met o.a. • Wijn maken van streekvruchten • Schone strûke of vuulte ...
met o.a. • Wijn maken van streekvruchten • Schone strûke of vuulte ...
met o.a. • Wijn maken van streekvruchten • Schone strûke of vuulte ...
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
De boom in WINTER<br />
Kwartaalblad <strong>van</strong> Stichting Landschapsbeheer Zeeland<br />
- 2010<br />
<strong>met</strong> o.a.<br />
<strong>•</strong> <strong>Wijn</strong> <strong>maken</strong> <strong>van</strong> <strong>streekvruchten</strong><br />
<strong>•</strong> <strong>Schone</strong> <strong>strûke</strong> <strong>of</strong> <strong>vuulte</strong><br />
<strong>•</strong> Veilig werken <strong>met</strong> de kettingzaag
Col<strong>of</strong>on<br />
JaaRgaNg 24<br />
WINTER - 2010<br />
De Boom In is een uitgave <strong>van</strong> Stichting Landschapsbeheer<br />
Zeeland (SLZ) en wordt vier keer per jaar verzonden<br />
aan vrijwilligers in het landschapsbeheer in Zeeland,<br />
overeenkomsthouders, relaties en medewerkers.<br />
Redactie:<br />
Caroline Geluk Ton de Koning<br />
Foort Minnaard Robert Wielemaker<br />
Verder werkten aan dit nummer mee:<br />
Jacob Bouwman Peter Helleman Karin Mol<br />
Peter <strong>van</strong> der Vliet Wim de Moor Rudie Geus<br />
Nanning-Jan Honingh Johan Calle Pieter Voets<br />
Henk Vinkeles Melchers Kees Tonkens Harry Verkaart<br />
Sandra Dobbelaar Adrie Poppe<br />
Advertenties:<br />
Ook uw advertentie in De Boom In?<br />
Bel Ton de Koning, tel. 0113-23 09 36<br />
voor de mogelijkheden.<br />
Foto omslag:<br />
De Kop <strong>van</strong> Schouwen (inzetje: holenduif)<br />
Foto: Iman Labruyère<br />
Met dank aan alle fotografen.<br />
Opmaak en drukwerk:<br />
Drukkerij Zoeteweij, Yerseke<br />
Oplage: 1500 ex.<br />
Ho<strong>of</strong>dplaat Foto: Sandra Dobbelaar<br />
Redactieadres:<br />
Postbus 286<br />
4460 AR Goes<br />
Tel. 0113-23 09 36<br />
info@slz.landschapsbeheer.nl<br />
www.landschapsbeheerzeeland.nl<br />
Bezoekadres:<br />
Ravelijn de Groene Jager 5<br />
4461 DJ Goes<br />
Abonnement<br />
Wilt u ook De Boom In ont<strong>van</strong>gen?<br />
Voor slechts € 10,- per jaar ont<strong>van</strong>gt u ons kwartaalblad.<br />
Bel naar 0113-23 09 36 <strong>of</strong> meld u direct aan via<br />
www.landschapsbeheerzeeland.nl/nieuwsbrief<br />
ISSN nummer 1876-5491<br />
Stichting Landschapsbeheer Zeeland zet zich in voor<br />
behoud, beheer en aanleg <strong>van</strong> kleine landschapselementen.<br />
Zie www.landschapsbeheerzeeland.nl voor meer informatie.<br />
De Boom In is gedrukt op FSC-gecertificeerd papier.<br />
SLZ wordt financieel gesteund door de Nationale Postcode<br />
Loterij en Provincie Zeeland.<br />
Vrijwilligers organisaties in Zeeland<br />
Onderstaande organisaties zetten zich vrijwillig in voor het landschapsbeheer in Zeeland en zijn<br />
aangesloten bij SLZ. Zou je in je vrije tijd eens mee willen werken in het landschap bij jou in de buurt,<br />
neem dan contact op <strong>met</strong> een <strong>van</strong> onderstaande contactpersonen voor meer informatie.<br />
Inhoudsopgave<br />
Weekendwerkzaamheden:<br />
Schouwen-Duiveland<br />
Actief terreinbeheer<br />
Henk Dalebout<br />
Tel. <strong>Schone</strong> 0111-422966 <strong>strûke</strong> <strong>of</strong> <strong>vuulte</strong><br />
e-mail:<br />
hwdalebout@zeelandnet.nl<br />
www.nvsd.nl/actief_terreinbeheer.<br />
html<br />
Bomenbuurt ’s Gravenpolder<br />
Mevr. D. de Koning<br />
Tel. 0113-311813<br />
tddekoning@zeelandnet.nl<br />
www.knnv.nl/beveland<br />
Heemtuinwerkgroep KNNV<br />
Diet Louwerens<br />
Tel. 0113-342277<br />
djlouwerens@yahoo.com<br />
www.knnv.nl/beveland<br />
Werkgroep Oranjebosch<br />
Peter v.d. Vliet<br />
Tel. 0113-230936<br />
Peter.<strong>van</strong>.der.vliet@slz.<br />
Axelse landschapsbeheer.nl<br />
kreek Foto: Sandra Dobbelaar<br />
Zeeuws-Vlaanderen<br />
Natuurbeschermingsvereniging<br />
de Steltkluut<br />
Lucien Calle<br />
Tel. 06-22792100<br />
Wie kent ze niet: onze Zeeuwse inheemse klimplanten.<br />
Maar ervaren we ze als schoonheid <strong>of</strong> toch als een onkruid? 3<br />
lucalle@zeelandnet.nl<br />
Walcheren<br />
www.steltkluut.nl<br />
Tholen <strong>Wijn</strong> <strong>van</strong> <strong>streekvruchten</strong><br />
Werkgroep Landschapsverzorging<br />
Natuurvereniging Tholen<br />
Peter uit Tholen en Wim uit Walcheren Thomas bleken Collette dezelfde hobby te hebben en Natuurbeschermingsvereniging<br />
Flip <strong>van</strong> Damme<br />
Tel. 0118-634916<br />
’t Duumpje<br />
Tel. schreven 0166-602438 samen een artikel over hun Na manier 19.00 <strong>van</strong> uur en wijn de te hele <strong>maken</strong>. woensdag Gerard v. Daele<br />
7<br />
e-mail: flip.<strong>van</strong>.damme@zeelandnet.nl thomas.collette@zeelandnet.nl<br />
Tel. 0117-301835<br />
www.natutholen.nl<br />
gvdaele@kpnplanet.nl<br />
En verder<br />
Kapsalon<br />
www.duumpje.nl<br />
Bevelanden <strong>•</strong> 10 jaar Natuurwerkdag Jan Moekotte<br />
2<br />
Beheerswerkgroep KNNV<br />
Tel. 0118-636369<br />
Heel Zeeland<br />
Ton de Koning<br />
jmoekotte@zeelandnet.nl<br />
Onderhoud wandelroutes<br />
Tel. <strong>•</strong> SLZ 0113-311813 Vrijwilligersdag op Tholen 11<br />
Peter v.d. Vliet<br />
tddekoning@zeelandnet.nl<br />
Hout & Co<br />
Tel. 0113-230936<br />
www.knnv.nl/beveland<br />
<strong>•</strong> De bontbekplevier wenst meer Karin privacy Mol op het strand Peter.<strong>van</strong>.der.vliet@slz. 12<br />
Tel. 0118-628293<br />
landschapsbeheer.nl<br />
<strong>•</strong> Maalderij te Mariekerke<br />
Karin.mol@slz.landschapsbeheer.nl www.landschapsbeheerzeeland.nl<br />
14<br />
<strong>•</strong> Bijzondere alledaagse plantenNoord- en dieren en Midden op en Zeeland rond het Zeeuwse Zeeuws-Vlaanderen<br />
erf: De duif<br />
Landschapsbeheer<br />
Landschapsbeheer<br />
16<br />
Pieter Voets<br />
Wim Wisse<br />
Doordeweekse<br />
<strong>•</strong> Knotwilg in de steigers; een expeditie Tel. 0113-230936 naar veilig werken <strong>met</strong> de Tel. kettingzaag 06-50914013<br />
werkzaamheden:<br />
pieter.voets@slz.landschapsbeheer.nl wimwisse@zeelandnet.nl<br />
18<br />
<strong>•</strong> Maatschappelijke stage: verplicht www.landschapsbeheerzeeland.nl<br />
vrijwilligerswerk? www.landschapsbeheerzeeland.nl 22<br />
<strong>•</strong> Modder aan je broek 24<br />
Steenuilen werkgroep Zeeland<br />
Herstellen Cultuurhistorische elementen<br />
Alle <strong>•</strong> Paradijsvogels: dagen <strong>van</strong> de Mon week: Plaisir Alex de S<strong>met</strong><br />
Sandra Dobbelaar 26<br />
Tel. 0115-695890<br />
Tel. 0113-230936<br />
Heel Zeeland: <strong>•</strong> Kort nieuws<br />
Herpetologische studiegroep Amfibieën<br />
birdtree@zeelandnet.nl<br />
http://www.deltabirding.nl/<br />
Sandra.dobbelaar@slz.<br />
landschapsbeheer.nl<br />
30<br />
Michel Kapelle<br />
links-vogelwerkgroepen.html<br />
Tel. <strong>•</strong> Programma 06-22984575 beheerswerkgroepen SLZ 2011<br />
www.landschapsbeheerzeeland.nl<br />
31<br />
mawkapelle@gmail.com<br />
Kerkuilenwerkgroep<br />
Weidevogelbescherming<br />
<strong>•</strong> Overzicht Vrijwilligersorganisaties Marc Buise in Zeeland Nanning-Jan Honingh 33<br />
Steenuilen werkgroep Beveland<br />
Tel. 0114-370244<br />
Tel. 0113-230936<br />
Peter Boelee <strong>•</strong> Agenda<br />
Tel. 0113-644228<br />
mbuise@zeelandnet.nl<br />
www.kerkuil.com<br />
Nanning-jan.honingh@slz.<br />
landschapsbeheer.nl<br />
34<br />
to-us@zeelandnet.nl<br />
www.landschapsbeheerzeeland.nl<br />
De Boom In <strong>•</strong> WINTER 2010 <strong>•</strong> Stichting Landschapsbeheer Zeeland<br />
1
2<br />
10 jaar<br />
Natuurwerkdag<br />
Middelburg Foto: Robert Wielemaker<br />
Op de eerste zaterdag in november is het<br />
traditioneel ‘Natuurwerkdag’.<br />
Al onze kerngroepen landschaps-beheer<br />
doen hier jaarlijks trouw aan mee en<br />
stellen hun locaties (nadrukkelijk) open<br />
voor nieuwe leden, geïnteresseerden<br />
en vrijwilligers. In Zeeland hadden we<br />
maar liefst 18 locaties waar in totaal<br />
765 mensen actief bezig waren in<br />
de natuur, landelijk deden er 12.000<br />
mensen mee. Haast traditiegetrouw had<br />
Natuurvereniging De Steltkluut dit jaar<br />
weer een enorm bezoekersaantal op hun<br />
locaties in Hoek en Hulst. Wie dit jaar<br />
heeft gemist krijgt op zaterdag<br />
5 november 2011 een nieuwe kans.<br />
Hoek Foto: Peter Maas<br />
Haamstede Foto: Pieter Voets<br />
Kamperland Foto: René Zuijdweg<br />
Kloetinge Foto: Tonnie Outermans<br />
Schône struke <strong>of</strong> <strong>vuulte</strong><br />
Klimop. Foto: Luciën Calle<br />
Door: Rudie Geus, medewerker SLZ<br />
Afgelopen jaren hebben we in “De boom in”<br />
in de artikelenreeks “Oôge boamen”<br />
diverse typisch Zeeuwse bomen beschreven.<br />
Komende nummers willen we<br />
aandacht geven aan enkele inheemse<br />
struiksoorten zoals rozen en bramen en<br />
onze Zeeuwse inheemse klimplanten.<br />
Naast de natuur- en landschapswaarden<br />
komen ook de nadelen aan bod. In deze<br />
aflevering onze eigen inheemse Zeeuwse<br />
klimplanten, want wie is daar nou niet<br />
aan verslingerd?<br />
Zeeuwse klimplanten<br />
Het assortiment Zeeuwse klimplanten is vrij<br />
beperkt en bestaat uit 5 soorten: klimop, hop,<br />
kamperfoelie, heggerank en bitterzoet. De<br />
bosrank (Clematis) die je in dit rijtje zou verwachten,<br />
is niet inheems in het Zeeuwse.<br />
Toch komen we hem regelmatig tegen, en<br />
zeker in de Zeeuwse duinen.<br />
De 5 échte Zeeuwse klimmers zijn regelmatig<br />
te vinden in bosjes, bosranden en heggen in<br />
De Boom In <strong>•</strong> WINTER 2010 <strong>•</strong> Stichting Landschapsbeheer Zeeland<br />
Zeeland. De bekendste is natuurlijk de klimop<br />
en is op veel plaatsen aanwezig en goed<br />
zichtbaar doordat hij soms tot bovenin de<br />
bomen groeit. Hop, heggerank en bitterzoet<br />
zijn planten die je regelmatig in doornheggen<br />
en verruigde overhoeken in de Zeeuwse polders<br />
kunt aantreffen. Klimop en kamperfoelie<br />
treffen we juist vaker aan in bosgebieden.<br />
Bitterzoet heeft daarnaast nog een opvallende<br />
groeiplaats: de oude vermolmde knotbomen,<br />
in enkele gevallen vinden we hier ook de<br />
kamperfoelie.<br />
Kamperfoelie<br />
De wilde kamperfoelie is een lang bloeiende<br />
houtige klimplant die <strong>met</strong>ers hoog kan<br />
slingeren in andere bomen en struiken.<br />
Kamperfoelie krijgt prachtige bloemen die<br />
vooral ‘s avonds een aangename zoete geur<br />
verspreiden, ze vormen een voedselbron voor<br />
vele insecten.<br />
Na de bloei ontstaan trossen <strong>met</strong> rode bessen.<br />
De kamperfoelie is in Zeeland voornamelijk te<br />
vinden op het Pleistoceenzand in het zuiden<br />
<strong>van</strong> Zeeuws-Vlaanderen en in de duinen.<br />
3
De bloemen <strong>van</strong> de kamperfoelie zijn niet alleen<br />
mooi, maar ook nuttig voor vele insecten.<br />
Foto: Luciën Calle<br />
Her en der in de polder kun je er af en toe ook<br />
eens een tegenkomen, al is dat niet vaak.<br />
Bitterzoet<br />
Bitterzoet vormt een soort klimmend struikje<br />
die tot zo’n 2 <strong>met</strong>er hoog wordt. Deze is vaak<br />
te vinden in verruigde slootkanten en heggen.<br />
Hij kan redelijk goed tegen zoutinvloed en is<br />
mede daardoor veel te vinden in de Zeeuwse<br />
slootkanten en duinen. De plant heeft kleine<br />
paarse bloemen en geeft daarna rode giftige<br />
bessen.<br />
Heggerank <strong>met</strong> onopvallende bloemen<br />
Foto: Luciën Calle<br />
Bitterzoet, bessen en bloemen<br />
Foto: Luciën Calle<br />
Heggerank<br />
Heggerank is een forse klimmer die enkele<br />
<strong>met</strong>ers kan uitgroeien door gebruik te <strong>maken</strong><br />
<strong>van</strong> andere struiken en kleine bomen. Hij<br />
sterft iedere winter boven de grond af en<br />
loopt <strong>van</strong>uit een wortelknol weer terug uit.<br />
De plant bloeit <strong>met</strong> groenwitte bloemen en<br />
krijgt rode bessen. De wortelknollen kunnen<br />
vrij groot worden. Ook de heggerank is een<br />
belangrijke voedselbron voor insecten, voor<br />
de heggenrankbij en het heggeranklieveheersbeestje<br />
is hij zelfs onmisbaar.<br />
Klimop<br />
Klimop is bij iedereen bekend, <strong>met</strong> zijn hechtwortels<br />
kan hij <strong>met</strong>ers hoog tegen bomen en<br />
gebouwen opklimmen. Wat veel mensen over<br />
het ho<strong>of</strong>d zien en wat zeker niet onbelangrijk<br />
is voor heel veel insecten, is dat de klimop<br />
bloemen heeft. Deze bloeien in de herfst,<br />
wanneer er weinig andere planten beschikbaar<br />
zijn voor o.a. diverse bijen en zweefvliegen.<br />
Bomen <strong>met</strong> een draagkrachtige stam<br />
worden door klimop nauwelijks geschaad,<br />
de klimop zorgt boven in de boom voor een<br />
hoge natuurwaarde.<br />
Kamperfoeliebes<br />
Foto: Luciën Calle<br />
Hop<br />
De hop is onze langste kruidachtige inheemse<br />
slingerplant. De plant is overjarig maar de<br />
<strong>met</strong>erslange stengels sterven iedere winter<br />
bij de grond af. Na de bloei komen er aan de<br />
plant prachtige hopbellen. In andere provincies<br />
is de plant al eeuwen in cultuur ten<br />
behoeve <strong>van</strong> het bier brouwen (in Belgisch<br />
Poperinge zijn diverse soorten te vinden<br />
zoals bitterhoppen en aromahoppen).<br />
4<br />
5<br />
Hopbellen<br />
Foto: Luciën Calle<br />
Waarden<br />
De Zeeuwse klimplanten geven menige<br />
doornheg <strong>of</strong> -struweel een nog ondoordringbare<br />
vesting en is hierdoor een ideaal broedgebied<br />
voor diverse zangvogels. Daarnaast<br />
zorgen de bloemen <strong>van</strong> klimop, heggenrank,<br />
bitterzoet en kamperfoelie voor een voedselbron<br />
voor diverse insectensoorten, en<br />
de vruchten zijn waardevol voor de vogels.<br />
Kortom een pleidooi voor het behouden en<br />
stimuleren <strong>van</strong> klimplanten in onze Zeeuwse<br />
landschapselementen; ze zorgen al slingerend<br />
voor een duidelijke meerwaarde.<br />
Overlast<br />
Het verspreiden <strong>van</strong> de klimplanten gaat prima<br />
<strong>van</strong>zelf op de natuurlijke manier, aanplanten en<br />
uitzaaien <strong>van</strong> klimplanten buiten tuinen wordt<br />
niet gestimuleerd. Op de natuurlijke groeiplaats<br />
zullen de klimplanten weinig tot overlast<br />
leiden, in de tuin <strong>of</strong> bij gebouwen kan wel<br />
overlast ontstaan. Klimop wordt al klimmend<br />
en kruipend vaak groter dan eerst gedacht en<br />
moet dan wat binnen de perken <strong>of</strong> uit enkele<br />
bomen worden gehouden. Naast de voortwoekerende<br />
klimop kan ook het uitzaaien <strong>van</strong> hop<br />
overlast veroorzaken, zo hopte laatst mijn hop<br />
zo in de ligusterhaag <strong>van</strong> de buurman.
Noordhoeksewegeling 3<br />
Kapelle-Biezelinge<br />
0113-341170<br />
www.bermanfruitplants.com<br />
6<br />
Houtkachel<br />
<strong>met</strong> cv aansluiting<br />
Bespaar 90% op uw energienota!<br />
Met het stoken <strong>van</strong> een matig<br />
houtvuur, uw gehele huis verwarmd<br />
Eenvoudig te realiseren<br />
www.houtencvkachel.nl<br />
Versluys te Geersdijk<br />
Tel: 0113-30 60 22 / 06-51 25 99 79<br />
Fax: 0113-306023<br />
Door: wijnmakers Peter Helleman en<br />
Wim de Moor, tevens SLZ vrijwilliger<br />
In een voorgaande uitgave <strong>van</strong> “De Boom In”<br />
deden wij een oproep aan lezers <strong>of</strong> zij,<br />
naast de Mobipers, nog meer toepassingen<br />
wisten voor het verwerken <strong>van</strong><br />
streekeigen vruchten. Peter uit Tholen en<br />
Wim uit Walcheren bleken dezelfde hobby<br />
te hebben en staken de koppen bij elkaar<br />
om het volgende artikel te schrijven.<br />
In het grote kruidenboek <strong>van</strong> Matthias De<br />
L’Obel <strong>van</strong> 1581 staan Nederlandse vruchtenwijnen<br />
vermeld. Deze arts heeft ook nog een<br />
poosje in Middelburg gewoond en gewerkt.<br />
Toen werden de wijnen vooral als medicijn<br />
gebruikt, dus voor de goede kenner is er weinig<br />
veranderd. In 1937 begon men in Kapelle,<br />
bij de firma <strong>van</strong> der Have, <strong>met</strong> de productie<br />
<strong>Wijn</strong> <strong>van</strong> <strong>streekvruchten</strong><br />
Wim en Peter toosten alvast op de nieuwe oogst <strong>van</strong> de vruchtenwijn <strong>van</strong> streekeigen vruchten.<br />
De Boom In <strong>•</strong> WINTER 2010 <strong>•</strong> Stichting Landschapsbeheer Zeeland<br />
<strong>van</strong> wijnen <strong>van</strong> zwarte-, rode- en witte bessen<br />
evenals appels en frambozen. Dit om het overtollige<br />
fruit te verwerken en zo het inkomen<br />
<strong>van</strong> de fruittelers te verbeteren. Eind jaren ‘60<br />
was er minder vraag en verminderde de productie<br />
in Nederland. In de jaren ‘70 herontdekken<br />
de amateur wijnmakers deze edele hobby.<br />
Waarom wijn <strong>maken</strong><br />
Peter: “Ik ben in 1975 <strong>met</strong> wijn <strong>maken</strong> begonnen.<br />
In het najaar <strong>van</strong> 1974 was ik in de Weald<br />
(Sussex, Engeland) <strong>met</strong> mijn zwager te gast bij<br />
Roland. Roland woonde op een heuvel zonder<br />
water, gas en licht en was een verwoed wijnmaker.<br />
Hij maakte wijn <strong>van</strong> alles dat hij voorhanden<br />
kreeg. Vlierbessen, paardenbloemen,<br />
rozenbottels, maar vooral appels, waar<strong>van</strong><br />
hij een sterke cider maakte. Hij liet ons alle<br />
wijnen, die klaar waren om te drinken, proeven<br />
afgewisseld <strong>met</strong> brood, ui en kaas om de<br />
7
smaak te neutraliseren. Het is een heel bijzondere<br />
avond geworden”.<br />
“Hoe vaak komt het niet voor dat je ineens<br />
<strong>met</strong> meer fruit zit dan je lief is? Een voorraad<br />
jam en sap voor jaren, je misselijk gegeten aan<br />
alle bessen en alle vrienden en buren ook al<br />
voorzien. Dan wordt het tijd voor iets nieuws,<br />
vruchtenwijn <strong>maken</strong>!”.<br />
Wim: “Nadat wij na 14 jaar Antillen terug in<br />
Nederland waren, was ik op zoek naar een<br />
hobby. Een vriend <strong>van</strong> ons liet ons in 1983 een<br />
heerlijke zelfgemaakte vlierbessenwijn proeven.<br />
Hierna was ik <strong>met</strong>een om en begon in het<br />
kielzog <strong>van</strong> wijnmaker Kees de Vos <strong>met</strong> deze<br />
hobby. Toch ben ik na 3 jaar een echte cursus<br />
gaan volgen bij Luctor et Fermento”.<br />
Vruchten<br />
Peter: “Uitgangspunt voor ons is dat we het<br />
fruit niet kopen. We woonden eerst in de stad<br />
8<br />
Ook de bessen <strong>van</strong> de vlier<br />
kunnen gebruikt worden om wijn te <strong>maken</strong>.<br />
Foto: Luciën Calle<br />
en hadden geen eigen fruit en begonnen dus<br />
<strong>met</strong> wijn <strong>maken</strong> <strong>van</strong> bloemen en vruchten, die<br />
we zelf konden plukken <strong>of</strong> rapen. Nu weten<br />
veel kennissen dat we wijn <strong>maken</strong> en komt<br />
het fruit zelf naar ons toe. Ook in onze volkstuin<br />
kweken we fruit en andere ingrediënten<br />
voor onze wijnen, zoals pastinaak, appels,<br />
peren, maar ook <strong>met</strong> rode-, zwarte- en kruisbessen<br />
krijgen we goede resultaten”.<br />
Wim: “Eigenlijk alles wat voor handen is en<br />
dat is op fruitgebied erg veel en verschillend.<br />
Vlierbes uit de natuur is het ho<strong>of</strong>dbestanddeel<br />
voor de rode wijn, samen <strong>met</strong> sleedoorn,<br />
rode- en zwarte bes. De appels, mispels en<br />
witte bes zijn dat voor de witte wijn, maar ook<br />
peterselie kan een leuke lichte wijn geven.<br />
Als je een beetje geïntegreerd bent in Zeeland<br />
is het fruit geen enkel probleem. De natuur<br />
levert genoeg (als je er oog voor hebt.)<br />
En <strong>met</strong> zoveel fruitkwekers rondom ons is<br />
kroet (minderwaardige appels) geen<br />
probleem”.<br />
De resultaten<br />
Peter: “Verwacht niet dat je een ‘grand cru’<br />
kunt <strong>maken</strong>. De wijn is en blijft een vruchtenwijn<br />
<strong>met</strong> een eigen specifieke smaak.<br />
Het produceren <strong>van</strong> een droge <strong>of</strong> zoete wijn<br />
heb je redelijk in de hand, maar het komt voor<br />
dat een gisting stopt <strong>of</strong> een wijn niet helder<br />
wordt. Maar laat dat je niet weerhouden om<br />
door te gaan. Hoe leuk is het niet om samen<br />
het glas te heffen <strong>met</strong> een sprankelende eigen<br />
gemaakte wijn”.<br />
Wim: “In het begin is het net vrij worstelen.<br />
Uiteraard ben je vreselijk trots op je eerste<br />
eigen wijntje maar de vooruitgang komt door<br />
veel te oefenen en experimenteren. Af en toe<br />
moet je teleurstellingen kunnen incasseren.<br />
Heb je erg je best gedaan, dan wordt die 20<br />
liter soms toch nog wijnazijn. Lekker over de<br />
sla, maar daar doe je het niet voor”.<br />
Wil je meer weten over het wijnmakersgilde<br />
kijk dan op: www.luctoretfermento.nl<br />
Het productieproces Foto: Wim de Moor<br />
De Boom In <strong>•</strong> WINTER 2010 <strong>•</strong> Stichting Landschapsbeheer Zeeland 9
10<br />
Neringweg 11, 4501 PB Oostburg<br />
telefoon: 0117-474000 www.leenhoutssluis.nl<br />
nieuwbouw<br />
verbouw<br />
restauratie<br />
asbestsanering<br />
erkend restauratieaannemer<br />
Grenadierweg 15<br />
4338 PG Middelburg<br />
Postbus 8021<br />
4330 EA Middelburg<br />
Tel. 0118-629353<br />
Fax 0118-613488<br />
Werkplaats Goes<br />
Werkplaats T erneuzen<br />
Industriestraat 7<br />
0113-232484<br />
Lange Reksestraat 19b Werkplaats Goes<br />
Industriestraat 7<br />
Werkplaats Terneuzen<br />
0115-630164<br />
Lange Reksestraat 19<br />
0113-232484 www.bouwopleidingzeeland.nl<br />
b<br />
0115-630164<br />
Buurtweg 6<br />
4696 RV Stavenisse<br />
T: 0166 65 32 46<br />
www.bouwopleidingzeeland.nl<br />
n Brandveiligheid<br />
n Bouwadvies<br />
n Bouwbegeleiding<br />
n Bouwkundige<br />
keuringen<br />
n Second opinion<br />
E: info@hagebouwadvies.nl<br />
W: www.hagebouwadvies.nl<br />
M: 0629 15 63 11<br />
n Bouwkundig tekenwerk<br />
n Beheer en Onderhoud<br />
n Directievoering en<br />
Toezicht<br />
n Kostencalculatie<br />
n Vergunningen<br />
SLZ Vrijwilligersdag 2011:<br />
Welkom op Tholen<br />
Afgelopen Door: Henk zomer Vinkeles was Melchers, de Zeeuws-Vlaamse<br />
vrijwilliger SLZ<br />
Vrijwillige Landschapsonderhoud Ploeg bezig<br />
<strong>met</strong> Op zaterdag het rooien 12 <strong>van</strong> februari vogelkers 2011 in de vindt Clingse<br />
bossen. de jaarlijkse Een vrijwilliger SLZ Vrijwilligersdag<br />
stapte tussen de<br />
braamstruiken plaats. Alle vrijwilligers op een wespennest <strong>met</strong> hun en liep<br />
diverse partners wespensteken en (klein)kinderen op. Collega’s zijn <strong>van</strong> brachten<br />
hem harte <strong>met</strong> uitgenodigd. een flauwte Volgens snel naar goede een arts die<br />
gewoonte vindt deze dag plaats in<br />
steeds een andere regio <strong>van</strong> Zeeland.<br />
Aanstaande februari bent u <strong>van</strong> harte<br />
welkom in de regio Tholen en Sint-<br />
Philipsland. Dat is voor velen een hele<br />
reis, maar het zal daarmee ook een<br />
nadere kennismaking kunnen zijn<br />
<strong>met</strong> een heel mooi gebied.<br />
Tips voor in het veld:<br />
SLZ organiseert binnenkort de cursus<br />
“Reanimatie & AED” voor de doordeweekse<br />
vrijwilligers, zie agenda. Een AED is een apparaat<br />
waarmee iemand een elektrische schok<br />
kan krijgen om het hart weer in een normaal<br />
ritme te brengen. De Watertoren <strong>van</strong> Scherpenisse<br />
Mocht er veel animo Foto: zijn Henk dan Vinkeles organiseren Melchers we<br />
We verzamelen in Scherpenisse in het Holland<br />
Huis. Dit buurthuis ligt vlak bij de watertoren<br />
<strong>van</strong> <strong>met</strong>een Scherpenisse injecties en toediende. is als een Door baken adequaat in het te<br />
landschap handelen bleven erg herkenbaar. de gevolgen dus beperkt. In<br />
het geval <strong>van</strong> een onopgemerkte tekenbeet<br />
Werken kunnen de en gevolgen genieten pas later aan het licht<br />
De komen. gemeente Zo werd Tholen onlangs heeft duidelijk iets eigens dat ten een<br />
opzichte medewerker <strong>van</strong> de rest ziekte <strong>van</strong> <strong>van</strong> Zeeland. Lyme Je heeft kunt er<br />
prachtig opgelopen. fietsen Dit langs zijn enkele de verschillende voorbeelden jacht- die<br />
havens aantonen <strong>of</strong> recreatieterreinen. dat er toch wel eens Wanneer onverwachte je naar<br />
de situaties vrijwilligersdag ontstaan. komt kun je er alvast één<br />
bekijken, namelijk de landschapscamping<br />
“Kruytenburg” bij Poortvliet. In een natuurlijke<br />
omgeving gaan we hier werken in de hoogstamboomgaard,<br />
aan de slag <strong>met</strong> het knotten<br />
<strong>van</strong> bomen en het aanleggen <strong>van</strong> houtrillen.<br />
Je kunt ook kiezen voor een rondleiding in het<br />
natuurgebied in de Scherpenissepolder <strong>met</strong> de<br />
gids <strong>van</strong> Natuurvereniging Tholen <strong>of</strong> breng een<br />
bezoek aan een bijzonder streekeigen erf. Neem<br />
de (klein)kinderen gerust mee want voor hen is<br />
er een jeugdprogramma onder andere <strong>met</strong> een<br />
touwladder, klimtouw, schminken, schilderen en<br />
kettinkjes en spiegeltjes <strong>maken</strong> <strong>van</strong> schijfjes hout.<br />
<strong>•</strong> Luister goed naar de instructies <strong>van</strong> de coördinator, houd altijd je eigen veiligheid en die <strong>van</strong> anderen<br />
in acht. Spreek elkaar aan over gevaarlijke situaties. Houd een goed gevulde verbandk<strong>of</strong>fer in de<br />
buurt (via SLZ kan deze zonodig aangevuld worden).<br />
<strong>•</strong> Ken de naam <strong>van</strong> de dichtstbijzijnde verharde weg.<br />
<strong>•</strong> Geef de coördinator door wie gewaarschuwd moet worden in geval <strong>van</strong> nood.<br />
<strong>•</strong> Indien <strong>van</strong> toepassing: stel hem <strong>of</strong> haar op de hoogte <strong>van</strong> medische bijzonderheden (allergieën,<br />
medicijnen).<br />
<strong>•</strong> Alleen werken: alleen als het niet anders kan, zorg dat iemand op de hoogte is <strong>van</strong> je locatie en neem<br />
een mobiele telefoon mee.<br />
<strong>•</strong> Minimaal 1 persoon op de werkplek die weet hoe te handelen.<br />
<strong>•</strong> Weet wie je in moet schakelen als je zelf geen kennis <strong>van</strong> zaken hebt.<br />
Voor ALLE vrijwilligers<br />
Het Holland Huis blijft het centrale verzamelpunt.<br />
Hier is de lunch en het gezellige namiddaggedeelte.<br />
De vrijwilligersdag is voor iedere<br />
vrijwilliger <strong>van</strong> SLZ, dus ook voor de weidevogel-,<br />
cultuurhistorie- <strong>of</strong> wandelvrijwilligers.<br />
Uiteraard zullen velen <strong>van</strong> de vaste medewerkers<br />
hem en volgend de leden jaar <strong>van</strong> in het bestuur weekend. aanwezig Deelname zijn.<br />
Kortom is erg waardevol een dag om omdat bekenden de opgedane te ontmoeten kennis en<br />
nieuwe altijd en mensen overal <strong>van</strong> te leren levensbelang kennen. Wie kan ziet zijn. er nu<br />
niet De cursus uit naar Eerste de sketches Hulp bij en Landschapsbeheer<br />
het hele gebeuren<br />
rond (EHBL) de organiseren uitreiking <strong>van</strong> we de in Gouden oktober Jirizaag. <strong>van</strong> dit Ja, jaar op<br />
Tholen voor de moet weekendgroepen, je beslist komen. maar Ook iedereen al is de reis is<br />
ver, hierbij het natuurlijk is zeker de welkom. moeite waard dit deel <strong>van</strong><br />
Zeeland te bezoeken.<br />
De Boom In <strong>•</strong> WINTER 2010 <strong>•</strong> Stichting Landschapsbeheer Zeeland 11
De bontbekplevier wenst meer privacy<br />
op het strand Door Nanning-Jan Honigh, medewerker SLZ<br />
Broedende bontbekplevier<br />
Foto: Mark Hoekstein<br />
De Zeeuwse Delta is het favoriete<br />
broedgebied voor de bontbekplevier;<br />
op rustige delen <strong>van</strong> het strand, drooggevallen<br />
schelpenbanken en op de<br />
steenglooiing <strong>van</strong> de zeedijk maakt<br />
zij graag haar nestkuiltje. Ook landinwaarts<br />
op akkers en opgespoten terreinen<br />
wil ze nog wel eens broeden. In<br />
dit artikel een aantal projecten die de<br />
plevier plezier zou moeten doen.<br />
Zeldzaam<br />
Sinds de jaren zeventig zijn bontbekplevieren<br />
als broedvogels zeldzaam geworden.<br />
Er zijn nog maar 130 tot 300 broedparen in<br />
heel Nederland! Bontbekplevieren balanceren<br />
op de grens <strong>van</strong> land en water. Ze zitten<br />
het liefst op kale zandige plekken <strong>met</strong> wat<br />
steentjes <strong>of</strong> schelpen. Ook houden ze <strong>van</strong><br />
een goed uitzicht om hen heen waar af<br />
en toe een springvloed overheen spoelt.<br />
Veel <strong>van</strong> deze plekken zijn dankzij de<br />
12<br />
Deltawerken verdwenen. Recreatie is de tweede<br />
ernstige bedreiging want op het strand is<br />
de bontbekplevier nagenoeg verdwenen en<br />
langs de zeedijk wordt ze verstoord door<br />
wandelaars <strong>met</strong> honden.<br />
Experimenten<br />
In de afgelopen jaren heeft SLZ op diverse<br />
locaties geëxperimenteerd <strong>met</strong> kunstmatige<br />
broedgelegenheid. Het eerste experiment<br />
was het uitrasteren <strong>van</strong> een stukje schor in de<br />
Wilhelminapolder. Dagelijks werd dit gebied<br />
bezocht door loslopende honden, waardoor<br />
vogels in hun broedtijd werden gestoord.<br />
Nu het raster is geplaatst komen er jaarlijks zes<br />
paar tureluurs tot broeden en ook de bontbekplevier<br />
heeft weer gebroed. Binnenkort wordt<br />
de zeedijk aan het schor verzwaard en daarom<br />
wordt er gekeken <strong>of</strong> er in de naastgelegen<br />
Oost Bevelandpolder een ver<strong>van</strong>gend broedgebied<br />
te vinden <strong>of</strong> te <strong>maken</strong> is. Verderop, op<br />
een stuk akker aan een kreek, wordt al een<br />
aantal jaren een kolonie kluten <strong>met</strong> daartussen<br />
ook bontbekken beschermd door vrijwilligers<br />
<strong>van</strong> de akker- en weidevogelbescherming.<br />
Op de Staartse nol aan de Westerscheldezeedijk<br />
zijn schelpen over de steenglooiing<br />
gestrooid. Hier is een paartje bontbekken tot<br />
broeden gekomen op ongeveer 5 <strong>met</strong>er <strong>van</strong><br />
het buitendijkse fietspad. Ze konden <strong>met</strong> hun<br />
jongen foerageren op het slik aan de teen <strong>van</strong><br />
de dijk. Komende jaren willen we meer <strong>van</strong> dit<br />
soort plekjes inrichten en bordjes ophangen<br />
om wandelaars <strong>met</strong> honden te attenderen.<br />
Op een deel <strong>van</strong> het strand bij Oranjezon willen<br />
we in 2011 experimenteren. Behalve de<br />
aanwezige zonaanbidders, zijn het hier vooral<br />
de diverse kustbeherende instanties die hier, al<br />
toezichthoudend in hun pick-up trucks, door<br />
de broedkolonie <strong>van</strong> bontbekplevieren heen<br />
banjeren. Met een tijdelijk raster en voorlichting,<br />
o.a. <strong>met</strong> bordjes, proberen we de kolonies<br />
wat meer rust te gunnen.<br />
Gemeente Reimerswaal<br />
Op een buitendijks slibdepot bij Hansweert is<br />
een fantastisch weidevogelgebied ontstaan.<br />
Het gebied is eigendom <strong>van</strong> de gemeente<br />
Reimerswaal die het gras jaarlijks gefaseerd<br />
Nestgelegenheid langs de Westerscheldezeedijk<br />
Foto: SLZ<br />
Omgeving oude werf Hansweert. Foto: SLZ<br />
maait en afvoert. Hierdoor ontstaat een gevarieerde<br />
vegetatie waar kieviten, scholeksters,<br />
tureluurs maar ook patrijzen broeden. Omdat<br />
een deel <strong>van</strong> het terrein in de winter onder<br />
water komt te staan, ontstaat er in het voorjaar<br />
een uitgelezen voortplantingswater voor rugstreeppadden.<br />
Bontbekplevieren broeden hier ook op de<br />
steenglooiing <strong>van</strong> de zeedijk; oplettende wandelaars<br />
uit Hansweert zien de jongen over de<br />
glooiing heen en weer dribbelen. Ook mantelmeeuwen<br />
scheren hier over. Vanwege deze<br />
drukte hebben we een kunstmatige schelpenbank<br />
aangelegd op een wat hogere plek<br />
midden in het lage terrein deel. We hopen dat<br />
de bontbekken hier gaan broeden en de eerste<br />
tijd voedsel kunnen zoeken. Later kunnen ze<br />
naar het buitendijkse slikveld trekken. De provincie<br />
Zeeland is de ho<strong>of</strong>dfinancier <strong>van</strong> deze<br />
experimenten en de gemeente Reimerswaal<br />
was zeer enthousiast en betrokken bij dit werk<br />
en gaat de aanleg <strong>van</strong> een vogelkijkscherm<br />
bekostigen.<br />
Plaggen <strong>van</strong> een potentiële broedplek<br />
Foto: SLZ<br />
13
Maalderij te Mariekerke<br />
Door: Adrie Poppe, eigenaar<br />
De voormalige maalderij uit 1813 is<br />
<strong>met</strong> subsidie <strong>van</strong> SLZ opgeknapt waardoor<br />
dit cultuurhistorische element<br />
niet verloren is gegaan. In dit artikel de<br />
aanleiding en de weg naar het herstel<br />
<strong>van</strong> de molen zonder wieken.<br />
Vergeten<br />
De maalderij op Mariekerke, voorheen<br />
Klein-Mariekerke, was in de vergetelheid<br />
geraakt. Nagenoeg niemand kon zich nog<br />
herinneren dat hier molenstenen hadden<br />
gedraaid. Een molen aangedreven op een<br />
brandst<strong>of</strong>motor, een Kromhout gloeikopmotor<br />
<strong>met</strong> één cilinder (voor de kenners),<br />
die buiten onder een afdak stond. Deze<br />
motor draait tegenwoordig nog steeds, al<br />
is dat in Middelburg in molen “de Koning”.<br />
Vergunning<br />
Voor de toenmalige eigenaar, de heer Jan<br />
Louws, was het niet meer rendabel om<br />
een molen op brandst<strong>of</strong> te laten draaien<br />
Maalderij in 2003 Foto: Adrie Poppe<br />
en de motor werd<br />
verkocht. Nazaten <strong>van</strong><br />
Louws woonden op de boerderij tot en <strong>met</strong><br />
mei 2003. Daarna hebben wij het gekocht en<br />
zijn we begonnen <strong>met</strong> het bouwen <strong>van</strong> een<br />
nieuwe woning en de sloop <strong>van</strong> het oude huis.<br />
Op deze manier is er een mooi binnenplaatsje<br />
<strong>van</strong> woning, schuur en maalderij ontstaan. De<br />
maalderij was slooprijp, maar we hebben er<br />
nooit één moment aan gedacht om het weg<br />
te doen. Vanaf het begin waren we vastbesloten<br />
de maalderij te herbouwen <strong>van</strong>wege zijn<br />
mooie ligging en mooie geschiedenis. Daarom<br />
werd besloten een aanvraag bij de Gemeente<br />
Veere in te dienen voor herbouw. In eerste<br />
instantie stuitte dit op ernstige bezwaren,<br />
zodat we besloten de Boerderijenstichting<br />
Zeeland in te schakelen. Na enige tijd kregen<br />
we dan toch de benodigde (her)bouwvergunning,<br />
mits een bepaald percentage <strong>van</strong><br />
bestaand bouwmateriaal werd hergebruikt.<br />
Vele uurtjes werk<br />
Eind 2008 is begonnen <strong>met</strong> de sloop, waarbij<br />
mooie elementen zichtbaar werden. Deze<br />
zaten deels onder de grond in de vorm <strong>van</strong><br />
muurtjes en gootjes en een putje <strong>met</strong> hierin 3<br />
stalen gewichten. Het blok voor de steenkraan<br />
lag ook nog op zijn plek. Het jaar 2009 werd<br />
gebruikt om stenen te bikken en balken te reinigen.<br />
In mei 2010 konden we beginnen <strong>met</strong><br />
de herbouw, waarbij we ook subsidie hadden<br />
aangevraagd bij Stichting Landschapsbeheer<br />
Zeeland. Die legde het vuur aan onze schenen<br />
door ons te verplichten om in september 2010<br />
klaar te zijn. Vele, vele vrije uurtjes <strong>van</strong> ondergetekende,<br />
zoon Wiljan en buurman Wim als<br />
14 14<br />
Maalderij in 2010 Foto: Adrie Poppe<br />
het nodig was, waren nodig om het gewenste<br />
resultaat te bereiken. Na een mislukte poging<br />
om een maalstoel te kopen, gebruiken we de<br />
maalderij voorlopig als zitje, een soort <strong>van</strong><br />
overdekt terras.<br />
Wat ons betreft is alles naar wens verlopen<br />
en danken wij de Boerderijenstichting en SLZ<br />
voor hun buitengewone inzet. We hopen nog<br />
lang <strong>van</strong> dit historische element te mogen<br />
genieten en hebben het <strong>met</strong> veel plezier<br />
gerealiseerd.<br />
Sanne Louws-Wisse schuurt een emmer aan<br />
de steenpit voor de maalderij uit Meliskerke<br />
in vroeger tijden Foto: P. Davidse<br />
15
Bijzondere alledaagse planten en dieren op en rond het Zeeuwse erf: De duif<br />
door: Nanning-Jan Honing, medewerker SLZ<br />
Voor veel mensen is er maar één duif. Voor<br />
de één symbool <strong>van</strong> verliefdheid, heiligheid<br />
en vrede; voor de ander model voor domheid,<br />
irritatie en gefladder bij de snackbar.<br />
Toch hebben we maar liefst vijf verschillende<br />
soorten in Zeeland, die stuk voor stuk<br />
wel <strong>van</strong> mensen houden. Welke duif bij jou<br />
op het erf, in de boomgaard <strong>of</strong> op de pas<br />
ingezaaide akker zit lees je in dit artikel.<br />
De stadsduif (Columba livia f. domestica ) loopt<br />
je vooral voor de voeten op de markt <strong>van</strong> Goes,<br />
Middelburg, Vlissingen en Terneuzen.<br />
Hij is de rat onder de duiven en voor een groot<br />
deel afhankelijk <strong>van</strong> wat mensen morsen.<br />
Stadsduiven zijn geen verwilderde postduiven,<br />
maar stammen af <strong>van</strong> de zogenaamde rotsduif<br />
(Columba livia). Een overeenkomst is dat de<br />
stadsduif nog steeds een voorkeur heeft voor<br />
steen, al zijn de rotsen nu onze monumentale<br />
gebouwen. De rotsduif is ook de voorouder<br />
<strong>van</strong> de postduiven die mensen kweken voor<br />
hobby/sport.<br />
De houtdruif trekt steeds meer naar de dorpen<br />
en steden.<br />
16<br />
De houtduif (Columba palumbus) kwam vroeger,<br />
zoals zijn naam suggereert, vooral voor<br />
in bosgebieden. Vanwege het grote voedselaanbod<br />
na de intensivering <strong>van</strong> de landbouw<br />
in de jaren zestig, nam de houtduifpopulatie<br />
fors toe. Sinds de jaren tachtig is hij echter in<br />
de grotere bosgebieden <strong>met</strong> 90 % afgenomen,<br />
omdat nieuwere landbouw<strong>met</strong>hoden ervoor<br />
zorgden dat er nagenoeg geen oogstresten<br />
achterbleven. Houtduiven begonnen de trek<br />
naar de steden en de dorpen. Hier vinden<br />
ze voldoende voedsel en nestgelegenheid<br />
in de bomen en parken, waar ze ’s morgens<br />
hun zomerse gekoer (het d<strong>of</strong> rollende geluid<br />
dat duiven voortbrengen) laten horen.<br />
Waarschijnlijk zijn ze hier onder de mensen<br />
veiliger. Want de houtduif vormt <strong>met</strong> 500 gram<br />
schoon aan de haak een aangename prooi<br />
voor de buizerd en havik.<br />
De holenduif (Columba oenas) is veel minder<br />
bekend, maar is toch een zeer algemene vogel<br />
in Zeeland. In gebieden waar boerderijen,<br />
akkers, weilanden en bosjes elkaar afwisselen<br />
vindt de holenduif het meeste <strong>van</strong> zijn gading.<br />
De holenduif in een boomholte.<br />
Foto: Luciën Calle<br />
Het nest wordt gemaakt in een holte, daartoe<br />
kunnen allerlei plekken dienstdoen: konijnenholen,<br />
nestkasten, boomholten, basaltglooiingen<br />
en holten in gebouwen. De potentiële<br />
reproductie <strong>van</strong> holenduiven is bovendien<br />
erg hoog; tot wel vier legsels per jaar kunnen<br />
worden grootgebracht. Veel broedpogingen<br />
komen echter tot een voortijdig einde door<br />
toedoen <strong>van</strong> katten en andere liefhebbers <strong>van</strong><br />
duiveneieren. Holenduiven zijn standvogels en<br />
zwervers, die vooral in de winter in grote groepen<br />
naar voedsel zoeken op de akkers.<br />
De Turkse tortel (Streptopelia decaocto) is<br />
pas sinds 1950 in Nederland en is daarna<br />
gestaag uitgebreid. Net als de holenduif kunnen<br />
Turkse tortels wel 4 tot 5 legsels per jaar<br />
voortbrengen, waarbij de jongen uit het eerste<br />
legsel ook dat jaar geslachtsrijp worden. De<br />
opmars <strong>van</strong> de Turkse tortel is overigens wel<br />
gestabiliseerd. Turkse tortels verblijven alleen<br />
in de buurt <strong>van</strong> mensen; in Zeeland komen<br />
hoge dichtheden voor in het stedelijk gebied<br />
<strong>van</strong> Middelburg en Vlissingen, maar ook in de<br />
dorpjes broeden Turkse tortels. Daarbuiten in<br />
grootschalige landbouw- en natuurgebieden<br />
komen ze niet voor. De Turkse tortel is <strong>met</strong><br />
succes geïntegreerd.<br />
De zomertortel (Streptopelia turtur) <strong>of</strong> bostortel,<br />
die vroeger gewoon tortelduif heette is de<br />
enige duif die niet in ons land blijft, maar naar<br />
Afrika vertrekt om te overwinteren.<br />
De afgelopen 30 jaar is 85% <strong>van</strong> het<br />
zomertortelbestand afgenomen.<br />
Ver<strong>van</strong>ging <strong>van</strong> graanland (rogge)<br />
door maïs, het verdwijnen <strong>van</strong> heggen en<br />
bosjes, de toegenomen schaarste aan onkruiden,<br />
het verdwijnen <strong>van</strong> kruidenrijke en zaadzettende<br />
hooilanden en akkerranden door<br />
herbiciden- en kunstmestgebruik, intensieve<br />
beweiding, zaaizaadselectie en vroeger en<br />
vaker maaien hebben ertoe bijgedragen dat<br />
het voedselaanbod is gedecimeerd. Ook de<br />
jacht, zelfs tijdens de voorjaarstrek over Zuid-<br />
Europa, maakt duizenden slacht<strong>of</strong>fers.<br />
Zeeland is nog een belangrijke provincie voor<br />
de zomertortel.<br />
In de bosgebieden en duinen <strong>van</strong> de Kop <strong>van</strong><br />
Schouwen en in het kleinschalige landschap<br />
<strong>van</strong> de Zak <strong>van</strong> Zuid-Beveland en in Zeeuws-<br />
Vlaanderen zijn deze vrij schuwe tortels <strong>van</strong>af<br />
eind april tot en <strong>met</strong> begin oktober te zien.<br />
Vooral mensen <strong>met</strong> een groot struweelrijk erf<br />
<strong>of</strong> hectarebosje, <strong>maken</strong> goede kans om de<br />
zomertortel dicht bij huis aan te treffen.<br />
Rust in dicht struweel, voedsel op een nabij<br />
gelegen akker (rand) en veiligheid (geen hongerige<br />
huiskatten) zijn de eisen die de zomertortel<br />
stelt.<br />
Wanneer je vroeg in de morgen <strong>met</strong> je lief<br />
over het erf wandelt en het monotone “toerr…<br />
toerr…toerr” in het struweel hoort, dan bent u<br />
niet ver verwijderd <strong>van</strong> een idyllisch plekje voor<br />
twee personen… Niet vergeten uw waarneming<br />
door te geven aan www.waarneming.nl!<br />
De zomertortel is vrij schuw en laat zich niet snel zien.<br />
17
Knotwilg in de steigers<br />
Een expeditie naar veilig werken <strong>met</strong> de kettingzaag<br />
Door: Johan Calle en Jacob Bouwman,<br />
medewerkers SLZ<br />
“Dat gaat <strong>van</strong> geen kanten, de machine is<br />
weer naar de bliksem! Het schiet voor geen<br />
<strong>met</strong>er op, we kunnen er gewoon niet bij”,<br />
mopperen de SLZ-veldmedewerkers over<br />
de weinig bevredigende alternatieven.<br />
Gevaarlijk<br />
Het knotten <strong>van</strong> knotbomen gebeurde tot<br />
voorheen meestal <strong>van</strong>af een ladder <strong>of</strong> <strong>van</strong>uit<br />
de boom zelf. Hierbij werd er geen onderscheid<br />
gemaakt in zagen <strong>met</strong> de kettingzaag<br />
<strong>of</strong> het werken <strong>met</strong> de handzaag. Knotten <strong>met</strong><br />
een kettingzaag kan behoorlijk gevaarlijk zijn<br />
en is daarom <strong>van</strong>uit Arbowetgeving niet meer<br />
toegestaan <strong>van</strong>af een ladder <strong>of</strong> <strong>van</strong>uit de<br />
boom.<br />
Dat het knotten <strong>van</strong> wilgen arbeidsintensief<br />
werk is, hoef je een vrijwilliger <strong>of</strong> SLZ-er niet<br />
te vertellen. Dat het werk ook risico’s <strong>met</strong> zich<br />
mee brengt, dát zal niet iedereen willen toegeven.<br />
De jarenlange ervaring <strong>met</strong> duizenden<br />
knotwilgen vertaalt zich in een geroutineerde<br />
aanpak. Met de motorkettingzaag is er echter<br />
zeker sprake <strong>van</strong> risicovolle omstandigheden.<br />
Op de eerste plaats <strong>van</strong>wege de hoogte<br />
<strong>van</strong> de zaagwerkzaamheden, daarnaast is er<br />
de vrijkomende houtspanning. Bovendien<br />
staan de meeste knotwilgen op moeilijk<br />
toegankelijke locaties. Daarom heeft het<br />
gemotoriseerde knotwerk de aandacht <strong>van</strong> de<br />
Arbeidsinspectie.<br />
Dus wat nu? We kunnen toch niet zonder kettingzaag?<br />
We hebben de voor- en nadelen<br />
eens goed op een rijtje gezet:<br />
Een foto uit de oude doos, werken <strong>met</strong> de kettingzaag<br />
in de knotboom Foto: SLZ<br />
De handzaag<br />
Het werken <strong>met</strong> de handzaag heeft als<br />
belangrijkste voordeel de grotere veiligheid.<br />
Daarnaast zijn er geen persoonlijke beschermingsmiddelen<br />
nodig en kan er in alle rust<br />
ontspannen gewerkt worden. Zo kan er<br />
tijdens het werk ook nog eens een gezellig<br />
praatje gemaakt worden. Het helse lawaai <strong>van</strong><br />
een kettingzaag maakt hier korte <strong>met</strong>ten mee.<br />
Daarom werken de SLZ vrijwilligers graag <strong>met</strong><br />
de handzaag. En <strong>met</strong> succes want er worden<br />
op deze manier jaarlijks nog steeds honderden<br />
knotbomen geknot. Dit moeten we dus<br />
vooral zo houden.<br />
De kettingzaag<br />
De situatie wordt anders, als er achterstallige<br />
knotwilgen, <strong>met</strong> takken zo dik als bomen,<br />
geknot moeten worden. Dat verreist natuurlijk<br />
een pr<strong>of</strong>essionelere werkhouding waarbij de<br />
kettingzaag onontbeerlijk is. Vooral bij zware<br />
takken die door een schuine plaatsing onder<br />
spanning staan is het werken <strong>met</strong> de handzaag<br />
niet aan te bevelen. Ook als het gaat<br />
om grote aantallen knotbomen en een kleine<br />
werkploeg, zoals bij de SLZ uitvoeringsploeg,<br />
is de kettingzaag eigenlijk onontbeerlijk.<br />
Op zoek naar een oplossing<br />
Met de motorzaag <strong>van</strong>af de ladder <strong>of</strong> staand<br />
<strong>van</strong>uit de knot zagen is dus in principe als ‘not<br />
done’ bestempeld door de ARBO dienst. Er is<br />
zelfs een getrapt stroomschema voor in de<br />
plaats gekomen: pas als er goede argumenten<br />
zijn om de veiligste optie te laten vallen, dan<br />
pas mag de iets onveiligere optie in beeld<br />
komen. Werken <strong>van</strong> de ladder <strong>of</strong> <strong>van</strong>uit de<br />
knot <strong>met</strong> handgereedschap is onder bepaalde<br />
voorwaarden toegestaan. Zo moet het gevaar<br />
<strong>van</strong> wegschietende takken en een instabiele<br />
werkhouding op een aanvaardbaar niveau<br />
zijn. Een goede inschatting <strong>van</strong> de situatie<br />
kan gemaakt worden op basis <strong>van</strong> voorlichting,<br />
instructies en voldoende ervaring. De<br />
Commissie Arbeidsomstandigheden <strong>van</strong> het<br />
Bosschap heeft in 2007 een veiligheidsrichtlijn<br />
laten opstellen. Door de voorschriften uit<br />
de veiligheidsrichtlijn toe te passen wordt<br />
aan de betreffende eisen in het kader <strong>van</strong> de<br />
Arbowetgeving voldaan. In de praktijk blijkt<br />
het toepassen <strong>van</strong> deze richtlijn nog niet zo<br />
eenvoudig naar de SLZ wensen te vertalen.<br />
Uittesten <strong>van</strong> verschillende mogelijkheden<br />
Om toch op de een <strong>of</strong> andere manier gebruik<br />
te kunnen <strong>maken</strong> <strong>van</strong> de motorzaag maar dan<br />
wel binnen de normen <strong>van</strong> de ARBO, gingen<br />
een aantal SLZ-ers <strong>van</strong> de buitenploeg verschillende<br />
mogelijkheden uittesten.<br />
Optie 1:<br />
Als eerste optie dachten we aan het machinaal<br />
knotten <strong>met</strong> een velkop aan een kraan <strong>of</strong> <strong>van</strong>uit<br />
een hoogwerker. Echter deze mogelijkheid<br />
ketst vooral af op ongeschikte terreinomstandigheden.<br />
Optie 2:<br />
De tweede optie die we uitgetest hebben is<br />
de motorstokzaag. Helaas kunnen rechtopstaande<br />
takken daarmee nauwelijks afgezaagd<br />
worden. Daarnaast is de machine erg<br />
gevoelig voor ondeskundig gebruik. De eerste<br />
ervaringen hiermee <strong>van</strong>uit het veld waren<br />
dan ook niet echt bemoedigend: “Dat gaat<br />
<strong>van</strong> geen kanten, de machine is weer naar de<br />
bliksem! Het schiet geen <strong>met</strong>er op, we kunnen<br />
er gewoon niet bij”. De motorstokzaag is een<br />
goed alternatief om <strong>van</strong>af de grond te werken<br />
maar niet <strong>van</strong>af een ladder <strong>of</strong> <strong>van</strong>uit de<br />
knot. Er moet dus naar een andere oplossing<br />
gezocht worden.<br />
Optie 3:<br />
Hun collega op kantoor gelo<strong>of</strong>t het wel <strong>met</strong><br />
die opties <strong>van</strong> de uitvoeringsploeg en zet<br />
plan 3 in werking. Hij waagt nog maar eens<br />
een bezoekje aan de ladderspecialist. Dat lijkt<br />
uiteindelijk wél vruchten af te werpen, want<br />
onverwachts volgt later een doorbraak.<br />
18 De Boom In <strong>•</strong> WINTER 2010 <strong>•</strong> Stichting Landschapsbeheer Zeeland<br />
19
Doorbraak<br />
Want als derde alternatief kwam het<br />
werken <strong>van</strong>af een verhoogt plateau naar<br />
voren. Denk hierbij aan een soort plaat<br />
die op een ladder bevestigd is. Deze constructie<br />
zou dan speciaal gebouwd moeten<br />
worden. Om de maat en de meest handige<br />
werkhoogte <strong>van</strong> zo’n plateau te bepalen,<br />
hebben we eerst testen uitgevoerd<br />
<strong>met</strong> een vouwsteiger. Echter, de steiger<br />
beviel zo goed, dat de voorman serieus<br />
aanraadde om altíjd <strong>met</strong> een vouwsteiger<br />
te werken en ons de moeite en kosten te<br />
besparen om speciaal iets te laten bouwen!<br />
Het nieuwe knotten<br />
Een <strong>van</strong> de eerste tests <strong>met</strong> de steiger<br />
vond plaats bij een boerderij aan de<br />
Provinciale weg bij Geersdijk (Noord-<br />
Beveland). Op deze boerderij staat ook een<br />
grote schuur die door bouwvakkers op<br />
prachtige wijze wordt gerestaureerd. Daar<br />
20<br />
Werken <strong>met</strong> de steiger is een stuk veiliger.<br />
Foto: Johan Calle<br />
aangekomen, haalden we al het gereedschap<br />
uit de bus, de bouwvakkers hadden net pauze<br />
en zagen het even aan. Toen de steiger tevoorschijn<br />
kwam vreesden ze even voor concurrentie.<br />
Gelukkig voor hen verplaatsten we<br />
ons <strong>met</strong> de steiger niet naar de schuur, maar<br />
gingen we richting het weiland naar de knotwilgen.<br />
We zagen de bouwvakkers ons nog<br />
wat vreemd en nieuwsgierig nakijken. Terecht,<br />
want het is wel even wennen; een steiger<br />
onder de knotwilgen. Ook de vrouw des huizes<br />
volgde alles <strong>met</strong> grote interesse. Ze haalde<br />
haar fototoestel erbij en wij gaven uitleg over<br />
het “nieuwe knotten”. Als ze ons wat later komt<br />
halen voor de k<strong>of</strong>fie is ze aangenaam verrast<br />
over het groot aantal wilgen dat geknot is.<br />
“Vroeger ging dat niet zo snel hoor”. En zo is<br />
het maar net, want naast de grotere veiligheid<br />
werkt het ook nog eens een stuk sneller.<br />
Voordelen wegen op tegen nadelen<br />
Latere tests op andere locaties geven ongeveer<br />
het zelfde beeld: De bevindingen <strong>met</strong> de<br />
gehuurde vouwsteiger zijn zo positief dat ook<br />
andere SLZ-ers zich afvragen <strong>of</strong> we hier niet<br />
gewoon mee aan de slag kunnen, in plaats<br />
<strong>van</strong> iets speciaal te laten bouwen. Het knotten<br />
<strong>van</strong>af de steiger biedt door het grote plateau<br />
veel werkruimte. Staat de steiger eenmaal<br />
goed dan kan de hele knot <strong>van</strong>uit die ene<br />
positie geknot worden. Dit is een groot bijkomend<br />
voordeel tegenover het werken <strong>met</strong> een<br />
ladder <strong>of</strong> een ladder <strong>met</strong> platform. Het werkplateau<br />
<strong>van</strong> de steiger kan ook gemakkelijk<br />
op de gewenste werkhoogte gesteld worden.<br />
Zijn er dan enkel maar voordelen? Slechts voor<br />
wilgen <strong>met</strong> zwaar achterstallig onderhoud<br />
moet nog een ho<strong>of</strong>dstuk toegevoegd worden.<br />
Want bij zwaar achterstallig onderhoud gaat<br />
de kwetsbaarheid/stevigheid <strong>van</strong> de steiger<br />
zelf een rol spelen. De steiger is natuurlijk niet<br />
ontworpen om de val <strong>van</strong> zwaar hout op te<br />
kunnen <strong>van</strong>gen. Door een combinatie <strong>van</strong> een<br />
juiste veltechniek en het goed positioneren<br />
<strong>van</strong> de steiger zijn deze nadelen voor een<br />
groot deel te onder<strong>van</strong>gen.<br />
Succes!<br />
Met het gebruik <strong>van</strong> de vouwsteiger heeft SLZ<br />
een succesvolle <strong>met</strong>hode gevonden om het<br />
knotten <strong>met</strong> de kettingzaag op verantwoorde<br />
wijze te kunnen blijven toepassen. Wat ons<br />
betreft zullen we de steiger dan ook nog<br />
vaak onder de knotwilgen zien. Dat laatste<br />
is wellicht niet direct een aanwinst voor het<br />
landschap maar wel voor het behoud <strong>van</strong> de<br />
knotwilg.<br />
De Boom In <strong>•</strong> WINTER 2010 <strong>•</strong> Stichting Landschapsbeheer Zeeland<br />
21
Maatschappelijke stage:<br />
verplicht vrijwilligerswerk?<br />
“De ho<strong>of</strong>dzaak <strong>van</strong> vrijwilligerswerk is dat je iets doet voor een ander zonder er geld<br />
voor te krijgen, dit bevordert begrip en respect”.<br />
Estelle Schipper en Maxime Tanis <strong>van</strong> CSW klas 3a<br />
Door: Pieter Voets, medewerker SLZ<br />
Het onderwerp maatschappelijke stage<br />
(MAS) is al vaker in ‘De Boom In’ langs<br />
gekomen. De afgelopen jaren zijn er<br />
diverse projecten geweest rond de MAS<br />
zoals de ‘Groene Coalitie’. In dit nummer<br />
word je weer bijgepraat over de huidige<br />
stand <strong>van</strong> de MAS en het nut <strong>van</strong> dit<br />
“verplichte” vrijwilligerswerk<br />
22<br />
MAS’er Jordy aan het werk tijdens de Natuurwerkdag<br />
Foto: Robert Wielemaker<br />
Actuele ontwikkelingen<br />
Zo af en toe horen we dat het vreemd is dat<br />
MAS verplicht is. Hoe kan je vrijwilligerswerk<br />
nou verplichten? Om hier een antwoord<br />
op te vinden kun je kijken naar één <strong>van</strong> de<br />
doelen <strong>van</strong> het voorgezet onderwijs: concrete<br />
invulling om burgerschap en sociale<br />
integratie te bevorderen. De MAS is hier een<br />
uitermate geschikt middel voor, de leerling<br />
kan zijn eigen sociale intergratie zoeken en<br />
deze concreet invullen. Naar aanleiding <strong>van</strong><br />
Wat vond je <strong>van</strong> het werk dat je gedaan hebt?<br />
Interessant, leerzaam en nuttig<br />
Werken in de natuur is ook een sociale<br />
aangelegenheid. Foto: Roger Blaakman<br />
onderzoeken en diverse proefprojecten<br />
(en de komende bezuinigingen) heeft de<br />
minister <strong>van</strong> onderwijs een wetsvoorstel<br />
aangeboden aan de Tweede Kamer. Hierin<br />
wordt het aantal uur MAS voor zowel; vwo,<br />
havo als vmbo vastgesteld op 30 uur.<br />
Tegelijk wordt de MAS ook opgenomen in<br />
het schoolprogramma en is het verplicht<br />
voor al deze scholen.<br />
SLZ en MAS op dit moment<br />
Het klassikaal organiseren <strong>van</strong> de MAS doen<br />
we <strong>met</strong> een gering aantal scholen. Dit <strong>van</strong>wege<br />
de beperkte capaciteit en de prioriteit<br />
die we geven aan werkdagen <strong>met</strong> basisscholen.<br />
Verschillende weekendgroepen<br />
hebben we bereid gevonden<br />
om MAS’ ers mee te laten<br />
werken in hun groep. Ook<br />
tijdens de Natuurwerkdag<br />
Ga je nog meer groene<br />
Maatschappelijke stages doen?<br />
Ja, ik ga hierna bij een andere<br />
vrijwilligersgroep aan de slag: Werkgroep<br />
Landschapsverzorging Walcheren.<br />
konden MAS leerlingen meedoen en uren<br />
<strong>maken</strong>, waarbij ze, na goed hun best te hebben<br />
gedaan, een certificaat ontvingen.<br />
Enkele citaten <strong>van</strong> MAS’ers Bram Smout<br />
(locatie Akkerleven) en Jordy <strong>van</strong> Duin<br />
(locatie Amalia-park) vind je in de gekleurde<br />
kaders.<br />
Wat heb je geleerd <strong>van</strong>daag?<br />
Hoe je een boom moet afzagen<br />
Wat was het leukste op de Natuurwerkdag?<br />
Lekker buitenwerken<br />
De Boom In <strong>•</strong> WINTER 2010 <strong>•</strong> Stichting Landschapsbeheer Zeeland<br />
23
Modder aan je broek<br />
Door: Peter <strong>van</strong> der Vliet, medewerker SLZ<br />
Natuurlijke speelplekken en speelbossen<br />
zijn in opkomst. Ook Landschapsbeheer<br />
wil via het project ‘Modder aan je broek’<br />
een bijdrage leveren. We willen kinderen<br />
de kans geven om actief te zijn in een<br />
natuurlijke omgeving. Dit draagt bij<br />
aan hun gezondheid en ontwikkeling,<br />
bijvoorbeeld het leren inschatten <strong>van</strong><br />
risico’s. Kinderen spelen binnen en buiten<br />
vaak in door anderen (volwassenen)<br />
bedachte kaders, zoals kant en klare<br />
speeltoestellen en games. Ervaringen<br />
als klauteren over takken, je evenwicht<br />
bewaren, boompje klimmen, kliederen<br />
<strong>met</strong> water en zand .... het zou (weer)<br />
moeten kunnen, liefst zo dicht mogelijk<br />
bij huis.<br />
Speelh<strong>of</strong> Hoogerzael<br />
Stichting Landschapsbeheer Zeeland zet<br />
de mogelijkheden <strong>van</strong> dit project in bij een<br />
Middelburgs bewonersinitiatief: Speelh<strong>of</strong><br />
Hoogerzael. Zij zijn naar de gemeente gestapt<br />
<strong>met</strong> de suggestie voor een natuurlijke<br />
speelplek in hun wijk. Dit was een reactie<br />
24<br />
op het plan om het terrein tot definitieve<br />
parkeerplaats te <strong>maken</strong>. De gemeente vroeg<br />
om een uitgewerkt plan en dat hebben ze<br />
gekregen!<br />
Ondermeer werd ook een prijsvraag<br />
uitgeschreven voor drie basisscholen, waar<br />
de kinderen hun ideeën konden presenteren.<br />
De kennis en vaardigheden <strong>van</strong> bewoners<br />
hebben geleid tot een prachtig plan, waarvoor<br />
ondermeer de gemeente Middelburg en<br />
het VSB fonds een bijdrage ter beschikking<br />
hebben gesteld.<br />
Samenwerking<br />
Inmiddels is het terrein (deels letterlijk)<br />
op zijn kop gezet; de grote werken zijn<br />
gerealiseerd. Dit is gebeurd onder regie<br />
<strong>van</strong> enkele bewoners! SLZ heeft suggesties<br />
gedaan om de natuurwaarde te verhogen<br />
om zo de natuur zo natuurlijk mogelijk te<br />
laten overkomen. Voor de inrichting <strong>van</strong> de<br />
waterspeelplaats heeft onze projectpartner<br />
Stichting Oase zich ingezet. In de tweede fase<br />
zal er ruim aandacht zijn voor de educatieve<br />
aspecten en voor het beheer en de nazorg.<br />
Geen...<br />
Maar...<br />
SLZ heeft de regie gekregen over de ‘groene’<br />
zaken. In november 2010 zijn er plantdagen<br />
georganiseerd voor basisschool kinderen.<br />
Zij plantten de struiken rond de plek waar hun<br />
schooltuintjes komen. De bewoners zorgden<br />
voor de communicatie <strong>met</strong> de scholen, wij<br />
voor het veldwerk, de gereedschappen en we<br />
bestelden het plantgoed. Ook de volwassenen<br />
gingen in de weer <strong>met</strong> plantwerk en<br />
takkenrillen, zodat iedereen écht modder aan<br />
zijn broek kreeg!<br />
Modder aan je Broek is financieel mede<br />
mogelijk gemaakt door de Nationale Postcode<br />
Loterij, Ministerie VROM, VSB fonds en de<br />
KNHM.<br />
De Boom In <strong>•</strong> WINTER 2010 <strong>•</strong> Stichting Landschapsbeheer Zeeland<br />
25
Paradijsvogels: Mon Plaisir<br />
Door: Kees Tonkens, medewerker SLZ<br />
Buitenplaats “Mon Plaisir” Foto: Kees Tonkens<br />
In deze rubriek<br />
gaan we op bezoek<br />
bij de eigenaren<br />
<strong>van</strong> de parels in<br />
het landschap,<br />
de mooie erven,<br />
buitenplaatsen en<br />
boerderijen waar je als passant naar kijkt<br />
en <strong>van</strong> geniet.<br />
Midden in het buurtschap Schuddebeurs staat<br />
een wat mysterieus wit paleisachtig gebouw.<br />
De associatie <strong>met</strong> paleis Soestdijk dringt zich<br />
aan mij op. De naam <strong>van</strong> deze buitenplaats<br />
is: “Mon Plaisir”. Hier omheen strekt zich een<br />
groot bosrijk terrein uit waarin elementen <strong>van</strong><br />
zowel de Franse als de Engelse landschapsstijl<br />
hun plaats hebben gekregen. Vanaf 1985<br />
voert de PHB (Stichting behoud Particulier<br />
Historische Buitenplaatsen) en de SLZ buitenplaatsploeg<br />
hier onderhoudswerkzaamheden<br />
uit onder leiding <strong>van</strong> onze SLZ hovenier Harry<br />
Verkaart.<br />
Familiegeschiedenis<br />
Gezeten in de zon op het bankje <strong>met</strong> uitzicht<br />
op het Grand Canal en <strong>met</strong> op de achtergrond<br />
26<br />
het gehuil <strong>van</strong> een bosmaaier hebben Harry<br />
en ik een gesprek <strong>met</strong> de heer Schorer over<br />
het wonen op deze historische buitenplaats.<br />
Al snel blijkt dat zijn persoonlijke leven al<br />
<strong>van</strong>af zijn vroegste jeugd verweven is <strong>met</strong><br />
Mon Plaisir. De familiegeschiedenis is er onlosmakelijk<br />
mee verbonden en gaat ver terug.<br />
Water<br />
De vroegste geschiedenis <strong>van</strong> Mon Plaisir<br />
voert ons terug tot begin 1600. Schuddebeurs<br />
was toen een buurtschap <strong>van</strong> welgestelde<br />
boeren en regenten afkomstig uit Zierikzee.<br />
Op dezelfde plek als waar het huidige gebouw<br />
staat, stond toen nog een boerderij. Het terrein<br />
eromheen was bos en werd beheerd als<br />
hakhout ten behoeve <strong>van</strong> Zierikzee. De heer<br />
Schorer vertelt: “Verder was het ook heel nuttig<br />
want het water was zoet, en in Zierikzee heb je<br />
geen zoet water behalve uit putten. Hier konden<br />
ze gewoon de vijvers gebruiken voor het wassen<br />
en drogen <strong>van</strong> het linnen. Overal in Noordgouwe<br />
had je soortgelijke boerderijen die een ‘bleek’<br />
runden, zoals dat heette. Dergelijke boerderijen<br />
waren welvarend. Mon Plaisir had toen twee<br />
langgerekte vijvers, de vijver die voor het huis ligt<br />
was er daar een <strong>van</strong>. In 1832 werden de eerste<br />
kadastrale kaarten gemaakt en daarop zie je die<br />
vijvers liggen.<br />
Fam. Schrorer <strong>met</strong> op achtergrond de koepel <strong>van</strong> de<br />
buitenplaats. Foto: Kees Tonkens<br />
Ook rond die tijd <strong>van</strong> Lodewijk XIV (de Zonnekoning)<br />
heeft de buitenplaats zijn huidige<br />
naam gekregen. In Frankrijk heb je wel tien Mon<br />
Plaisirs.”<br />
Met de auto op visite<br />
In 1860 kocht de over overgrootvader <strong>van</strong> de<br />
heer Schorer dit Mon Plaisir, en liet enige forse<br />
verbouwingen uitvoeren. Rond 1939 ging de<br />
jonge heer Schorer <strong>met</strong> zijn ouders, broers en<br />
zussen ‘s zomers op vakantie naar Oostkapelle<br />
waar zij dan altijd hun grootmoeder op Mon<br />
Plaisir bezochten. ”Wij woonden in Utrecht en<br />
mijn moeder huurde dan een auto. Dat was<br />
natuurlijk ontzettend spannend, <strong>met</strong> een auto<br />
naar Oostkapelle. Dat was ongehoord in die tijd<br />
en zeker omdat er een vrouw achter het stuur<br />
zat! Maar mijn vader kon niet rijden...”.<br />
Monument<br />
“In 1944 werden delen <strong>van</strong> Schouwen door de<br />
Duitsers onder water gezet, maar Schuddebeurs<br />
bleef gespaard. Wel hebben de Duitsers veel<br />
schade aangericht aan het huis; zo lieten ze de<br />
brandkast in het huis ontpl<strong>of</strong>fen. Na de dood <strong>van</strong><br />
overgrootmoeder in 1949 is het verkocht aan<br />
Staatsbosbeheer, die het terrein heeft ingeplant<br />
<strong>met</strong> de bomen die er nu ook nog staan. Ze wilden<br />
ook het huis afbreken, maar grootmoeder<br />
die dat niet wilde mee<strong>maken</strong>, heeft bedongen<br />
dat ze er mocht blijven wonen. Ze heeft nog 25<br />
jaar geleefd. In die tussentijd is het huis op de<br />
De Boom In <strong>•</strong> WINTER 2010 <strong>•</strong> Stichting Landschapsbeheer Zeeland<br />
monumentenlijst geplaatst en kon het niet meer<br />
worden afgebroken”.<br />
Herstellen<br />
In 1971, na de dood <strong>van</strong> zijn grootmoeder<br />
heeft de heer Schorer <strong>met</strong> Staatsbosbeheer<br />
een erfpachtovereenkomst afgesloten. Dat<br />
betr<strong>of</strong> het huis <strong>met</strong> een stukje tuin eromheen.<br />
De rest <strong>van</strong> het terrein werd openbaar.<br />
“Wij woonden hier niet en kwamen alleen in de<br />
zomer <strong>met</strong> de kinderen. Het was ook wel handig<br />
dat ik hier niet woonde want daardoor kon ik me<br />
veroorloven een bouwvallig huis te hebben. Ieder<br />
jaar werd er wat aan opgeknapt. In 1993 ben ik<br />
uit buitenlandse dienst gegaan. Toen was ik zestig<br />
en <strong>van</strong>af dat moment hebben we veel grotere<br />
projecten aan het huis kunnen doen”.<br />
Grand Canal<br />
In de jaren tachtig kreeg de familie Schorer<br />
een groter deel <strong>van</strong> het terrein in erfpacht<br />
en kom men de vijvers weer in oude staat<br />
herstellen. “Het Grand Canal is gereconstrueerd<br />
op basis <strong>van</strong> een teruggevonden<br />
bekisting uit de achttiende eeuw. De zichtlijn<br />
gaat, anders dan je misschien zou verwachten,<br />
niet uit <strong>van</strong> Mon Plaisir maar <strong>van</strong> het tegenover<br />
gelegen “Welgelegen”. Vreemd is dat de<br />
zichtlijn nu op een zijdeur lijkt uit te komen.<br />
Dat komt omdat er vroeger vermoedelijk een<br />
koepel naast het huis heeft gestaan die wel<br />
precies op de zichtlijn stond. De rechte vijvers<br />
aan de voorkant <strong>van</strong> Mon Plaisir zijn tussen<br />
1830 en 1860 uitgegraven in landschapsstijl<br />
waarbij een tuinarchitect betrokken moet zijn<br />
geweest”.<br />
27
Drukkerij Zoeteweij<br />
Molendijkseweg 2, 4401 NM Yerseke<br />
P.O. Box 6, 4400 AA Yerseke<br />
The Netherlands<br />
T +31(0)113 571404<br />
F +31(0)113 572006<br />
E info@dzy.nl<br />
I www.dzy.nl<br />
FIXET ’s-GRAVENPOLDER<br />
28<br />
Spoorstraat 51<br />
www.fixetsgravenpolder.nl<br />
BOSBOUW, LOON-, GROND-, CULTUURTECHNISCH- & STRAATWERK<br />
Kerkring 7 | 4444AB ‘s-Heer Abtskerke | t: 0113-311363 | f: 0113-311318 | email: info@markussebv.nl<br />
Loon- en verhuurbedrijf<br />
Sterk in agrarisch<br />
grond- en loonwerk<br />
Prelaatweg 60, 4363 NJ Aagtekerke<br />
Telefoon 0118-58 15 13<br />
Fax 0118-58 41 31<br />
E-mail info@melse-maljaars.nl<br />
www.melse-maljaars.nl<br />
Aannemersbedrijf<br />
STURM b.v.<br />
voor al uw<br />
NIEUWBOUW<br />
VERBOUW<br />
ONDERHOUD<br />
Schellachseweg 1a<br />
4352 AJ Gapinge<br />
tel: 0118 591447 / fax: 593556<br />
Dhr. Schorer wijzend naar het Grand Canal<br />
<strong>met</strong> aan weerszijde de bloklindes.<br />
Foto: Kees Tonkens<br />
Stijl<br />
De heer Schorer en hovenier Harry Verkaart<br />
herinneren zich dat rond 1987 enkele solitaire<br />
bomen zijn aangeplant in het gazon bij de<br />
herstelde vijver. In die tijd werd ook de uitgegroeide<br />
meidoornhaag langs de erfgrens<br />
helemaal teruggezet en omgevormd tot een<br />
geschoren haag. Aan weerszijden <strong>van</strong> het<br />
Grand Canal zijn toen lange rijen bloklindes<br />
gezet. Zo vind je nu op Mon Plaisir een combinatie<br />
<strong>van</strong> de vrije en speelse Engelse land-<br />
De Boom In <strong>•</strong> WINTER 2010 <strong>•</strong> Stichting Landschapsbeheer Zeeland<br />
schapsstijl aan de voorkant <strong>van</strong> het huis en de<br />
strengere sym<strong>met</strong>rische Franse Barok stijl aan<br />
de zijkant <strong>van</strong> het huis.<br />
Tenslotte nog een brandende vraag:<br />
Hoe beleeft u het nu om hier te wonen?<br />
“Het is natuurlijk erg prettig dat je zelf aan je<br />
landschap vorm kunt geven, dat je dat ook<br />
een beetje naar eigen idee kunt doen, dat je in<br />
de loop <strong>van</strong> je leven dingen kunt opbouwen.<br />
Dat overkomt niet zoveel mensen. Daarbij heb<br />
ik een zwak voor historie dus het moet zoveel<br />
mogelijk in het verlengde <strong>van</strong> het verleden<br />
gebeuren. Ik zie ook wel vooruitgang. Het<br />
wordt hier eigenlijk alsmaar mooier!”<br />
Foto: Kees Tonkens<br />
29
Stavenissepolder Foto: Henk Vinkeles Melchers<br />
Kort nieuws<br />
Tip: Aanplant bomen en struiken<br />
Diverse mensen hebben bij ons plantmateriaal<br />
gekocht via de actie “Boeren Planten Bomen”.<br />
Voor diegene die nog geen ervaring heeft <strong>met</strong><br />
het aanplanten <strong>van</strong> bomen en struiken is er<br />
een folder te downloaden via onze webwinkel<br />
op onze website*. Hierin staat in begrijpelijke<br />
taal hoe je de boom <strong>of</strong> struik de gewenste<br />
start <strong>van</strong> zijn leven kunt geven. Alvast een tip;<br />
vriest het? Stel het plantwerk dan nog even uit<br />
totdat de vorst uit de grond is.<br />
Project NL in Beeld<br />
De laatste decennia is er veel veranderd in<br />
het Nederlandse landschap en de volgende<br />
decennia zal dat proces zich nog sneller voltrekken.<br />
Een deel <strong>van</strong> die veranderingen kun<br />
je, door vergelijking <strong>van</strong> topografische kaarten<br />
en door statistieken, vaststellen. Maar een<br />
belangrijk deel <strong>van</strong> die veranderingen krijg<br />
je zo niet helder. Daarom heeft de stichting<br />
Saxifraga besloten om het project ‘NL in Beeld’<br />
te starten. De bedoeling is om <strong>van</strong> elk kilo<strong>met</strong>erhok<br />
in Nederland ten minste drie foto’s<br />
te <strong>maken</strong> en door dit over een tiental jaren<br />
te herhalen kun je veel informatie verkrijgen.<br />
Iedereen die een foto kan <strong>maken</strong> kan meedoen.<br />
Meer info op www.saxifraga.nl onder<br />
het project “NL in Beeld”.<br />
30<br />
Europees Jaar <strong>van</strong> het<br />
vrijwilligerswerk 2011<br />
Volgend jaar is uitgeroepen tot het Europese<br />
jaar <strong>van</strong> de vrijwilliger. In onze herfst editie<br />
<strong>van</strong> “De Boom In” hebben we al een klein voorschotje<br />
genomen. Landschapsbeheer wil dit<br />
niet zomaar voorbij laten gaan en organiseert<br />
landelijk een kennismarkt en een symposium.<br />
Tevens zal bij de Natuurwerkdag contact<br />
gezocht worden <strong>met</strong> onze natuurvrienden aan<br />
de andere kant <strong>van</strong> de grens.<br />
Natuurgidsencursus<br />
In januari 2011 start de IVN weer een natuurgidsencursus<br />
op Walcheren, <strong>of</strong>wel een opleiding<br />
voor natuurgids en/<strong>of</strong> educatief medewerker.<br />
Deze cursus die 1½ jaar duurt, biedt<br />
o.m. het volgende: ongeveer 30 lesavonden en<br />
15 excursies, natuur(werk)weekend, lessen over<br />
o.a. planten, vogels, insecten, paddenstoelen<br />
en hun biotopen, didactische werkvormen<br />
<strong>of</strong>wel hoe breng ik mijn kennis over op anderen,<br />
komen aan de orde. Zelf bezig zijn <strong>met</strong><br />
wat leeft, groeit en bloeit. De woon- en leefomgeving<br />
wordt als uitgangspunt genomen.<br />
Voor meer info kun je kijken op www.ivn.nl.<br />
* www.landschapsbeheerzeeland.nl<br />
Programma beheerswerkgroepen SLZ 2011<br />
Mocht je een keer mee willen helpen <strong>met</strong> deze<br />
groepen, bel de contactpersoon voor meer<br />
informatie.<br />
Werkgroep Oranjebosch<br />
Al deze werkdagen zijn in het Oranjebosch<br />
te Oostkapelle<br />
03 januari<br />
10 januari<br />
13 november<br />
04 december<br />
18 december (reserve)<br />
Meer informatie:<br />
Peter <strong>van</strong> der Vliet, tel: 0118-592441<br />
’t Duumpje – Zeeuws-Vlaanderen<br />
08 januari Dhr. Bridié, Westlangeweg 2,<br />
Ho<strong>of</strong>dplaat<br />
15 januari Dhr. Bridié, Westlangeweg 2,<br />
Ho<strong>of</strong>dplaat<br />
29 januari Fred Braun, Sint Pietersdijk 13,<br />
Biervliet<br />
12 februari SLZ Vrijwilligersdag Tholen<br />
12 februari Van Waes, Hoenderweg 3,<br />
Groede<br />
26 februari J. <strong>van</strong> Gorp, Maaidijk 9,<br />
Oostburg<br />
12 maart Familie <strong>van</strong> Riel,<br />
Binnenweg 4, Aardenburg<br />
26 maart Familie Scheele, Klakbaan 3,<br />
IJzendijke<br />
Meer informatie:<br />
Gerard <strong>van</strong> Daele, tel. 0117-301835<br />
Werkgroep Landschapsverzorging Walcheren<br />
08 januari Trekdijk<br />
Nieuw en St Joosland<br />
22 januari Munnikweg bosje<br />
Oostkapelle<br />
12 februari SLZ Vrijwilligersdag Tholen<br />
26 februari Polredijk Vrouwenpolder<br />
12 maart Polredijk Vrouwenpolder<br />
19 maart Vroondijk Vrouwenpolder<br />
14 mei Excursie<br />
04 juni Maaien Groot Abeele<br />
18 juni Maaien Pompstation<br />
Biggekerke<br />
n.t.b. Hooien duinpannen<br />
Biggekerke<br />
n.t.b. Bijenkuil Biggekerke<br />
n.t.b. Maaien Rijksbanjaard<br />
n.t.b. Maaien Oostwatering<br />
n.t.b. Maaien De Piet Ruud<br />
Dijkstra<br />
n.t.b. Hooien duinpannen<br />
Biggekerke<br />
Meer informatie:<br />
Thomas Collette, tel: 0118-634916<br />
(na 19.00 uur en vrijdag hele dag).<br />
Bij slecht weer schuift de werkdag 1 week op.<br />
Natuurvereniging Tholen<br />
08 januari Stinkgat Krabbekreekweg<br />
22 januari Stinkgat Krabbekreekweg<br />
05 februari Stinkgat Krabbekreekweg<br />
12 februari SLZ Vrijwilligersdag<br />
19 februari n.t.b.<br />
05 maart n.t.b.<br />
Meer informatie:<br />
Flip <strong>van</strong> Damme, tel: 0166-602438<br />
De Boom In <strong>•</strong> WINTER 2010 <strong>•</strong> Stichting Landschapsbeheer Zeeland 31
Col<strong>of</strong>on<br />
Beheerswerkgroep KNNV – De Bevelanden<br />
08 januari uitwisseling IVN<br />
Roosendaal<br />
22 januari wilgen knotten Aarnoutse,<br />
Zwaakseweel<br />
05 februari wilgen knotten Aarnoutse,<br />
Zwaakseweel<br />
12 februari SLZ Vrijwilligersdag Tholen<br />
JaaRgaNg 24<br />
05 maart indien nodig Aarnoutse,<br />
WINTER - 2010<br />
Zwaakseweel<br />
19 maart Zeeuwse haag Walraven,<br />
De Boom In is een uitgave ’s-Gravenpolder<br />
<strong>van</strong> Stichting Landschapsbeheer<br />
Zeeland (SLZ) en wordt vier keer per jaar verzonden<br />
02 april wilgen knotten Minnaard,<br />
aan vrijwilligers in het landschapsbeheer in Zeeland,<br />
overeenkomsthouders, relaties Kapelle en medewerkers.<br />
Meer informatie:<br />
Ton Redactie: de Koning, tel: 0113-311813<br />
Caroline Geluk Ton de Koning<br />
Foort Minnaard Robert Wielemaker<br />
Werkgroep Actief Terreinbeheer –<br />
Schouwen-Duiveland<br />
Verder werkten aan dit nummer mee:<br />
De Jacob werktijden Bouwman zijn <strong>van</strong> Peter 09:00 Helleman - 13:00 Karin Mol<br />
Peter <strong>van</strong> der Vliet Wim de Moor Rudie Geus<br />
08 januari Voorpolder Vroongronden<br />
Nanning-Jan Honingh Johan Calle Pieter Voets<br />
Henk Vinkeles Melchers berken Kees Tonkens zagen Harry Verkaart<br />
22 Sandra januari Dobbelaar Roterijdijk Adrie Poppe wilgen knotten<br />
12 februari SLZ Vrijwilligersdag Tholen<br />
Advertenties:<br />
26 februari n.t.b.<br />
Ook uw advertentie in De Boom In?<br />
12 Bel Ton maart de Koning, tel. 0113-23 n.t.b. 09 36<br />
26 voor maart de mogelijkheden. n.t.b.<br />
Meer informatie:<br />
Foto omslag:<br />
Henk De Kop Dalebout, <strong>van</strong> Schouwen 0111-422966 (na 18.00uur)<br />
(inzetje: holenduif)<br />
Foto: Iman Labruyère<br />
Met dank aan alle fotografen.<br />
Opmaak en drukwerk:<br />
Drukkerij Zoeteweij, Yerseke<br />
Oplage: 1500 ex.<br />
32<br />
De Steltkluut – Zeeuws-Vlaanderen<br />
08 januari Knotten bij mevr. de Bont,<br />
Axel<br />
22 januari Knotten bij familie Ottens,<br />
Koewacht<br />
05 februari Knotten bij Groote gat,<br />
Koewacht<br />
12 februari SLZ Vrijwilligersdag Tholen<br />
26 februari Knotten bij familie <strong>van</strong> der<br />
Ho<strong>of</strong>dplaat Foto: Sandra Dobbelaar<br />
Tas, Hengstdijk<br />
12 maart boswerk in Gaaienbos, Axel<br />
26 Redactieadres: maart Werken in het Vennebos,<br />
Postbus 286<br />
Koewacht<br />
4460 AR Goes<br />
Meer Tel. 0113-23 informatie: 09 36<br />
Luciën info@slz.landschapsbeheer.nl<br />
Calle, e-mail: lucalle@zeelandnet.nl en<br />
op www.landschapsbeheerzeeland.nl<br />
de vrijdagavond tussen 7 en 9 uur telefonisch<br />
op 06-22792100.<br />
Bezoekadres:<br />
Ravelijn de Groene Jager 5<br />
4461 DJ Goes<br />
Kapsalon - Walcheren<br />
Abonnement<br />
locaties: n.t.b.<br />
Wilt u ook De Boom In ont<strong>van</strong>gen?<br />
08 Voor januari slechts € 10,- per jaar ont<strong>van</strong>gt u ons kwartaalblad.<br />
28 Bel naar januari 0113-23 09 36 <strong>of</strong> meld u direct aan via<br />
12 www.landschapsbeheerzeeland.nl/nieuwsbrief<br />
februari SLZ Vrijwilligersdag<br />
19 februari<br />
ISSN nummer 1876-5491<br />
Meer informatie:<br />
Jan Stichting Moekotte, Landschapsbeheer 0118-636369 Zeeland <strong>of</strong> zet e-mail: zich in voor<br />
behoud, beheer en aanleg <strong>van</strong> kleine landschapselementen.<br />
jmoekotte@zeelandnet.nl<br />
Zie www.landschapsbeheerzeeland.nl voor meer informatie.<br />
De Boom In is gedrukt op FSC-gecertificeerd papier.<br />
SLZ wordt financieel gesteund door de Nationale Postcode<br />
Loterij en Provincie Zeeland.<br />
Vrijwilligers organisaties in Zeeland<br />
Onderstaande organisaties zetten zich vrijwillig in voor het landschapsbeheer in Zeeland en zijn<br />
aangesloten bij SLZ. Zou je in je vrije tijd eens mee willen werken in het landschap bij jou in de buurt,<br />
neem dan contact op <strong>met</strong> een <strong>van</strong> onderstaande contactpersonen voor meer informatie.<br />
Weekendwerkzaamheden:<br />
Schouwen-Duiveland<br />
Actief terreinbeheer<br />
Henk Dalebout<br />
Tel. 0111-422966<br />
e-mail:<br />
hwdalebout@zeelandnet.nl<br />
www.nvsd.nl/actief_terreinbeheer.<br />
html<br />
Tholen<br />
Natuurvereniging Tholen<br />
Flip <strong>van</strong> Damme<br />
Tel. 0166-602438<br />
e-mail: flip.<strong>van</strong>.damme@zeelandnet.nl<br />
www.natutholen.nl<br />
Bevelanden<br />
Beheerswerkgroep KNNV<br />
Ton de Koning<br />
Tel. 0113-311813<br />
tddekoning@zeelandnet.nl<br />
www.knnv.nl/beveland<br />
Doordeweekse<br />
werkzaamheden:<br />
Alle dagen <strong>van</strong> de week:<br />
Heel Zeeland:<br />
Herpetologische studiegroep Amfibieën<br />
Michel Kapelle<br />
Tel. 06-22984575<br />
mawkapelle@gmail.com<br />
Steenuilen werkgroep Beveland<br />
Peter Boelee<br />
Tel. 0113-644228<br />
to-us@zeelandnet.nl<br />
Bomenbuurt ’s Gravenpolder<br />
Mevr. D. de Koning<br />
Tel. 0113-311813<br />
tddekoning@zeelandnet.nl<br />
www.knnv.nl/beveland<br />
Heemtuinwerkgroep KNNV<br />
Diet Louwerens<br />
Tel. 0113-342277<br />
djlouwerens@yahoo.com<br />
www.knnv.nl/beveland<br />
Walcheren<br />
Werkgroep Landschapsverzorging<br />
Thomas Collette<br />
Tel. 0118-634916<br />
Na 19.00 uur en de hele woensdag<br />
thomas.collette@zeelandnet.nl<br />
Kapsalon<br />
Jan Moekotte<br />
Tel. 0118-636369<br />
jmoekotte@zeelandnet.nl<br />
Hout & Co<br />
Karin Mol<br />
Tel. 0118-628293<br />
Karin.mol@slz.landschapsbeheer.nl<br />
Noord- en Midden Zeeland<br />
Landschapsbeheer<br />
Pieter Voets<br />
Tel. 0113-230936<br />
pieter.voets@slz.landschapsbeheer.nl<br />
www.landschapsbeheerzeeland.nl<br />
Steenuilen werkgroep Zeeland<br />
Alex de S<strong>met</strong><br />
Tel. 0115-695890<br />
birdtree@zeelandnet.nl<br />
http://www.deltabirding.nl/<br />
links-vogelwerkgroepen.html<br />
Kerkuilenwerkgroep<br />
Marc Buise<br />
Tel. 0114-370244<br />
mbuise@zeelandnet.nl<br />
www.kerkuil.com<br />
Werkgroep Oranjebosch<br />
Peter v.d. Vliet<br />
Tel. 0113-230936<br />
Peter.<strong>van</strong>.der.vliet@slz.<br />
landschapsbeheer.nl<br />
Zeeuws-Vlaanderen<br />
Natuurbeschermingsvereniging<br />
de Steltkluut<br />
Lucien Calle<br />
Tel. 06-22792100<br />
lucalle@zeelandnet.nl<br />
www.steltkluut.nl<br />
Natuurbeschermingsvereniging<br />
’t Duumpje<br />
Gerard v. Daele<br />
Tel. 0117-301835<br />
gvdaele@kpnplanet.nl<br />
www.duumpje.nl<br />
Heel Zeeland<br />
Onderhoud wandelroutes<br />
Peter v.d. Vliet<br />
Tel. 0113-230936<br />
Peter.<strong>van</strong>.der.vliet@slz.<br />
landschapsbeheer.nl<br />
www.landschapsbeheerzeeland.nl<br />
Zeeuws-Vlaanderen<br />
Landschapsbeheer<br />
Wim Wisse<br />
Tel. 06-50914013<br />
wimwisse@zeelandnet.nl<br />
www.landschapsbeheerzeeland.nl<br />
Herstellen Cultuurhistorische elementen<br />
Sandra Dobbelaar<br />
Tel. 0113-230936<br />
Sandra.dobbelaar@slz.<br />
landschapsbeheer.nl<br />
www.landschapsbeheerzeeland.nl<br />
Weidevogelbescherming<br />
Nanning-Jan Honingh<br />
Tel. 0113-230936<br />
Nanning-jan.honingh@slz.<br />
landschapsbeheer.nl<br />
www.landschapsbeheerzeeland.nl
Agenda<br />
8 februari Basiscursus Hoogstamfruitbomen snoeien<br />
(2 avonden theorie, 1 zaterdag praktijk)<br />
Walcheren<br />
12 februari SLZ Vrijwilligersdag Tholen<br />
23 maart Boomfeestdag Heel Zeeland<br />
(Thema: Bomen s<strong>maken</strong> naar meer)<br />
31 maart Cursus Streekeigen boerderij & erf<br />
in Zeeland<br />
(3 avonden theorie, 1 zaterdag praktijk)<br />
Hoek, Zeeuws-Vlaanderen<br />
Voor meer informatie kun je terecht op de website <strong>van</strong> SLZ:<br />
www.landschapsbeheerzeeland.nl/agenda<br />
Voor alle activiteiten geldt: aanmelden verplicht.