De negatief-polaire uitdrukkingen van het Nederlands Inleiding en ...
De negatief-polaire uitdrukkingen van het Nederlands Inleiding en ...
De negatief-polaire uitdrukkingen van het Nederlands Inleiding en ...
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
voorkom<strong>en</strong>s) bleek 79% te bestaan uit<br />
universele of g<strong>en</strong>erische zinn<strong>en</strong> met<br />
zichzelf respecter<strong>en</strong>d als restrictor, 11%<br />
negatieve zinn<strong>en</strong>, 5% vrag<strong>en</strong>, <strong>en</strong> ook 5%<br />
positieve zinn<strong>en</strong> waarin de uitdrukking<br />
fungeert als restrictor bij veel/m<strong>en</strong>ig. Na de<br />
Tweede Wereldoorlog had elk zichzelf<br />
respecter<strong>en</strong>d bedrijf e<strong>en</strong> ponskamer (<strong>De</strong><br />
Volkskrant, 6-11-1993). Nu al k<strong>en</strong>t vrijwel<br />
iedere zichzelf respecter<strong>en</strong>de stad zijn<br />
eig<strong>en</strong> meubelboulevard aan de rand (idem,<br />
12-6-1993). E<strong>en</strong> zichzelf respecter<strong>en</strong>de<br />
man wil voor ge<strong>en</strong> goud gezi<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />
terwijl hij ‘vrouw<strong>en</strong>werk’ doet (idem, 10-<br />
7-1993). Ge<strong>en</strong> zichzelf respecter<strong>en</strong>d blad<br />
zou zijn redactie lat<strong>en</strong> functioner<strong>en</strong> zoals<br />
<strong>De</strong> Ster doet (idem, 31-12-1993). Welke<br />
zichzelf respecter<strong>en</strong>de partij zet <strong>van</strong> de <strong>en</strong>e<br />
dag op de andere alles op zijn kop? (idem,<br />
21-10-1993). Nu hebb<strong>en</strong> veel zichzelf<br />
respecter<strong>en</strong>de papagaai<strong>en</strong>houders zo’n<br />
vogel in hun kooi (idem, 21-4-1993).<br />
Vergelijkbaar in gebruik is weld<strong>en</strong>k<strong>en</strong>d,<br />
dat overig<strong>en</strong>s alle<strong>en</strong> <strong>van</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> gezegd<br />
kan word<strong>en</strong>.<br />
rest<strong>en</strong>, rester<strong>en</strong>: zie anders rest<strong>en</strong>/<br />
rester<strong>en</strong>.<br />
571. rijm of red<strong>en</strong>: red<strong>en</strong>, redelijke<br />
verklaring of aanleiding [<strong>het</strong> onderdeel<br />
“rijm” lijkt in de betek<strong>en</strong>is <strong>van</strong> <strong>het</strong> geheel<br />
ge<strong>en</strong> rol te spel<strong>en</strong>]. Het WNT noemt de<br />
staande uitdrukking zonder rijm of red<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> navolging <strong>van</strong> Frans sans rime ni<br />
raison <strong>en</strong> Engels without rhyme or reason.<br />
Dit lijkt niet helemaal correct voorzover<br />
<strong>het</strong> suggereert dat rhyme or reason in <strong>het</strong><br />
Engels e<strong>en</strong> vaste verbinding vormt met<br />
without. Althans in modern Engels kan<br />
rhyme or reason in diverse negatieve<br />
context<strong>en</strong> voorkom<strong>en</strong> <strong>en</strong> is er slechts in 4<br />
(25%) <strong>van</strong> de 20 door mij verzamelde<br />
voorkom<strong>en</strong>s sprake <strong>van</strong> e<strong>en</strong> combinatie<br />
met without. Vergelijk bijv. There doesn’t<br />
appear to be any rhyme or reason that this<br />
woman should be dead (The Washington<br />
Times, 20-10-1992). In <strong>het</strong> Frans daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong><br />
lijkt de uitdrukking voorbehoud<strong>en</strong><br />
109<br />
aan de vaste combinatie met sans, <strong>en</strong><br />
voorzover de schaarse <strong>Nederlands</strong>e voorbeeld<strong>en</strong><br />
conclusies wettig<strong>en</strong>, past <strong>het</strong><br />
<strong>Nederlands</strong>e gebruik zich eerder aan bij<br />
<strong>het</strong> Frans dan bij <strong>het</strong> Engels. In ieder geval<br />
is de uitdrukking in <strong>het</strong> <strong>Nederlands</strong> veel<br />
minder gebruikelijk dan in voornoemde<br />
nabuurtal<strong>en</strong>.<br />
572. rijm<strong>en</strong> met: pass<strong>en</strong> bij, ver<strong>en</strong>igbaar<br />
zijn met. Meestal gebruikt in modale<br />
combinaties: kunn<strong>en</strong> rijm<strong>en</strong> met, of met<br />
e<strong>en</strong> modale infinitief: te rijm<strong>en</strong> vall<strong>en</strong>/zijn<br />
met of zich lat<strong>en</strong> rijm<strong>en</strong> met. <strong>De</strong>ze<br />
uitdrukking komt vooral voor in negatieve<br />
zinn<strong>en</strong>, vrag<strong>en</strong> <strong>en</strong> in combinatie met<br />
moeilijk of slecht (cf. Van der Woud<strong>en</strong><br />
1995a voor de triggereig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
deze twee woord<strong>en</strong>). Wat je daar zegt,<br />
rijmt al heel slecht met je filosofie <strong>van</strong> zoo<br />
ev<strong>en</strong> (Jacob <strong>van</strong> L<strong>en</strong>nep, Klaasje Zev<strong>en</strong>ster,<br />
dl 2, 58). Zo was <strong>het</strong> <strong>en</strong> alles wat er<br />
nog meer in de Bijbel stond <strong>en</strong> daar niet<br />
mee rijmde, stond er alle<strong>en</strong> voor de<br />
domor<strong>en</strong> (W.F. Hermans, Uit talloos veel<br />
miljo<strong>en</strong><strong>en</strong>, 85). Zijn aarzeling<strong>en</strong> viel<strong>en</strong><br />
moeilijk te rijm<strong>en</strong> met de voortvar<strong>en</strong>dheid<br />
<strong>van</strong> Da<strong>en</strong>dels (A. Alberts, <strong>De</strong> huzar<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
Castricum, 151). E<strong>en</strong> getal als 50.000 laat<br />
zich moeilijk rijm<strong>en</strong> met Campert (Trouw,<br />
1-6-1995). Verwant is <strong>het</strong> adjectief<br />
ongerijmd, dat ge<strong>en</strong> teg<strong>en</strong>hanger gerijmd<br />
heeft.<br />
573. rooi <strong>van</strong> iets hebb<strong>en</strong>: Van Dale legt<br />
deze uitdrukking uit als 'slag <strong>van</strong> iets<br />
hebb<strong>en</strong>'. Ik heb ge<strong>en</strong> voorbeeld<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong><br />
vind<strong>en</strong> <strong>van</strong> deze uitdrukking. Ook noemt<br />
Van Dale nog <strong>het</strong> houdt ge<strong>en</strong> rooi met als<br />
betek<strong>en</strong>is `<strong>het</strong> gaat de perk<strong>en</strong> te buit<strong>en</strong>' <strong>en</strong><br />
daar is ge<strong>en</strong> rooi mee te schiet<strong>en</strong> `daarmee<br />
is niets te beginn<strong>en</strong>'.<br />
574. rooie c<strong>en</strong>t: mhu, minimale e<strong>en</strong>heid<br />
<strong>van</strong> geldswaarde. Het adjectief, dat aangeeft<br />
dat <strong>het</strong> om e<strong>en</strong> rode, dwz koper<strong>en</strong><br />
munt gaat, b<strong>en</strong>adrukt de geringe waarde<br />
<strong>van</strong> de munt. Wie weet was de hele handel<br />
ge<strong>en</strong> rooie c<strong>en</strong>t waard (Frans Kell<strong>en</strong>donk,