De negatief-polaire uitdrukkingen van het Nederlands Inleiding en ...
De negatief-polaire uitdrukkingen van het Nederlands Inleiding en ...
De negatief-polaire uitdrukkingen van het Nederlands Inleiding en ...
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
oek<strong>en</strong> als On the Road, Visions of Cody<br />
<strong>en</strong> Dharma Bums, in de schaduw staan<br />
<strong>van</strong> deze allerradicaalste verletterlijking<br />
<strong>van</strong> <strong>het</strong> lev<strong>en</strong> (<strong>De</strong> Gro<strong>en</strong>e Amsterdammer,<br />
31-5-1995). E<strong>en</strong> variant met waardig zijn<br />
ipv kunn<strong>en</strong>: m<strong>en</strong> vindt onder deze Neger-<br />
Priesters Mann<strong>en</strong> zo vermaardt door de<br />
grootte <strong>en</strong> de m<strong>en</strong>igvuldigheit hunner<br />
Wonderwerk<strong>en</strong>, dat St. Gregorius Thaumaturgus<br />
of Pater Marcus d'Aviano niet<br />
waardig schynt om in hunne schaduwe te<br />
staan (Boekzaal der geleerde waerelt, dl<br />
68, 1749, 658).<br />
Het volg<strong>en</strong>de voorbeeld bevat e<strong>en</strong><br />
eig<strong>en</strong>aardige versterking tot in de verste<br />
schaduw, waarin e<strong>en</strong>zelfde spatiële metafoor<br />
schuilgaat als in bijv. in de verste<br />
verte: [..] omdat zij niemand k<strong>en</strong>d<strong>en</strong>, die<br />
maar in de verste schaduw <strong>van</strong> heur<br />
broeder kon staan (Jacob <strong>van</strong> L<strong>en</strong>nep,<br />
Klaasje Zev<strong>en</strong>ster, deel 3, 131).<br />
595. scheet: mhu. Zeldzame krachtterm.<br />
Mijn naam gaat je ge<strong>en</strong> scheet aan. (Harry<br />
Mulisch, <strong>De</strong> versierde m<strong>en</strong>s, 19).<br />
596. kunn<strong>en</strong> schel<strong>en</strong>: zich geleg<strong>en</strong> lat<strong>en</strong><br />
ligg<strong>en</strong> aan, onpersoonlijke variant <strong>van</strong><br />
gev<strong>en</strong> om, zich bekreun<strong>en</strong> om, etc., <strong>en</strong><br />
behoort tot de grote groep <strong>van</strong><br />
<strong>uitdrukking<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> onverschilligheid.<br />
<strong>De</strong>ze uitdrukking is e<strong>en</strong> <strong>van</strong> de meest<br />
frequ<strong>en</strong>t voorkom<strong>en</strong>de <strong>negatief</strong>-<strong>polaire</strong><br />
<strong>uitdrukking<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>het</strong> <strong>Nederlands</strong>. In mijn<br />
materiaal bevind<strong>en</strong> zich 706 voorkom<strong>en</strong>s<br />
<strong>van</strong> deze uitdrukking, waar<strong>van</strong> 73%<br />
voorkomt in e<strong>en</strong> negatieve zin, 15% in e<strong>en</strong><br />
vraagzin (meestal e<strong>en</strong> vraagwoordvraag<br />
met als vraagwoord wat), 5% in <strong>het</strong> bereik<br />
<strong>van</strong> weinig/minder, 1% in e<strong>en</strong> bijzin<br />
voorafgegaan door zonder, 1% in e<strong>en</strong><br />
retorische alsof-zin <strong>en</strong> 2% in e<strong>en</strong> positieve<br />
context. Van die positieve voorkom<strong>en</strong>s<br />
zijn de meeste combinaties met wel, die<br />
di<strong>en</strong><strong>en</strong> als ontk<strong>en</strong>ning <strong>van</strong> e<strong>en</strong> eerder<br />
g<strong>en</strong>oemde of gepresupponeerde negatieve<br />
bewering, vgl. Dat kan u wél wat schel<strong>en</strong>.<br />
Mij kan <strong>het</strong> niet schel<strong>en</strong>. (Simon Vestdijk,<br />
<strong>De</strong> filmheld <strong>en</strong> <strong>het</strong> gidsmeisje, 222). Of<br />
113<br />
nee, <strong>het</strong> kan me wel wat schel<strong>en</strong>. (A.<br />
Alberts, Het zand voor de kust <strong>van</strong> Aveiro,<br />
16). Zelfs aan de positieve voorkom<strong>en</strong>s<br />
herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> we dus veelal <strong>het</strong> <strong>negatief</strong><strong>polaire</strong><br />
karakter <strong>van</strong> deze uitdrukking.<br />
Bij kunn<strong>en</strong> schel<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> we net als<br />
bij diverse andere <strong>uitdrukking<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong><br />
onverschilligheid dat <strong>het</strong> niet uitmaakt of<br />
m<strong>en</strong> niet of niets gebruikt. Het kan Achiel<br />
niet schel<strong>en</strong> (Herman Teirlinck, Het<br />
gevecht met de <strong>en</strong>gel, 456) heeft niet,<br />
terwijl Het kon hem allemaal niks meer<br />
schel<strong>en</strong> (Is. Querido, <strong>De</strong> Jordaan, 369) niks<br />
heeft, zonder dat <strong>het</strong> veel uitmaakt.<br />
Vraagzinn<strong>en</strong>, ongeacht of <strong>het</strong> nu ja/nee- of<br />
vraagwoordvrag<strong>en</strong> zijn, hebb<strong>en</strong> steeds e<strong>en</strong><br />
negatieve presuppositie. Wat kunn<strong>en</strong> mij<br />
Trouw<strong>en</strong>s al die wijv<strong>en</strong> schel<strong>en</strong>? (Herman<br />
Brusselmans, Zijn er kanal<strong>en</strong> in Aalst,<br />
104) is e<strong>en</strong> retorische vraag waarop <strong>het</strong><br />
antwoord alle<strong>en</strong> `Nee’ kan luid<strong>en</strong>.<br />
Hetzelfde geldt voor Kan <strong>het</strong> jou wat<br />
schel<strong>en</strong> wat er met mij gebeurt? (Hugo<br />
Claus, Belladonna, 273). Ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s<br />
retorisch met e<strong>en</strong> negatieve presuppositie<br />
zijn voorkom<strong>en</strong>s in alsof-zinn<strong>en</strong>: Alsof <strong>het</strong><br />
Nederland wat schel<strong>en</strong> kan dat m<strong>en</strong> e<strong>en</strong>ige<br />
auteurs besteelt! (Mina Krüseman, Mijn<br />
lev<strong>en</strong>, 2e deel, 183).<br />
E<strong>en</strong> aantal context<strong>en</strong> voor <strong>negatief</strong><strong>polaire</strong><br />
<strong>uitdrukking<strong>en</strong></strong> ontbrek<strong>en</strong>:<br />
comparatiev<strong>en</strong>, bijzinn<strong>en</strong> bij superlatiev<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> universele kwantor<strong>en</strong>, <strong>en</strong> conditionele<br />
bijzinn<strong>en</strong>. Wanneer m<strong>en</strong> zelf voorbeeld<strong>en</strong><br />
probeert te construer<strong>en</strong> is <strong>het</strong> resultaat<br />
matig tot slecht: *Ze betek<strong>en</strong>t meer voor<br />
hem dan mij kan schel<strong>en</strong>, ?Het station is<br />
<strong>het</strong> mooiste gebouw dat mij wat kan<br />
schel<strong>en</strong>. Wel acceptabel zijn voorkom<strong>en</strong>s<br />
in bijzinn<strong>en</strong> afhankelijk <strong>van</strong> de/<strong>het</strong> <strong>en</strong>ige:<br />
<strong>De</strong> <strong>en</strong>ige die me wat kon schel<strong>en</strong> was mijn<br />
vader (Roald Dahl, Daantje de wereldkampio<strong>en</strong>,<br />
54), waarschijnlijk omdat<br />
dergelijke bijzinn<strong>en</strong> dezelfde negatieve<br />
presupposities hebb<strong>en</strong> als vraagzinn<strong>en</strong> of<br />
alsof-zinn<strong>en</strong>.<br />
597. e<strong>en</strong> schijn of schaduw: ook maar<br />
iets, hoe gering ook. Allitterer<strong>en</strong>d idioom,