strong>het</strong> verschiet<br />
ligg<strong>en</strong>/te verwacht<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>. Alle<strong>en</strong> <strong>het</strong><br />
overdrachtelijke gebruik, waarbij <strong>het</strong> niet<br />
gaat om <strong>het</strong> blikveld, maar om pot<strong>en</strong>tiële<br />
gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong> die de toekomst in petto<br />
heeft, is <strong>negatief</strong>-polair. Vrouw<strong>en</strong> die <strong>het</strong><br />
rijk verlat<strong>en</strong>, do<strong>en</strong> dat vooral omdat ze <strong>het</strong><br />
werk niet leuk vind<strong>en</strong> <strong>en</strong> omdat er weinig<br />
zicht is op verbetering (<strong>De</strong> Volkskrant, 9-