De negatief-polaire uitdrukkingen van het Nederlands Inleiding en ...
De negatief-polaire uitdrukkingen van het Nederlands Inleiding en ...
De negatief-polaire uitdrukkingen van het Nederlands Inleiding en ...
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
<strong>het</strong> echter wel <strong>negatief</strong>-polair: E<strong>en</strong><br />
deceptie kon *(niet) uitblijv<strong>en</strong>. Op 74<br />
voorkom<strong>en</strong>s in mijn materiaal kom<strong>en</strong> maar<br />
liefst 70 (95%) voor in combinatie met<br />
niet, verder telk<strong>en</strong>s 1 in combinaties met<br />
respectievelijk ge<strong>en</strong>, nauwelijks, moeilijk<br />
<strong>en</strong> onmogelijk. Voorbeeld<strong>en</strong>: <strong>De</strong> k<strong>en</strong>nismaking<br />
kon in elk geval niet uitblijv<strong>en</strong><br />
(W.H. Vlieg<strong>en</strong>, <strong>De</strong> dageraad der volksbevrijding,<br />
dl 2, 124). E<strong>en</strong> beslissing kon<br />
niet lang uitblijv<strong>en</strong> (C. Gerretson,<br />
Geschied<strong>en</strong>is der ‘Koninklijke’, dl. 2, 16).<br />
E<strong>en</strong> op<strong>en</strong>lijke krachtmeting over wie <strong>het</strong><br />
gezag verteg<strong>en</strong>woordigde kon onmogelijk<br />
uitblijv<strong>en</strong> (Leon Uris, <strong>De</strong> hadji, 254).<br />
686. kunn<strong>en</strong> uitbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong>: kunn<strong>en</strong> zegg<strong>en</strong>.<br />
Vaak gebruikt in de combinatie ge<strong>en</strong><br />
woord kunn<strong>en</strong> uitbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong>. Alie kon ge<strong>en</strong><br />
woord uitbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong> (K. Norel, Engelandvaarders,<br />
146). En ze huilde <strong>en</strong> snikte <strong>en</strong><br />
schokte <strong>en</strong> riep klag<strong>en</strong>d om haar moeder,<br />
<strong>het</strong> e<strong>en</strong>ige verstaanbare woord, dat ze<br />
uitbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong> kon (C.J. Kelk, <strong>De</strong> dans <strong>van</strong><br />
jonge voet<strong>en</strong>, 321). Professor Frits <strong>van</strong><br />
Oostrom [..] was in <strong>het</strong> blauw flikker<strong>en</strong>de<br />
licht te beduusd om iets uit te kunn<strong>en</strong><br />
br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> (Trouw, 21-10-1996). E<strong>en</strong><br />
opmerkelijke trigger is net. Bij de meeste<br />
NPUs fungeert dit woord niet als e<strong>en</strong><br />
mogelijke trigger, met als belangrijkste<br />
uitzondering de balansschikkingsconstructie,<br />
maar hier lijkt zoiets wel<br />
mogelijk:`Goddank,' kon hij nog net<br />
uitbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong>.<br />
Ook uitbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong> zonder kunn<strong>en</strong> is<br />
<strong>negatief</strong>-polair: Die is te hees om nog e<strong>en</strong><br />
woord uit te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>. (Judicus Versteg<strong>en</strong>,<br />
<strong>De</strong> revoluties, 242). Ze bracht ge<strong>en</strong> woord<br />
uit. (Guus Kuijer, E<strong>en</strong> gat in de gr<strong>en</strong>s, 42).<br />
687. uitdo<strong>en</strong> op: kunn<strong>en</strong> schel<strong>en</strong>, zich iets<br />
aantrekk<strong>en</strong> <strong>van</strong>. Regionale uitdrukking,<br />
bek<strong>en</strong>d in Tw<strong>en</strong>te <strong>en</strong> de Achterhoek. Vgl.<br />
Dijkhuis (1981: 577-578): Daor mo'j niks<br />
op oet doon, wat d<strong>en</strong> zeg = Je moet je<br />
niets aantrekk<strong>en</strong> <strong>van</strong> wat die v<strong>en</strong>t zegt.<br />
Uitdrukking met e<strong>en</strong> verplichte maatbepaling.<br />
Daar doe ik niets/*iets op uit.<br />
Dacht je dat ik daar ook maar iets op<br />
uitdoe? Als retorische vraag: Wat doe jij<br />
daar op uit?<br />
132<br />
688. uitgekek<strong>en</strong> rak<strong>en</strong>: g<strong>en</strong>oeg gezi<strong>en</strong><br />
hebb<strong>en</strong>. In teg<strong>en</strong>stelling tot uitgekek<strong>en</strong> zijn<br />
heeft deze uitdrukking e<strong>en</strong> <strong>negatief</strong>-polair<br />
karakter. Vgl. ook uitgepraat rak<strong>en</strong><br />
over. Siga raakte niet uitgekek<strong>en</strong> op dit<br />
kleinood <strong>van</strong> e<strong>en</strong> stad (Maryse Condé,<br />
Ségou, dl 1, 234). Op m<strong>en</strong>selijke emotie<br />
raak je nooit uitgekek<strong>en</strong> (Margriet, nr 51,<br />
1999, 16).<br />
689. zich erg<strong>en</strong>s over uitlat<strong>en</strong>: iets kwijt<br />
will<strong>en</strong> over iets, iets ter sprake br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>.<br />
Het leger liet zich niet uit over de situatie<br />
<strong>van</strong> de andere vijfti<strong>en</strong> toerist<strong>en</strong> die nog in<br />
hand<strong>en</strong> zijn <strong>van</strong> hun ontvoerders (Sp!ts,<br />
15-5-2003). Over <strong>het</strong> waarom <strong>van</strong> <strong>het</strong><br />
aantal acht heeft Mulisch zich niet<br />
uitgelat<strong>en</strong> (NRC, 17-3-2000).<br />
690. uitgepraat rak<strong>en</strong> over: voldo<strong>en</strong>de<br />
gezegd hebb<strong>en</strong> over. In teg<strong>en</strong>stelling tot<br />
zijn statische teg<strong>en</strong>hanger uitgepraat zijn<br />
(over) is dit e<strong>en</strong> echte <strong>negatief</strong>-<strong>polaire</strong><br />
uitdrukking. Wat minder vaak voorkom<strong>en</strong>de<br />
variant<strong>en</strong> zijn uitgeschrev<strong>en</strong><br />
rak<strong>en</strong> over <strong>en</strong> uitgepraat kom<strong>en</strong> over. Als<br />
trigger fungeert vrijwel steeds niet (38 op<br />
40 voorkom<strong>en</strong>s in mijn materiaal). Cruyff<br />
raakt bijna niet uitgepraat over geld (<strong>De</strong><br />
Volkskrant, 30-12-1993). O, daar kwam ze<br />
nooit meer over uitgepraat! (Mr. A.<br />
Roothaert, Doctor Vlimm<strong>en</strong>, 260).<br />
691. uithal<strong>en</strong>: effect sorter<strong>en</strong>. <strong>De</strong>ze<br />
uitdrukking wordt gecombineerd met e<strong>en</strong><br />
maatbepaling, zoals weinig, niets, niet<br />
veel. Zwart 15 haalt echter ook niets uit<br />
(Go, 17-4, 1980). Maar Ros<strong>en</strong>stein heeft<br />
gelijk als hij stelt dat praattherapie niks<br />
uithaalt (Intermediair, 7-6-1996); de<br />
indruk bestaat dat dit toezicht niet veel<br />
uithaalt (Rapport commissie-Van Traa,<br />
1996). Wat haalt <strong>het</strong> uit dat ze hem<br />
veroordel<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> boete <strong>van</strong> duiz<strong>en</strong>d<br />
daalders? (St<strong>en</strong>dhal, Het rood <strong>en</strong> <strong>het</strong>