De negatief-polaire uitdrukkingen van het Nederlands Inleiding en ...
De negatief-polaire uitdrukkingen van het Nederlands Inleiding en ...
De negatief-polaire uitdrukkingen van het Nederlands Inleiding en ...
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
(1873) geeft voorbeeld<strong>en</strong> als Ge moet daar<br />
ge<strong>en</strong> pijl aan verander<strong>en</strong>. Hij is ge<strong>en</strong> pijl<br />
beter dan zijn broeder. Hij k<strong>en</strong>t er niet e<strong>en</strong><br />
pijl <strong>van</strong>. E<strong>en</strong> rec<strong>en</strong>ter voorkom<strong>en</strong> waarin<br />
de oude betek<strong>en</strong>is nog valt te herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>:<br />
Op heel de akker was ge<strong>en</strong> pijltje boekweit<br />
te bespeur<strong>en</strong> (André <strong>De</strong>medts, <strong>De</strong><br />
Belgische Republiek, 41). Of er naast de<br />
betek<strong>en</strong>is ‘spriet’ ook gedacht moet<br />
word<strong>en</strong> aan e<strong>en</strong> seksuele bijbetek<strong>en</strong>is, e<strong>en</strong><br />
suggestie <strong>van</strong> Ton <strong>van</strong> der Woud<strong>en</strong> (<strong>het</strong><br />
woord piel gaat ook terug op pijl, zie<br />
Hamans 1979) is niet geheel duidelijk. Het<br />
geringe aantal vindplaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>het</strong><br />
ontbrek<strong>en</strong> <strong>van</strong> duidelijke verwijzing<strong>en</strong><br />
naar e<strong>en</strong> taboeconnotatie laat alle<strong>en</strong><br />
giswerk toe.<br />
542. pikk<strong>en</strong>: nem<strong>en</strong>, accepter<strong>en</strong>, duld<strong>en</strong>.<br />
Als <strong>negatief</strong>-<strong>polaire</strong> uitdrukking vele<br />
mal<strong>en</strong> gebruikelijker dan zijn teg<strong>en</strong>hanger<br />
nem<strong>en</strong>, waar <strong>het</strong> ook in zijn andere<br />
betek<strong>en</strong>iss<strong>en</strong> nogal op lijkt. Van de 327<br />
voorkom<strong>en</strong>s in mijn materiaal staat 83% in<br />
e<strong>en</strong> negatieve zin, 9% in e<strong>en</strong> vraagzin, 1%<br />
in combinatie met weinig/minder, 0,7% in<br />
e<strong>en</strong> conditionele zin. <strong>De</strong> uitdrukking is niet<br />
strikt <strong>negatief</strong>-polair, getuige 7% positieve<br />
voorkom<strong>en</strong>s. Het is waarschijnlijk dat<br />
pikk<strong>en</strong> ontstaan is naar analogie met<br />
nem<strong>en</strong>. In ieder geval komt nem<strong>en</strong> in<br />
<strong>negatief</strong>-polair gebruik voor <strong>van</strong>af in ieder<br />
geval de jar<strong>en</strong> 1940, terwijl pikk<strong>en</strong> in mijn<br />
materiaal pas in de jar<strong>en</strong> 1970 opduikt. Het<br />
WNT vermeldt ge<strong>en</strong> <strong>negatief</strong>-polair<br />
gebruik voor pikk<strong>en</strong>. Van Dale’s Groot<br />
Woord<strong>en</strong>boek (10 e dr, 1976) noemt <strong>het</strong><br />
wel. Ik heb ding<strong>en</strong> over mijn kant lat<strong>en</strong><br />
gaan die ik normaal niet zou pikk<strong>en</strong><br />
(Humo, 22 juli 1997). En we wet<strong>en</strong> dat hij<br />
dat niet zal pikk<strong>en</strong> (Monika <strong>van</strong> Paemel,<br />
<strong>De</strong> vermaledijde vaders, 98). Of <strong>het</strong> partijbestuur<br />
<strong>het</strong> pikt is zeer de vraag (Ed. <strong>van</strong><br />
Thijn, Dagboek <strong>van</strong> e<strong>en</strong> onderhandelaar,<br />
245). Mann<strong>en</strong>, pikk<strong>en</strong> we <strong>het</strong>? (J.J.<br />
Voskuil, En ook weemoedigheid, 191).<br />
Ze pikt dat lange tijd, maar uiteindelijk<br />
vermoordt ze hem (Trouw, 16-2-1998).<br />
104<br />
543. <strong>van</strong> zijn plaats kom<strong>en</strong>: in beweging<br />
kom<strong>en</strong>. Met name in financiële kring<strong>en</strong> is<br />
dit e<strong>en</strong> gangbaar idioom om in combinatie<br />
met negatie (niet, nauwelijks) e<strong>en</strong> gebrek<br />
aan koersontwikkeling<strong>en</strong> aan te duid<strong>en</strong>. <strong>De</strong><br />
AEX beursgraadmeter kwam nauwelijks<br />
<strong>van</strong> zijn plaats (NRC, 2-9-2000). Sinds de<br />
vorige nieuwsbrief is de aandel<strong>en</strong>markt<br />
nauwelijks <strong>van</strong> zijn plaats gekom<strong>en</strong><br />
(Haagse Effect<strong>en</strong>, jg. 4, maart 1999). GTN<br />
komt echt niet <strong>van</strong> zijn plaats (Business<br />
Nieuws, 1-2-2001). Vergelijk ook: <strong>van</strong> de<br />
grond kom<strong>en</strong>.<br />
544. kunn<strong>en</strong> plaats<strong>en</strong>: kunn<strong>en</strong> thuisbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong>.<br />
Hij kon ook deze interruptie niet<br />
goed plaats<strong>en</strong> (Marcus Heeresma, Anna,<br />
385). Ik kan deze uitspraak echt niet<br />
plaats<strong>en</strong> (Dagblad <strong>van</strong> <strong>het</strong> Noord<strong>en</strong>, 24-5-<br />
2005). Positieve voorkom<strong>en</strong>s zijn relatief<br />
zeldzaam, maar niet onmogelijk: <strong>De</strong><br />
kwalificaties die ik in de krant lees kan ik<br />
wel plaats<strong>en</strong> (Nieuwsblad <strong>van</strong> <strong>het</strong><br />
Noord<strong>en</strong>, 9-10-1999). E<strong>en</strong> variant is de<br />
modale infinitief te plaats<strong>en</strong>: Down With<br />
Love is dan ook moeilijk te plaats<strong>en</strong><br />
(DVD-Valley, februari 2004). Vergelijk<br />
ook Engels can place: The man looked<br />
familiar, but Frost couldn’t place him<br />
(R.D. Wingfield, Night Frost, 155).<br />
545. voor de poes: e<strong>en</strong> te verwaarloz<strong>en</strong><br />
figuur of zaak. Alle 38 voorkom<strong>en</strong>s in<br />
mijn materiaal zijn combinaties met niet.<br />
Agnes, je weet zelf wel, dat je niet voor de<br />
poes b<strong>en</strong>t (L.H.A. Drabbe, Lev<strong>en</strong>slol,<br />
157). Als je me dat nog e<strong>en</strong> keer flikt,<br />
mannetje, dan zal ik je e<strong>en</strong>s k<strong>en</strong>nis lat<strong>en</strong><br />
mak<strong>en</strong> met de gebroeders Vuist <strong>en</strong> die zijn<br />
niet voor de poes (Chr. <strong>van</strong> Abkoude,<br />
Pietje Bell, 21). Toch war<strong>en</strong> de doses<br />
gruwel<strong>en</strong> <strong>en</strong> s<strong>en</strong>satie, die de Nick Carters,<br />
Wilsons <strong>en</strong> Lord Listers onzer jong<strong>en</strong>sjar<strong>en</strong><br />
ons te slikk<strong>en</strong> gav<strong>en</strong>, ook lang niet<br />
voor de poes (Maurits <strong>De</strong>kker, Amsterdam<br />
bij gaslicht, 41). In haar goud<strong>en</strong><br />
meerminn<strong>en</strong>jurk is Naomi Campbell niet<br />
voor de poes (Week<strong>en</strong>d, 28 juli 2001, 40).<br />
Het WNT (s.v. poes) vermeldt als Vlaamse