De negatief-polaire uitdrukkingen van het Nederlands Inleiding en ...
De negatief-polaire uitdrukkingen van het Nederlands Inleiding en ...
De negatief-polaire uitdrukkingen van het Nederlands Inleiding en ...
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
dat e<strong>en</strong> jaar geled<strong>en</strong> nog mikte op e<strong>en</strong> rol<br />
in de mondiale mobieltjestop, komt in <strong>het</strong><br />
verhaal nauwelijks meer voor (Trouw, 12-<br />
3-2002).<br />
650. syllabe: mhu, e<strong>en</strong> lettergreep, ook<br />
maar iets. Hoewel vooral gebruikt in<br />
combinatie met werkwoord<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
communicatie (Hij zei de hele avond ge<strong>en</strong><br />
syllabe) of cognitie (Ze begrep<strong>en</strong> er ge<strong>en</strong><br />
syllabe <strong>van</strong>), komt de uitdrukking in<br />
tekst<strong>en</strong> uit <strong>het</strong> begin <strong>van</strong> de eeuw ook in<br />
e<strong>en</strong> ruimer verband voor: Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> met<br />
drift bereikte je ge<strong>en</strong> syllabe, nooit,<br />
nerg<strong>en</strong>s... (Alie Smeding, <strong>De</strong> zondaar,<br />
188). In <strong>het</strong> algeme<strong>en</strong> was deze<br />
uitdrukking populair aan <strong>het</strong> eind <strong>van</strong> de<br />
neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de eeuw <strong>en</strong> de eerste helft <strong>van</strong> de<br />
twintigste eeuw. ‘t Was e<strong>en</strong>e spanning die<br />
ondragelijk werd, omdat zij altijd maar<br />
zweeg, omdat ik nooit e<strong>en</strong> syllabe<br />
antwoord ontving (Vinc<strong>en</strong>t <strong>van</strong> Gogh,<br />
Verzamelde briev<strong>en</strong>, deel 1, 353). Ik heb<br />
bij deze geleg<strong>en</strong>heid die 1400 alexandrijn<strong>en</strong><br />
nog e<strong>en</strong>s doorgekek<strong>en</strong> zonder<br />
erg<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> syllabe te verander<strong>en</strong> (Jeugdbriev<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> Petrus Augustus de Génestet).<br />
In ieder geval d<strong>en</strong>k ik er niet aan, hem ook<br />
nog maar één syllabe te schrijv<strong>en</strong> (E. du<br />
Perron, brief aan M. ter Braak, in Briefwisseling<br />
1930-1940, deel 1, 389).<br />
651. taal of tek<strong>en</strong>: mhu, disjunctieve<br />
expressie met als betek<strong>en</strong>is `<strong>en</strong>ige<br />
boodschap.' Met taal noch tek<strong>en</strong> had<br />
mevrouw Jardinet gereageerd op Klaas'<br />
bloem<strong>en</strong> (Hella S. Haasse, <strong>De</strong> weg<strong>en</strong> der<br />
verbeelding, 41), nu krijg<strong>en</strong> we ge<strong>en</strong> taal<br />
of tek<strong>en</strong> (Herman Heijermans, Kamertjeszonde,<br />
361). <strong>De</strong> uitdrukking is tamelijk<br />
zeldzaam, zodat <strong>het</strong> niet mogelijk is veel te<br />
zegg<strong>en</strong> over de verzameling <strong>van</strong> triggers<br />
op grond <strong>van</strong> geattesteerde gegev<strong>en</strong>s, maar<br />
<strong>het</strong> komt me voor dat e<strong>en</strong> vrij breed scala<br />
hier mogelijk is, zoals vrag<strong>en</strong> (Heb je ooit<br />
taal of tek<strong>en</strong> <strong>van</strong> haar vernom<strong>en</strong>?), conditionele<br />
zinn<strong>en</strong> (Mocht je ooit taal of tek<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> haar vernem<strong>en</strong>, laat <strong>het</strong> me dan<br />
wet<strong>en</strong>), etc.<br />
125<br />
652. erg<strong>en</strong>s tabernakel<strong>en</strong> bouw<strong>en</strong>/<br />
opslaan: erg<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> huizeke bouw<strong>en</strong>,<br />
erg<strong>en</strong>s lang blijv<strong>en</strong>. <strong>De</strong> voorbeeld<strong>en</strong> die<br />
<strong>het</strong> WNT geeft zijn deels, maar niet alle in<br />
overe<strong>en</strong>stemming met <strong>negatief</strong>-<strong>polaire</strong><br />
status. Hy (Lycurgus) <strong>en</strong> geeft d<strong>en</strong><br />
Bruydegom ge<strong>en</strong> vryheyd, tot zijn<br />
nieuw-getrouwde Bruyd te komm<strong>en</strong>,<br />
wanneer 'them zoude mog<strong>en</strong> lust<strong>en</strong> ...;<br />
maer hy gebied dieftelick <strong>en</strong> bedecktelick<br />
by haer te komm<strong>en</strong>, zonder tabernakel<strong>en</strong> te<br />
maeck<strong>en</strong>, of a<strong>en</strong> de bedtijcke te blijv<strong>en</strong><br />
hang<strong>en</strong> (J. de Brune, Emblemata of Sinnewerck<br />
[1624]). Wanneer de uitdrukking<br />
tamelijk letterlijk gebruikt wordt in de<br />
betek<strong>en</strong>is ‘zich metterwoon vestig<strong>en</strong>’ is er<br />
<strong>van</strong> negatieve polariteit ge<strong>en</strong> sprake. In <strong>het</strong><br />
bov<strong>en</strong>staande voorbeeld is de uitdrukking<br />
echter meer overdrachtelijk gebruikt voor<br />
‘toev<strong>en</strong>’.<br />
653. tal<strong>en</strong> naar: gev<strong>en</strong> om, verlang<strong>en</strong><br />
naar. Behoort tot de grote klasse <strong>van</strong><br />
<strong>uitdrukking<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> onverschilligheid. Uit<br />
mijn materiaal (91 voorkom<strong>en</strong>s) blijkt e<strong>en</strong><br />
sterke verbond<strong>en</strong>heid met negatie: 91%<br />
<strong>van</strong> de voorkom<strong>en</strong>s staat in e<strong>en</strong> negatieve<br />
zin. Daarnaast kom<strong>en</strong> vrag<strong>en</strong> voor (2x),<br />
bijzinn<strong>en</strong> met zonder (2x), conditionele<br />
bijzinn<strong>en</strong> (1x), <strong>en</strong> zinn<strong>en</strong> met nauwelijks<br />
(1x). Meisjes? Daar taalt hij niet naar!<br />
(W.F. Hermans, <strong>De</strong> donkere kamer <strong>van</strong><br />
Damocles, p. 15). Peter taalde niet naar<br />
de Blijde Boodschap (Maart<strong>en</strong> 't Hart, Het<br />
roer kan nog zesmaal om, p. 223).<br />
Majesteit, ik taal noch naar roem, noch<br />
naar eerbewijz<strong>en</strong>, noch naar gesch<strong>en</strong>k<strong>en</strong><br />
of tijdelijke goeder<strong>en</strong> (Gerard Reve, <strong>De</strong><br />
taal der liefde, p. 181). Homerus, Plato,<br />
wie taalt er nog naar? (W.F. Hermans, Ik<br />
heb altijd gelijk, p. 288).<br />
In teg<strong>en</strong>stelling tot gev<strong>en</strong> om kan<br />
tal<strong>en</strong> naar niet gecombineerd word<strong>en</strong> met<br />
e<strong>en</strong> maatbepaling: *Ik taal ge<strong>en</strong> moer naar<br />
e<strong>en</strong> zoute haring. *Wie taalt daar ook<br />
maar iets naar?<br />
E<strong>en</strong> opvall<strong>en</strong>d verschil is de mogelijkheid<br />
tot zware acc<strong>en</strong>tuatie (met