Waarnemingen aan de Syrische hagedis (Phoenicolacerta laevis) in ...
Waarnemingen aan de Syrische hagedis (Phoenicolacerta laevis) in ...
Waarnemingen aan de Syrische hagedis (Phoenicolacerta laevis) in ...
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
Jaco Bruekers<br />
fam.bruekers@home.nl<br />
Guus Uytterschout<br />
g.uijtterschout@onsnete<strong>in</strong>dhoven.nl<br />
<strong>Waarnem<strong>in</strong>gen</strong> <strong>aan</strong><br />
<strong>de</strong> <strong>Syrische</strong> <strong>hagedis</strong><br />
(<strong>Phoenicolacerta</strong> <strong>laevis</strong>)<br />
<strong>in</strong> Zuid-Turkije<br />
216 • Lacerta 68 (2010) nummer 6 Lacerta 68 (2010) nummer 6 217
In <strong>de</strong> perio<strong>de</strong> van 5 tot 16 mei 2009 bezochten wij <strong>de</strong> toeristenplaats Si<strong>de</strong> om<br />
ter plaatse en <strong>in</strong> gebie<strong>de</strong>n eromheen naar reptielen en amfibieën te zoeken. Si<strong>de</strong><br />
is een van <strong>de</strong> belangrijkste toeristenplaatsen <strong>aan</strong> <strong>de</strong> zuidkust van Turkije, vooral<br />
bekend om <strong>de</strong> Rome<strong>in</strong>se opgrav<strong>in</strong>gen <strong>in</strong> het centrum. De ruïnes, waarvan <strong>de</strong><br />
arena het meest prom<strong>in</strong>ent <strong>aan</strong>wezig is, st<strong>aan</strong> garant voor een niet aflaten<strong>de</strong><br />
stroom toeristen. Vreemd genoeg biedt <strong>de</strong>ze plaats, ondanks <strong>de</strong> <strong>in</strong>tensieve<br />
bebouw<strong>in</strong>g, nog veel plaatsen waar je herpetologische juweeltjes kunt v<strong>in</strong><strong>de</strong>n.<br />
Eén van die bijzon<strong>de</strong>re reptielen waar wij meer van wil<strong>de</strong>n weten, was <strong>de</strong> <strong>Syrische</strong> <strong>hagedis</strong>. Het<br />
bestu<strong>de</strong>ren van <strong>Phoenicolacerta</strong> <strong>laevis</strong> <strong>in</strong> Si<strong>de</strong> vorm<strong>de</strong> één van <strong>de</strong> drie doelstell<strong>in</strong>gen die wij ons<br />
tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong>ze reis had<strong>de</strong>n gesteld. Deze soort is een relatieve nieuwkomer <strong>in</strong> dit gebied en is zeer<br />
waarschijnlijk door <strong>de</strong> mens (ongewild?) geïntroduceerd. Over Ph. <strong>laevis</strong> uit <strong>de</strong>ze streek zijn<br />
tot nu toe een <strong>aan</strong>tal Duitstalige artikelen gepubliceerd (Triodl & Triodl, 2008a en b). We<br />
beste<strong>de</strong>n <strong>in</strong> dit artikel <strong>aan</strong>dacht <strong>aan</strong> onze waarnem<strong>in</strong>gen <strong>aan</strong> <strong>de</strong>ze <strong>hagedis</strong>, die voor een <strong>de</strong>el<br />
nieuw dan wel <strong>aan</strong>vullend zijn op eer<strong>de</strong>r publicaties.<br />
Verspreid<strong>in</strong>g van <strong>Phoenicolacerta</strong> <strong>laevis</strong><br />
De <strong>Syrische</strong> <strong>hagedis</strong> heeft een verspreid<strong>in</strong>gsgebied dat zich b<strong>in</strong>nen Turkije<br />
volgens Bischoff & Franzen (1993), <strong>in</strong> grote lijnen uitstrekt van het oosten<br />
van het land, van Er<strong>de</strong>mli (+ 80km ten westen van Mers<strong>in</strong>) oostwaarts tot <strong>in</strong><br />
Hatay. Dit houdt <strong>in</strong> dat het eigenlijke verspreid<strong>in</strong>gsgebied ongeveer 200 km.<br />
oostelijk van Si<strong>de</strong> ligt (Troidl & Troidl, 2008a en b). De Duitsers hebben<br />
hun waarnem<strong>in</strong>g toegespitst op <strong>de</strong> strook van Si<strong>de</strong>, westwaarts tot Gündogdu<br />
en een populatie ten zui<strong>de</strong>n van Manavgat, bij een meertje (Titreyen-Göl). Dit<br />
ligt ongeveer 6 km. zuidoostelijk van Si<strong>de</strong>.<br />
Wij startten onze eerste zoektochten elke dag vanaf ons hotel <strong>in</strong> het centrum.<br />
Het doel was om <strong>de</strong> ruïnes nabij <strong>de</strong> arena te on<strong>de</strong>rzoeken. Wan<strong>de</strong>lend langs <strong>de</strong><br />
kust, niet ver van ou<strong>de</strong> stadsmuren, bij een hotel met houten huisjes (“Aktas<br />
hotel”), von<strong>de</strong>n wij geheel onverwacht <strong>in</strong> totaal zes <strong>Syrische</strong> <strong>hagedis</strong>sen (vijf<br />
vrouwtjes en een mannetje) op een van rotsen gemaakte afscheid<strong>in</strong>gsmuur.<br />
Later die week zag een van ons ook een vrouwelijk dier op een palmboom<br />
(Wash<strong>in</strong>gtonia robusta) bij een grote bus/taxiparkeerplaats net buiten het centrum<br />
van Si<strong>de</strong> en twee dieren op een muur van een naastgelegen kle<strong>in</strong>e boomkwekerij.<br />
Enkele dagen later, toen we <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> route volg<strong>de</strong>n, troffen we nog<br />
een vrouwelijk exemplaar <strong>aan</strong> op een stuk beton, <strong>aan</strong> <strong>de</strong> rand van <strong>de</strong> vuilnisbelt<br />
die <strong>in</strong> <strong>de</strong> du<strong>in</strong>en was <strong>aan</strong>gelegd.<br />
Troidl & Troidl (2008a en b) zagen Ph. <strong>laevis</strong> ook <strong>in</strong> Titreyen-Göl (Manavgat).<br />
Wij zijn daar g<strong>aan</strong> kijken en von<strong>de</strong>n <strong>de</strong> <strong>hagedis</strong>sen <strong>in</strong><strong>de</strong>rdaad <strong>aan</strong> <strong>de</strong> westelijke<br />
kant van het kle<strong>in</strong>e meertje. Maar wel voornamelijk op <strong>de</strong> afscheid<strong>in</strong>g van een<br />
<strong>de</strong> hoteltu<strong>in</strong>. De <strong>hagedis</strong>sen waren erg schuw en vaak slechts tot 3 meter afstand<br />
bena<strong>de</strong>rbaar.<br />
Ou<strong>de</strong> en nieuwe waarnem<strong>in</strong>gen<br />
Eén van ons ( JB) was al twee keer eer<strong>de</strong>r <strong>in</strong> Si<strong>de</strong> geweest, <strong>in</strong> 1995 en 2003. In<br />
2003 werd Ph. <strong>laevis</strong> echter alleen waargenomen <strong>in</strong> <strong>de</strong> tu<strong>in</strong> van hotelcomplex<br />
“Arum” en <strong>de</strong> an<strong>de</strong>re naburige hoteltu<strong>in</strong>en. Dit hotelcomplex ligt ongeveer 3<br />
km westelijk van het centrum van Si<strong>de</strong>. Destijds werd die <strong>hagedis</strong> nog niet als<br />
Ph. <strong>laevis</strong> herkend maar geplaatst on<strong>de</strong>r het “Anatololacerta oertzeni/danfordi”-<br />
Titelpag<strong>in</strong>a (pag. 216-217): <strong>Phoenicolacerta</strong> <strong>laevis</strong> man, ro<strong>de</strong> type. Boven: Biotoop nieuwe v<strong>in</strong>dplaats <strong>in</strong> Si<strong>de</strong>.<br />
On<strong>de</strong>r l<strong>in</strong>ks: Deze muur ken<strong>de</strong> een hoge <strong>hagedis</strong>dichtheid. On<strong>de</strong>r rechts: Hoteltu<strong>in</strong>en kunnen i<strong>de</strong>ale biotopen zijn<br />
complex. Wel viel toen <strong>de</strong> variabiliteit b<strong>in</strong>nen die<br />
soort al op. Bovendien was al snel dui<strong>de</strong>lijk dat<br />
<strong>de</strong>ze <strong>hagedis</strong> lokaal bijzon<strong>de</strong>r algemeen was. In<br />
2003 werd Ph. <strong>laevis</strong> <strong>in</strong> het centrum van Si<strong>de</strong> nog<br />
niet waargenomen ondanks <strong>in</strong>tensief zoeken.<br />
Deze observaties geven ruimte voor <strong>de</strong> <strong>aan</strong>name<br />
dat <strong>Phoenicolacerta</strong> <strong>laevis</strong> al ver vóór 2003 <strong>in</strong> die<br />
omgev<strong>in</strong>g <strong>aan</strong>wezig was. In mei 2009 is het terre<strong>in</strong><br />
rondom hotel “Arum” ook bezocht en is <strong>de</strong> <strong>aan</strong>wezigheid<br />
van Ph. <strong>laevis</strong> we<strong>de</strong>rom bevestigd; ook nu<br />
weer <strong>in</strong> opvallend hoge dichthe<strong>de</strong>n!<br />
We hebben steeds stelselmatig naar Ph. <strong>laevis</strong><br />
gezocht. In eerste <strong>in</strong>stantie concentreer<strong>de</strong> wij onze<br />
zoektochten op het langgerekte gebied grenzend<br />
<strong>aan</strong> het strand. Enkele malen on<strong>de</strong>rnamen wij<br />
tochten ongeveer 3 km land<strong>in</strong>waarts, ten noor<strong>de</strong>n<br />
van <strong>de</strong> doorg<strong>aan</strong><strong>de</strong> weg (“Demirel Bulvari”). Het<br />
verraste ons dat wij achter een grote discotheek<br />
mid<strong>de</strong>n <strong>in</strong> een kle<strong>in</strong> bos op een betonnen rioolput<br />
een koppeltje von<strong>de</strong>n! Op <strong>de</strong>ze vrij schaduwrijke<br />
plek had<strong>de</strong>n wij <strong>de</strong>ze dieren helemaal niet verwacht.<br />
Vrij snel ont<strong>de</strong>kten we dat ook <strong>de</strong> muren<br />
218 • Lacerta 68 (2010) nummer 6 Lacerta 68 (2010) nummer 6 219
Boven: Chalci<strong>de</strong>s ocellatus. Rechts: Laudakia stellio d<strong>aan</strong>i, man<br />
van omliggen<strong>de</strong> appartementencomplexen door Ph. <strong>laevis</strong> werd bewoond. Ook<br />
hier was <strong>de</strong> soort re<strong>de</strong>lijk algemeen. Tij<strong>de</strong>ns onze excursies von<strong>de</strong>n wij <strong>in</strong> Si<strong>de</strong><br />
geen an<strong>de</strong>re <strong>hagedis</strong>sen uit <strong>de</strong> familie van Lacertidae. Wij <strong>de</strong>nken dat het<br />
ontbreken van concurrentie door an<strong>de</strong>re kle<strong>in</strong>e halskraag <strong>hagedis</strong>sen Ph. <strong>laevis</strong><br />
<strong>in</strong> staat stelt niches te bezetten die door an<strong>de</strong>re soorten (bijv. Anatololacerta<br />
danfordi of A. oertzeni) niet zijn gebruikt of bereikt.<br />
We mogen met enige stelligheid conclu<strong>de</strong>ren dat Ph. <strong>laevis</strong>, zeker <strong>in</strong> vergelijk<br />
met 2003, met een <strong>in</strong>drukwekken<strong>de</strong> opmars bezig is. Met betrekk<strong>in</strong>g tot onze<br />
observaties <strong>in</strong> het centrum van Si<strong>de</strong> en ten oosten ervan (richt<strong>in</strong>g Manavgat)<br />
zijn wij overtuigd dat er mogelijk sprake is van een <strong>aan</strong>eengesloten verb<strong>in</strong>d<strong>in</strong>gszone<br />
tot <strong>aan</strong> Tirteyen-Göl. Toekomstige on<strong>de</strong>rzoeken moeten dat nog wel<br />
<strong>de</strong>f<strong>in</strong>itief bevestigen.<br />
(Natuurlijke) vijan<strong>de</strong>n<br />
De Hardoen (Laudakia stellio d<strong>aan</strong>i) beschouwen wij <strong>in</strong> zui<strong>de</strong>lijk Turkije, van<br />
alle voorkomen<strong>de</strong> reptielen, als <strong>de</strong> meest succesvolle cultuurvolger. We kwamen<br />
<strong>de</strong>ze statige <strong>hagedis</strong> echt overal tegen; <strong>in</strong> <strong>de</strong> stad bij <strong>de</strong> ruïnes, op huizen,<br />
op stapelmuren, grote bomen en op rotsen en zelfs langs wegen <strong>in</strong> bosrijk<br />
gebied.<br />
Niet zel<strong>de</strong>n <strong>de</strong>el<strong>de</strong> Laudakia stellio d<strong>aan</strong>i en <strong>de</strong> Parelsk<strong>in</strong>k (Chalci<strong>de</strong>s ocellatus)<br />
<strong>in</strong> <strong>de</strong> kuststreek het territoir met <strong>de</strong> <strong>Syrische</strong> <strong>hagedis</strong>. Geregeld hebben we<br />
gezien dat <strong>de</strong>ze <strong>hagedis</strong>soorten sympatrisch (naast elkaar) voorkwamen. Wij<br />
von<strong>de</strong>n dit best opvallend omdat <strong>in</strong> het bijzon<strong>de</strong>r een volwassen Hardoen,<br />
volgens ons, als een belangrijke predator van juveniele <strong>Syrische</strong> <strong>hagedis</strong>sen <strong>in</strong><br />
<strong>aan</strong>merk<strong>in</strong>g komt. Ogenschijnlijk wer<strong>de</strong>n volwassen Ph. <strong>laevis</strong> door Laudakia<br />
met rust gelaten. Ph. <strong>laevis</strong> reageer<strong>de</strong> <strong>in</strong> het geheel niet nerveus op <strong>de</strong> <strong>aan</strong>wezig-<br />
220 • Lacerta 68 (2010) nummer 6 Lacerta 68 (2010) nummer 6 221
Koppeltje <strong>Phoenicolacerta</strong> <strong>laevis</strong>, geelgroene keel<br />
heid van een <strong>de</strong>ze toch forse agame.<br />
Wat ons ook opviel was het relatief grote <strong>aan</strong>tal<br />
huis- of zwerfkatten (Felis domestica), met<br />
name rondom <strong>de</strong> “nieuwe” v<strong>in</strong>dplaatsen van<br />
<strong>Phoenicolacerta</strong> <strong>laevis</strong> <strong>in</strong> het centrum. Deze katten<br />
wer<strong>de</strong>n heel frequent door toeristen gevoerd. Niet<br />
verwon<strong>de</strong>rlijk dat <strong>de</strong> <strong>Syrische</strong> <strong>hagedis</strong>sen mogelijk<br />
door <strong>de</strong> <strong>aan</strong>wezigheid van die predators erg schuw<br />
waren. Wij kon<strong>de</strong>n <strong>de</strong> <strong>hagedis</strong>sen vaak maar tot<br />
een aftand van 4-5 meter bena<strong>de</strong>ren. Ook rond en<br />
<strong>in</strong> <strong>de</strong> hoteltu<strong>in</strong>en zijn katten te v<strong>in</strong><strong>de</strong>n, alleen m<strong>in</strong><strong>de</strong>r<br />
algemeen. Dit was ook dui<strong>de</strong>lijk merkbaar <strong>aan</strong><br />
<strong>de</strong> grote dichthe<strong>de</strong>n van Ph. <strong>laevis</strong> op die plaatsen.<br />
Wij tel<strong>de</strong>n soms vier tot zes <strong>hagedis</strong>sen op enkele<br />
vierkante meters!<br />
Op plaatsen waar Ph. <strong>laevis</strong> leef<strong>de</strong>, zagen we eksters<br />
(Plica plica), bonte kraaien (Corvax corone sardonius),<br />
meeuwen (waarschijnlijk Larus michahellis)<br />
en een enkele klauwier (Lanius collurio). Bij <strong>de</strong>ze<br />
vogelsoorten kan Ph. <strong>laevis</strong> op het menu st<strong>aan</strong>. Het<br />
werkelijke <strong>aan</strong>tal vogels was echter niet overweldigend<br />
hoog zodat wij <strong>de</strong> predatiedruk door vogels<br />
als marg<strong>in</strong>aal of zelfs zeer kle<strong>in</strong> willen bestempelen.<br />
Met<strong>in</strong>gen<br />
We waren <strong>in</strong> staat een <strong>aan</strong>tal <strong>hagedis</strong>sen te vangen<br />
en <strong>de</strong> maten op te nemen, omdat dit soort gegevens<br />
nog niet algemeen bekend is. De gegevens zijn<br />
<strong>in</strong> <strong>de</strong> tabel opgenomen.<br />
Zoals te verwachten viel waren <strong>de</strong> mannetjes<br />
zwaar<strong>de</strong>r gebouwd. Vooral <strong>de</strong> koppen zijn groter<br />
en krachtiger. Dat <strong>de</strong>ze <strong>hagedis</strong>sen weerbaar zijn<br />
merkten we al snel, omdat ze ons steeds stevig <strong>in</strong><br />
<strong>de</strong> v<strong>in</strong>gers beten.<br />
Wij von<strong>de</strong>n voornamelijk volwassen <strong>hagedis</strong>sen,<br />
waarbij <strong>de</strong> mannetjes dui<strong>de</strong>lijk <strong>in</strong> <strong>de</strong> meer<strong>de</strong>rheid<br />
waren. Slechts een heel enkele keer zagen we een<br />
halfwas exemplaar. Dit v<strong>in</strong><strong>de</strong>n wij een <strong>aan</strong>nemelijke<br />
<strong>in</strong>dicatie dat jonge Ph. <strong>laevis</strong> het eerste jaar<br />
bijzon<strong>de</strong>r snel groeien. Mogelijk profiteren <strong>de</strong><br />
jonge <strong>hagedis</strong>sen van een lange activiteitsperio<strong>de</strong><br />
ten gevolge van het gunstige, warme klimaat <strong>in</strong><br />
zui<strong>de</strong>lijk Turkije. Een bevestig<strong>in</strong>g van die snelle<br />
groei, v<strong>in</strong><strong>de</strong>n wij terug <strong>in</strong> het artikel van Mantel<br />
<strong>Phoenicolacerta</strong> <strong>laevis</strong> halfwas<br />
<strong>Phoenicolacerta</strong> <strong>laevis</strong> is lokaal algemeen<br />
222 • Lacerta 68 (2010) nummer 6 Lacerta 68 (2010) nummer 6 223
Boven: Ph. <strong>laevis</strong> man2, Manavgat populatie On<strong>de</strong>r: Ph. <strong>laevis</strong>-mannen hebben forse koppen<br />
L<strong>in</strong>ksboven: Ph. <strong>laevis</strong> vrouwtje met gele buik.<br />
Rechts, van boven naar on<strong>de</strong>r: Mannen vechten veel en fel; Vechten kost soms een staart; portret.<br />
On<strong>de</strong>r: Volgroeid vrouwtje<br />
224 • Lacerta 68 (2010) nummer 6 Lacerta 68 (2010) nummer 6 225
L<strong>in</strong>ks: Man, Manavgat — gele buik en mijten.<br />
Rechtsboven: Man, Manavgat populatie<br />
On<strong>de</strong>r, van l<strong>in</strong>ks naar rechts: Man, oranje buikzij<strong>de</strong>;<br />
Man, witte buikzij<strong>de</strong>;<br />
Man — witte buik, blauwe keel<br />
226 • Lacerta 68 (2010) nummer 6 Lacerta 68 (2010) nummer 6 227
Ph. <strong>laevis</strong> vrouw. Rechts: Vrouw, nieuwe v<strong>in</strong>dplaats Si<strong>de</strong><br />
& Mud<strong>de</strong> (1987). Zij beschrijven dat <strong>in</strong> september<br />
geboren jongen beg<strong>in</strong> <strong>de</strong>cember al tot halfwas<br />
exemplaren kunnen uitgroeien, mits voorzien van<br />
voldoen<strong>de</strong> voedsel en warmte.<br />
De hoge dichtheid van mannelijke dieren had<br />
natuurlijk gevolgen. Regelmatig zagen we dat <strong>de</strong><br />
<strong>hagedis</strong>sen elkaar te lijf g<strong>in</strong>gen of najaag<strong>de</strong>n. Aan<br />
een <strong>aan</strong>val g<strong>in</strong>g altijd een dreigfase vooraf. Met<br />
opgezette kelen en afgeplatte lichamen werd geprobeerd<br />
<strong>de</strong> tegenstan<strong>de</strong>r te <strong>in</strong>timi<strong>de</strong>ren. Lever<strong>de</strong> dat<br />
niet het gewenste resultaat op dan werd door een<br />
van <strong>de</strong> partijen <strong>de</strong> <strong>aan</strong>val <strong>in</strong>gezet.<br />
De <strong>Syrische</strong> <strong>hagedis</strong> is qua uiterlijk erg variabel.<br />
Mannetjes met blauwe, ro<strong>de</strong> en zelfs groen/gele<br />
kelen en buiken duiken regelmatig op. Maar ook<br />
dieren met witte buiken waren niet zeldzaam.<br />
De vrouwtjes waren meer uniform van kleur en<br />
teken<strong>in</strong>g en had<strong>de</strong>n meestal een witte of gele buik.<br />
Die kleurverschillen troffen we <strong>aan</strong> <strong>in</strong> hetzelf<strong>de</strong><br />
biotoop. De foto’s geven een goe<strong>de</strong> <strong>in</strong>druk van die<br />
variabiliteit.<br />
Parasieten<br />
Alle <strong>hagedis</strong>sen die wij v<strong>in</strong>gen, had<strong>de</strong>n ectoparasieten<br />
bij zich <strong>in</strong> <strong>de</strong> vorm van mijten (mogelijk<br />
Ophionyssus natricis). Die waren <strong>in</strong> het bijzon<strong>de</strong>r<br />
bij <strong>de</strong> staartbasis en on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> buikschubben<br />
te v<strong>in</strong><strong>de</strong>n. Op een van <strong>de</strong> foto’s is zichtbaar<br />
dat sommige buikschubben iets bol st<strong>aan</strong>. Daar<br />
bev<strong>in</strong><strong>de</strong>n zich <strong>de</strong> parasieten. Wij hebben geen<br />
teken (Ixodidae) kunnen ont<strong>de</strong>kken. Sommige<br />
<strong>hagedis</strong>sen produceer<strong>de</strong>n onwelrieken<strong>de</strong> ontlast<strong>in</strong>g.<br />
Daar<strong>in</strong> waren bijna altijd enkele rondwormen<br />
(mogelijk Oxyuren) waarneembaar.<br />
Tabel: Biometrische gegevens van <strong>Phoenicolacerta</strong> <strong>laevis</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> omgev<strong>in</strong>g van Si<strong>de</strong>. KRL=kop+romplengte, TL=totale lengte<br />
Geslacht KRL <strong>in</strong> cm TL <strong>in</strong> cm Bijzon<strong>de</strong>rhe<strong>de</strong>n<br />
♂ 5,9 14 geregenereer<strong>de</strong> staart<br />
♂ 12,3 18,2<br />
♂ 15,6 21,9 complete staart<br />
♂ 9,1 15,6 geregenereer<strong>de</strong> staart<br />
♂ 5,3 12,2<br />
♂ 7 - zon<strong>de</strong>r staart<br />
♂ 6,5 - zon<strong>de</strong>r start; ro<strong>de</strong> buik<br />
♂ 12 19,1 geregenereer<strong>de</strong> staart; witte buik<br />
♂ 10,7 17,1 1/3 geregenereer<strong>de</strong> staart; witte buik<br />
♂ 11,5 17,5 witte buik<br />
♂ 10,5 16,1<br />
♂ 5,5 19 complete staart<br />
♂ 10,3 17,5<br />
♂ 9,2 14,8<br />
♂ 13,6 19,5 halfwas exemplaar met complete staart<br />
♂ 10,4 16,4<br />
♂ 13 20,1 complete staart<br />
♂ 6,8 20,7 complete staart<br />
♂ 5,6 20,4 complete staart<br />
♂ 6,8 18,2 complete staart<br />
♀ 12,9 18,7 eieren <strong>aan</strong>wezig<br />
♀ 11,8 18 mogelijk eieren bij zich<br />
♀ 9,5 14,1 mist stukje staart<br />
♀ 12 17,3 eieren <strong>aan</strong>wezig<br />
♀ 12,6 19 eieren <strong>aan</strong>wezig<br />
♀ 11,1 16,8 eieren <strong>aan</strong>wezig, complete staart<br />
♀ 10,5 15,8 eieren <strong>aan</strong>wezig en geregenereer<strong>de</strong> staart<br />
♀ 10,2 14,7 eieren <strong>aan</strong>wezig<br />
228 • Lacerta 68 (2010) nummer 6 Lacerta 68 (2010) nummer 6 229
Summary<br />
The authors were <strong>in</strong> Si<strong>de</strong> (Turkey) dur<strong>in</strong>g a field<br />
trip <strong>in</strong> May 2009 where they studied the Hatay or<br />
Syrian lizard (<strong>Phoenicolacerta</strong> leavis). The present<br />
known westernmost bor<strong>de</strong>r of its natural distribution<br />
is <strong>in</strong> Hatay. This is about 200 km east of Si<strong>de</strong><br />
(Bischoff & Franzen, 1993).<br />
Ph. <strong>laevis</strong>, which most likely is an <strong>in</strong>troduced species,<br />
was found on locations already <strong>de</strong>scribed by<br />
Troidl & Troidl (2008a & b). These authors<br />
found the lizards <strong>in</strong> hotel-gar<strong>de</strong>n habitats <strong>in</strong> the<br />
western part of Si<strong>de</strong> and <strong>in</strong> Manavgat. In this paper<br />
the presence of this species is confirmed near the<br />
centre of Si<strong>de</strong> and the dispersal to the east, <strong>in</strong><br />
the direction of Titreyen-Göl (Manavgat). The<br />
Ph. <strong>laevis</strong> man, zonnend op een betonstenen muur<br />
authors are conv<strong>in</strong>ced that this is an <strong>in</strong>dication that<br />
the Si<strong>de</strong> and Manavgat populations are <strong>in</strong> fact connected.<br />
This needs further confirmation though.<br />
About 3 km off the coastl<strong>in</strong>e <strong>in</strong> Si<strong>de</strong> Ph. <strong>laevis</strong> was<br />
found for the first time too. There they <strong>in</strong>habit<br />
hotel-gar<strong>de</strong>n walls.<br />
One of the authors ( JB) saw the lizard <strong>in</strong> Si<strong>de</strong> <strong>in</strong><br />
2003 but was then it was not recognized as Ph.<br />
<strong>laevis</strong>. It is suggested that this lizard species arrived<br />
<strong>in</strong> this area some years before 2003. The present<br />
field studies <strong>in</strong>dicate that Ph. <strong>laevis</strong> benefits from<br />
the lack of competition by other Lacertidae<br />
(Anatololacerta danfordi/ A. oertzeni). This gives<br />
Ph. <strong>laevis</strong> the chance to conquer suitable habitats<br />
and niches where it is now very abundant, thus<br />
successful.<br />
Other reptile species which are liv<strong>in</strong>g sympatric<br />
with Ph. <strong>laevis</strong> were Laudakia stellio d<strong>aan</strong>i and<br />
Chalci<strong>de</strong>s ocellatus. Information is given on possible<br />
predation by cats and bird species. Also<br />
morph metric measurements and colour-pattern<br />
features of <strong>Phoenicolacerta</strong> <strong>laevis</strong> from the Si<strong>de</strong><br />
region were compared. F<strong>in</strong>ally the <strong>in</strong>ternal and<br />
external parasites (Mites, possibly Ophionyssus<br />
natricis, and Nemato<strong>de</strong>s, possibly Oxyurus) are<br />
briefly discussed.<br />
Literatuur<br />
Bischoff, W. & M. Franzen, 1993. E<strong>in</strong>ige<br />
Bemerkungen zur <strong>Syrische</strong>n Ei<strong>de</strong>chse Lacerta<br />
<strong>laevis</strong> Gray, 1838 <strong>in</strong> <strong>de</strong>r südlichen Türkei.<br />
Herpetofauna 15 (87): 27-34.<br />
Mantel, P. & P. Mud<strong>de</strong>, 1987. Enige opmerk<strong>in</strong>gen<br />
over <strong>de</strong> Libanon-<strong>hagedis</strong> (Lacerta <strong>laevis</strong>).<br />
Lacerta 45 (3): 33-38.<br />
Troidl, S. & A. Troidl, 2008a. Erster Nachweis<br />
<strong>de</strong>r <strong>Syrische</strong>n Ei<strong>de</strong>chse, <strong>Phoenicolacerta</strong> <strong>laevis</strong>,<br />
bei Si<strong>de</strong> und Manavgat. Die Ei<strong>de</strong>chse 9 (1):14-<br />
18.<br />
Troidl, S. & A. Troidl, 2008b. Herpetologische<br />
und an<strong>de</strong>re Naturbeobachtungen bei<br />
Si<strong>de</strong> und Manavgat sowie bei Ausflügen<br />
zu <strong>de</strong>n Sehenswürdikeiten <strong>de</strong>r Region.<br />
www.lacerta.<strong>de</strong> (oktober 2009)<br />
Dankwoord<br />
Dit project en artikel zijn me<strong>de</strong> tot stand gekomen door<br />
een f<strong>in</strong>anciële bijdrage via <strong>de</strong> Stimuler<strong>in</strong>gsregel<strong>in</strong>g<br />
van <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse Verenig<strong>in</strong>g voor Herpetologie en<br />
Terrariumkun<strong>de</strong> “Lacerta”.<br />
230 • Lacerta 68 (2010) nummer 6 Lacerta 68 (2010) nummer 6 231