De negatief-polaire uitdrukkingen van het Nederlands Inleiding en ...
De negatief-polaire uitdrukkingen van het Nederlands Inleiding en ...
De negatief-polaire uitdrukkingen van het Nederlands Inleiding en ...
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
feitelijk alle<strong>en</strong> niet <strong>en</strong> ge<strong>en</strong>. Als die wat<br />
ruikt, weet hij <strong>van</strong> ge<strong>en</strong> ophoud<strong>en</strong> (H.<br />
Voordewind, Commissaris Omnibus, 792).<br />
To<strong>en</strong> Balk niet <strong>van</strong> ophoud<strong>en</strong> wist, voegde<br />
hij daar nog aan toe dat hij op deze<br />
manier niet lang meer door kon gaan,<br />
want dat hij dan opstapte (J.J. Voskuil,<br />
Plankton, 401). Het negatieve elem<strong>en</strong>t<br />
di<strong>en</strong>t in dezelfde deelzin te staan als de<br />
<strong>polaire</strong> uitdrukking, getuige *Ik d<strong>en</strong>k niet<br />
dat hij <strong>van</strong> ophoud<strong>en</strong> weet.<br />
520. opschiet<strong>en</strong>: intransitief gebruikt,<br />
meestal met als onderwerp <strong>het</strong> of dat, geeft<br />
dit werkwoord in combinatie met negatie<br />
aan dat iets ge<strong>en</strong> voortgang boekt, of dat er<br />
in <strong>het</strong> algeme<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> schot in zit.<br />
Het schiet dus niet op als iedere<strong>en</strong> de<br />
eerste viool wil spel<strong>en</strong> (Trouw, 24-1-<br />
2004).<br />
521. iets opschiet<strong>en</strong> met: <strong>en</strong>igszins gebaat<br />
zijn bij. Vooral gebruikt in negatieve<br />
zinn<strong>en</strong> (62% <strong>van</strong> 91 voorkom<strong>en</strong>s), in<br />
combinatie met weinig (11%) <strong>en</strong> in<br />
vraagzinn<strong>en</strong> (24%). Er volgt e<strong>en</strong><br />
furikawari (ruil) waar wit niets mee<br />
opschiet (Go 17-4, 1980). Daar b<strong>en</strong> je<br />
ge<strong>en</strong> moer mee opgeschot<strong>en</strong>, collega Vink!<br />
(Koos <strong>van</strong> Zomer<strong>en</strong>, Collega Vink vermoord,<br />
113). Maar ik vraag me af, of we<br />
daar wat mee opschiet<strong>en</strong> (J. Nowee,<br />
Ar<strong>en</strong>dsoog in geheime di<strong>en</strong>st, 36).<br />
Positieve voorkom<strong>en</strong>s zijn soms wat<br />
sarcastisch <strong>van</strong> toon, omdat ze eig<strong>en</strong>lijk<br />
hun negatie uitdrukk<strong>en</strong>: Nou, daar<br />
schiet<strong>en</strong> we wat mee op! Dit overig<strong>en</strong>s in<br />
teg<strong>en</strong>stelling tot opschiet<strong>en</strong> met zonder<br />
maatbepaling, dat niet <strong>negatief</strong>-polair is,<br />
<strong>en</strong> gemakkelijk in positieve zinn<strong>en</strong> kan<br />
staan: Ik b<strong>en</strong> lekker opgeschot<strong>en</strong> met mijn<br />
werk, al zijn ook hier negatieve teg<strong>en</strong>hangers<br />
heel gebruikelijk: Ik b<strong>en</strong> weer<br />
ge<strong>en</strong> millimeter opgeschot<strong>en</strong> <strong>van</strong>daag.<br />
522. opweg<strong>en</strong> teg<strong>en</strong>: kunn<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>ar<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> <strong>van</strong> de vele <strong>uitdrukking<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong><br />
onvergelijkbaarheid die <strong>het</strong> <strong>Nederlands</strong><br />
k<strong>en</strong>t. <strong>De</strong> gevar<strong>en</strong> weg<strong>en</strong> nauwelijks op<br />
100<br />
teg<strong>en</strong> de vreugd<strong>en</strong> <strong>van</strong> bezitt<strong>en</strong> <strong>en</strong> bezet<strong>en</strong><br />
word<strong>en</strong> (Simon Vink<strong>en</strong>oog, Zolang te<br />
water, 32). Enkele geestighed<strong>en</strong> weg<strong>en</strong> niet<br />
op teg<strong>en</strong> e<strong>en</strong> niet door te kom<strong>en</strong><br />
woord<strong>en</strong>stroom (Karel <strong>van</strong> <strong>het</strong> Reve,<br />
Geschied<strong>en</strong>is <strong>van</strong> de Russische literatuur.<br />
Van Vladimir de Heilige tot Anton<br />
Tsjechov, 450).<br />
opzitt<strong>en</strong>: zie anders opzitt<strong>en</strong><br />
523. aan de orde zijn: op <strong>het</strong> programma<br />
staan, onder discussie zijn. <strong>De</strong>ze uitdrukking<br />
wordt vrijwel uitsluit<strong>en</strong>d in<br />
combinatie met niet gebruikt: Gedwong<strong>en</strong><br />
ontslag<strong>en</strong> zijn niet aan de orde (Trouw,<br />
26-2-2000). Zulke zelfbeschouwing<strong>en</strong> zijn<br />
thans niet meer aan de orde (Allard<br />
Pierson, Uit de verspreide geschrift<strong>en</strong><br />
1865-1874, 116). E<strong>en</strong> militaire actie is niet<br />
aan de orde, aldus de premier (Sp!ts, 29-<br />
1-2002). E<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele maal kom<strong>en</strong> ook<br />
combinaties met e<strong>en</strong> restrictief bijwoord<br />
voor, zoals alle<strong>en</strong> of pas: Dat is pas aan<br />
de orde als we ons niet mocht<strong>en</strong> plaats<strong>en</strong><br />
(Trouw, 6-6-2001). Positieve voorkom<strong>en</strong>s<br />
vereis<strong>en</strong> e<strong>en</strong> woord als wel dat aangeeft dat<br />
de mededeling strijdig is met de<br />
verwachting<strong>en</strong>, <strong>en</strong> zo e<strong>en</strong> ontk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>d<br />
karakter heeft: wat Hoare propageert is<br />
daar wel degelijk aan de orde (Hypothese,<br />
december 1999). <strong>De</strong> uitdrukking di<strong>en</strong>t niet<br />
verward te word<strong>en</strong> met aan de orde<br />
stell<strong>en</strong>/kom<strong>en</strong> <strong>en</strong> aan de orde <strong>van</strong> de dag,<br />
die ge<strong>en</strong> <strong>van</strong> beid<strong>en</strong> <strong>negatief</strong>-polair zijn.<br />
over één nacht ijs gaan: zie over één<br />
nacht ijs gaan.<br />
524. overbodige luxe: niet noodzakelijke<br />
weelde. Als predikaatnom<strong>en</strong> gebruikt is<br />
<strong>het</strong> <strong>negatief</strong>-polair (5% proc<strong>en</strong>t <strong>van</strong> de 42<br />
voorkom<strong>en</strong>s in mijn materiaal war<strong>en</strong><br />
positief, 90% war<strong>en</strong> combinaties met ge<strong>en</strong>,<br />
<strong>en</strong> de overige war<strong>en</strong> aangetroff<strong>en</strong> in vrag<strong>en</strong><br />
of negatieve zinn<strong>en</strong> met niet. E<strong>en</strong> nieuw<br />
behangetje zou ge<strong>en</strong> overbodige luxe zijn<br />
(Isaac Faro, Damesverhal<strong>en</strong>, 166). E<strong>en</strong><br />
goede autokaart blijkt ge<strong>en</strong> overbodige