De negatief-polaire uitdrukkingen van het Nederlands Inleiding en ...
De negatief-polaire uitdrukkingen van het Nederlands Inleiding en ...
De negatief-polaire uitdrukkingen van het Nederlands Inleiding en ...
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
513. erg<strong>en</strong>s de oorlog mee winn<strong>en</strong>: zod<strong>en</strong><br />
aan de dijk zett<strong>en</strong>, iets hebb<strong>en</strong> aan iets of<br />
iemand. Veronica zag snel in dat <strong>het</strong> hier<br />
de oorlog niet mee wint (Dagblad <strong>van</strong> <strong>het</strong><br />
Noord<strong>en</strong>, 14-9-2009).<br />
514. e<strong>en</strong> oortje: mhu, minimale hoeveelheid<br />
geld, afgeleid <strong>van</strong> e<strong>en</strong> oude munt <strong>van</strong><br />
geringe waarde. Wat er vroeger met je<br />
gebeurd is, kan mij ge<strong>en</strong> oortje schel<strong>en</strong><br />
(Jacob <strong>van</strong> L<strong>en</strong>nep, Klaasje Zev<strong>en</strong>ster, dl<br />
4, 340). [A]l is <strong>het</strong> ook in <strong>het</strong> dagelijks<br />
bedrijf ge<strong>en</strong> oortje waard (Jan Greshoff,<br />
Afscheid <strong>van</strong> Europa, 61).<br />
515. op hebb<strong>en</strong> met: <strong>het</strong> begrep<strong>en</strong><br />
hebb<strong>en</strong> op, weglop<strong>en</strong> met, e<strong>en</strong> gunstige<br />
opinie hebb<strong>en</strong> <strong>van</strong>. <strong>De</strong>ze uitdrukking<br />
wordt gebruikt in combinatie met e<strong>en</strong><br />
maatbepaling die de mate <strong>van</strong> instemming<br />
aangeeft: veel, weinig, in <strong>het</strong> geheel niets.<br />
Tot voor kort was deze uitdrukking niet<br />
uitgesprok<strong>en</strong> <strong>negatief</strong>-polair. Mijn<br />
materiaal <strong>van</strong> voor de jar<strong>en</strong> 1980 bevat<br />
nog 37% positieve voorkom<strong>en</strong>s, terwijl dat<br />
voor de periode 1980-2001 nog slechts 5%<br />
is. Triggers zijn meestal weinig, niet veel,<br />
niets maar ook vrag<strong>en</strong>, zinn<strong>en</strong> met alsof<br />
e.d. kunn<strong>en</strong> sporadisch optred<strong>en</strong> als<br />
context. Alsof Van Gaal iets op heeft met<br />
de media (Trouw, 9-4-1996). <strong>De</strong><br />
Reformatie had al ev<strong>en</strong>min veel op met de<br />
Islam (id., 24-10-2001). Gullit, zelf toch<br />
e<strong>en</strong> Amsterdammer, had nooit veel op met<br />
Ajax (id, 24-6-1996). Ze streefde naar e<strong>en</strong><br />
huilerigheid, waarmee ik weinig ophad<br />
(Anton <strong>van</strong> Duinkerk<strong>en</strong>, Brabantse<br />
herinnering<strong>en</strong>, 155). Je hebt wel erg veel<br />
met dat onderwerp op (Alie Smeding, <strong>De</strong><br />
zondaar, 228).<br />
516. op of om kijk<strong>en</strong>/zi<strong>en</strong>: om zich he<strong>en</strong><br />
zi<strong>en</strong>. Als triggers funger<strong>en</strong> negatie (meest<br />
niet <strong>en</strong> noch) <strong>en</strong> <strong>het</strong> negatieve voorzetsel<br />
zonder. <strong>De</strong> 43 voorkom<strong>en</strong>s in mijn corpus<br />
zijn vrijwel gelijk verdeeld over negatieve<br />
<strong>en</strong> zonder-zinn<strong>en</strong>. <strong>De</strong> baas keek verder<br />
nooit op of om (C.J. Kelk, <strong>De</strong> dans <strong>van</strong><br />
jonge voet<strong>en</strong>, 45-6). <strong>De</strong> <strong>en</strong>kele e<strong>en</strong>zame<br />
99<br />
visser keek niet op of om (B<strong>en</strong> Borgart, <strong>De</strong><br />
vuilnisroos, 46). <strong>De</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> passeerd<strong>en</strong><br />
hem snel, zonder op of om te kijk<strong>en</strong> (J.J.<br />
Voskuil, Bij nader inzi<strong>en</strong>, 454). Zonder op<br />
of om te zi<strong>en</strong> greep hij naar zijn motor<br />
(Joop <strong>van</strong> d<strong>en</strong> Broek, Passagiers voor<br />
Casablanca, 37).<br />
517. kunn<strong>en</strong> opbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong>: puf hebb<strong>en</strong> voor,<br />
zich kunn<strong>en</strong> dwing<strong>en</strong> tot. Komt meest voor<br />
in negatieve zinn<strong>en</strong> (68% <strong>van</strong> 47 verzamelde<br />
voorkom<strong>en</strong>s), verder in e<strong>en</strong> breed<br />
scala aan overige <strong>polaire</strong> omgeving<strong>en</strong> als<br />
conditionele zinn<strong>en</strong>, vrag<strong>en</strong>, bereik <strong>van</strong><br />
weinig, nauwelijks <strong>en</strong> restrictieve adverbia<br />
als slechts. Ik kan <strong>het</strong> niet meer opbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong><br />
(Groninger Dagblad, 30-6-2000). Mocht je<br />
<strong>het</strong> op kunn<strong>en</strong> br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> naar huis te gaan<br />
om hem te ontmoet<strong>en</strong>, doe dan maar niet<br />
geheimzinnig (Nanne Tepper, <strong>De</strong> eeuwige<br />
jachtveld<strong>en</strong>, 216).<br />
518. opgaan: juist, correct zijn. Meestal<br />
gezegd <strong>van</strong> red<strong>en</strong>ering<strong>en</strong>, vergelijking<strong>en</strong>,<br />
e.d. Maar als dit nu reeds evid<strong>en</strong>t is, dan<br />
gaat ook volstrekt niet op de red<strong>en</strong>eering<br />
dat [..] zulks ook later konde plaats<br />
hebb<strong>en</strong> (Weekblad <strong>van</strong> <strong>het</strong> regt, no 740,<br />
21-9-1846). Nu gaan deze argum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> niet<br />
meer op (Trouw, 24-10-2003). <strong>De</strong> ijzer<strong>en</strong><br />
regel <strong>van</strong> <strong>het</strong> strafrecht “beter ti<strong>en</strong><br />
schuldig<strong>en</strong> op straat dan één onschuldige<br />
in de cel” gaat niet langer op bij<br />
terrorisme (Maxime Verhag<strong>en</strong>, Tweede<br />
Kamerdebat 14-4-2004). <strong>De</strong> uitdrukking<br />
die vlieger gaat niet op is wellicht <strong>het</strong><br />
resultaat <strong>van</strong> e<strong>en</strong> verm<strong>en</strong>ging <strong>van</strong> deze<br />
betek<strong>en</strong>is <strong>van</strong> opgaan <strong>en</strong> de andere<br />
betek<strong>en</strong>is ‘omhoog gaan, opstijg<strong>en</strong>’ die<br />
past bij de metafoor <strong>van</strong> de vlieger.<br />
519. <strong>van</strong> ophoud<strong>en</strong> wet<strong>en</strong>: in staat tot<br />
stopp<strong>en</strong>. <strong>De</strong>ze uitdrukking behoort<br />
syntactisch tot e<strong>en</strong> klein groepje <strong>van</strong><br />
<strong>uitdrukking<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> de vorm <strong>van</strong>+<br />
INFINITIEF+wet<strong>en</strong>, zoals <strong>van</strong> wijk<strong>en</strong><br />
wet<strong>en</strong>, <strong>van</strong> opgev<strong>en</strong> wet<strong>en</strong>. Allemaal<br />
drukk<strong>en</strong> ze, in combinatie met negatie,<br />
onverzettelijkheid uit. Triggers zijn