De stad en heerlijkheid Gramsbergen - Historisch Centrum Overijssel
De stad en heerlijkheid Gramsbergen - Historisch Centrum Overijssel
De stad en heerlijkheid Gramsbergen - Historisch Centrum Overijssel
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
DE STAD EN HEERLIJKHEID<br />
GRAMSBERGEN<br />
DOOR<br />
Mr. A. HAGA.<br />
Onder de vele, vooral uit rechtshistorisch oogpunt zoo merk-<br />
waardige <strong>Overijssel</strong>sche sted<strong>en</strong> is Gramsberg<strong>en</strong> .wel e<strong>en</strong>van<br />
de minst bek<strong>en</strong>de. <strong>De</strong> schrijver van d<strong>en</strong> Teq<strong>en</strong>iooordiqe Staat<br />
van <strong>Overijssel</strong> vermeldt, dat in <strong>Overijssel</strong> tijd<strong>en</strong>s de Republiek<br />
17 sted<strong>en</strong> war<strong>en</strong>, die - voor zoover t<strong>en</strong>minste bek<strong>en</strong>d - haar<br />
<strong>stad</strong>srecht van d<strong>en</strong> landsheer, d<strong>en</strong> bisschop van Utrecht, hadd<strong>en</strong><br />
ontvang<strong>en</strong>. Dit sloot o.a. in zich het recht tot aanstelling<br />
van eig<strong>en</strong> burgemeesters <strong>en</strong> schep<strong>en</strong><strong>en</strong>, b<strong>en</strong>ev<strong>en</strong>s het mak<strong>en</strong><br />
van stedelijke verord<strong>en</strong>ing<strong>en</strong>, de z.g. willekeur<strong>en</strong>. Naast deze<br />
17 sted<strong>en</strong> vindt m<strong>en</strong> dan nog ·de stedekes Diep<strong>en</strong>heim <strong>en</strong><br />
Gramsberg<strong>en</strong>, voormalige heerlijkhed<strong>en</strong>, b<strong>en</strong>ev<strong>en</strong>s de voormalige<br />
<strong>heerlijkheid</strong> Kuinre 1), somtijds ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> <strong>stad</strong> q<strong>en</strong>oèmd,<br />
all<strong>en</strong> bestuurd door burgemeesters, doch tijd<strong>en</strong>s de<br />
Republiek zonder eig<strong>en</strong> rechtspraak. Daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong> heeft de<br />
<strong>stad</strong> Almelo, geleg<strong>en</strong> in de <strong>heerlijkheid</strong> van di<strong>en</strong> naam, steeds<br />
eig<strong>en</strong> jurisdictie gehad <strong>en</strong> deze ook tijd<strong>en</strong>s de Republiek uitgeoef<strong>en</strong>d.<br />
E<strong>en</strong> bijzondere positie nam<strong>en</strong> daarnev<strong>en</strong>s nog· in<br />
de fortreas<strong>en</strong> Blok~ijl 2) <strong>en</strong> Zwartsluis, die ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s door<br />
burgemeesters werd<strong>en</strong> bestuurd.<br />
Zooals uit het bov<strong>en</strong>staande reeds blijkt, was de positie<br />
van Gramsberg<strong>en</strong> -ev<strong>en</strong>als die van de andere g<strong>en</strong>oemde'<br />
1) Zie over deze plaats het artikel van dr. W. J. Formsma in dit deel:<br />
Kuinre, van <strong>heerlijkheid</strong> tot geme<strong>en</strong>te.<br />
2) Zie over Blokzijl het artikel van Jhr. Mr. D. P. M. Graswinckel:<br />
Het <strong>stad</strong>recht van Blokzijl in verband met de verhouding dier plaats tot<br />
Oranje <strong>en</strong> Holland. (Verslag<strong>en</strong> <strong>en</strong> Mededeeling<strong>en</strong> van de Vere<strong>en</strong>iging tot<br />
beoef<strong>en</strong>ing van <strong>Overijssel</strong>sch Regt <strong>en</strong> Geschied<strong>en</strong>is, 41e stuk). .<br />
· I
89<br />
plaats<strong>en</strong> - e<strong>en</strong> geheel eig<strong>en</strong>aardige, afwijk<strong>en</strong>de van die der<br />
17 volwaardige sted<strong>en</strong>. Het ontle<strong>en</strong>de zijn recht<strong>en</strong> dan o,oJc<br />
niet aan e<strong>en</strong> privilege van d<strong>en</strong> bisschop, maar aan dé welwill<strong>en</strong>dheid<br />
van zijn heer <strong>en</strong> het is derhalve gew<strong>en</strong>scht, eerst<br />
het oog te richt<strong>en</strong> op de heer<strong>en</strong> <strong>en</strong> de <strong>heerlijkheid</strong> Gramsberg<strong>en</strong>,<br />
alvor<strong>en</strong>s ons bezig te houd<strong>en</strong> met het <strong>stad</strong>je van di<strong>en</strong>"<br />
naam.<br />
I. DE HEERLIJKHEID.<br />
Reeds in de eerste helft der 14e eeuw vind<strong>en</strong> we van Gramsberg<strong>en</strong><br />
melding gemaakt." Blijk<strong>en</strong>s de rek<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> van d<strong>en</strong><br />
drast van Tw<strong>en</strong>the was m<strong>en</strong> in 1339 bezig e<strong>en</strong> sterk huis of<br />
kasteel bij Gramsberg<strong>en</strong> te timmer<strong>en</strong> - waarteg<strong>en</strong> de hertog<br />
van Gelre als pandheer van <strong>Overijssel</strong> blijkbaar bezwaar<br />
had 3) - dat wij als d<strong>en</strong> oorsprong van het latere <strong>stad</strong>je<br />
Gramsberg<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> beschouw<strong>en</strong>. Sommig<strong>en</strong> me<strong>en</strong><strong>en</strong> ev<strong>en</strong>wel<br />
d<strong>en</strong> oorsprong nog verder terug te moet<strong>en</strong> zoek<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
wel in het oude Berg<strong>en</strong>e, waarvan reeds in 1225 sprake is 4 )<br />
<strong>en</strong> d~f- west<strong>en</strong> van het teg<strong>en</strong>woordige Gramsberg<strong>en</strong><br />
geleger~zou hebh<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> plek, die thans nog als d<strong>en</strong> Old<strong>en</strong>hof<br />
bek<strong>en</strong>d staat. <strong>De</strong>ze me<strong>en</strong>ing wint aan waarschijnlijkheid,<br />
waar blijk<strong>en</strong>s het judiciaal van 1535-1550 de herinnering<br />
hieraan in 1550 nog lev<strong>en</strong>dig" was, to<strong>en</strong> n.l. Reinier van<br />
Aeswijn, voor de Hooge Bank procedeer<strong>en</strong>de teg<strong>en</strong> Anna<br />
van Buckhorst, weduwe van Johan van Ittersum, o.a. ontruiming<br />
vroeg van twee hofsted<strong>en</strong>, "de e<strong>en</strong>eg<strong>en</strong>oempt d<strong>en</strong><br />
old<strong>en</strong> hoff<strong>stad</strong>t off d<strong>en</strong>. old<strong>en</strong> hoff, eertides g<strong>en</strong>oemt dat huys<br />
Berq<strong>en</strong>, daer geleg<strong>en</strong> geweest de rechte saelsteede van<br />
Gramsberge" etc. 5) Ongetwijfeld had bisschop Jan van Arkel<br />
3) Rek<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> van d<strong>en</strong> drost van .Tw<strong>en</strong>the 1336---1339, uitgegev<strong>en</strong> in<br />
de Bijdrag<strong>en</strong> <strong>en</strong> Mededeeling<strong>en</strong> van het <strong>Historisch</strong> G<strong>en</strong>ootschap, deel<br />
XVIII. M<strong>en</strong> leest t.a.p. blz. 175: eodem tempore mandavit mihi dominus<br />
dux ire Gramesberghe ad contradic<strong>en</strong>dum edificaturam castri; exp<strong>en</strong>di<br />
exeundo et redeundo cum scabinis de Aid [<strong>en</strong>sale 1 et familiaribus meis. 6 s.<br />
4) ""Teg<strong>en</strong>w, Staat van <strong>Overijssel</strong> IV, 103 <strong>en</strong> de daar aangehaalde<br />
schrijvers. "<br />
5) Judiciaal 1535-1550, fol. 132. Vgl. mr. J. L van Doorninck, <strong>Overijssel</strong>onder<br />
Karel V, blz. 446.
90<br />
het oog op het huis Gramsberg<strong>en</strong>,' to<strong>en</strong> hij -in d<strong>en</strong> brief van ..<br />
13,52 bepaalde dat tussch<strong>en</strong> Holtho<strong>en</strong>, .Nij<strong>en</strong>stede <strong>en</strong> Emel-<br />
. werde ge<strong>en</strong> nieuwe burcht<strong>en</strong> gebouwd of bestaande versterkt<br />
mocht<strong>en</strong> word<strong>en</strong> zonder cons<strong>en</strong>t .van hem <strong>en</strong> de drie sted<strong>en</strong> I<br />
<strong>De</strong>v<strong>en</strong>ter, Kamp<strong>en</strong> <strong>en</strong> Zwolle. 6)1<br />
Wie de oorspronkelijke bezitters van het huis war<strong>en</strong> is niet<br />
bek<strong>en</strong>d, doch reeds in 1351 is sprake van e<strong>en</strong> Hinrieh van<br />
d<strong>en</strong> Gramesberghe <strong>en</strong> di<strong>en</strong>s zon<strong>en</strong> Godevaert <strong>en</strong> Egbert 7),<br />
welke laatste bij e<strong>en</strong> ruymynghe in 1385 eep aandeel kreeg<br />
inde marke van Ane <strong>en</strong> Ancwede. waarbij hem werd toebedeeld<br />
"dàt lant dat op dye syt des waters leecht, daer<br />
dye Gramsberch ynne leecht" 8).<br />
Egbert van Gramsberg<strong>en</strong> behoorde tot de ridderschap van<br />
<strong>Overijssel</strong>, zooals blijkt uit het judiciaal van bisschep Floris<br />
van Wevelinckhov<strong>en</strong> 9), waar hij in de jar<strong>en</strong> 1380-1389 herhaaldelijk<br />
met wasteek<strong>en</strong><strong>en</strong> voor de Hooge of Dinqwaardersbank<br />
wordt gedaagd. Nog in 1402 komt hij voor als medebezegelaar<br />
van de acte van overdracht van Dr<strong>en</strong>te <strong>en</strong> Coevord<strong>en</strong><br />
aan bisschop Frederik van Blank<strong>en</strong>heim 10). Waar~<br />
schijnlijk was H<strong>en</strong>drik van Gramsberg<strong>en</strong>; die in 1411 <strong>en</strong> 1412<br />
als drost van Salland voorkomt,zijn zoon <strong>en</strong> dezelfdepersoon,<br />
die we in de jar<strong>en</strong> 1421-1447 herhaaldelijk vermeld vind<strong>en</strong><br />
als jonker H<strong>en</strong>drik van Gramsberg<strong>en</strong>. ·Naar alle waarschtjnlijkheld<br />
was hij gehuwd met Agnes van Wisch (dochter van<br />
Stev<strong>en</strong> van Wisch <strong>en</strong>. Agnes van Voorst) die we in e<strong>en</strong><br />
6) Gedrukt bij Dumbar, Kerkelijk <strong>en</strong> Wereldlijk <strong>De</strong>v<strong>en</strong>ter. ·1. 517 <strong>en</strong><br />
van Hatturn. Geschied<strong>en</strong>iss<strong>en</strong> der <strong>stad</strong> Zwolle, I, 166. Vgl. ook de Cameraersrek<strong>en</strong>inq<strong>en</strong><br />
van <strong>De</strong>v<strong>en</strong>ter van 1359, 1390 <strong>en</strong> 1391. .<br />
7) Zie Mr. R. E. Hattink, Register op het oud-archief van Ootmarsum,<br />
no. 8. uitgegev<strong>en</strong> door de Vere<strong>en</strong>iging tot beoef<strong>en</strong>ing van Ov. Regt <strong>en</strong><br />
Gesch.' Vgl. Heraldieke Bibliotheek 1883. blz. 267.<br />
8) <strong>De</strong>betreff<strong>en</strong>de oorkonde is gedrukt bij Racer. <strong>Overijssel</strong>sche Ged<strong>en</strong>kstukk<strong>en</strong><br />
VII. 243. ,<br />
9) Vgl. Tijdrek<strong>en</strong>kundig Register op het oud Provinciaal Archief in<br />
<strong>Overijssel</strong>, Aanhangsel. passim. .<br />
10) Gedrukt bij Dumbar, Analecta· II. 370 <strong>en</strong> Oorkonâ<strong>en</strong>boek van<br />
Groning<strong>en</strong> <strong>en</strong> Dr<strong>en</strong>te, no. 1103. .<br />
/
91<br />
oorkonde van 1396 11) als "jonkvrou van Gramsberg" vermeld<br />
vind<strong>en</strong> <strong>en</strong> uit welk huwelijk slechts één dochter, Agnes,<br />
is' overgeblev<strong>en</strong>, die huwde met Jacob van der Ese. <strong>De</strong> uit<br />
dit huwelijk gesprot<strong>en</strong> zoon Frederik van del' Ese, laterbezitter<br />
der <strong>heerlijkheid</strong> geword<strong>en</strong>. zal dus e<strong>en</strong> kleinzoon van<br />
H<strong>en</strong>drik van Gramsberg<strong>en</strong> zijn geweest. In e<strong>en</strong> oorkonde van '<br />
1442 komt laatstg<strong>en</strong>oemde nog als bezitter van "het huys,<br />
stedek<strong>en</strong> <strong>en</strong>de heerlicheit Gramsberg<strong>en</strong>" voor <strong>en</strong> belooft hij<br />
het huis niet in hand<strong>en</strong> van vreemde heer<strong>en</strong> of jonker<strong>en</strong> te<br />
zull<strong>en</strong> br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> buit<strong>en</strong> cons<strong>en</strong>t van d<strong>en</strong> bisschep <strong>en</strong> de drie<br />
sted<strong>en</strong> <strong>De</strong>v<strong>en</strong>ter. Kamp<strong>en</strong> <strong>en</strong> Zwolle; voorts belooft hij<br />
Frederik van der Ese niet opzettelijk te zull<strong>en</strong> onterv<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
hem bij verkoop van het huis c.a. e<strong>en</strong> recht van voorkoop<br />
te gev<strong>en</strong> 12).<br />
Het testam<strong>en</strong>t van H<strong>en</strong>drik van Gramsberg<strong>en</strong>. die verschill<strong>en</strong>de<br />
goeder<strong>en</strong> aan het klooster Sibculo had, vermaakt. is<br />
oorzaak geweest van e<strong>en</strong> geschil tussch<strong>en</strong> voornoemd klooster<br />
<strong>en</strong> Ered<strong>en</strong>k van der Ese, dat in 1447 door tussch<strong>en</strong>komst·<br />
van bisschop Rudolph van Diepholt werd bijgelegd 13). Blijkbaar<br />
was H<strong>en</strong>drik van Gramsberg<strong>en</strong> to<strong>en</strong> reeds overled<strong>en</strong>;<br />
hij schijnt de laatste van zijn geslacht te zijn geweest. want<br />
in latere act<strong>en</strong> troff<strong>en</strong> wij d<strong>en</strong> naam nerg<strong>en</strong>s meer aan. Zijn<br />
zegel. hang<strong>en</strong>de aan e<strong>en</strong> charter van 1"440. waarbij hij de<br />
<strong>heerlijkheid</strong> Emblicheim c.a. verkoopt aan d<strong>en</strong> gra~f van B<strong>en</strong>theim<br />
vertoont in goud drie roode schijv<strong>en</strong>. Mogelijk is het<br />
geslacht van Gramsberg<strong>en</strong> e<strong>en</strong> tak van het oude geslacht van<br />
Borkulo. waarvan led<strong>en</strong> reeds in de 13e eeuwals burggrav<strong>en</strong><br />
te Coevord<strong>en</strong> zeteld<strong>en</strong> <strong>en</strong> welks wap<strong>en</strong> met dat van de heer<strong>en</strong><br />
van Gramsberg<strong>en</strong> vrijwel id<strong>en</strong>tiek is (in goud drie roede<br />
11) P. Nijhoff, Ino<strong>en</strong>teris van het oud archief der geme<strong>en</strong>te Doesburg,<br />
hIz. 8.<br />
12) <strong>De</strong> oorkonde is gedrukt hij Dumbar, Kerkelijk <strong>en</strong> Wereldlijk <strong>De</strong>v<strong>en</strong>ter,<br />
II. 135.<br />
13) Gedrukt hij Racer. <strong>Overijssel</strong>sche Ged<strong>en</strong>kstukk<strong>en</strong>, VII. 290.
92<br />
boll<strong>en</strong>) 14). Het zegel der teg<strong>en</strong>woordige geme<strong>en</strong>te Gràms~<br />
berg<strong>en</strong>, in blauw drie qoud<strong>en</strong> schijv<strong>en</strong>, is hieraan ontle<strong>en</strong>d.·<br />
War<strong>en</strong> tot nu toe de gegev<strong>en</strong>s omtr<strong>en</strong>t de heer<strong>en</strong> 15) <strong>en</strong><br />
- de heerlijkhéid Gramsberg<strong>en</strong> vrij schaarsch, met d<strong>en</strong> zooe~n<br />
g<strong>en</strong>oemd<strong>en</strong> Frederik van der Ese 1,6) beginn<strong>en</strong> de brotkn<br />
·rijkelijker te vloei<strong>en</strong> <strong>en</strong> kan de erfopvolging in de <strong>heerlijkheid</strong><br />
vrijwel nauwkeurig word<strong>en</strong> bepaald. (Zie Tabel I). .<br />
Alvor<strong>en</strong>s hiertoe over te gaan, will<strong>en</strong> wij het begrip <strong>heerlijkheid</strong><br />
ev<strong>en</strong> onder het oog zi<strong>en</strong>, b<strong>en</strong>ev<strong>en</strong>s. de recht<strong>en</strong>, die<br />
daaraan gewoonlijk zijnverbond<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> <strong>heerlijkheid</strong> is e<strong>en</strong><br />
gebied, waarover de bezitter overheidsgezag uitoef<strong>en</strong>t, niet<br />
als ambt<strong>en</strong>aar <strong>en</strong> niet dus als ondergeschikte, maar als e<strong>en</strong><br />
·eig<strong>en</strong> erfelijk recht. Dit sluit in zich 'eig<strong>en</strong> rechtspraak, administratie<br />
<strong>en</strong> belastingheffing, voorts de recht<strong>en</strong>. van jacht,<br />
visscherij, tolheffing 17)<strong>en</strong>z. <strong>en</strong>z. M<strong>en</strong> onderscheidt feudale<br />
<strong>en</strong> allodiale heerlijkhed<strong>en</strong>, de eerste word<strong>en</strong> in le<strong>en</strong> gehoud<strong>en</strong>,<br />
de andere niet. Op het punt yan de rechtspraak onderscheidt<br />
'm<strong>en</strong> voorts tussch<strong>en</strong> hooge <strong>en</strong> lage heerlijkhed<strong>en</strong>; de 'laatste<br />
hebb<strong>en</strong> alle<strong>en</strong> civiele, de eerste ook tev<strong>en</strong>s de crimineele jurisdictie.<br />
Gramsberg<strong>en</strong> was e<strong>en</strong> allodiale <strong>heerlijkheid</strong>, doch bezat.<br />
alle<strong>en</strong> civiele rechtspraak;de crimineele werd uitgeoef<strong>en</strong>d<br />
·door d<strong>en</strong> drost van Salland. Van het <strong>heerlijkheid</strong>sarchief is<br />
slechts e<strong>en</strong> klein, doch niet onbelangrijk ge4eelte, bewaard<br />
geblev<strong>en</strong> <strong>en</strong> onlangs door mij geïnv<strong>en</strong>tariseerd 18), waarnaar'<br />
in not<strong>en</strong> zoo .noodiq zal word<strong>en</strong> verwez<strong>en</strong>.<br />
14) Vgl. Rietstap. Wap<strong>en</strong>boek van d<strong>en</strong> Nederl. edel, I, 75. Het bov<strong>en</strong>bedoelde<br />
zegel van H<strong>en</strong>drik van.Gramsberg<strong>en</strong> is afgebeeld bij Jung, Codex<br />
diplomaticus pro historia B<strong>en</strong>themi<strong>en</strong>si, tab. 7 no. 12; het charter van 1440<br />
aldaar gedrukt, blz. 127~129.<br />
15) E<strong>en</strong> overzicht van de waarschijnlijke' familierelaties tussch<strong>en</strong> de<br />
oudste heer<strong>en</strong> van Gramsberg<strong>en</strong> vindt m<strong>en</strong> in Bijlage I.<br />
10) Zie over hem <strong>en</strong> zijn familie: Heraldieke Bibliotheek, 1874, blz.<br />
192 <strong>en</strong> vlgg. '.<br />
li) Reeds in e<strong>en</strong> privilegebrief van de sted<strong>en</strong> <strong>De</strong>v<strong>en</strong>ter, Kamp<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
Zwolle van 1402 wordt gesprok<strong>en</strong> van ..alsulck wechgelt als die Gramsberge<br />
van d<strong>en</strong> koepluyd<strong>en</strong> pleget te nem<strong>en</strong>". Zie d<strong>en</strong> brief bij Durnbar,<br />
Kerkelijk <strong>en</strong> Wereldlijk <strong>De</strong>v<strong>en</strong>ter II, 20 <strong>en</strong> Oorkond<strong>en</strong>boek van Groning<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> Dr<strong>en</strong>ie, II, 332 (no. 1123).<br />
,. 18) Archief van het huis Gramsberg<strong>en</strong> (Inv<strong>en</strong>teriss<strong>en</strong> van f?ijks- <strong>en</strong><br />
andere archiev<strong>en</strong>, deel III sub XXXIX.)
i der Ese X Swedera van Haer<strong>en</strong> X 2° Johan van R<strong>en</strong>esse. de jonge .. ' •.vç"'~:~\-<br />
IIsberg<strong>en</strong> t nà 1470 + vóór 1470 ~ '.. ~I,<br />
fi=2' . . J'/ ;'<br />
~e X Evert van Ulft<br />
heer van de . Kemm<strong>en</strong>ade .<br />
leeft nog1501<br />
van .Lllft X Reinter. van Aeswijn<br />
c. l'S40 heer van Brakel<br />
t 1521<br />
J~eirtier van'<br />
1563<br />
Aeswijn x Josina van Broeckhuys<strong>en</strong><br />
, heer van Brakel<br />
t 1555<br />
leeft nog 1578<br />
o. a.<br />
J<br />
In' Aeswijn<br />
r} Brakel<br />
r<br />
/.f<br />
/,<br />
. . c. i4M,/./ voor 1~62<br />
Agnes vim, der Ese X Vins<strong>en</strong>t van Bur<strong>en</strong> Saphia V ri der Ese X Roelof van Ceeverd<strong>en</strong><br />
1 50 5<br />
t 1512 Jt C:r-<br />
Statlus van Aeswijn X Anna van Wacht<strong>en</strong>donk.<br />
t 14 <strong>De</strong>eèmb, 1607 leeft nog in 1619<br />
93<br />
Het grondgebied van de <strong>heerlijkheid</strong> schijnt oudtijds behoord<br />
te hebbeu tot de marke van Loos<strong>en</strong> <strong>en</strong> Radewijkèn<br />
de bezitters der <strong>heerlijkheid</strong> w9r<strong>en</strong> erfmarkerichters <strong>en</strong> gr.ond:heer<strong>en</strong><br />
van het qeheele <strong>stad</strong>je, terwijl de inwoners van Gramsberg<strong>en</strong><br />
gebruiksrecht<strong>en</strong> hadd<strong>en</strong> in de marke 19). Ook buit<strong>en</strong><br />
Gramsberg<strong>en</strong> hadd<strong>en</strong> zij nog talrijke bezitting<strong>en</strong>, o.a. in de<br />
marke van Ane <strong>en</strong> Ancvelde (oudtijds Anewede g<strong>en</strong>oemd),<br />
waar zij markerichters war<strong>en</strong>, b<strong>en</strong>ev<strong>en</strong>s in de mark<strong>en</strong> van<br />
Laarwolde <strong>en</strong> Echteier. geleg<strong>en</strong> in de graafschap B<strong>en</strong>theim,<br />
waar zij verschill<strong>en</strong>de goeder<strong>en</strong> bezat<strong>en</strong> die onder d<strong>en</strong> hof<br />
van Gramsberg<strong>en</strong> behoord<strong>en</strong> <strong>en</strong> waaraan. het markerichter~<br />
schap was verbond<strong>en</strong> 20) b<strong>en</strong>ev<strong>en</strong>s het recht van de [acht 21).<br />
<strong>De</strong> vraag rijst hier, of deze goeder<strong>en</strong> oorspronkelijk niet heb-<br />
b<strong>en</strong> behoord tot de <strong>heerlijkheid</strong> Empnichem (= Emblicheim),<br />
waarvan H<strong>en</strong>drik van der Ese van Gramsberg<strong>en</strong>, zoon van<br />
Frederik bov<strong>en</strong>g<strong>en</strong>oemd, als heer in 1468 <strong>en</strong> 1469 wordt vermeld<br />
22), e<strong>en</strong> vraag die wij bij gebrek aan gegev<strong>en</strong>s verder<br />
onbesprok<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> lat<strong>en</strong>.<br />
Over d<strong>en</strong> hof van Gramsberg<strong>en</strong> is zeer weinig bek<strong>en</strong>d,<br />
maar hij moet van zeer oud<strong>en</strong> datum zijn, ouder nog dan het<br />
huis Gramsberg<strong>en</strong>.' Zo~als we reeds gezi<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> (blz. 89 <strong>en</strong><br />
noot 5) stond het oude huis Berg<strong>en</strong>" eertijds op e<strong>en</strong> plek die .<br />
d<strong>en</strong> Old<strong>en</strong>hof g<strong>en</strong>oemd werd. <strong>De</strong> Old<strong>en</strong>hof zal de plaats<br />
.geweest zijn, waar in overoude tijd<strong>en</strong> de hofmeier zetelde,<br />
die zich langzamerhand tot e<strong>en</strong> zelfstandig heer :heeft wet<strong>en</strong><br />
te ontwikkel<strong>en</strong> 23). Nadat e<strong>en</strong> kasteel was gebouwd <strong>en</strong> ver-<br />
19) Zie de lijst van gewaarde erv<strong>en</strong> in Bijlage II. Vergelijk Teg<strong>en</strong>woordige<br />
Staat van <strong>Overijssel</strong> IV, 113 <strong>en</strong> 114.<br />
20) Zie hierover nader het Archief van het huis Gramsberg<strong>en</strong>. inv<strong>en</strong>t.<br />
no. 21 <strong>en</strong> 22. .<br />
21) Alsvor<strong>en</strong>, inv<strong>en</strong>t. no. 12.<br />
22) Tijdrek<strong>en</strong>kundiq register. a.w. deel IV blz. 201 <strong>en</strong> 206. VgJ. het<br />
in noot 14 vermelde charter van 1440.<br />
23) Over het verband tussch<strong>en</strong> <strong>heerlijkheid</strong> <strong>en</strong> meierhof zie m<strong>en</strong> de<br />
belangrijke studie van Viktor Ernst, die Entstehung des nieder<strong>en</strong> Adels<br />
(Stuttgart 1916) <strong>en</strong> de daaraan gewijde beschouwing in het Tijdschrift·<br />
voor R.echtsgeschied<strong>en</strong>is, deel I, 259. .
94<br />
.. ~"""'~'<br />
~'... "<br />
schill<strong>en</strong>de ambachtslied<strong>en</strong> <strong>en</strong>. vrijgelat<strong>en</strong> hofhaarig<strong>en</strong> zich<br />
onder de bescherming van het: kasteel. hadd<strong>en</strong> neergezet, was<br />
de grondslag voor het <strong>stad</strong>je' Gramsberg<strong>en</strong> gelegd. In later<br />
tijd stond over -dehofhoorig<strong>en</strong> van d<strong>en</strong> hof e<strong>en</strong> hofrichter,<br />
die in naam van de' heer<strong>en</strong> van Gramsberg<strong>en</strong> het opzicht <strong>en</strong><br />
de jurisdictie over h<strong>en</strong> uitoef<strong>en</strong>deës.] .<br />
. Na d<strong>en</strong> dood van H<strong>en</strong>drik van 'der Ese van Gramsberg<strong>en</strong>,<br />
die reeds in 1470 'overleed, kwamde <strong>heerlijkheid</strong> in-het. bezit<br />
van zijn zuster Agnes, die omstreeks 1484. in het huwelijk<br />
trad met Vinc<strong>en</strong>t, heer van Bur<strong>en</strong> <strong>en</strong> Beusichem. verschrev<strong>en</strong>'<br />
in' de Ridderschap van' <strong>Overijssel</strong>.. Het huwelijk bleef kinder:<br />
loos <strong>en</strong> hare bezitting<strong>en</strong>' vererfd<strong>en</strong>. na d<strong>en</strong> dood van vrouwe<br />
Agnes i~ 1512 op haar beide nichte'ri Agnes van UIft, gehuwd<br />
met Reinier van Aeswijn, heer van .Brakel <strong>en</strong> op Sophia van<br />
Coéverd<strong>en</strong>, gehuwdmetJohan van Ittersum, drost van Ïjssel- .<br />
muid<strong>en</strong>, b<strong>en</strong>ev<strong>en</strong>s op haar neef Reiriolt van Cocverd<strong>en</strong>. to<strong>en</strong>maals<br />
nog ongehuwd. Dit geme<strong>en</strong>sehappelijk bezit gaf aanleiding<br />
tot talrijke process<strong>en</strong>, daar m<strong>en</strong> slechts gedeeltelijk<br />
tot scheiding <strong>en</strong> deeling der goede~<strong>en</strong> over ging 25). <strong>De</strong> huis- .<br />
sted<strong>en</strong>' binn<strong>en</strong> Gramsberg<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> verdeeld, ·doch in hoofdzaak<br />
bleef. de <strong>heerlijkheid</strong> onverdeeld bezit <strong>en</strong> m<strong>en</strong> vindt de<br />
drie bov<strong>en</strong>g<strong>en</strong>oemde' erfopvolgers dan ook herhaaldelijk aangedUid<br />
als "de erfg<strong>en</strong>am<strong>en</strong> van Gramsberg<strong>en</strong>". 26) Oneertighed<strong>en</strong><br />
kond<strong>en</strong> niet uitblijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> in de processtukk<strong>en</strong> van de<br />
Klaring <strong>en</strong> de' Hooge Bank· wordt dan ook telk<strong>en</strong>s ge~ag<br />
gemaakt van geschill<strong>en</strong>over het zett<strong>en</strong> van windmol<strong>en</strong>s, het<br />
gebruik der markegrond<strong>en</strong>, het bouw<strong>en</strong> van huiz<strong>en</strong>, etc. 27) -.<br />
24) Zie <strong>en</strong>kele stukk<strong>en</strong> betreff<strong>en</strong>de dez<strong>en</strong> hof in Bijlag<strong>en</strong> III én IV <strong>en</strong>'<br />
in het Archief van het huis Gramsberg<strong>en</strong>, inv<strong>en</strong>t. no.' 2. Er zal hier m.i.<br />
. ook rek<strong>en</strong>ing gehoud<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> mogelijk verband tussch<strong>en</strong><br />
hof <strong>en</strong> marke, op welk verband inhet bijzonder de aandacht is gevestigd<br />
door Jhr. mr. A. H. Mart<strong>en</strong>s van' Sev<strong>en</strong>hov<strong>en</strong> in zijn inleiding bij de<br />
Mark<strong>en</strong> in Geldeil<strong>en</strong>d (Geschiedkundige atlas van Nederland)."<br />
25) Zie de maagscheiding<strong>en</strong> van 1530 in de processtukk<strong>en</strong> 'van de<br />
Klaring anno 1546. Vgl. Bijlage V, alsmede v. Doornlnck, <strong>Overijssel</strong><br />
onder Karel V, blz. 435 <strong>en</strong> 436.<br />
26) Zie o.a. het Markeregt van Leerioolde, uitgegev<strong>en</strong> door de Ver.<br />
tot beoef<strong>en</strong>ing van Ov. Regt <strong>en</strong> Gesch. . . '. .<br />
27) V gl. v. Doórninck, <strong>Overijssel</strong>onder Karel· V, blz. 386,' 435, 445~<br />
448, 453~t57. ~Î1~ ook blz. 201. . ..'<br />
.~' ," ,"<br />
l' .,
95<br />
E<strong>en</strong>' proces, in 1545 voor de Hooge Bank gevoerd,' zal dan<br />
ook oorzaak zijn geweest, ..dat Johan van Ittersum de jonge<br />
<strong>en</strong> zijn vrouw Anna van Buckhorst hun aandeel in de <strong>heerlijkheid</strong><br />
het volg<strong>en</strong>d jaar t<strong>en</strong> overstaan van d<strong>en</strong> drost van Salland<br />
verkocht<strong>en</strong> aan Reinier van Aeswijn <strong>en</strong> di<strong>en</strong>s vrouw [osina<br />
van Broeckhuys<strong>en</strong>, te wet<strong>en</strong> "alle alsodan<strong>en</strong> anpart, recht<br />
<strong>en</strong>de gerechticheit als sy in <strong>en</strong>iqerwyss gehadt hebb<strong>en</strong> an de<br />
wyndemol<strong>en</strong> t<strong>en</strong> Hard<strong>en</strong>berqe <strong>en</strong>de an d<strong>en</strong> moll<strong>en</strong> tGrainsberge,<br />
ingelyck<strong>en</strong> aIle or anpairdt, recht <strong>en</strong>de gerechticheit<br />
als sy in <strong>en</strong>iqerwyss gehadt hebb<strong>en</strong> an d<strong>en</strong> poll myt d<strong>en</strong> vorborcht,<br />
an d<strong>en</strong> hag<strong>en</strong>, an d<strong>en</strong> bomgaert, an d<strong>en</strong> gerichte <strong>en</strong><br />
de heerlicheit van Gramsberge, an de vysscery<strong>en</strong>, an der<br />
jacht, im d<strong>en</strong> zwan<strong>en</strong> dryft, an d<strong>en</strong> burger<strong>en</strong> <strong>en</strong>de ingesett<strong>en</strong><br />
van Gramsberge, an all<strong>en</strong> hoffsted<strong>en</strong> bynn<strong>en</strong> <strong>en</strong>de but<strong>en</strong><br />
Gramsberg<strong>en</strong> geleg<strong>en</strong>; uutgesundert e<strong>en</strong> all<strong>en</strong>, hor<strong>en</strong>de tot<br />
der vicari<strong>en</strong> dye Johan van Ittersum vursz. te vergev<strong>en</strong> heft,<br />
ingelyck<strong>en</strong> an devry<strong>en</strong> to Wylsem, an de Havermersch unde<br />
Steyn, an dat holt vor Gramsberge, an d<strong>en</strong> holt <strong>en</strong>de holtgerichte<br />
to Echtele inde Larewolt, voirbehold<strong>en</strong> Johan van<br />
Ittersum, synre huysfr. <strong>en</strong>de ore erffg<strong>en</strong>am<strong>en</strong> ore gewointlick<br />
indryft aldair als dair aker is; ingelyck<strong>en</strong> d<strong>en</strong>sulv<strong>en</strong> erfflick<strong>en</strong><br />
vercoft alle alsodan<strong>en</strong> tyns als sye bynn<strong>en</strong> <strong>De</strong>v<strong>en</strong>ter pleg<strong>en</strong><br />
thebb<strong>en</strong>, hor<strong>en</strong>de in de hoff van der Eeze" 28).<br />
In ISS} ontstond e<strong>en</strong> nieuw geschil tussch<strong>en</strong> Reinier van<br />
Aeswijn, eiseher. ter e<strong>en</strong>er <strong>en</strong> H<strong>en</strong>drik van Mervelt. broeder<br />
van Anna van Mervelt, wede. van Coeverd<strong>en</strong> <strong>en</strong> di<strong>en</strong>s pachter<br />
Geert Doornynck, gedaagd<strong>en</strong>, ter anderer zijde over het zett<strong>en</strong><br />
.van e<strong>en</strong> nieuw huis in de marke van Loos<strong>en</strong> <strong>en</strong> Radewijk<br />
(waarin ook het <strong>stad</strong>je Gramsberg<strong>en</strong> geleg<strong>en</strong> was). Zonder<br />
ons in dit procès - dat,voor het schout<strong>en</strong>gericht van Hard<strong>en</strong>-<br />
28) Afschrift van deze opdracht bevindt zich in het protocol van het<br />
schout<strong>en</strong>gericht van Hard<strong>en</strong>berg van 1542-1554 (ingeschrev<strong>en</strong> náe<strong>en</strong><br />
acte van 7 October 1551), alsmede bij het hierna te noem<strong>en</strong> preces van<br />
ISS! (Repliek, bijlage A).' .<br />
. ,
96<br />
berg werd gevoerd <strong>en</strong> vandaar in de Klaring werd beroep<strong>en</strong> -<br />
verder te will<strong>en</strong> verdiep<strong>en</strong>, will<strong>en</strong> wij toch uit de aanspraak<br />
van d<strong>en</strong> eiseher e<strong>en</strong> gedeelte citeer<strong>en</strong>, voor zoover dit door<br />
de wederpartij onweersprok<strong>en</strong> is geblev<strong>en</strong>, omdat het ons e<strong>en</strong><br />
goed inzicht geeft in de rechtsverhouding<strong>en</strong> in de marke <strong>en</strong><br />
in het, <strong>stad</strong>je. <strong>De</strong> gevolmachtigd<strong>en</strong> van d<strong>en</strong> eiseher "sett<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong>de segg<strong>en</strong> erstlicke dat alle huyssted<strong>en</strong> off hoffsted<strong>en</strong> bynn<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong>de buy t<strong>en</strong> der <strong>stad</strong>t. van Gramsberge geleg<strong>en</strong> der zeliger<br />
vrouw<strong>en</strong> van Buyr<strong>en</strong> <strong>en</strong>de van Gramsberge eyg<strong>en</strong>tlick<strong>en</strong> <strong>en</strong>de<br />
in recht<strong>en</strong>' erffeyg<strong>en</strong>dom tobehorich syn<strong>en</strong> gewest, dat oick<br />
alle huys<strong>en</strong> off wo<strong>en</strong>sted<strong>en</strong>bynn<strong>en</strong> <strong>en</strong>de buy t<strong>en</strong> der <strong>stad</strong>t van<br />
Gramsberge stund<strong>en</strong> ind pleg<strong>en</strong> tstain op grundt <strong>en</strong>de landt<br />
der zeliger vrouw<strong>en</strong> van Gramsberch tobehorich. Sett<strong>en</strong> <strong>en</strong>de<br />
segg<strong>en</strong> vorder,dat nae doetliche affganck der lester vrouw<strong>en</strong><br />
van Gramsberge de tsamptlicke eyglycke guder<strong>en</strong>, by hoir<br />
nagelat<strong>en</strong>, in dri<strong>en</strong> del<strong>en</strong> synn<strong>en</strong> gedeelt geword<strong>en</strong> tussc<strong>en</strong><br />
de moder van d<strong>en</strong> her<strong>en</strong> van Brakel. Reyndt van Coverd<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong>de Johan van Ittersum, alle drie in God verstorv<strong>en</strong>, in<br />
welcker erffdelinge de moder <strong>en</strong>de de heer van Brakele<br />
merckelyck vereert synn<strong>en</strong>, ged<strong>en</strong>ck<strong>en</strong>de <strong>en</strong>de wyll<strong>en</strong>de tander<strong>en</strong><br />
tyd<strong>en</strong> dairomme vorder<strong>en</strong> alst na rechte behor<strong>en</strong> sall.<br />
Synn<strong>en</strong> ingelyck<strong>en</strong> alle huyssted<strong>en</strong> <strong>en</strong>de hoffsted<strong>en</strong> bynn<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong>de huyt<strong>en</strong> Gramsherge in dri<strong>en</strong> del<strong>en</strong> gedeelt geword<strong>en</strong>,<br />
te wett<strong>en</strong> de van Covord<strong>en</strong>, Aesswyn <strong>en</strong>de van Ittersum;<br />
hebb<strong>en</strong> oick de suIve drie erffg<strong>en</strong>am<strong>en</strong> de suIve hoffsted<strong>en</strong><br />
elck de syne <strong>en</strong>de tot syn<strong>en</strong> getall toe in hare rustlicke possessie<br />
<strong>en</strong>de gebruyck gehadt <strong>en</strong>de soe vern sulcx <strong>en</strong>tkant<br />
wurde, sal- tbewys<strong>en</strong> stain. (post alia) Nae dy<strong>en</strong> dat de<br />
vrouwe van Granisberge vair, <strong>en</strong>de die drie erffg<strong>en</strong>am<strong>en</strong> nae,<br />
ellick hor<strong>en</strong> pachter<strong>en</strong> van hor<strong>en</strong> old<strong>en</strong> huyssted<strong>en</strong> off hoffsted<strong>en</strong>,<br />
de in der marcke van oldes mede gewairdt synn<strong>en</strong> in<br />
hor<strong>en</strong> naem de marcke, d<strong>en</strong> vursz. dri<strong>en</strong> erffg<strong>en</strong>am<strong>en</strong> alle<strong>en</strong><br />
tobehor<strong>en</strong>de, mede te bedryv<strong>en</strong> wo vurges. <strong>en</strong>de myt oprichtinge<br />
van meer ongewairde huyssted<strong>en</strong> de marcke te veel<br />
bedrev<strong>en</strong> <strong>en</strong>de bedorv<strong>en</strong> solde .weerd<strong>en</strong>, <strong>en</strong>de de heer- van
97<br />
.. *"...,"N¥,'<br />
Brakel, hebb<strong>en</strong>de twie deel van all<strong>en</strong> old<strong>en</strong> gewaird<strong>en</strong> hoffsted<strong>en</strong><br />
vursz. bly£t by syn<strong>en</strong> old<strong>en</strong> getall <strong>en</strong>de niet meer wo<strong>en</strong>sted<strong>en</strong><br />
opricht dan bes heer gewo<strong>en</strong>lick<strong>en</strong> <strong>en</strong>de de syne vermyndert,<br />
wurdt hy <strong>en</strong>de syne pechter<strong>en</strong>, syn olde gewairde<br />
hoffsted<strong>en</strong> bewe<strong>en</strong><strong>en</strong>de. dairinne vercortet <strong>en</strong>de hoichelich<strong>en</strong><br />
bezweerdt in utsettinge der scattingè, wair van de burger<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong>de pechter<strong>en</strong>, d<strong>en</strong> van Covord<strong>en</strong> togevall<strong>en</strong>, niet meer dan<br />
dat derde deel betal<strong>en</strong> wyll<strong>en</strong>, voirt int besla<strong>en</strong> <strong>en</strong>de bedryv<strong>en</strong><br />
der marcke un de ander<strong>en</strong> dy<strong>en</strong>st<strong>en</strong>."<br />
<strong>De</strong>rgelijke geschill<strong>en</strong> met <strong>en</strong> tussch<strong>en</strong> de erfg<strong>en</strong>am<strong>en</strong> van<br />
Gramsberg<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> herhaaldelijk voor in de 2 nog bewaard<br />
geblev<strong>en</strong> gerichtsprotocoll<strong>en</strong> van het schoutambt Hard<strong>en</strong>berg<br />
van de jar<strong>en</strong> 1542-"':'-156929).<br />
Reinier van Aeswijn, die in de ridderschap van <strong>Overijssel</strong><br />
was verschrev<strong>en</strong>, overleed in 1555 <strong>en</strong> werd opgevolgd door<br />
zijn zoon Statius van Aeswijn. 'die van de Gramsberger be-<br />
zitting<strong>en</strong> niet veel g<strong>en</strong>oeg<strong>en</strong> heeft beleefd, To<strong>en</strong> in de tachtiger<br />
jar<strong>en</strong> der 16e eeuw de strijd teg<strong>en</strong> Spanje zich ook<br />
naar <strong>Overijssel</strong>sch gebied overplantte, vluchtt<strong>en</strong> Statius van<br />
Aeswijn, <strong>en</strong> vele ander<strong>en</strong>, binn<strong>en</strong> Zwolle. in welk e<strong>en</strong> droevig<strong>en</strong><br />
toestand to<strong>en</strong> ter tijd het platteland in <strong>Overijssel</strong> verkeerde,<br />
dat zoowel door de Staatsehe als. door de Spaansche<br />
troep<strong>en</strong> werd gebrandschat <strong>en</strong> geplunderd, is g<strong>en</strong>oegzaam bek<strong>en</strong>d<br />
30). Dat ook het huis Gramsberg<strong>en</strong> met aanhorighed<strong>en</strong><br />
daaronder terdege had te lijd<strong>en</strong>, blijkt g<strong>en</strong>oegzaam uit het<br />
29) Beide deel<strong>en</strong> schijn<strong>en</strong>' in het bezit geweest te zijn van Statius van<br />
Aeswijn, aan wi<strong>en</strong> door Ridderschap <strong>en</strong> Sted<strong>en</strong> bij resolutie van 15 Febr.<br />
1605 werd gelast, ze binn<strong>en</strong> 6 dag<strong>en</strong> over te lever<strong>en</strong>, op p<strong>en</strong>e. van 100<br />
olde schild<strong>en</strong>. (Zie ook resolutie van Ged. Stat<strong>en</strong> van 19 <strong>De</strong>c. 1604).<br />
Blijk<strong>en</strong>s <strong>en</strong>kele kantteek<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> van R. B. R. graaf van Rechter<strong>en</strong>.id<strong>en</strong><br />
later<strong>en</strong> bezitter van Gramsberg<strong>en</strong>, is ook deze in het bezit daarvan geweest,<br />
totdat ze t<strong>en</strong>slotte op de auctie Heerk<strong>en</strong>s te Zwolle in 1869 voor<br />
het Provinciaal archief werd<strong>en</strong> verworv<strong>en</strong>.<br />
30) Zie hierover uitvoerig: Betrekkinq van <strong>Overijssel</strong> tot de Algeme<strong>en</strong>e<br />
Stat<strong>en</strong> <strong>en</strong> de Unie van Utrecht op het jaar 1580. (<strong>Overijssel</strong>sche Almanak<br />
1847, blz. 75 <strong>en</strong> vlgg.)<br />
7
98<br />
door het Spaansch bewind opgemaakte kohier 31): het huis<br />
Gramsberg<strong>en</strong> was door de soldat<strong>en</strong> <strong>en</strong> ander<strong>en</strong> "seer bedorffv<strong>en</strong>",<br />
de amptman of r<strong>en</strong>tmeester Johan van L<strong>en</strong>nep, die nog<br />
op het huis geblev<strong>en</strong> was, werd door de Spanjaard<strong>en</strong> gevan~<br />
g<strong>en</strong> g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>, de pastoor was naar Amsterdam vertrokk<strong>en</strong>,<br />
vele burgers hadd<strong>en</strong> het' <strong>stad</strong>je verlat<strong>en</strong>, op het land was het<br />
kor<strong>en</strong> groot<strong>en</strong>deels door de soldat<strong>en</strong> afgemaaid <strong>en</strong> weqqevoerd<br />
<strong>en</strong> de geheeIe omtrek bood e<strong>en</strong> droevig<strong>en</strong> aanblik. Af~<br />
wissel<strong>en</strong>d war<strong>en</strong> de Staatsehe <strong>en</strong> de Spaansche troep<strong>en</strong>, die<br />
o.a. in 1593 onder Verdugo weer bezit van het <strong>stad</strong>je nam<strong>en</strong>,<br />
heer <strong>en</strong> meester in deze streek.<br />
Statius van Aeswijn schijnt zich echter reeds vóór 1590<br />
weer naar zijn Gramsberger bezitting<strong>en</strong>' te hebh<strong>en</strong> begev<strong>en</strong><br />
onder sauvegarde van d<strong>en</strong> vijand, zooals blijkt uit twee reques-<br />
t<strong>en</strong> in g<strong>en</strong>oemd jaar aand<strong>en</strong> Spaanseh<strong>en</strong> <strong>stad</strong>houder Verdugo<br />
overgegev<strong>en</strong> in zake het hein'toekom<strong>en</strong>de markerichterschap<br />
van Laerwolde <strong>en</strong> EchteIer 32). Hij werd, als onder's vijands<br />
sauvegarde zitt<strong>en</strong>de, dan ook niet in de Ridderschap van<br />
<strong>Overijssel</strong> toegelat<strong>en</strong>. Bij e<strong>en</strong> nieuw geschil, in 1596 ontstaan<br />
over d<strong>en</strong> verkoop van in het schoutambt Hard<strong>en</strong>berg geleg<strong>en</strong><br />
goeder<strong>en</strong>, tussch<strong>en</strong> van Aeswijn ter e<strong>en</strong>er <strong>en</strong> Agnes van Ittersum,<br />
weduwe Ripperda, geassisteerd met haar neef B<strong>en</strong>tmek<br />
ter anderer zijde, heeft van Aeswijn de zaak blijkbaar in<br />
hand<strong>en</strong> van het Spaansche bestuur will<strong>en</strong> stell<strong>en</strong>, waarop de<br />
Stat<strong>en</strong> hem niet aile<strong>en</strong> bedreigd<strong>en</strong> met het oplegg<strong>en</strong> van de<br />
daarop gestelde boete, maar bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> de questieuse goeder<strong>en</strong><br />
onder sequester steld<strong>en</strong>; in 1604 werd deze sequestratie weer<br />
opgehev<strong>en</strong> 33). Eerst kort voor het twaalfjarig bestand schijnt<br />
e<strong>en</strong> e<strong>en</strong>igszins geord<strong>en</strong>de toestand te zijn ontstaan. In 1608<br />
31) Quohier der bezitting<strong>en</strong> van's Konings vijand<strong>en</strong> in Salland, blz.<br />
81-92 (uitgegev<strong>en</strong> door de Vere<strong>en</strong>iging tot beoef<strong>en</strong>ing van Ov. Regt<br />
<strong>en</strong> Gesch.}. Zie ook <strong>De</strong> rek<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> der confiscati<strong>en</strong> in Salland <strong>en</strong> Tw<strong>en</strong>the<br />
in Bijdrag<strong>en</strong> tot de geschied<strong>en</strong>is van <strong>Overijssel</strong>, XII, blz. 288, 293.<br />
32) Archief van het huis Gramsberg<strong>en</strong>, inv<strong>en</strong>t. no.21.<br />
33) Zie· o.a. de resoluti<strong>en</strong> van Ridderschap <strong>en</strong> Sted<strong>en</strong> van 12 Febr. <strong>en</strong><br />
24.·Juni 1596 <strong>en</strong> 10 Maart 1604.
99<br />
werd de eerste hervormde predikant. [odocus Bulow. in<br />
Gramsberg<strong>en</strong> beroep<strong>en</strong>. <strong>De</strong> heer van Gramsberg<strong>en</strong>. Statius<br />
van Aeswijn, was intusseh<strong>en</strong> het jaar tevor<strong>en</strong> overled<strong>en</strong> 34).'<br />
Zijn weduwe Anna van Wacht<strong>en</strong>donk. dochter van Otto van<br />
Wacht<strong>en</strong>donk <strong>en</strong> Margrietavan Merode, bouwde to<strong>en</strong> het<br />
huis Gramsberg<strong>en</strong> opnieuwop. welke bouw 6 jar<strong>en</strong> in beslag<br />
nam 35). Door d<strong>en</strong> aankoop van het nog resteer<strong>en</strong>de derde<br />
deel der Gramsberger goeder<strong>en</strong>, dat in het bezit van Maria<br />
van Coeverd<strong>en</strong> <strong>en</strong> haar echtg<strong>en</strong>oot Dirk van Keppel tot Oolde<br />
was gekom<strong>en</strong>, kwam zij in 1612 in het volledige bezit der<br />
<strong>heerlijkheid</strong> 36), doch reeds in de resoluti<strong>en</strong> van Ridderschap<br />
<strong>en</strong> Sted<strong>en</strong> van 21Mei 1608 lez<strong>en</strong> we naar aanleiding van<br />
e<strong>en</strong> request, ingedi<strong>en</strong>d door de weduwe van Statius van Aes~<br />
wijn "hair noem<strong>en</strong>de vrou tot Gramsberg<strong>en</strong>", dat de Stat<strong>en</strong><br />
deze kwaliteit niet accepteer<strong>en</strong> 37). Zij liet bij haar oyerlijd<strong>en</strong><br />
drie dochters na, waarvan twee zonder nakomeling<strong>en</strong> overled<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> de derde, Aleida van Aeswijn, die in 1627 met Dirk<br />
van Haeft<strong>en</strong> 3~), heer tot Verwelde was gehuwd. e<strong>en</strong> zoon<br />
Dirk Statius Reinier naliet, die 20 April 1649 in de Ridderschap<br />
van <strong>Overijssel</strong> werd verschrev<strong>en</strong>, nadat hem twee<br />
dag<strong>en</strong> tevor<strong>en</strong> door zijn beide tantes gerechtelijk was opqedrag<strong>en</strong><br />
2/3 aandeel in het huis Gramsberg<strong>en</strong>. Door het kinderloos<br />
overlijd<strong>en</strong> van zijn beide tantes [osina van Aeswijn <strong>en</strong><br />
Margaretha van Aeswijn, weduwe van H<strong>en</strong>drik van Munster,<br />
kwam hij in hetbezit van de geheeIe <strong>heerlijkheid</strong>.<br />
34), ,Zie zijn grafste<strong>en</strong> in de kerk te Gramsberg<strong>en</strong>. Vgl. Blays van<br />
Treslong Prins. G<strong>en</strong>ealogische <strong>en</strong> Heraldische Ged<strong>en</strong>kw. in <strong>en</strong> uit de<br />
kerk<strong>en</strong> van <strong>Overijssel</strong>, blz. 105, 106~ .<br />
35) <strong>Overijssel</strong>sche Almanak 1845, blz. 30<strong>en</strong> 31.<br />
36) Zie de koopbrief in het Archief van het huis Gramsberg<strong>en</strong>,<br />
inv<strong>en</strong>t. no. 3.<br />
37) Daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong> werd e<strong>en</strong> verzoek, 8 Juli 1609 aan Ridderschap <strong>en</strong><br />
Sted<strong>en</strong> gedaan om e<strong>en</strong> voorschrijv<strong>en</strong> aan d<strong>en</strong> graaf van B<strong>en</strong>thelm. opdat<br />
de hofhoorig<strong>en</strong>, in de graafschap won<strong>en</strong>de. in haar exemptie van ge<strong>en</strong><br />
di<strong>en</strong>st<strong>en</strong> te do<strong>en</strong>. gehandhaafd mocht<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. haar welwill<strong>en</strong>d geaccordeerd.<br />
38) Hij was niet in de ridderschap van <strong>Overijssel</strong> verschrev<strong>en</strong> maar in<br />
die van het kwartier Zutph<strong>en</strong>. .
100<br />
Dirk Statius Reinier van Hae£t<strong>en</strong> heeft zich bij Ridderschap<br />
<strong>en</strong> Sted<strong>en</strong> veel moeite gegev<strong>en</strong>, om het hem toekom<strong>en</strong>de recht<br />
.van civiele jurisdictie in zijn <strong>heerlijkheid</strong> weer erk<strong>en</strong>d te zi<strong>en</strong>.<br />
Op 27 April 1658 kwam. bij Ridderschap <strong>en</strong> Sted<strong>en</strong> e<strong>en</strong> door<br />
hem ingedi<strong>en</strong>de deductie in behandeling, vergezeld van bewijsstukk<strong>en</strong>,<br />
dat dit recht altijd door de heer<strong>en</strong> van Gramsberg<strong>en</strong><br />
oudtijds was uitgeoef<strong>en</strong>d. Inderdaad is dit vóór d<strong>en</strong> opstand<br />
teg<strong>en</strong> Spanje ook steeds het geval geweest, de bewijz<strong>en</strong> daarvoor<br />
zijn legio. Niet alle<strong>en</strong> uit de door hem overgelegde<br />
copieele bewijsstukk<strong>en</strong>, maar tev<strong>en</strong> uit de ortqineele protocoll<strong>en</strong><br />
van het schoutambt Hard<strong>en</strong>berg blijkt zulks afdo<strong>en</strong>de.<br />
(Zie Bijlage VI.) M<strong>en</strong> vindt daar niet alle<strong>en</strong> meermal<strong>en</strong> gewag.<br />
gemaakt van e<strong>en</strong> schout of richter van Gramsberg<strong>en</strong>,<br />
maar bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong>, dat de burgers van Gramsberg<strong>en</strong> alle<strong>en</strong> met<br />
"besilte" voor het schaut<strong>en</strong>gericht van Hard<strong>en</strong>berg werd<strong>en</strong><br />
gebracht, hetge<strong>en</strong> het duidelijkste bewijs is, dat de inwoners<br />
.van Gramsberg<strong>en</strong> niet onder dat schaut<strong>en</strong>gericht behoord<strong>en</strong><br />
39). Drie jar<strong>en</strong> later drong van Hae£t<strong>en</strong> bij de Stat<strong>en</strong><br />
aan om inzake zijne ingedi<strong>en</strong>de deductie eindelijk e<strong>en</strong>s e<strong>en</strong><br />
beslissing te nem<strong>en</strong>, maar de Stat<strong>en</strong> steld<strong>en</strong> de stukk<strong>en</strong> in<br />
hand<strong>en</strong> van Gedeputeerd<strong>en</strong> t<strong>en</strong> fine van examinatie <strong>en</strong> rapport,<br />
waarmede deze voor h<strong>en</strong> blijkbaar lastige zaak weer op<br />
de lange baan geschov<strong>en</strong> werd. E<strong>en</strong> beslissing schijnt door de<br />
Stat<strong>en</strong> nooit te zijn g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>, <strong>en</strong> Gramsberg<strong>en</strong> is steeds onder<br />
het schout<strong>en</strong>gericht van Hard<strong>en</strong>berg blijv<strong>en</strong> ressorteer<strong>en</strong>. Ongetwijfeld<br />
is deze gang van zak<strong>en</strong> het gevàlg geweest van<br />
het lange tijdsverloop, waarin de jurisdictie door de heer<strong>en</strong><br />
van Gramsberg<strong>en</strong> niet was uitgeoef<strong>en</strong>d, aangezi<strong>en</strong>het bestaan<br />
van het recht oudtijds toch wel voldo<strong>en</strong>de was geblek<strong>en</strong>.<br />
Uit zijn huwelijk met Anna Maria Ripperda liet van Haeft<strong>en</strong><br />
twee zoons <strong>en</strong> e<strong>en</strong> dochter na, die all<strong>en</strong> kinderloos stierv<strong>en</strong>.<br />
<strong>De</strong> laatstoverlev<strong>en</strong>de. Aletta Anna van Haeft<strong>en</strong>, die met<br />
Burchard Joost van Welvelde tot Buckhorst, heer van Zalk,<br />
was gehuwd, overleed 20 Augustus 1712 op huize Buck1io~st,<br />
39) Zie mr. Chr. Nessink, Het l<strong>en</strong>deecht van <strong>Overijssel</strong>, met e<strong>en</strong>ige<br />
aanmerking<strong>en</strong> <strong>en</strong> aantek<strong>en</strong>ing<strong>en</strong>, blz. 149 <strong>en</strong> vlg.
101<br />
<strong>en</strong> aangezi<strong>en</strong> zij ge<strong>en</strong> testam<strong>en</strong>t had nagelat<strong>en</strong>, kwam e<strong>en</strong><br />
groot aantal verre bloedverwant<strong>en</strong> op de begeerlijke erf<strong>en</strong>is<br />
af. Alsnaaste erfg<strong>en</strong>am<strong>en</strong> van moederszijde hadd<strong>en</strong> intusseh<strong>en</strong><br />
Peter 'Hieronîmus Ripperda tot Buirse <strong>en</strong> zijn zuster<br />
Anna Maria Ripperda, wede. van Assneer Torek, de boedel<br />
geadieerd <strong>en</strong> liet<strong>en</strong> zij d<strong>en</strong> r<strong>en</strong>tmeester van. Gramsberg<strong>en</strong>,<br />
Gerrit van Riemsdyck, gerechtelijk aanzegg<strong>en</strong> om ge<strong>en</strong> orders<br />
te gehoorzam<strong>en</strong>dan de hunne 40). Op 3 October werd<strong>en</strong> t<strong>en</strong><br />
overstaan van d<strong>en</strong> schout van' Zalk op huize Buckhorst de<br />
koffers <strong>en</strong> kist<strong>en</strong> met goeder<strong>en</strong> <strong>en</strong> papier<strong>en</strong>, die bij het overlijd<strong>en</strong><br />
van de erflaatster onmiddellijk war<strong>en</strong> verzegeld, ge~<br />
op<strong>en</strong>d <strong>en</strong> geïnv<strong>en</strong>tariseerd; hetzelfde geschiedde op 10 October<br />
met twee kist<strong>en</strong>, die uit Gramsberg<strong>en</strong> war<strong>en</strong> gekom<strong>en</strong> 41).<br />
E<strong>en</strong> deel der erf<strong>en</strong>is, die naast de <strong>heerlijkheid</strong> Gramsberg<strong>en</strong><br />
nog talrijke andere goeder<strong>en</strong> in <strong>en</strong> buit<strong>en</strong> de provincie omvatte,<br />
was echter indertijd door Margaretha van Aeswijn,<br />
wede. van H<strong>en</strong>drik van Munster, met Hdeïcommis be-<br />
zwaard 42) <strong>en</strong> op 25 April 1713 versch<strong>en</strong><strong>en</strong> nu voor het<br />
schout<strong>en</strong>gericht van Zalk de fideïcommissaire erfg<strong>en</strong>am<strong>en</strong> van<br />
Margaretha van Aeswijn, b<strong>en</strong>ev<strong>en</strong>s de kolonel Marcelis van<br />
Richard <strong>en</strong> di<strong>en</strong>s zuster als naaste gerechtigd<strong>en</strong> tot de vaderlijke<br />
goeder<strong>en</strong> uit hoofde van retour, bij huwelijksche voorwaard<strong>en</strong><br />
van 1 Mei 1652 43) gemaakt, om hunne aansprak<strong>en</strong><br />
op d<strong>en</strong> boedel te do<strong>en</strong>geld<strong>en</strong>.<br />
Langdurige process<strong>en</strong> volgd<strong>en</strong> thans tussch<strong>en</strong> de Hdeï-<br />
40) Schout<strong>en</strong>gericht Zalk, register van cont<strong>en</strong>tieuse zak<strong>en</strong>, 8, 9· <strong>en</strong> 10<br />
Sept. 1712.<br />
n) Alsvor<strong>en</strong>, 3 <strong>en</strong> 10 October 1717. Onder de papier<strong>en</strong> bevond<strong>en</strong> zich<br />
slechts twee r<strong>en</strong>tmeestersrek<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> betreff<strong>en</strong>de de Gramsberger goeder<strong>en</strong><br />
over de jar<strong>en</strong> 1709 <strong>en</strong> 1710.<br />
42) Zie haar testam<strong>en</strong>t<strong>en</strong> uit de jar<strong>en</strong> 1656 <strong>en</strong> 1657, afgeschrev<strong>en</strong> in<br />
het register van geslot<strong>en</strong> testam<strong>en</strong>t<strong>en</strong> der <strong>stad</strong> Zwolle, deel 1707-1715,<br />
blz. 337-433.<br />
43) Zie de huwelijksche voorwaard<strong>en</strong> van Dirk Statius Reinier van<br />
Haeft<strong>en</strong> <strong>en</strong> Anna Maria Ripperda in afschrift bij de stukk<strong>en</strong> betreff<strong>en</strong>de<br />
d<strong>en</strong> Gramsberger boedel. die in 1770 ter griffie van de Stat<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> qeinv<strong>en</strong>tariseerd.<br />
(Ms. inv<strong>en</strong>taris no. 1217).<br />
j
102<br />
commissaire erfg<strong>en</strong>am<strong>en</strong> ter e<strong>en</strong>er <strong>en</strong> Marcelis van Richard<br />
<strong>en</strong> zijn zuster ter anderer zijde. waarbij laatstg<strong>en</strong>oemd<strong>en</strong>. die<br />
van e<strong>en</strong> s<strong>en</strong>t<strong>en</strong>tie van het schout<strong>en</strong>gericht van Zalk van 20<br />
Sept. 1718 op de Klaring hadd<strong>en</strong> geappelleerd. t<strong>en</strong>slotte<br />
groot<strong>en</strong>deels in het gelijk werd<strong>en</strong> gesteld <strong>en</strong> o.a. hun aansprak<strong>en</strong><br />
op het huis Gramsberg<strong>en</strong>. cum annexis erk<strong>en</strong>d<br />
zags:n 44). Daarna werd de strijd tussch<strong>en</strong> de fideïcommissaire<br />
erfg<strong>en</strong>am<strong>en</strong> onderling voortgezet <strong>en</strong> bij s<strong>en</strong>t<strong>en</strong>tie van 2 Juni<br />
1722 getermineerd 45).<br />
Wij will<strong>en</strong> de talrijke moeilijkhed<strong>en</strong>. die zich bij de af-<br />
wikkeling van d<strong>en</strong> boedel voorded<strong>en</strong> <strong>en</strong> waarbij Ridderschap<br />
<strong>en</strong> Sted<strong>en</strong> herhaaldelijk regel<strong>en</strong>d moest<strong>en</strong> optred<strong>en</strong>, hier met<br />
stilzwijg<strong>en</strong> voorbijgaan. aangezi<strong>en</strong> zij met de <strong>heerlijkheid</strong><br />
Gramsberg<strong>en</strong> slechts zijdelings verband houd<strong>en</strong> 46). Intusseh<strong>en</strong><br />
was. onder approbatie van Ridderschap <strong>en</strong> Sted<strong>en</strong> d.d.<br />
21 Maart 1720 e<strong>en</strong> accoord tot standgekom<strong>en</strong> tussch<strong>en</strong> Marcelis<br />
van Richard. heer van Gramsberg<strong>en</strong> <strong>en</strong> zijn zuster ter<br />
e<strong>en</strong>er <strong>en</strong> de fideïcommissaire erfg<strong>en</strong>am<strong>en</strong> van Margaretha van<br />
Aeswijn ter anderer zijde omtr<strong>en</strong>t e<strong>en</strong> verkoop der qezam<strong>en</strong>tlijke<br />
goeder<strong>en</strong>. Nadat Marcelis van Richard b<strong>en</strong>ev<strong>en</strong>s zijn<br />
vrouw<strong>en</strong> zuster omstreeks 1725 all<strong>en</strong> war<strong>en</strong> overled<strong>en</strong> 47).<br />
werd met medewerking van Ridderschap <strong>en</strong> Sted<strong>en</strong> in 1726<br />
e<strong>en</strong> groot aantal perceel<strong>en</strong>, in het schoutambt Hard<strong>en</strong>berg<br />
44) Zie de s<strong>en</strong>t<strong>en</strong>tie van de Klaring van 23 Nov. 1718. (Hierin komt<br />
e<strong>en</strong> volledige opsommig voor van alle kwestieuse .goeder<strong>en</strong>).<br />
45) Zie het aan het schout<strong>en</strong>gericht van Zalk uitgebrachte advies van<br />
dr. H. Vestrinck d.d. 23 <strong>De</strong>c. 1721 gedrukt bij mr. L. C. H. Strubberq,<br />
<strong>Overijssel</strong>sch Adv ysboek. II. 362-410.<br />
46) Zie o.a. de resoluti<strong>en</strong> van Ridd. <strong>en</strong> Sted<strong>en</strong> van 15 April 1729.<br />
47) Zie resoluti<strong>en</strong> van Rtdd. <strong>en</strong> Sted<strong>en</strong> van 16 Maart 1725 <strong>en</strong> van<br />
Gedep. Stat<strong>en</strong> van 4 Febr. 1726. M'aria de Montargues. wede. Marcelis<br />
van Richard. testeerde op huize Gramsberg<strong>en</strong> d<strong>en</strong> 30 <strong>De</strong>cember 1724. Het<br />
testam<strong>en</strong>t werd eerst 5 Maart 1731 t<strong>en</strong> overstaan van het schout<strong>en</strong>gericht<br />
'Ian Hard<strong>en</strong>berg geop<strong>en</strong>d. Op 7 Juni 1731 werd<strong>en</strong> op verzoek van haar<br />
vader Peter de Montargues. g<strong>en</strong>eraal-majoor in Pruisisch<strong>en</strong> di<strong>en</strong>st, twee<br />
verzegelde kistjes met stukk<strong>en</strong>. die in 1727 door d<strong>en</strong> secretaris van Ling<strong>en</strong><br />
uit zijn naam in het schout<strong>en</strong>gericht van Hard<strong>en</strong>berg war<strong>en</strong> gedeponeerd.<br />
geop<strong>en</strong>d. de inhoud geregistreerd <strong>en</strong> de papier<strong>en</strong>. meer<strong>en</strong>deeis betrekking<br />
hebb<strong>en</strong>de op de familie van Richard. aan hem uitgereikt.<br />
',.," -v-
-·<br />
It'\<br />
0\0<br />
t-...N<br />
-.X<br />
o ._<br />
> I::<br />
Z.!!! 4).<br />
t;<br />
l'CI<br />
..d-<br />
UN<br />
00 ~-<br />
~<br />
I::<br />
l'CI<br />
..c:<br />
o<br />
0\ ........<br />
!::: X<br />
-<br />
It'\<br />
o-<br />
c::<br />
l'CI<br />
....<br />
.!9<br />
103<br />
geleg<strong>en</strong>. publick verkocht. waarvan het eerste <strong>en</strong> voornaamste<br />
perceel. het huis. havezate <strong>en</strong> <strong>heerlijkheid</strong> Gramsberg<strong>en</strong> met<br />
alzijn recht<strong>en</strong> <strong>en</strong> gerechtighed<strong>en</strong> op 11 Juli 1726 voor ruim<br />
f 40.000 48) werd aanqgkocht door Reinhard Burchard Rutger<br />
graaf van Rechter<strong>en</strong>. terwijl het transport voor het scheut<strong>en</strong>gericht<br />
van Hard<strong>en</strong>berg op 7 Juni 1727 volgde.<br />
Behalve het huis <strong>en</strong>-e<strong>en</strong> aantal daaronder behoor<strong>en</strong>de hooi-,<br />
zaai- <strong>en</strong> weiland<strong>en</strong> behoord<strong>en</strong> hiertoe o.a. de onverdeelde<br />
helft van de hofhoorige goeder<strong>en</strong> in de graafschap B<strong>en</strong>theim<br />
geleg<strong>en</strong> (do<strong>en</strong>de ge<strong>en</strong> pacht als de defroyeering van de [acht,<br />
terwijl bij uitkoop van versterf uit de echte etc. ti<strong>en</strong> guld<strong>en</strong><br />
wordt betaald. gelijk ook bij de comparitie <strong>en</strong> inteek<strong>en</strong>inq 'in<br />
het hofboek wordt betaald 5Y2 stuiver). voorts het geheele<br />
erve Holter (eertijds Schutstal geheet<strong>en</strong>) met het daarbij<br />
behoor<strong>en</strong>de erfmarkerichterschap van Ane <strong>en</strong> Anevelde, de<br />
zitplaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> grafplaats<strong>en</strong> in de kerk<strong>en</strong> te Gramsberg<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
Coevord<strong>en</strong>. b<strong>en</strong>ev<strong>en</strong>s de di<strong>en</strong>st<strong>en</strong> van de ingezet<strong>en</strong><strong>en</strong> van<br />
Gramsberg<strong>en</strong>. do<strong>en</strong>de ieder huis met e<strong>en</strong> man jaarlijks drie<br />
di<strong>en</strong>st<strong>en</strong>, mits g<strong>en</strong>iet<strong>en</strong>de twee kann<strong>en</strong> bier daags 49).<br />
Met Reinhard Burchard Rutger graaf van Rechter<strong>en</strong> begint<br />
e<strong>en</strong> nieuwe reeks bezitters van het huis <strong>en</strong> <strong>heerlijkheid</strong> Gramsberg<strong>en</strong><br />
(zie Tabel II). dat vanaf de oudste tijd<strong>en</strong> steeds door<br />
vererving in andere hand<strong>en</strong> was overgegaan. Graaf van Rech~<br />
ter<strong>en</strong> is gedur<strong>en</strong>de lange jar<strong>en</strong> in het rustig bezit van de<br />
<strong>heerlijkheid</strong> geweest, totdat e<strong>en</strong> klein incid<strong>en</strong>t de oude kwesties<br />
weer deed opvlamm<strong>en</strong>. Naar aanleiding van de .verdeelinq<br />
der last<strong>en</strong> van twee aangestelde arm<strong>en</strong>jagers door de erf-<br />
48) <strong>De</strong> koopp<strong>en</strong>ning<strong>en</strong> werde~ t<strong>en</strong> behoeve van de daarbij. geïnteresseerd<strong>en</strong><br />
provisioneel gedeponeerd in e<strong>en</strong> kist t<strong>en</strong> <strong>stad</strong>huize van <strong>De</strong>v<strong>en</strong>ter,<br />
blijk<strong>en</strong>s resolutie van Ridd. <strong>en</strong> Sted<strong>en</strong> van 22 Maart 1727. Onder d<strong>en</strong><br />
schout van Hard<strong>en</strong>berg hebb<strong>en</strong> mede gedur<strong>en</strong>de e<strong>en</strong> lange reeks van jar<strong>en</strong><br />
koopp<strong>en</strong>ning<strong>en</strong> van verkochte goeder<strong>en</strong> berust. totdat zij aan d<strong>en</strong> zoon<br />
van wijl<strong>en</strong> d<strong>en</strong> g<strong>en</strong>eraal-majoor van Raders - als erfg<strong>en</strong>aam van Marce1is<br />
van Richard - in 1753 werd<strong>en</strong> uitbetaald. (Zie resoluti<strong>en</strong> van Ridd .. <strong>en</strong><br />
Sted<strong>en</strong> 21 <strong>en</strong> 23 Maart 1753).<br />
49) Zie e<strong>en</strong> nauwkeurige omschrijving van het aangekochte in het<br />
Archief van het huis Gramsberg<strong>en</strong>. inv<strong>en</strong>t. no. 7.
104.<br />
g<strong>en</strong>am<strong>en</strong> van het kerspel Hard<strong>en</strong>berg, waaronder deze ook<br />
het stedek<strong>en</strong> Gramsberg<strong>en</strong> hadd<strong>en</strong> begrep<strong>en</strong> <strong>en</strong> waarteg<strong>en</strong><br />
de graaf van Rechter<strong>en</strong> had geprotesteerd, verklaard<strong>en</strong> Rid-<br />
derschap <strong>en</strong> St~d<strong>en</strong> 25 Augustus 17§6 dat zij de havezate<br />
Gramsberg<strong>en</strong> niet als e<strong>en</strong> <strong>heerlijkheid</strong> beschouwd<strong>en</strong>. Reeds<br />
twee dag<strong>en</strong> later protesteerde van Rechter<strong>en</strong> hierteg<strong>en</strong> <strong>en</strong> op<br />
8 April 1767 gaf hij aan Ridd. <strong>en</strong> Sted<strong>en</strong> e<strong>en</strong> aantal stukk<strong>en</strong><br />
over, die het door hem gesustineerde recht moest<strong>en</strong> bewijz<strong>en</strong>;<br />
het mocht echter niet bat<strong>en</strong>, Ridderschap <strong>en</strong> Sted<strong>en</strong> verklaard<strong>en</strong><br />
21 October 1769 dat zij de havezate Gramsberg<strong>en</strong> niet<br />
als e<strong>en</strong> <strong>heerlijkheid</strong> erk<strong>en</strong>d<strong>en</strong>, terwijl zij hem nochthans toestond<strong>en</strong>,<br />
zijn verme<strong>en</strong>d recht in dez<strong>en</strong> voor het drost<strong>en</strong>gericht<br />
van Salland desgew<strong>en</strong>scht te vervolg<strong>en</strong>.<br />
Daarop verzocht van Rechter<strong>en</strong> 29 Maart 1770 op<strong>en</strong>inq<br />
<strong>en</strong> visie. van e<strong>en</strong> kist met papier<strong>en</strong> betreff<strong>en</strong>de d<strong>en</strong> Grams-<br />
berger boedel, die voor vele jar<strong>en</strong> in het schaut<strong>en</strong>gericht van<br />
Hard<strong>en</strong>berg was gedeponeerd <strong>en</strong> die mogelijk lieht zou kun-<br />
n<strong>en</strong> verspreid<strong>en</strong> over het thans hang<strong>en</strong>de geschil. Ridderschap -<br />
<strong>en</strong> Sted<strong>en</strong> beslot<strong>en</strong> 6 April d<strong>en</strong> heer E. van Raders - nomine _<br />
patris erfg<strong>en</strong>aam van Marcelis van Richard - als gerechtigde<br />
tot die stukk<strong>en</strong>, voor te stell<strong>en</strong> de kist ter griffie te Zwolle<br />
te do<strong>en</strong> br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> aldaar in pres<strong>en</strong>tie van e<strong>en</strong> gemachtigde<br />
van d<strong>en</strong> heer van Raders te do<strong>en</strong>. op<strong>en</strong><strong>en</strong>. Na verkreg<strong>en</strong> toestemming<br />
zond de schout van Hard<strong>en</strong>berg bij geleid<strong>en</strong>de missive<br />
van 27 Mei 1770 daarop aan Gedeputeerde Stat<strong>en</strong> "e<strong>en</strong><br />
coffertj<strong>en</strong> .<strong>en</strong> e<strong>en</strong>klein kistj<strong>en</strong>" met de betreff<strong>en</strong>de papier<strong>en</strong><br />
toe. Op 20 October 1770 werd aan Ridderschap <strong>en</strong> Sted<strong>en</strong><br />
van de op<strong>en</strong>ing <strong>en</strong> inv<strong>en</strong>tariseering rapport gedaan <strong>en</strong> be-<br />
slot<strong>en</strong> de inv<strong>en</strong>taris <strong>en</strong> <strong>en</strong>kele gemaakte copieën oncler het<br />
cachet cler provincie ter visie te gev<strong>en</strong> aan d<strong>en</strong> graaf van<br />
Rechter<strong>en</strong> 50) <strong>en</strong> de stukk<strong>en</strong> zelve aan van Raders uit te<br />
50) Zie deze stukk<strong>en</strong> in het Stat<strong>en</strong>-archief, Ms. inv<strong>en</strong>t. no. 1217. <strong>De</strong><br />
gemaakte inv<strong>en</strong>taris bevat meer<strong>en</strong>deeis papier<strong>en</strong> betreff<strong>en</strong>de de families<br />
van Haeft<strong>en</strong> <strong>en</strong> van Richard, b<strong>en</strong>ev<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> bijna volledige serie rek<strong>en</strong>ing<strong>en</strong><br />
van d<strong>en</strong> r<strong>en</strong>tmeester Gerrit van Riemsdijk betreff<strong>en</strong>de de administratie<br />
der havezate Gramsberg<strong>en</strong> over de jar<strong>en</strong> 1683-1713, die-dus alle in het<br />
bezit van d<strong>en</strong> heer van Raders zijn gekom<strong>en</strong>.
-<br />
105<br />
reik<strong>en</strong>. Het is mij niet geblek<strong>en</strong>, of van Rechter<strong>en</strong> zijn geschil<br />
met de provincie over de <strong>heerlijkheid</strong> nog voor het drost<strong>en</strong>gericht<br />
heeft vervolgd. Hij overleed in 1780, waarna het huis<br />
Gramsberg<strong>en</strong> c.a. in 1783 voor f 50.000 uit d<strong>en</strong> boedel werd<br />
aangekocht door zijn zoon Leopold Casimir 51), die reeds in<br />
1795 zonder nakomeling<strong>en</strong> overleed, waardoor het huis weer<br />
op zijn moeder Maria Louise van Boetse1aer ab intestato vererfde,<br />
die het met cons<strong>en</strong>t van haar kinder<strong>en</strong> bij conv<strong>en</strong>ant<br />
van 1 September 1795 verkocht aan Johanna Geertruida le<br />
Chastelain, weduwe van Leopold Casimir voornoemd 52). Intussch<strong>en</strong><br />
had in het begin van dit jaar met de revolutie ook<br />
de demoeratie haar intrede gedaan, als gevolg waarvan bij<br />
de Staatsregeling van 1798 alle heerlijke recht<strong>en</strong> werd<strong>en</strong>afgeschaft<br />
53). In hoeverre daarop door volg<strong>en</strong>de grondwett<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> wett<strong>en</strong> is teruggekom<strong>en</strong>, moge hier verder onbesprok<strong>en</strong><br />
blijv<strong>en</strong> 54).<br />
Johanna Geertruida le Chastelain liet bij haar dood in 1821<br />
~ van de havezate na aan haar zuster Lamberta Petronella<br />
le Chaste1ain, echtg<strong>en</strong>oote van Jan van de Poll, % 'aari haar<br />
nicht Wilhelmina Johanna Christina van Foreest, echtg<strong>en</strong>oote<br />
van George Willem Comelis marquis de Thouars <strong>en</strong> %' aan<br />
d<strong>en</strong> broeder van laatstg<strong>en</strong>oemde, jonkheer Jacob van Foreest<br />
tot Heemse, die op 9 November 1821 de % dee1<strong>en</strong> van de<br />
beide eerstg<strong>en</strong>oemd<strong>en</strong> overnam-voor, f 28125, nadat bij e<strong>en</strong><br />
publieke veiling in September <strong>en</strong> October tevor<strong>en</strong> de havezate<br />
op f 43554 was ingehoud<strong>en</strong> 55).<br />
Het huis werd in, 1822 gesloopt <strong>en</strong> niet meer opgebouwd <strong>en</strong><br />
51) Zie resoluti<strong>en</strong> van Gedep. Stat<strong>en</strong> van 10 Febr. <strong>en</strong> 22 April 1789.<br />
52) Zie register van d<strong>en</strong> 50<strong>en</strong> p<strong>en</strong>ning van het schoutambt Hard<strong>en</strong>berg,<br />
18 October 1795. <strong>De</strong> overdracht had voor het schout<strong>en</strong>gericht van Hard<strong>en</strong>berg'<br />
plaats op 24 September 1795.<br />
53) Burgerlijke <strong>en</strong> Staatkundige grondregels, art. 24.<br />
54) Zie daarover uitvoerig Prof. mr. A. S. de Blécourt: Heerlijkhed<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> Heerlijke R.echt<strong>en</strong> in het Tijdschrift voor R.echtsgeschied<strong>en</strong>is, I, 489 <strong>en</strong><br />
vgl. <strong>en</strong> II, 42 <strong>en</strong> vlg. .<br />
55) Protocol van notaris A. van Riemsdijk te Hard<strong>en</strong>berg, 1821, act<strong>en</strong><br />
no. 119 <strong>en</strong> 124.
106<br />
op 15 Febr. 1842 verkocht van Foreest de bij het huis behoord<br />
hebb<strong>en</strong>de bezitting<strong>en</strong>. recht<strong>en</strong> <strong>en</strong>, gerechtighed<strong>en</strong>. bestaande<br />
uit diverse partij<strong>en</strong> hooi-, bouw-, wei- <strong>en</strong> boschland. voorts<br />
diverse grond<strong>en</strong> in Gramsberg<strong>en</strong>. uitgegev<strong>en</strong> in erfpacht. e<strong>en</strong><br />
aandeel in de onverdeelde marke van Gramsberg<strong>en</strong>. Loos<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> Radewijk met het erfmarkerichterschap aldaar. b<strong>en</strong>ev<strong>en</strong>s<br />
e<strong>en</strong> aandeel in de marke van Holtheme <strong>en</strong> t<strong>en</strong> Velde, e<strong>en</strong><br />
grafkelder b<strong>en</strong>ev<strong>en</strong>s zitbank<strong>en</strong> in de kerk te Gramsberg<strong>en</strong>.<br />
voorts de recht<strong>en</strong> van jacht, visscherij, collatie. heer<strong>en</strong>di<strong>en</strong>st<strong>en</strong>,<br />
turfstek<strong>en</strong> etc. voor de somma van f 53500 aan Eberhard<br />
Peter Löhnis te Rotterdam. In de tachtiger jar<strong>en</strong> bedroeg de<br />
saldo-opbr<strong>en</strong>gst aan erfpacht<strong>en</strong>. weiderecht<strong>en</strong>. hur<strong>en</strong> etc. gemiddeld<br />
ongeveer f 4000 's jaars. <strong>De</strong> heer<strong>en</strong>di<strong>en</strong>st<strong>en</strong> zijnlater<br />
geconverteerd in e<strong>en</strong> jaarlijksche erfpacht; zij bedroeg in 1875<br />
in totaal f 250. verdeeld over ongeveer 65 huisperceel<strong>en</strong>. <strong>De</strong><br />
marke van Gramsberg<strong>en</strong>. Loos<strong>en</strong> <strong>en</strong> Radewijk werd volg<strong>en</strong>s<br />
e<strong>en</strong> verdeelingsplan van 1855. goedgekeurd bij Kon. Besl.<br />
van 21 Sept. 1856. verdeeld. ,waarvan d<strong>en</strong> inwoners van<br />
Gramsberg<strong>en</strong> e<strong>en</strong> belangrijk gedeelte werd toegewez<strong>en</strong> 56).<br />
<strong>De</strong> Gramsberger bezitting<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> later ingebracht in e<strong>en</strong><br />
thans nog bestaande N.V ... Maatschappij tot exploitatie van<br />
de havezathe Gramsberg<strong>en</strong> <strong>en</strong> aanhorighed<strong>en</strong>" 57).<br />
II. DE STAD.<br />
Zooals we hiervóór reeds zag<strong>en</strong>. heeft zich bij het huis of<br />
kasteel e<strong>en</strong> nederzetting gevormd. die langzamerhand is uitgegroeid<br />
tot e<strong>en</strong> <strong>stad</strong>je. <strong>De</strong> uitw<strong>en</strong>dige geschied<strong>en</strong>is van dit<br />
<strong>stad</strong>je levert weinig merkwaardigs op. In 1517 is Grams-<br />
berg<strong>en</strong> groot<strong>en</strong>deels verbrand; vier jaar later werd het door<br />
de Gelderseh<strong>en</strong> ing<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. die er echter spoedig door Frederik<br />
van Twickel, drost van Coevord<strong>en</strong>. weer werd<strong>en</strong> uitqe-<br />
56) Mr. ,G. A. J. v. Engel<strong>en</strong> 'fl. d. Ve<strong>en</strong>. Mark<strong>en</strong> in <strong>Overijssel</strong>, blz. 70.<br />
(Geschiedk. atlas van Nederland).<br />
57) <strong>De</strong> gegev<strong>en</strong>s omtr<strong>en</strong>t de voormalige havezate <strong>en</strong> aanhorighed<strong>en</strong><br />
van ná 1842 zijn geput uit e<strong>en</strong> register van jaarverslag<strong>en</strong> <strong>en</strong> rek<strong>en</strong>ing<strong>en</strong>.<br />
mij welwill<strong>en</strong>d ter inzage verstrekt door d<strong>en</strong> heer H. Löhnis.
107<br />
worp<strong>en</strong>.' echter slechts voor kort<strong>en</strong> tijd, want het volg<strong>en</strong>d jaar<br />
viel het wederom inhand<strong>en</strong> der Gelderseh<strong>en</strong> 58). In 1530<br />
werd Gramsberg<strong>en</strong> voor de tweede maal e<strong>en</strong> prooi der vlamm<strong>en</strong>,<br />
waarbij ook de kor<strong>en</strong>mol<strong>en</strong> t<strong>en</strong> offer viel 59). Nadat<br />
<strong>Overijssel</strong>onder de macht van Karel V was gekom<strong>en</strong>, brak<br />
voorloopig e<strong>en</strong> rustiger tijd aan. Hoe Gramsberg<strong>en</strong> gedur<strong>en</strong>de<br />
de eerste helft van d<strong>en</strong> tachtigjar<strong>en</strong> oorlog had te lijd<strong>en</strong>, zag<strong>en</strong><br />
we reeds (blz. 97-98, noot 30 <strong>en</strong> 31) ;eerst met d<strong>en</strong> aanvang<br />
der 17e eeuw keerd<strong>en</strong> meer geregelde toestand<strong>en</strong> terug, ofschoon<br />
tijdelijke inlegering<strong>en</strong> van doortrekk<strong>en</strong>d krijgsvolk nog<br />
herhaaldelijk, o.a. in de jar<strong>en</strong> 1620-1622, plaats vond<strong>en</strong> 60).<br />
Nog e<strong>en</strong>maal was Gramsberg<strong>en</strong> het tooneel van strijd, to<strong>en</strong><br />
in 1673 de vaandrig Gerrit van Riemsdijk het kasteelqedur<strong>en</strong>de<br />
kort<strong>en</strong> tijd teg<strong>en</strong> e<strong>en</strong> overmacht van Munstersche troep<strong>en</strong><br />
wist te verdedig<strong>en</strong>, doch t<strong>en</strong>slotte zich gewonn<strong>en</strong> moest<br />
gev<strong>en</strong> 61). Na d<strong>en</strong> aftocht der Munstersch<strong>en</strong> liet Rab<strong>en</strong>haupt<br />
in 1674 het kasteel in de lucht spring<strong>en</strong> 62); eerst vele jar<strong>en</strong><br />
later werd het weer opgebouwd. Gerrit van Riemsdijk bov<strong>en</strong>g<strong>en</strong>oemd<br />
werd later r<strong>en</strong>tmeester der heer<strong>en</strong> van Gramsberg<strong>en</strong>'<br />
<strong>en</strong> zijne nakomeling<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> als r<strong>en</strong>tmeester, schout, burqemeester,<br />
notaris <strong>en</strong>z. tot op d<strong>en</strong> huidig<strong>en</strong> dag vooraanstaande<br />
functies in Gramsberg<strong>en</strong> <strong>en</strong> het nabijgeleg<strong>en</strong> Hard<strong>en</strong>berg<br />
bekleed.<br />
E<strong>en</strong> laatste ramp trof het <strong>stad</strong>jeop 4 November 1777, to<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> Felle brand het grootste gedeelte van deplaats in de asch<br />
legde. Onmiddellijk werd door de burgemeesters bij de Stat<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> request om hulp ingedi<strong>en</strong>d, waarin zij e<strong>en</strong> kort relaas van<br />
de oorzaak van de ramp gav<strong>en</strong> 63). <strong>De</strong> brand was's morg<strong>en</strong>s<br />
58) W. Nagge, Historie van <strong>Overijssel</strong>, I, 411, 433 <strong>en</strong> 456.<br />
59) Processtukk<strong>en</strong> van de Klaring, 1546. Reinier van Aeswijn contra<br />
Anna van Mervelt, Bijlage C.<br />
60) Rijksarchief in <strong>Overijssel</strong>, Ms. inv<strong>en</strong>t. no. 3043----'3045 (stukk<strong>en</strong><br />
rak<strong>en</strong>de de inkwartiering<strong>en</strong>). Op 2 Mei 1622 werd zelfs e<strong>en</strong> troep van<br />
500 man, voorzi<strong>en</strong> van geschut, voor e<strong>en</strong> nacht in het <strong>stad</strong>je ingekwartierd.<br />
61) Vgl. <strong>Overijssel</strong>sche Almanak 1836, blz. 74.<br />
U2) Zie A. Moonetïs Poëzy, A<strong>en</strong>tek<strong>en</strong>ing<strong>en</strong>, blz. 821.<br />
(3) Zie de resoluti<strong>en</strong> van Gedep. Stat<strong>en</strong> van 19 November 1777.
108<br />
tussch<strong>en</strong> 10 <strong>en</strong> 11 uur ontstaan in e<strong>en</strong> woning aan het bov<strong>en</strong>einde<br />
der plaats <strong>en</strong> door d<strong>en</strong> sterk<strong>en</strong> wind <strong>en</strong> de meer<strong>en</strong>deels<br />
riet<strong>en</strong> dak<strong>en</strong> had het vuur snel om zich he<strong>en</strong> gegrep<strong>en</strong>. Daar<br />
de schur<strong>en</strong> <strong>en</strong> huiz<strong>en</strong> overvuld war<strong>en</strong> met ongedorscht kor<strong>en</strong>,<br />
hooi <strong>en</strong> turf, die telk<strong>en</strong>s nieuw voedsel aan het vuur gav<strong>en</strong>,<br />
<strong>en</strong> de mann<strong>en</strong> meer<strong>en</strong>deels buit<strong>en</strong> het plaatsje met het herstell<strong>en</strong><br />
der weg<strong>en</strong> bezig war<strong>en</strong>, viel er aan blussching van d<strong>en</strong><br />
brand niet te d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>.Vrouw<strong>en</strong> <strong>en</strong> kinder<strong>en</strong> hadd<strong>en</strong> zich ternauwernood<br />
in veiligheid kunn<strong>en</strong> br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> m<strong>en</strong>ige<strong>en</strong> had<br />
zelfs brandwond<strong>en</strong> opqeloop<strong>en</strong>. Ook het dak der kerk <strong>en</strong> de<br />
t<strong>en</strong> vorig<strong>en</strong> jare nieuwopgebouwde tor<strong>en</strong>, waaraan de .lei~<br />
dekkers bezigwar<strong>en</strong> de laatste hand te legg<strong>en</strong>, vatt<strong>en</strong> vlam<br />
<strong>en</strong> de spits brandde weder geheel af. Daar de winter voor de<br />
deur stond <strong>en</strong> spoedige hulp noodzakelijk was, wild<strong>en</strong> Gedeputeerde<br />
Stat<strong>en</strong> niet wacht<strong>en</strong>met e<strong>en</strong> beslissing, .totdat Ridc;lerschap<br />
<strong>en</strong>, Sted<strong>en</strong> in Maart weer bije<strong>en</strong> kwam, maar beslot<strong>en</strong><br />
zij door z.g. briev<strong>en</strong>. van omz<strong>en</strong>ding e<strong>en</strong> resolutie van<br />
Ridderschap <strong>en</strong> Sted<strong>en</strong> te verkrijg<strong>en</strong>. Op de ingekom<strong>en</strong> ad-<br />
.viez<strong>en</strong> der led<strong>en</strong> werd dan ookbij resolutie van 19 <strong>De</strong>cember<br />
1777 beslot<strong>en</strong> aan Gramsberg<strong>en</strong> toe te staan, e<strong>en</strong> collecte in<br />
de provincie te do<strong>en</strong> houd<strong>en</strong> onder toezicht van twee gecom~<br />
mitteerd<strong>en</strong> uit Ridderschap <strong>en</strong> Sted<strong>en</strong>, n.l. d<strong>en</strong> drost van Salland<br />
- weldra vervang<strong>en</strong> door J. W. baron van Coeverd<strong>en</strong><br />
tot. Rande - <strong>en</strong> H<strong>en</strong>drik Crans, burgemeester van Zwolle,<br />
die daarvoor de noodige orders zoud<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> <strong>en</strong> tev<strong>en</strong>s zorg<br />
drag<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> richtige verdeeling der gecollecteerde p<strong>en</strong>~<br />
ning<strong>en</strong>. Het voorstel van Gedeputeerde Stat<strong>en</strong>· om e<strong>en</strong> voor-<br />
schot van f 2000 uit de provinciale kas tot onmiddellijke l<strong>en</strong>i-<br />
ging van d<strong>en</strong> nood aan bov<strong>en</strong>g<strong>en</strong>oemde commissie te verle<strong>en</strong><strong>en</strong>,<br />
kond<strong>en</strong> Ridderschap <strong>en</strong> Sted<strong>en</strong> weg<strong>en</strong>s de daarover<br />
uite<strong>en</strong>loop<strong>en</strong>de me<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> niet aanvaard<strong>en</strong>. Blijk<strong>en</strong>s de bij<br />
de commissie ingekom<strong>en</strong> briev<strong>en</strong> werd in totaal - buit<strong>en</strong> de<br />
drie hoofdstèd<strong>en</strong> - e<strong>en</strong> bedrag van ongeveer f 5200 bije<strong>en</strong>gezameld<br />
64).<br />
64) Stukk<strong>en</strong>, ingekom<strong>en</strong> bij de commissie voor het verbrande steedie<br />
Gramsberg<strong>en</strong>. (Rijksarchief in <strong>Overijssel</strong>, Ms. inv<strong>en</strong>t. no. 3034-3036).
109<br />
Alvor<strong>en</strong>s de inw<strong>en</strong>dige geschied<strong>en</strong>is van het <strong>stad</strong>je, de<br />
orqanisatie <strong>en</strong> ontwikkeling van haar bestuur, onder het oog<br />
te zi<strong>en</strong>, mog<strong>en</strong> hier e<strong>en</strong>ige bijzonderhed<strong>en</strong> volg<strong>en</strong> omtr<strong>en</strong>t de<br />
kerk, waarover tot nu toe weinig of niets bek<strong>en</strong>d was. Reeds '<br />
in 1383 vind<strong>en</strong> we van e<strong>en</strong> kerk in Gramsberg<strong>en</strong> gewag' gemaakt<br />
in de cameraarsrek<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> van <strong>De</strong>v<strong>en</strong>ter. Wij lez<strong>en</strong>,<br />
daar in de rek<strong>en</strong>ing van dat jaar: "up s<strong>en</strong>te Johans dach bi<br />
anser scep<strong>en</strong> ghehiete d<strong>en</strong> kercmeysters van Grammesbergh<strong>en</strong><br />
ter tymmeringhe van hoerre kerck<strong>en</strong> die verbrant was 3 'ij; ",<br />
terwijl in 1390 sprake is van heer Bernert, kercheer toe<br />
Gramsberge 65). <strong>De</strong> kerk was gewijd aan d<strong>en</strong> heilig<strong>en</strong> Boni-<br />
facius 66) <strong>en</strong> er war<strong>en</strong> drie vicari<strong>en</strong>, waarvan de collatie,<br />
ev<strong>en</strong>als die van de pastorie, aan d<strong>en</strong> heer van Gramsberq<strong>en</strong><br />
toekwam. Bij de scheiding der Gramsberger goeder<strong>en</strong> in 1530<br />
werd aan ieder d~r drie erfg<strong>en</strong>am<strong>en</strong> e<strong>en</strong> vicarie toebedeeld<br />
(zie Bijlage V). <strong>De</strong> sint Marqaretha .vicarie werd in 1488<br />
gesticht door Katrijn Oding als executrice van het testam<strong>en</strong>t<br />
van wijl<strong>en</strong> haar broeder Geert Oding, eertijds pastoot te<br />
Gramsberg<strong>en</strong> 67). <strong>De</strong> stichting der beide andere vicari<strong>en</strong> is<br />
onbek<strong>en</strong>d, doch reeds, in e<strong>en</strong> oc:,rkonde van 1435 is er van e<strong>en</strong><br />
oudere vicarie sprake, zonder' dat duidelijk blijkt, op welke<br />
van de twee dit stuk betrekking heeft 68). Waarschijnlijk is<br />
deze vicarie gesticht door of althans t<strong>en</strong> tijde van H<strong>en</strong>drik<br />
van Gramsberg<strong>en</strong> <strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>" we hier te do<strong>en</strong> met de vicarie<br />
van Sint Bonifacius <strong>en</strong> Sint Catherine, terwijl de fundatie van<br />
dé derde <strong>en</strong> jongste vicarie die van Sint Anne <strong>en</strong> Sint<br />
Anthonie vermoedelijk door of t<strong>en</strong> tijde van Agnes van der<br />
Ese van Gramsberg<strong>en</strong> heeft, plaats gevond<strong>en</strong> 69). Laatstg<strong>en</strong>oemde<br />
stelde in 1511 als vicaris van de sint Anthoni vicarie<br />
65) . Oorkond<strong>en</strong>boek van Groning<strong>en</strong> <strong>en</strong> Dr<strong>en</strong>ie, II, 121.<br />
66) <strong>De</strong> e<strong>en</strong>ige act<strong>en</strong>, waarin we tot nu toe d<strong>en</strong> naam der kerk vermeld<br />
vond<strong>en</strong>, word<strong>en</strong> hier als Bijlag<strong>en</strong> VII <strong>en</strong> XII medegedeeld.<br />
,)T) Zie de fundatiebrief <strong>en</strong> de bevestiging door d<strong>en</strong> bisschop in Bijlag<strong>en</strong><br />
X <strong>en</strong> XI.<br />
68) Zie deze oorkonde in Bijlage IX.<br />
69) Vgl. Tijdrek<strong>en</strong>kundig register op het oud provinciaal archief van<br />
<strong>Overijssel</strong>, deel V, blz. 473.<br />
Ii
110<br />
aan Albert Lansink, "onze kapellaan" 70). Of op het huis<br />
Gramsberg<strong>en</strong> wellicht e<strong>en</strong> huiskapel aanwezig was <strong>en</strong> of deze<br />
mogelijk met het kerkje verbond<strong>en</strong> was, kunn<strong>en</strong> webij gebrek<br />
aan gegev<strong>en</strong>s niet besliss<strong>en</strong>. Blijk<strong>en</strong>s Bijlage VIII verkocht<strong>en</strong><br />
de erfg<strong>en</strong>am<strong>en</strong> van Holthemer marke na d<strong>en</strong> brand van<br />
l517 e<strong>en</strong> stuk land <strong>en</strong> schonk<strong>en</strong> de koopsom aan de kerk,<br />
opdat zij daarvoor nieuwe klokk<strong>en</strong> kon koop<strong>en</strong>.<br />
<strong>De</strong> Hervorming bracht e<strong>en</strong> geheele ommekeer in de kerkelijke<br />
verhouding<strong>en</strong>. Nadat de Spaansche troep<strong>en</strong> voor goed<br />
uit de omstrek<strong>en</strong> van Gramsberg<strong>en</strong> war<strong>en</strong> verdw<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> in<br />
1608 de eerste hervormde predikant, Jodocus Bulow, was aan-<br />
.gesteld, beslot<strong>en</strong> Gedeputeerde Stat<strong>en</strong> 17 October 1610, dat<br />
de resolutie van Ridderschap <strong>en</strong> Sted<strong>en</strong> van 24 April 1602,<br />
waarbij bepaald was dat de helft der inkomst<strong>en</strong> van de vicari<strong>en</strong><br />
voortaan t<strong>en</strong> behoeve der predikant<strong>en</strong> zou kom<strong>en</strong>, ook op de<br />
Gramsberger vicari<strong>en</strong>. van toepassing zou zijn. E<strong>en</strong> protest<br />
van de weduwe van Aeswijn werd door Gedep. Stat<strong>en</strong> 2<br />
November 1610 afgewez<strong>en</strong>. <strong>De</strong> strijd met Spanje <strong>en</strong> dedaaruit<br />
voortvloei<strong>en</strong>de onzekere toestand<strong>en</strong> had ook in dez<strong>en</strong> zijn<br />
spor<strong>en</strong> achtergelat<strong>en</strong>; in de aangehaalde resolutie van 17<br />
October 1610 word<strong>en</strong> als bezitters der drie vicari<strong>en</strong> g<strong>en</strong>oemd<br />
Stev<strong>en</strong> Blanckvoort, Coeverd<strong>en</strong> <strong>en</strong> van Heerdt, terwijl vier<br />
jaar geled<strong>en</strong> dé collatie der St. Anthoni vicarîe, .die aan de<br />
van Aeswijns behoorde, door -het conv<strong>en</strong>t A1berg<strong>en</strong> <strong>en</strong> de<br />
<strong>stad</strong> Ootmarsum was gedaan <strong>en</strong> daarmede geb<strong>en</strong>eficieerd<br />
Robert Ham. <strong>De</strong>ze collatie werd door Gedep. Stat<strong>en</strong> 7 <strong>De</strong>c.<br />
1610 bevestigd "mits dat dzelve in de ware Christelicke religie<br />
<strong>en</strong>de gereformeerde schoele ertog<strong>en</strong> <strong>en</strong>de gehold<strong>en</strong> werde".<br />
Over de begeving dezer vicarie ontstond later dan ook geschil<br />
tussch<strong>en</strong> Stev<strong>en</strong> Blanckvoort <strong>en</strong> de weduwe van Aeswijn 71).<br />
In hetzelfde jaar verzocht de predikant aan Gedeputeerde<br />
Stat<strong>en</strong> verbetering van zijn.tractem<strong>en</strong>t, waarop van hem werd<br />
verlangd overgifte van e<strong>en</strong> lijst van de landerij<strong>en</strong>, tot de kerk<br />
70) Alsvor<strong>en</strong> V, 263.<br />
71) Zie resoluti<strong>en</strong> van Gedep. Stat<strong>en</strong> van 8 <strong>De</strong>c. 1610 <strong>en</strong> van Ridd.<br />
<strong>en</strong> Sted<strong>en</strong> van 19 Maart 1614.
111<br />
behoor<strong>en</strong>de. b<strong>en</strong>ev<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> copie van de fundatie der kerk 72).<br />
Of hij hieraan heeft voldaan, is mij niet geblek<strong>en</strong>, doch kort<br />
daarop zijn de pastoriegoeder<strong>en</strong> onder beheer van de Stat<strong>en</strong><br />
gekom<strong>en</strong>, waarteg<strong>en</strong> deze zich verplichtt<strong>en</strong> d<strong>en</strong> predikant het<br />
gebruikelijke tractem<strong>en</strong>t van f 400 - inde 18e eeuw tot<br />
f 550 verhoogd - jaarlijks uit te keer<strong>en</strong>. <strong>De</strong> rek<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> der<br />
pastorie- <strong>en</strong> vicariegoeder<strong>en</strong> vermeld<strong>en</strong> in 1612 als inkomst<strong>en</strong><br />
der pastoriegoeder<strong>en</strong> van Gramsberg<strong>en</strong> e<strong>en</strong> bedrag van f 210,<br />
van heer Ber<strong>en</strong>ts vicarie f 39, van S. Margareta vicarie f 38<br />
<strong>en</strong> van de van Ittersums vicarie f 28: Weg<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> geschil met<br />
de vrouwe van Gramsberg<strong>en</strong>, moest de predikant van Bulow<br />
in 1615 "behoorlijke schultbek<strong>en</strong>ninge do<strong>en</strong> voor syne voorgepasseerde<br />
Iaut<strong>en</strong>". M<strong>en</strong> zou het nog e<strong>en</strong> maand" met hem<br />
probeer<strong>en</strong> <strong>en</strong> daarna zou de vrouwe van Gramsberg<strong>en</strong>, die<br />
de collatie der pastorie had, besliss<strong>en</strong> of hij mocht blijv<strong>en</strong> 73).<br />
<strong>De</strong>ze beslissing viel blijkbaar ongunstig uit, want nog in hetzelfde<br />
jaar is de predikant Bulow vertrokk<strong>en</strong>. Van welk<strong>en</strong><br />
aard het onderhavige geschil was, is niet geblek<strong>en</strong>.<br />
Bij resolutie van Ridd. <strong>en</strong> Sted<strong>en</strong> van 23 April 1611 werd<br />
aan die van Gramsberg<strong>en</strong> '300 gld. geaccordeerd "tot opbouwinqe<br />
van hare vervall<strong>en</strong>e kerke", die in de voorgaande<br />
troebele tijd<strong>en</strong> blijkbaar nogal had geled<strong>en</strong>. Voorts werd bij<br />
resolutie van 'Gedep. Stat<strong>en</strong> van 2 <strong>De</strong>c. 1618 aan de weduwe<br />
van Aeswijn, die meer dan f 600 had besteed aan het bouw<strong>en</strong><br />
van e<strong>en</strong> nieuwe predikantswoning, f 200 subsidie gegev<strong>en</strong>,<br />
terwijl bij resolutie van Gedep. Stat<strong>en</strong> van 17 October 1634<br />
voor e<strong>en</strong> uurwerk in d<strong>en</strong> tor<strong>en</strong> 25 car. gl. werd toegestaan.<br />
Dat bij d<strong>en</strong> groot<strong>en</strong> brand van het jaar 1777 ook de kerk <strong>en</strong><br />
pastorie schade geled<strong>en</strong> hadd<strong>en</strong>, zag<strong>en</strong> we reeds 74). Vijf jaar<br />
72) Zie resoluti<strong>en</strong> van Gedep. Stat<strong>en</strong> van 16 November 1610. <strong>De</strong><br />
pastoriegoedereri kom<strong>en</strong> voor in het reeds geciteerde Qllohier der bezitting<strong>en</strong><br />
van's Konings vijand<strong>en</strong> in Soll<strong>en</strong>d, blz. 151 <strong>en</strong> 152.<br />
73) Zie Reitsma <strong>en</strong> van Ve<strong>en</strong>, Acta der prooiticiele <strong>en</strong> petticuliere .<br />
synod<strong>en</strong> V, 295.<br />
74) <strong>De</strong> oude doop- <strong>en</strong> trouwboek<strong>en</strong>, thans op het Rijksarchief te<br />
Zwolle, zijn bewaard geblev<strong>en</strong> vanaf het jaar 1649. <strong>De</strong> teg<strong>en</strong>woordige<br />
kerk dateert eerst van 1878.<br />
/
112<br />
later Was de pastorie nog niet voldo<strong>en</strong>de hersteld <strong>en</strong> de school<br />
nog niet opgebouwd, voor welk dod zij zich dan ook opnieuw<br />
tot de Stat<strong>en</strong> richt<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> subsidie van f 600.<br />
Werp<strong>en</strong> wij thansnog e<strong>en</strong> laatst<strong>en</strong> blik op de organisatie<br />
van het <strong>stad</strong>sbestuur <strong>en</strong> hare ontwikkeling. Door het totaal<br />
ontbrek<strong>en</strong> van het <strong>stad</strong>sarchief van vóór 1811 is daarover<br />
weinig bek<strong>en</strong>d. <strong>De</strong> b<strong>en</strong>aming "stedeke" troff<strong>en</strong> we het eerst<br />
aan in e<strong>en</strong> reeds aangehaalde oorkonde van 1442 (zie noot<br />
12). Wanneer Gramsberg<strong>en</strong> dit <strong>stad</strong>sprivilege heeft gekreg<strong>en</strong>,<br />
is onbek<strong>en</strong>d. Aang<strong>en</strong>om<strong>en</strong> kan word<strong>en</strong>, dat de heer van<br />
Gramsberg<strong>en</strong> aan de inwoners van het plaatsje zekere recht<strong>en</strong><br />
van zelfbestuur heeft gegev<strong>en</strong>. Heel groot zijn deze recht<strong>en</strong><br />
nimmer geweest, want het geheele bestuur, bestaande uit<br />
vier burgemeesters <strong>en</strong> vier geme<strong>en</strong>slied<strong>en</strong>, werd door d<strong>en</strong> heer<br />
van Gramsberg<strong>en</strong>· b<strong>en</strong>oemd, zonder dat de burgerij e<strong>en</strong>ig<strong>en</strong><br />
invloed in dez<strong>en</strong> had. Hoe sterk de positie van d<strong>en</strong> heer van<br />
Gramsberg<strong>en</strong> in dez<strong>en</strong> was, bleek g<strong>en</strong>oegzaam bij de in-<br />
voering van het beruchte "Regeeringsreglem<strong>en</strong>t" in 1675,<br />
hernieuwd in 1748 75). Terwijl de eertijds zoo machtige drie<br />
hoofdsted<strong>en</strong> <strong>De</strong>v<strong>en</strong>ter, Kamp<strong>en</strong> <strong>en</strong> Zwolle voor d<strong>en</strong> <strong>stad</strong>-·<br />
houder moest<strong>en</strong> bukk<strong>en</strong> <strong>en</strong> de magistraatskeuze door hem<br />
moest<strong>en</strong> lat<strong>en</strong> approbeer<strong>en</strong>, hebb<strong>en</strong> noch de <strong>stad</strong>houder, noch<br />
Gedeputeerde Stat<strong>en</strong> - aan wi<strong>en</strong> de<strong>stad</strong>houder zijn recht<br />
van approbatie of improbatie, voor zoover de kleine sted<strong>en</strong><br />
betreft, had gedelegeerd - ooit e<strong>en</strong>ig<strong>en</strong> inbreuk gemaakt op<br />
het recht der hee~<strong>en</strong> van Gramsberg<strong>en</strong> in dez<strong>en</strong>.<br />
Ook t<strong>en</strong> opzichte van de provinciale middel<strong>en</strong> had het<br />
<strong>stad</strong>je zekere zelfstandigheid in di<strong>en</strong> zin, dat het steeds afgescheid<strong>en</strong><br />
was van het kerspel of schoutambt Hard<strong>en</strong>berg,<br />
dat het e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> ontvanger had, alsmede e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> register<br />
75) Zie over dit Regeeringsreglem<strong>en</strong>t: C. J. Snuif, <strong>De</strong> Petstkeur in<br />
Tw<strong>en</strong>te <strong>en</strong> meer speciaal in Goor gedur<strong>en</strong>de de Republiek in de Verslag<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> Mededeeling<strong>en</strong> van de Ver. tot beoef<strong>en</strong>ing van av. Regt <strong>en</strong> Gesch.<br />
XLVI, blz. 23-25 <strong>en</strong> Teg<strong>en</strong>w. Staat van <strong>Overijssel</strong>. I, 235 <strong>en</strong> vlg.
113<br />
van d<strong>en</strong> 50<strong>en</strong> p<strong>en</strong>nig 76). Dank zij de in het Stat<strong>en</strong>-archief<br />
berust<strong>en</strong>de belastingkohier<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> wij e<strong>en</strong> blik slaan op<br />
de inwoners van het <strong>stad</strong>je in verschill<strong>en</strong>de tijd<strong>en</strong>. <strong>De</strong> omvang<br />
van het <strong>stad</strong>je beperkte zich vroeger tot de allernaaste<br />
omgeving, d<strong>en</strong> z.g. kring van Gramsberg<strong>en</strong> <strong>en</strong> was dus veel<br />
kleiner dan die van de teg<strong>en</strong>woordige geme<strong>en</strong>te. Bij e<strong>en</strong> in<br />
1748 in de geheele provincie gehoud<strong>en</strong> soort volkstelling -<br />
overig<strong>en</strong>s alle<strong>en</strong> met fiscale bedoeling<strong>en</strong> - bleek de geheele<br />
bevolking in dat jaar te bedrag<strong>en</strong> 342 person<strong>en</strong>, mann<strong>en</strong>,.<br />
vrouw<strong>en</strong> <strong>en</strong> kinder<strong>en</strong>, waaronder 75 kinder<strong>en</strong> onder de 10<br />
jar<strong>en</strong> 77). Het huis Gramsberg<strong>en</strong> werd to<strong>en</strong> ter tijd bewoond<br />
door R.- B. R. graaf van Rechter<strong>en</strong> met zijn gezin. Nev<strong>en</strong>s<br />
zijn vrouw<strong>en</strong> zev<strong>en</strong> nog jeugdige kinder<strong>en</strong> vind<strong>en</strong> we in<br />
bov<strong>en</strong>g<strong>en</strong>oemd register van 1748 aldaar nog vermeld de heer<br />
Emilius, gouverneur van de kinder<strong>en</strong>, de kam<strong>en</strong>ier mejuffrouw<br />
Thoma,e<strong>en</strong> jager <strong>en</strong> e<strong>en</strong> stalknecht<strong>en</strong> voorts nog drie knecht<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> drie meid<strong>en</strong>.<br />
Gezi<strong>en</strong> de staat der bevolking, zal het aantal huiz<strong>en</strong> niet<br />
veel meer dan 50 à 60 hebb<strong>en</strong> bedrag<strong>en</strong>. Daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong> vind<strong>en</strong><br />
we op het kohier van het vuurstedegeld van 1682 slechts 27<br />
nam<strong>en</strong>, waarop Jan Cock, de brouwer, voorkomt met 3 vuursted<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> alle ander<strong>en</strong> met 1 vuurstede. (<strong>De</strong> heer van Gramsberg<strong>en</strong><br />
komt er niet op voor). <strong>De</strong> overige huiz<strong>en</strong> hadd<strong>en</strong> dus<br />
of ge<strong>en</strong> vuurstede of de bewoners war<strong>en</strong> te arm <strong>en</strong> zoodo<strong>en</strong>de<br />
van de betaling van het vuurstedegeld vrijgesteld. E<strong>en</strong> hoog<strong>en</strong><br />
dunk van de rijkdom der bevolking geeft dit niet, hetge<strong>en</strong><br />
nog nader bevestigd wordt door het register van d<strong>en</strong> SOO<strong>en</strong><br />
p<strong>en</strong>ning van het jaar 1675, waarin alle<strong>en</strong> person<strong>en</strong> voorkom<strong>en</strong>,<br />
die f 500 of meer bezitt<strong>en</strong> aan onroer<strong>en</strong>de goeder<strong>en</strong><br />
. 76) Zie de brief van 2 Mei 1795 van de <strong>stad</strong> Gramsberg<strong>en</strong> aan de<br />
Provisioneele Repres<strong>en</strong>tant<strong>en</strong> van het Volk van <strong>Overijssel</strong> <strong>en</strong> de resoluti<strong>en</strong><br />
van laatstg<strong>en</strong>oemd<strong>en</strong> van 6 Mei 1795. (Vgl. Teg<strong>en</strong>w. Staat van <strong>Overijssel</strong><br />
IV, 104).<br />
77) Intusseh<strong>en</strong> was' Gramsberg<strong>en</strong> nog niet het kleinste <strong>stad</strong>je in de<br />
provincie. Grafhorst telde in hetzelfde jaar 248 person<strong>en</strong> <strong>en</strong> Wilsum<br />
. slechts 229.<br />
8
114<br />
<strong>en</strong> obligaties. Hierop kom<strong>en</strong> slechts 12 person<strong>en</strong> voor. Hoogstaangeslag<strong>en</strong>e<br />
was "de pastoor", d.i, hier de predikant, met<br />
f 2000, "de mulder" volgde met f 1500; in totaal werd het<br />
vermog<strong>en</strong> dezer 12 pers<strong>en</strong><strong>en</strong> geschat op f 10.500. In 1694<br />
was de hoogstaangeslag<strong>en</strong>e de r<strong>en</strong>tmeester Gerrit van Riemsdijk<br />
met f 3000; ook thans was "de mulder" tweede met<br />
. f 2100 <strong>en</strong> bedroeg het totaal vermog<strong>en</strong> der aangeslag<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
f 18.600 (in 1751 was het totaal f 33.000). Scherp stak daarteg<strong>en</strong><br />
af de rijkdom van d<strong>en</strong> heer van Gramsberg<strong>en</strong>, die in<br />
het g<strong>en</strong>oemde jaar 1694 aanqeslaq<strong>en</strong> stond op niet minder<br />
dan f 60.000 met de bijvoeging "het huis gesprong<strong>en</strong>, al nogh<br />
onherbouwt". Zooals reeds werd medegedeeld, had Rab<strong>en</strong>haupt<br />
in 1674 het huis in de lucht lat<strong>en</strong> spring<strong>en</strong>.<br />
<strong>De</strong> revolutie van 1795 bracht ook in Gramsberg<strong>en</strong> e<strong>en</strong> algeheeie<br />
omkeer in de verhouding<strong>en</strong>. <strong>De</strong>n 13 Februari van dat<br />
jaar werd de vrijheidsboom geplant, de oude burgemeesters<br />
afgezet <strong>en</strong> e<strong>en</strong> nieuwe provisioneele municipaliteit voor d<strong>en</strong><br />
tijd van twee maand<strong>en</strong> door de burgerij verkoz<strong>en</strong>, b<strong>en</strong>ev<strong>en</strong>s<br />
e<strong>en</strong> secretaris-schout, die met twee keurnot<strong>en</strong> of assessor<strong>en</strong><br />
de rechtspraak, in welker uitoef<strong>en</strong>ing zij gedur<strong>en</strong>de zoo lange<br />
jar<strong>en</strong> verhinderd war<strong>en</strong> geweest, zou uitoef<strong>en</strong><strong>en</strong>. Daarmede<br />
niet tevred<strong>en</strong>, zond<strong>en</strong> zij 14 Februari e<strong>en</strong>ige gecommitteerd<strong>en</strong><br />
naar Zwolle om aldaar nam<strong>en</strong>s de <strong>stad</strong> Gramsberg<strong>en</strong> zitting<br />
te nem<strong>en</strong> in de vergadering van de Provisioneele Repres<strong>en</strong>tant<strong>en</strong><br />
van .het Volk van <strong>Overijssel</strong>. die de plaats van Ridderschap<br />
<strong>en</strong> Sted<strong>en</strong> hadd<strong>en</strong> ing<strong>en</strong>om<strong>en</strong>, hiermede gevolggev<strong>en</strong>de<br />
aan de publicatie dier Repres<strong>en</strong>tant<strong>en</strong> d.d. 6 Februari <strong>en</strong> zich<br />
tev<strong>en</strong>s beroep<strong>en</strong>de op het feit. dat de <strong>stad</strong> Gramsberg<strong>en</strong> reeds<br />
in 1578 (blijk<strong>en</strong>s de resoluti<strong>en</strong> van Ridderschap <strong>en</strong> Sted<strong>en</strong><br />
van 30 Sept. van dat jaar) ter Stat<strong>en</strong>-vergadering was uitg<strong>en</strong>oodigd.<br />
Niettemin werd h<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> sessie in de vergadering<br />
toegestaan dan alle<strong>en</strong> als provisioneele gecommitteerd<strong>en</strong> van<br />
het schoutambt Hard<strong>en</strong>berg, hetge<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>wel door h<strong>en</strong> niet<br />
werd geaccepteerd. Eerst nadat het definitief gekoz<strong>en</strong> stedelijk<br />
bestuur op 2 Mei 1795 e<strong>en</strong> nieuw request in dez<strong>en</strong> had<br />
ingedi<strong>en</strong>d, waarin zij e<strong>en</strong> uitvoerige uite<strong>en</strong>zetting gav<strong>en</strong> van
115<br />
de voormalige <strong>en</strong> de teg<strong>en</strong>woordige verhouding<strong>en</strong> in het<br />
<strong>stad</strong>je, werd 6 Mei 1795 hun repres<strong>en</strong>tant J. Merj<strong>en</strong>burg in<br />
de vergadering toegelat<strong>en</strong>. Van laatstg<strong>en</strong>oemde, die tev<strong>en</strong>s<br />
als schout van Gramsberg<strong>en</strong> fungeerde, zijn e<strong>en</strong> tweetal reqisters,<br />
e~n van voluntaire <strong>en</strong> e<strong>en</strong> van cont<strong>en</strong>tieuse gerichts~<br />
handeling<strong>en</strong>, b<strong>en</strong>ev<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> register van gerechtelijke -ondertrouw<br />
bewaard geblev<strong>en</strong> 78). <strong>De</strong> vreugde over de eig<strong>en</strong> rechtspraak<br />
mocht"echter slechts van kort<strong>en</strong> duur zijn. Nadat de<br />
vrijheidsroes van de eerste jar<strong>en</strong> was verdw<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> de reactie<br />
daarteg<strong>en</strong> opkwam, werd bij resolutie van het <strong>De</strong>partem<strong>en</strong>taal<br />
Bestuur val). <strong>Overijssel</strong> van 14 Februari 1803 beslot<strong>en</strong>,<br />
dat de organisatie der kleine sted<strong>en</strong> weer teruggebracht zou<br />
word<strong>en</strong> op d<strong>en</strong> voet van vóór 1795, dat derhalve in Gramsberg<strong>en</strong><br />
vier burgemeesters <strong>en</strong> géén secretaris zoud<strong>en</strong> zijn <strong>en</strong><br />
datde aangematigde jurisdictie zoude cesseer<strong>en</strong> 79).<br />
Onder het Fransche bestuur, dat in 1811 e<strong>en</strong> geheel nieuwe<br />
indeelinq van de geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> tot stand bracht, kreeg het <strong>stad</strong>je<br />
Gramsberg<strong>en</strong> e<strong>en</strong> groote uitbreiding door toevoeging van de<br />
buurtschapp<strong>en</strong> Ane, Anevelde, Holtheme, Holthone. Loos<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> t<strong>en</strong> Velde, vroeger behoor<strong>en</strong>de onder het schoutambt<br />
Hard<strong>en</strong>berg. Daardoor was de bevolking der nieuwe geme<strong>en</strong>te<br />
.plotseling verdriedubbeld. <strong>De</strong> "circonscription des departem<strong>en</strong>ts"<br />
van 21 October 1811 vermeldt als aantal inwoners van<br />
Gramsberg<strong>en</strong> 413 <strong>en</strong> van de g<strong>en</strong>oemde buurtschapp<strong>en</strong> 850,<br />
zoodat de bevolking to<strong>en</strong> 1263 bedroeg. Ook de nieuwe indeeling,<br />
voorkom<strong>en</strong>de in het reglem<strong>en</strong>t van het bestuur t<strong>en</strong><br />
platr<strong>en</strong> lande in de provincie <strong>Overijssel</strong>, gearresteerd bij Kon.<br />
Bes!. van 21 Juli 1816, no. 5, die meer<strong>en</strong>deels weer e<strong>en</strong> terugkeer<br />
was tot de indeeling van vóór 1811, bracht géén verandering<br />
voor Gramsberg<strong>en</strong>, <strong>en</strong> sinds di<strong>en</strong> heeft de geme<strong>en</strong>te<br />
de in 1811 verkreg<strong>en</strong> gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> behoud<strong>en</strong>. <strong>De</strong> bevolking, die<br />
omstreeks 1840 nog slechts 1700 person<strong>en</strong> telde, bedraagt<br />
thans ruim 4200.<br />
7S) <strong>De</strong> registers, loop<strong>en</strong>de over de jar<strong>en</strong> 1795-1802 (1803) berust<strong>en</strong><br />
in het Rijksarchief te Zwolle.<br />
79) Ook Blokzijl had zich in 1795 eig<strong>en</strong> jurisdictie .aanqematiqd, die<br />
ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s in 1803 ophield:
BIJLAGE I.<br />
116<br />
Oudste heer<strong>en</strong> van Gramsberg<strong>en</strong>.<br />
H<strong>en</strong>drik van Gramsberg<strong>en</strong><br />
vermeld 1351 <strong>en</strong> 1366<br />
I 1__ -<br />
1<br />
Egbert van Gramsberg<strong>en</strong> Godevaert van Gramsberg<strong>en</strong><br />
vermeld 1351 vermeld 1351<br />
leeft nog 1402<br />
I<br />
H<strong>en</strong>drik van Gramsberg<strong>en</strong><br />
ambtmanv. Salland 1411<strong>en</strong> 1412<br />
t tussch<strong>en</strong> 1445 <strong>en</strong> 1447<br />
X Agnes van Wisch<br />
vermeld 1396<br />
11.r2d.?-(.'ti"l-
BIJLAGE II.<br />
item d<strong>en</strong>n Old<strong>en</strong>hoH<br />
item d<strong>en</strong>n Ny<strong>en</strong>hoeH<br />
item W<strong>en</strong>nynck<br />
item de TalinckhoH<br />
item Gelsinck<br />
item Grimerinnek<br />
item KattynckhoH<br />
item Lewerkinck<br />
item Elverkynck<br />
item Ro<strong>en</strong>ickhoeH<br />
item de twe ellick<br />
item Kerckeryn erve<br />
item al de salsted<strong>en</strong><br />
117<br />
Wartal zum Loser merke.<br />
sinn<strong>en</strong> gewaert.<br />
Dyt synt de Rotger de Wise war<strong>en</strong>n mach yn Loser marke<br />
item Wessel to Redesse<br />
item Willern Volkerinck<br />
item Arndt Wermeldinck<br />
item Wolter Reyninck<br />
1 wair<br />
1 wair<br />
1 wair<br />
1 wair<br />
1 wair<br />
1 wair<br />
1 wair<br />
1 wair<br />
1 wair<br />
1 wair<br />
1 wair<br />
wair<br />
<strong>en</strong>d borger<strong>en</strong>n bynn<strong>en</strong> Gramsberghe<br />
Gecollationiert <strong>en</strong>d ausculteirt uth <strong>en</strong><strong>en</strong><br />
legerboeck tho Gramsberghe dorch d<strong>en</strong><br />
gerichte schriver van Hard<strong>en</strong>borch Andreas<br />
Rodolphus.<br />
Concordat mith syn orig<strong>en</strong>al copia van word<strong>en</strong> tho<br />
word<strong>en</strong> by my Johann Trynder, ap<strong>en</strong>baer Notaris.<br />
J. Terinder.<br />
Register van eig<strong>en</strong>domsbewijz<strong>en</strong>, etc. etc. van<br />
Agnes van Ittersum, 1375-1563, fol. 70.
BIJLAGE III.<br />
118<br />
Wissel van hofhooriq<strong>en</strong>,<br />
1436 November 10.<br />
Ick H<strong>en</strong>derich van Grammesberge bek<strong>en</strong>ne <strong>en</strong>de betuge in<br />
dess<strong>en</strong> ap<strong>en</strong><strong>en</strong> breve, dat ich myt myn<strong>en</strong> vry<strong>en</strong> moetwyll<strong>en</strong><br />
mechtich gesandes lives <strong>en</strong>de gued<strong>en</strong> berade .vor my <strong>en</strong>de<br />
myne richte erffg<strong>en</strong>am<strong>en</strong> vercofft hebbe <strong>en</strong> verkop<strong>en</strong>, vry quit<br />
gelat<strong>en</strong> hebbe <strong>en</strong>de quit late ledich <strong>en</strong>de los, erffelich, ewelieh<br />
<strong>en</strong>de ummer mer Ludek<strong>en</strong> Roloff to Los<strong>en</strong> <strong>en</strong>de Bert<strong>en</strong> twyer<br />
echte sonne van all<strong>en</strong> eg<strong>en</strong>doem, anspraich <strong>en</strong>de horicheit,<br />
echt <strong>en</strong>de rechte .als hie my in plichtich gewest ys h<strong>en</strong>t up<br />
datum des breffes <strong>en</strong>de hebbe daervan verteg<strong>en</strong> <strong>en</strong>de verti<strong>en</strong><br />
alles rechtes, myt hande <strong>en</strong>de myt monde, also dat ich daer<br />
g<strong>en</strong>e recht, anspraich off horige echte mer an wacht<strong>en</strong> offte<br />
behold<strong>en</strong>ne byn tot g<strong>en</strong>ner tit, alse voer <strong>en</strong>e somme geldes<br />
de my tot myn<strong>en</strong> wyll<strong>en</strong> vol <strong>en</strong>de all wall betalt ys, <strong>en</strong>de<br />
hebbe voer hem wedder untfang<strong>en</strong> to <strong>en</strong>er rechter wessel<br />
Albert Zwan<strong>en</strong> sone t<strong>en</strong> Velde, de my also vernoget ys dat<br />
my <strong>en</strong>de myne erffg<strong>en</strong>am<strong>en</strong> daer alwege wal an g<strong>en</strong>og<strong>en</strong> sall.<br />
Ende ie H<strong>en</strong>derie van Grammesberge vursz. sal <strong>en</strong>de wyll<br />
·Ludek<strong>en</strong> vursz. <strong>en</strong>de syne erffq<strong>en</strong>am<strong>en</strong> des vursz. vrydoms<br />
war<strong>en</strong> <strong>en</strong>de rechte waerscop do<strong>en</strong> vor my <strong>en</strong>de myn<strong>en</strong> erffg<strong>en</strong>am<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong>de vort voer alle deg<strong>en</strong>e de des to rechte comm<strong>en</strong><br />
wyll<strong>en</strong> to all<strong>en</strong> tid<strong>en</strong>, waer, wanner <strong>en</strong> des noet <strong>en</strong>de te do<strong>en</strong><br />
ys, <strong>en</strong>de hy mach hem ker<strong>en</strong> <strong>en</strong>de w<strong>en</strong>d<strong>en</strong>, ga<strong>en</strong> <strong>en</strong>de sta<strong>en</strong> .<br />
<strong>en</strong>de var<strong>en</strong> waer hy wyll offt in eyn ander echte ga<strong>en</strong> waer<br />
em best g<strong>en</strong>oget, sonder weddersegg<strong>en</strong>t offt ovelmoet van<br />
my offte mynre erffg<strong>en</strong>am<strong>en</strong>, hier utgesecht alle argelist <strong>en</strong>de<br />
nye v<strong>en</strong>de, de hem in dess<strong>en</strong> vursz. vrydome hynder offte<br />
der<strong>en</strong> mag<strong>en</strong> tot <strong>en</strong>iger tit. In orkunde <strong>en</strong>de tuech der waerheit,<br />
sa hebbe ich Heuderich van Grammesberge vursz. voer<br />
my <strong>en</strong>de voer myn<strong>en</strong> recht<strong>en</strong> erffg<strong>en</strong>am<strong>en</strong> myn seqel h<strong>en</strong>ed<strong>en</strong><br />
an dess<strong>en</strong> breeff gehang<strong>en</strong>. Gegev<strong>en</strong> int jair ons Her<strong>en</strong> dus<strong>en</strong>t
119<br />
vierhundert sesse <strong>en</strong>de dartich, up sunte Mart<strong>en</strong>s av<strong>en</strong>t in<br />
d<strong>en</strong> wynter des hillig<strong>en</strong> biscops.<br />
Collationeert met sin rechte bezegelde principael<br />
<strong>en</strong>de accordeert met d<strong>en</strong> selv<strong>en</strong> van woirde tot<br />
, woirde by my Bernardum Casters, notarium, alsoe<br />
befund<strong>en</strong>.<br />
Register van eig<strong>en</strong>domsbewijz<strong>en</strong>, etc. etc. van<br />
Agnes van Ittersum, 1375-1563, foJ. 71.
BIJLAGE IV.<br />
120<br />
Belofte van inlossing van e<strong>en</strong> uit het hofgoed<br />
Herwerdinck verkochte r<strong>en</strong>te.<br />
1478 October 16•<br />
. lek Egberth Schonecamp bek<strong>en</strong>ne <strong>en</strong>d betuge in dess<strong>en</strong>n<br />
ap<strong>en</strong><strong>en</strong> besegeld<strong>en</strong> breve, dat var mi gekom<strong>en</strong> is in e<strong>en</strong> hoffgerichte<br />
dar ick sat tho gerichte na des old<strong>en</strong> havesrechte<br />
tho Gramsberge uth bevele der erbar juffer Agnes van der<br />
Ese van Gramsberge mit tw<strong>en</strong> hoHry<strong>en</strong>de als karnat<strong>en</strong> hir na<br />
beschrev<strong>en</strong> als ick mit regte solde, Rotger Herwerdinck ge~<br />
het<strong>en</strong> Swartecop, <strong>en</strong>de bekande var hem <strong>en</strong>d var sine erffg<strong>en</strong>am<strong>en</strong>,<br />
dat he vorwilkort hadde <strong>en</strong>d overgegev<strong>en</strong>, wilkorde<br />
<strong>en</strong>d overgaff der erbar myne jonHer Agnes van der Ese van<br />
Gramsberge voirsz, <strong>en</strong>d or<strong>en</strong> erffg<strong>en</strong>am<strong>en</strong> dat lie weder inlos<strong>en</strong>,<br />
vry<strong>en</strong> <strong>en</strong>d quit<strong>en</strong> sal <strong>en</strong>d wil bynn<strong>en</strong> ses jar<strong>en</strong> na datum<br />
desses breffs alsulke derdehalff mudde rogg<strong>en</strong> yarlixker r<strong>en</strong>the<br />
als Rotger vorsz. mith cons<strong>en</strong>te der erbar mynerjuffer voirsz.<br />
Johan Nisinck, borgere toe Cavaerd<strong>en</strong> vercofft hefft by ver-<br />
Iuest des erves <strong>en</strong>de guedes, gehiet<strong>en</strong> Herwerdinck, daer die<br />
voersz. derdehalff mudde rogg<strong>en</strong> iaerlicker reut<strong>en</strong> uth vercofft<br />
<strong>en</strong>de versegelt is, beleg<strong>en</strong> mit Sin<strong>en</strong> oeld<strong>en</strong> <strong>en</strong>de ny<strong>en</strong><br />
toebehoir<strong>en</strong> in der marck<strong>en</strong> <strong>en</strong>de burscap toe Holtheme in<br />
d<strong>en</strong> kerspel <strong>en</strong>de gerichte van Hard<strong>en</strong>berge <strong>en</strong>de e<strong>en</strong> hoffguet<br />
is der erbaire myner juffer voersz. End wert sake, dat<br />
Rotger voirsz. ofte sine erHg<strong>en</strong>am<strong>en</strong> de voirsz. derdehalff<br />
mudde rogg<strong>en</strong> jarlicker r<strong>en</strong>te niet inlosede, vryede ofte quitede<br />
binn<strong>en</strong> d<strong>en</strong> ses jar<strong>en</strong> vorsz. so mach de erbar min juffer Agnes<br />
van der Ese van Gramsberge ofte or erffg<strong>en</strong>am<strong>en</strong> de vorschrev<strong>en</strong><br />
derdehalH mudde rogg<strong>en</strong> jarlicker r<strong>en</strong>te inlos<strong>en</strong><br />
vry<strong>en</strong> <strong>en</strong>de quit<strong>en</strong> van Johan Nismek <strong>en</strong>d van sin<strong>en</strong> erffqe-<br />
. nam<strong>en</strong> wanner er des g<strong>en</strong>oget tho all<strong>en</strong> tid<strong>en</strong> tussch<strong>en</strong> sunte<br />
Mart<strong>en</strong> <strong>en</strong>de myddewinter anbehalt min juffer voirsz, ofte<br />
are erffg<strong>en</strong>a~<strong>en</strong> elk mudde vor veer <strong>en</strong>d twintich amsquld<strong>en</strong>,
121<br />
teynn Groninger swarte stuvers -vor eIk<strong>en</strong> guld<strong>en</strong>. <strong>en</strong>de so<br />
sal datvoirsz. erve <strong>en</strong>d guet gehet<strong>en</strong> Herwerdinck mit sin <strong>en</strong><br />
thobehor<strong>en</strong> als voirsz. is der erbar myner juffer Agnes van<br />
der Ese van Gramsberge <strong>en</strong>d or<strong>en</strong> erffg<strong>en</strong>am<strong>en</strong> allins vcrvall<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong>d tho hove ledich wes<strong>en</strong> sunder <strong>en</strong>ich besprek, teg<strong>en</strong>segg<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong>d besper<strong>en</strong> van Rotger van sin<strong>en</strong>t oft sine erffge-<br />
nam<strong>en</strong> weg<strong>en</strong> .. Sunder alle argelist. Hir wer<strong>en</strong> an <strong>en</strong>d aver<br />
als hoffry<strong>en</strong>de als Lambert van Arkle <strong>en</strong>d Johan Myerman<br />
<strong>en</strong>d mer guede lude g<strong>en</strong>och, bystanders des hoffgerichtes. In<br />
orkunde der warheit <strong>en</strong>d in <strong>en</strong> getuech des gerichtes.. so<br />
hebbe ick Egbert Schonecamp in dess<strong>en</strong> sa k<strong>en</strong> hoffrichter<br />
vcirsz. emme bede wïll<strong>en</strong> Rotgers voirsz min segel beried<strong>en</strong><br />
an dess<strong>en</strong> breff gehang<strong>en</strong> <strong>en</strong>d emme merre vest<strong>en</strong>issealler<br />
punct<strong>en</strong> voirsz .. so hebbe ick Rotger Herwerdinck voirsz. gebed<strong>en</strong><br />
d<strong>en</strong>n erbar<strong>en</strong>n Rotger van Groesbeke dess<strong>en</strong> breff med<br />
var mi <strong>en</strong>d vor myne erffg<strong>en</strong>am<strong>en</strong> tho bezegel<strong>en</strong>. dat ick<br />
Rotger van Grossbeke vorsz. urnme des voirsz. Rotgers bede<br />
will<strong>en</strong>n <strong>en</strong>d tho mere vest<strong>en</strong>isse gerne gedan hebbe. Gegev<strong>en</strong><br />
in d<strong>en</strong> jare unses Hern dus<strong>en</strong>t vierhundert achte <strong>en</strong>de sov<strong>en</strong>tich,<br />
des Fryedages nae sunte Kalixtus dach des hillig<strong>en</strong><br />
pawes.<br />
Collationeert met sin rechte volle bezegelde prin-<br />
.cipael unde accordeert myt d<strong>en</strong> selv<strong>en</strong> van woirde<br />
tot woirde by my Bernardum Costers gemein notarium<br />
alsoe befund<strong>en</strong>.<br />
Register van eig<strong>en</strong>domsbewijz<strong>en</strong>. etc. etc. van<br />
Agnes van Ïttersurn, 1375-1563. fol. 24 verso.
BIJLAGE V.<br />
122<br />
Extract uit het magescheid der drie erfg<strong>en</strong>am<strong>en</strong><br />
. van Gramsberg<strong>en</strong> de anno 1530.<br />
Item die pastorie mytter coisterie sull<strong>en</strong> van gemelt<strong>en</strong> drie<br />
erffg<strong>en</strong>am<strong>en</strong> vergev<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> alternatis vicibus, des saIl Rei~<br />
ner van Coverd<strong>en</strong> und sine erv<strong>en</strong> die erstegyffter syn. Die<br />
weduwe van Aesswyn und aire. erffg<strong>en</strong>am<strong>en</strong> die anderde •<br />
. [ohan van Ittersum und sine erffg<strong>en</strong>am<strong>en</strong> die darde gyffter<br />
und allet der weg<strong>en</strong> th<strong>en</strong> ewyg<strong>en</strong> dag<strong>en</strong> duer<strong>en</strong>de: vorder<br />
saIl Reiner van Coverd<strong>en</strong> und sine erffg<strong>en</strong>am<strong>en</strong> gyffters syn<br />
und bliv<strong>en</strong> der vicari<strong>en</strong> Sancti Bonifacii und Sancte Catharine.<br />
item Johan van Ittersum und sine erffg<strong>en</strong>am<strong>en</strong> sull<strong>en</strong> gyffters<br />
syn und bliv<strong>en</strong> der vicari<strong>en</strong> Sancte Margarete. item Agnes<br />
van UIleft wede. vursz. und aire erffg<strong>en</strong>am<strong>en</strong> sull<strong>en</strong> gyffters<br />
syn und bliv<strong>en</strong> der vicari<strong>en</strong> onsser liever frauw<strong>en</strong> und Sancte<br />
Anne und Sancti Anthonii. So dan uytter erffg<strong>en</strong>am<strong>en</strong> guede<br />
vyffthi<strong>en</strong> mud rogg<strong>en</strong> jairr<strong>en</strong>t<strong>en</strong> in die vicarie vursz. tot<br />
ewig<strong>en</strong> dag<strong>en</strong> duer<strong>en</strong>de verseqelt, so saIl yder vursz. erffg<strong>en</strong>aam<br />
sin <strong>en</strong> andeyll, nem<strong>en</strong>tlick<strong>en</strong> vyff molder rogg<strong>en</strong> des<br />
jaers dair inne betal<strong>en</strong> mytt<strong>en</strong> behaelde, dair des erffg<strong>en</strong>am<strong>en</strong><br />
vursz. wylcke belyeffd<strong>en</strong> syn<strong>en</strong> andeyll uyt syn<strong>en</strong> guet ta<br />
Iry<strong>en</strong>, maich hy doin und yder mudde ,rogg<strong>en</strong> Ioiss<strong>en</strong> myt<br />
twelliff gold<strong>en</strong> guld<strong>en</strong> offte die weerde; des saIl die collatoir<br />
verband<strong>en</strong> syn sulcke p<strong>en</strong>nong<strong>en</strong> in behueff der vicari<strong>en</strong> und<br />
di<strong>en</strong>stes Gades Almechtich weder tho belegg<strong>en</strong>. Item yder erff-<br />
g<strong>en</strong>aam saIl syn jair hebb<strong>en</strong>vdie eyne nha d<strong>en</strong> ander<strong>en</strong> d<strong>en</strong><br />
. richter bynn<strong>en</strong> Gramsberge und d<strong>en</strong> holtrichter aver die holtgericht<strong>en</strong><br />
to seitt<strong>en</strong> by also se dieselve lyeckmetich to bedriv<strong>en</strong><br />
und die eine vur d<strong>en</strong> a<strong>en</strong>der<strong>en</strong> in syn<strong>en</strong> jair derweg<strong>en</strong><br />
gein holt houw<strong>en</strong>. noch to g<strong>en</strong>iet<strong>en</strong>. dan noch ander broick<strong>en</strong><br />
als holtrichter in der tyt verfall<strong>en</strong> mach g<strong>en</strong>iet<strong>en</strong>. beholteliek<strong>en</strong><br />
yder<strong>en</strong> erffg<strong>en</strong>am<strong>en</strong> sine schulde aver sine togedeylde<br />
luede myt syns selffs di<strong>en</strong>ers uyt to forder<strong>en</strong>. Dair b<strong>en</strong>eff<strong>en</strong>s
123<br />
so synt die eyg<strong>en</strong> höffhorig<strong>en</strong> und koirmetsche lued<strong>en</strong> der<br />
dri<strong>en</strong> erffg<strong>en</strong>am<strong>en</strong> in dry<strong>en</strong> deyl<strong>en</strong> gelieckt und in dri<strong>en</strong><br />
cedul<strong>en</strong> gescrev<strong>en</strong>, die cedul<strong>en</strong> durch d<strong>en</strong> maichqescheitsfrund<strong>en</strong><br />
vursz. oick onderha(n)tteick<strong>en</strong>t und d<strong>en</strong> erffg<strong>en</strong>am<strong>en</strong><br />
ytelick die sine behandet und avergegev<strong>en</strong> synt myt vurbehaelde<br />
oire eyg<strong>en</strong> luede die niet in die cedul<strong>en</strong> avergegev<strong>en</strong><br />
sta<strong>en</strong>, gemelte erffg<strong>en</strong>am<strong>en</strong> int gelicke.<br />
Processtukk<strong>en</strong> van de Klaring 1546.<br />
Reinier van Aeswijn contra Anna van Merveld.<br />
Bijlage B.
BIJLAGE VI.<br />
124<br />
Besate van inwoners van Gramsberg<strong>en</strong> voor het<br />
schout<strong>en</strong>gericht van Hard<strong>en</strong>berg <strong>en</strong> omgekeerd.<br />
Anno etc. XLIX d<strong>en</strong> VI N ovembris.<br />
Up d<strong>en</strong> sulv<strong>en</strong> dach quam int gerichte Lambert Oding .van<br />
Gramssberge <strong>en</strong>de becande mytz war<strong>en</strong> word<strong>en</strong> <strong>en</strong>de mytz<br />
syn<strong>en</strong> eeth, dair hye dorch bedwanck <strong>en</strong>de bezate des gerichtes<br />
van Geert de Wyse tgedrung<strong>en</strong> wert, etc.<br />
Anno LIl altera Katrinae.<br />
Op dach vurss. quam int gerichte Lambert Oding, scultz<br />
tGramsberge <strong>en</strong>de becande ter instantie des erntvest<strong>en</strong> <strong>en</strong>de<br />
vromm<strong>en</strong> H<strong>en</strong>rick van Mervelt, in name syns onmondig<strong>en</strong><br />
so<strong>en</strong>s, de hem myt bezate ant gerichte gedrung<strong>en</strong> heft om<br />
syn wytscap tsegg<strong>en</strong>, etc.<br />
Anno LIllI d<strong>en</strong> lest<strong>en</strong> Octobris.<br />
Op d<strong>en</strong> sulv<strong>en</strong> dach quam int gerichte Wyllem Ol<strong>en</strong> <strong>en</strong>de<br />
sachte: heer richter, so ick gyster<strong>en</strong> verled<strong>en</strong> to Gramssberge<br />
besatet sy geword<strong>en</strong> van juffer van Mervelt. niet wett<strong>en</strong>de<br />
wairom, suss heb ick my niet wyll<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> var d<strong>en</strong> gerichte<br />
~Gramsberge, dan var d<strong>en</strong> richter van Hard<strong>en</strong>berch, d<strong>en</strong><br />
sulv<strong>en</strong> de juffer sulves bynn<strong>en</strong> Gramsberge inhaelt om dat<br />
recht to sytt<strong>en</strong>, <strong>en</strong>de heb gesacht sye solde my als huyd<strong>en</strong><br />
t<strong>en</strong> Hardeaboreh volg<strong>en</strong> <strong>en</strong>de doin hor ansprake, iek wolde<br />
hör hyr rechtz pleg<strong>en</strong>; sus heb ick hoir huytiqes dages verbeidet<br />
an d<strong>en</strong> avant omdat sy niet segg<strong>en</strong> dorff, ick dat recht<br />
ontwecket <strong>en</strong>de heb my ontsat<strong>en</strong> Iat<strong>en</strong>. V rage dairom, dewyle<br />
juHer Mervelt niet <strong>en</strong> cumpt <strong>en</strong>de doet hor ansprake,<br />
wes ick gewonn<strong>en</strong> heb <strong>en</strong>de sye verlor<strong>en</strong> <strong>en</strong>de des eyns recht<strong>en</strong><br />
ordel.<br />
Dit ordel be<strong>stad</strong>et an Herm<strong>en</strong> Janss van Berg<strong>en</strong>theim, de<br />
der wysinge to done verweygeringe dede, <strong>en</strong>de want hye dair<br />
to gedrong<strong>en</strong> wordt myt verp<strong>en</strong>inge, wysede hye var recht<br />
dat juffer Mervelt in de ancast<strong>en</strong> na lantrechte solde vervall<strong>en</strong><br />
syn <strong>en</strong>de Wyllem vursz. solde de besate loss <strong>en</strong>de gevryet<br />
wes<strong>en</strong>.<br />
Uit het gerichtsprotokol van het schoutambt<br />
Hard<strong>en</strong>berg van 1542-1554.
[<br />
BIJLAGE VII.<br />
125<br />
Verkoop van e<strong>en</strong> roqqe-r<strong>en</strong>te door de<br />
kerkmeesters van Gramsberg<strong>en</strong>.<br />
1458 September 28.<br />
Wy Bernardus Storm <strong>en</strong>d Johann Eqbertis zone, in tit raet-<br />
lude <strong>en</strong>d kercmeisters sunte Bonefacius <strong>en</strong>d derhillig<strong>en</strong> kerk<strong>en</strong>n<br />
tho Granisberge, bek<strong>en</strong>n<strong>en</strong> <strong>en</strong>d betug<strong>en</strong> mit des<strong>en</strong>n<br />
ap<strong>en</strong><strong>en</strong> breve, dat wy var uns <strong>en</strong>d unse nakomelinge alse<br />
kerckmeisters <strong>en</strong>d. des gem<strong>en</strong><strong>en</strong>n kerspel van Gramsberge<br />
voerkaft hebb<strong>en</strong> <strong>en</strong>d vorcoep<strong>en</strong> erfflicke ewelicke <strong>en</strong>d ummermer<br />
stedes er ( f) kopes Geerde van der Lind<strong>en</strong>, H ylIe sin<strong>en</strong><br />
echt<strong>en</strong> wive <strong>en</strong>d or<strong>en</strong> erffg<strong>en</strong>am<strong>en</strong> <strong>en</strong>e stede mudde guedes<br />
drog<strong>en</strong>n pacht rogg<strong>en</strong>n des jairs jarlicker r<strong>en</strong>t<strong>en</strong> Zwollischer<br />
staetmarket maete over <strong>en</strong>d uth twe stucke roggelandes als<br />
de Ul<strong>en</strong>nkamp <strong>en</strong>d dar noch <strong>en</strong> stucke lande tho als de ge~<br />
leg<strong>en</strong> sint in der buerschuep <strong>en</strong>d marcke up d<strong>en</strong> essche tho<br />
Diffel<strong>en</strong>n <strong>en</strong>d in d<strong>en</strong>n kerspel van Hemisse <strong>en</strong>d gerichte van<br />
d<strong>en</strong>. Hard<strong>en</strong>berghe umme <strong>en</strong>e summa geldes de uns vul <strong>en</strong>de<br />
all wal betaelt is van Gerde <strong>en</strong>d Hill<strong>en</strong>n voirsz. tho unse<br />
will<strong>en</strong>n <strong>en</strong>n hebb<strong>en</strong>n dit voirsz mudde rogg<strong>en</strong>n jairlicker<br />
\<br />
r<strong>en</strong>the upgedraq<strong>en</strong> <strong>en</strong>d upgelaet<strong>en</strong> <strong>en</strong>d dar van vorteg<strong>en</strong>n<br />
mith hande <strong>en</strong>de mit monde mit aller uplatinge <strong>en</strong>d vertichnisse<br />
als recht was tho behoeff <strong>en</strong>d darmede overgegev<strong>en</strong> Gerde<br />
<strong>en</strong>d. Hill<strong>en</strong>n vorsz. <strong>en</strong>d or<strong>en</strong> erffq<strong>en</strong>am<strong>en</strong> alles rechtes <strong>en</strong>d<br />
ansprake als wy <strong>en</strong>d unse hillige kerke tho Gramsberge vorsz.<br />
dair aldus langhe dairan gehat hebberm. des der mudde twe<br />
sint, dat <strong>en</strong>e der hillig<strong>en</strong>n kerk<strong>en</strong>n voirsz, dat Gert <strong>en</strong>d Hille<br />
vorsz. <strong>en</strong>d are erffg<strong>en</strong>am<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> sol<strong>en</strong>n <strong>en</strong>de dat ander<br />
mud rogg<strong>en</strong>n voirsz, hart in de kosterye tho Gramsberge <strong>en</strong>d<br />
wellick lant vorsz. BerteIt t<strong>en</strong> Have nu al onder hevet, also<br />
dat wy noch nymant van uns noch uns<strong>en</strong> nakomeling<strong>en</strong> kerckmeisters<br />
van unser kerk<strong>en</strong>n vorsz. g<strong>en</strong> recht noch ansprake<br />
bhold<strong>en</strong>n <strong>en</strong>d hebberm yn ge<strong>en</strong>releyewis <strong>en</strong>d Gert <strong>en</strong>d Hille
126<br />
vorsz. <strong>en</strong>d are erffg<strong>en</strong>am<strong>en</strong> mit dess<strong>en</strong> vorsz. mudde don<br />
<strong>en</strong>d lat<strong>en</strong> mage tot or<strong>en</strong>n eyg<strong>en</strong> will<strong>en</strong> woe em g<strong>en</strong>oget,<br />
unnbekro(n)t <strong>en</strong>de wedersegg<strong>en</strong>n van uns <strong>en</strong>d unse nakomelinge<br />
kerckmeisters desser vorsz. kerk<strong>en</strong>n <strong>en</strong>d dit vorsz. mudde<br />
rogg<strong>en</strong> alle jar tho up sunte Mert<strong>en</strong> in d<strong>en</strong> winter ofte binn<strong>en</strong><br />
veerty<strong>en</strong> dag<strong>en</strong> darna unversomet tho pachtrechte or<strong>en</strong>n unbekummerd<strong>en</strong>n<br />
schadelos<strong>en</strong> rogg<strong>en</strong>n tho lever<strong>en</strong> in oer huss<br />
tho Gramsberqe, <strong>en</strong>d wert sake dat desse betalinge nicht<br />
(<strong>en</strong>?) geschede up dess<strong>en</strong>n vorsz. termin in all<strong>en</strong> maner<strong>en</strong>n<br />
als vorsz. stet, so mannickwerve als dat gescheede mog<strong>en</strong><br />
Gert <strong>en</strong>d Hille vorsz. ofte are erffg<strong>en</strong>am<strong>en</strong> dit vorsz. mudde<br />
rogg<strong>en</strong> <strong>en</strong>d bewislick<strong>en</strong>n schad<strong>en</strong>n, d<strong>en</strong> se darby hadd<strong>en</strong>n,<br />
p<strong>en</strong>d<strong>en</strong> oH don p<strong>en</strong>d<strong>en</strong> mith <strong>en</strong><strong>en</strong> dagelix richter ofte mit<br />
sin<strong>en</strong> geward<strong>en</strong>n bod<strong>en</strong>n unverclaget vor jemande over <strong>en</strong>d<br />
uth dess<strong>en</strong>n vorsz. lande tho Diffel<strong>en</strong>n oH van besitter <strong>en</strong>d<br />
gebrueker .desses landes vorsz. <strong>en</strong>n dels ofte ellic besunderlinge<br />
<strong>en</strong>d mith d<strong>en</strong> pand<strong>en</strong> vort tho var<strong>en</strong>n als m<strong>en</strong>' mith<br />
pand<strong>en</strong> pleget tho do<strong>en</strong>e ofte mith <strong>en</strong><strong>en</strong> qestlick<strong>en</strong> rechte in<br />
tho winn<strong>en</strong>; dat <strong>en</strong>e recht d<strong>en</strong> ander<strong>en</strong> niet to hinder<strong>en</strong>n, dat<br />
sa} allicke stede <strong>en</strong>d vast wes<strong>en</strong>n, g<strong>en</strong>e wer darteq<strong>en</strong>n- tho<br />
done, g<strong>en</strong>es rechtes gestelick oH wertlick noch mit g<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
punt<strong>en</strong> de uns ofte uns<strong>en</strong> nakomelinge als kercmeisters unser<br />
kerk<strong>en</strong>n voirsz. dairin tho baete <strong>en</strong>d Geerde <strong>en</strong>d Hill<strong>en</strong> voirsz.<br />
oH or<strong>en</strong>n erHg<strong>en</strong>am<strong>en</strong> dairin tho hinder muechte kom<strong>en</strong>n.<br />
End lav<strong>en</strong> vort var unns <strong>en</strong>nd unse nakomelinge als kerckmeisters<br />
unnser- kerk<strong>en</strong>n vorsz. Gerde <strong>en</strong>d Hill<strong>en</strong> voirsz. <strong>en</strong>nd<br />
or<strong>en</strong> erffg<strong>en</strong>am<strong>en</strong> tho vry<strong>en</strong>n <strong>en</strong>d tho war<strong>en</strong>n <strong>en</strong>d rechte<br />
wairschap tho done tho lantrechte <strong>en</strong>d voir alle deg<strong>en</strong>e de<br />
darup tho sprek<strong>en</strong>n <strong>en</strong>d des tho rechte kom<strong>en</strong> will<strong>en</strong>n, woe<br />
<strong>en</strong>d wo vake hem des noet <strong>en</strong>d tho do<strong>en</strong>e is, sunder argelist.<br />
End vort sa bek<strong>en</strong>ne wy dat wy vair uns <strong>en</strong>d unse naekomelinge<br />
als kerckmeisters unser kerk<strong>en</strong>n voirsz. dat wy over-<br />
gegev<strong>en</strong> hebberin <strong>en</strong>de overgev<strong>en</strong> mith dess<strong>en</strong>n selv<strong>en</strong> breve<br />
Gerde <strong>en</strong>d Hill<strong>en</strong> vorsz. <strong>en</strong>d or<strong>en</strong>n erHg<strong>en</strong>am<strong>en</strong> erfflike <strong>en</strong>d<br />
ewelicke stedes erf£kopes <strong>en</strong><strong>en</strong> bref, sprek<strong>en</strong><strong>en</strong> van <strong>en</strong><strong>en</strong><br />
".
(<br />
127<br />
sted<strong>en</strong>n mudde rogg<strong>en</strong> des jars [airliker r<strong>en</strong>the van Johann<br />
van d<strong>en</strong> lande na utwising des besegeld<strong>en</strong> breves dat mudde<br />
rogg<strong>en</strong> voirsz. in tho man<strong>en</strong>, yn tho winn<strong>en</strong> <strong>en</strong>d up tho<br />
boer<strong>en</strong>n <strong>en</strong>d dair med tho done <strong>en</strong>d tho lat<strong>en</strong>n erfflike gelike<br />
dess<strong>en</strong> ander<strong>en</strong> van Diffel<strong>en</strong>n. End vort sint vorword<strong>en</strong>. we<br />
holder is deses breves mith will<strong>en</strong> Gerdes- <strong>en</strong>d Hill<strong>en</strong> vorsz.,<br />
de is maner <strong>en</strong>d upboerer desser mudde vorsz. sunder argelist.<br />
In oerkund<strong>en</strong>d tuech der wairheit alle desser voirsz. punt<strong>en</strong>n,<br />
w<strong>en</strong>t wy Bernardus Storm <strong>en</strong>d Johan Eqbertesso<strong>en</strong>, kercmeisters<br />
voirsz. in der tit der hillig<strong>en</strong>n kerck<strong>en</strong>n tho Gramsberge<br />
voirsz. selver g<strong>en</strong> segel <strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>, <strong>en</strong>d umme de mere vest<strong>en</strong>isse<br />
will<strong>en</strong>, soe hebbe wy gebed<strong>en</strong> Egbert Sc<strong>en</strong>ekamp. in der<br />
tit amptman der herschuep van Gramsberge, dess<strong>en</strong> breff voir<br />
uns <strong>en</strong>d unnse nakomelinge kerckmeisters unser hillig<strong>en</strong> kerk<strong>en</strong>n<br />
tho Gtamsberge tho besegel<strong>en</strong>n. End ick Egbert Schonecamp<br />
umme bede will<strong>en</strong> Bernardus Storm <strong>en</strong>d Johann Egberts<br />
sone, in der tit kerckmeisters der hillig<strong>en</strong> kerck<strong>en</strong> tho Gramsberge<br />
voirsz., so hebbe ick myn segel b<strong>en</strong>ed<strong>en</strong> an dess<strong>en</strong>n<br />
breff gehang<strong>en</strong>. Gegev<strong>en</strong> in d<strong>en</strong> jare uns Hern dus<strong>en</strong>t verhundert<br />
achte <strong>en</strong>d viftich up sunte Michelsav<strong>en</strong>t des hillig<strong>en</strong><br />
aers<strong>en</strong>gels.<br />
Collationeert met sin rechte volle bezegelde oriqinael<br />
unde accordeert myt dem selvyge van woirde<br />
tot woirde by my Bernardum Costers, gemeyn<br />
notarium alsoe befund<strong>en</strong>.<br />
Register van eig<strong>en</strong>domsbewijz<strong>en</strong>. etc. etc. van'<br />
Agnes van Ittersum, 1375~1563. fol. 33 verso.
BIJLAGE VIII.<br />
128<br />
Verkoop door de erfg<strong>en</strong>am<strong>en</strong> van de Holthemer marke<br />
van e<strong>en</strong> stuk land, waarvan dekoopsom aan de<br />
kerkmeesters van Gramsberg<strong>en</strong> is geschonk<strong>en</strong>.<br />
1517 Augustus 28.<br />
W y Reynolt van Covord<strong>en</strong>,' Reynolt van Asewyn, Johan<br />
vann Ittersom, Otto van Vilster<strong>en</strong>, <strong>De</strong>rick van Ste<strong>en</strong>wiek,<br />
Roloff Sc<strong>en</strong>ekamp. Clawes van Vilster<strong>en</strong>, Godeffridus <strong>De</strong>ld<strong>en</strong>,<br />
prior to Zibecchello, van weg<strong>en</strong> des gansse <strong>en</strong>de gem<strong>en</strong>e<br />
conv<strong>en</strong>tes, Ludeck<strong>en</strong> Hermanssone R<strong>en</strong>emerinc, Egbert R<strong>en</strong>emerinck,<br />
Harm<strong>en</strong> de Wise, H<strong>en</strong>derich t<strong>en</strong> Le<strong>en</strong>grav<strong>en</strong>, Ber<strong>en</strong>t<br />
th<strong>en</strong> Ny<strong>en</strong>huess, erffg<strong>en</strong>am<strong>en</strong> der mark<strong>en</strong> to Holtheem, ge~<br />
leg<strong>en</strong> in d<strong>en</strong> kaerspel van d<strong>en</strong> Hard<strong>en</strong>berger, bek<strong>en</strong>ne, bely<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong>de betug<strong>en</strong> dat wy vermitz cons<strong>en</strong>t vulwort <strong>en</strong>de<br />
todo<strong>en</strong> der gem<strong>en</strong>er marchg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong> puerlich om Gades wyll<strong>en</strong><br />
voer ons <strong>en</strong>de unss<strong>en</strong> erffg<strong>en</strong>am<strong>en</strong> gegev<strong>en</strong> hebbe <strong>en</strong>de gev<strong>en</strong><br />
vermitz kracht desses breffes in der hylliger karke to Grammesberge,<br />
de vermitz unqelucke eyn part als dat spierseI <strong>en</strong>de<br />
holtweerich des tor<strong>en</strong>s myt d<strong>en</strong> kloek<strong>en</strong> verbrant <strong>en</strong>de versmolt<strong>en</strong><br />
synt, eyn stucke landes gehet<strong>en</strong> de Noertmaet, ge~<br />
leg<strong>en</strong> tusch<strong>en</strong> der weide, de in voertid<strong>en</strong> to Santi Anthonii<br />
altaer to Grammesberge gegev<strong>en</strong> ys, unde d<strong>en</strong> old<strong>en</strong> water,<br />
streck<strong>en</strong>de hav<strong>en</strong> an d<strong>en</strong> waterganek de daer de marke tho<br />
Holtheme dale loep bes in dat olde water, b<strong>en</strong>ed<strong>en</strong> ror<strong>en</strong>de<br />
an Ludek<strong>en</strong> Beckers welde, to volstheder kloek<strong>en</strong> tot Gades<br />
d<strong>en</strong>st weder mach<strong>en</strong> to lath<strong>en</strong>, in vorwerd<strong>en</strong>. dat de kaerckmeisters<br />
to Grammesberge dat stucke landes vursz. sold<strong>en</strong><br />
Iat<strong>en</strong> upsla<strong>en</strong> by der kerss<strong>en</strong>, emme t<strong>en</strong> hogest<strong>en</strong> p<strong>en</strong>nynek<br />
to behoeH der kloek<strong>en</strong> vursz. to verkop<strong>en</strong>, <strong>en</strong>de oHte alsdan<br />
emant van d<strong>en</strong> erffg<strong>en</strong>am<strong>en</strong> daer gadinge an hadde, solde<br />
der naesthe daer to syn <strong>en</strong>de dat hold<strong>en</strong> vor <strong>en</strong><strong>en</strong> ander<strong>en</strong>,<br />
daer de erbere Johan van Itterssom, droste to Isselmud<strong>en</strong>,<br />
d<strong>en</strong> slaech aH untfang<strong>en</strong> hefft als voer sev<strong>en</strong>tich gold<strong>en</strong><br />
gulderi, die hie der vursz. kark<strong>en</strong> to Grammesberge vul <strong>en</strong>de
129<br />
al betalt hefft. Hier omme sso hebb<strong>en</strong> wy gem<strong>en</strong>e erffg<strong>en</strong>am<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong>de marchg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong> der mark<strong>en</strong> vursz. voer ons <strong>en</strong>de unsse<br />
erffg<strong>en</strong>am<strong>en</strong> verteg<strong>en</strong> <strong>en</strong>de uplatinge geda<strong>en</strong>, verti<strong>en</strong> <strong>en</strong>de<br />
do<strong>en</strong> uplatinge myt han de <strong>en</strong>de myt monde <strong>en</strong>de in kraefft<br />
desses breves van d<strong>en</strong> vursz. stucke Jantz, gehet<strong>en</strong> die Nortmaet,<br />
so de geleg<strong>en</strong>heit vorb<strong>en</strong>oempt ystoe behoeff Johan<br />
van Itterssom, Sophi<strong>en</strong> van Coverd<strong>en</strong>. synre husfrow<strong>en</strong> <strong>en</strong>de<br />
or<strong>en</strong> erffg<strong>en</strong>am<strong>en</strong>, angese<strong>en</strong> Johan van Itterssom vursz. der<br />
kark<strong>en</strong> vursz. betalinghe geda<strong>en</strong> hefft- als vursz. ys also dat<br />
Johan, juffer Sophia <strong>en</strong>de ore erffg<strong>en</strong>am<strong>en</strong> dat vorsz. lant<br />
ewelick ter erffelicke besytting gebruck<strong>en</strong>, besytt<strong>en</strong>, ker<strong>en</strong>,<br />
w<strong>en</strong>d<strong>en</strong> <strong>en</strong>de lat<strong>en</strong> moge but<strong>en</strong> uns <strong>en</strong>de unss<strong>en</strong> erffg<strong>en</strong>am<strong>en</strong>.<br />
ovellmoet <strong>en</strong>de teg<strong>en</strong>segg<strong>en</strong>. Ende wy voerb<strong>en</strong>oempte erffg<strong>en</strong>am<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong>de marchg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong> vorsz.lav<strong>en</strong> Johan van Itterssom,<br />
Sophia synre huisfrowe<strong>en</strong> <strong>en</strong>de ore erffg<strong>en</strong>am<strong>en</strong> des to war<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong>de rechte waerscop to do<strong>en</strong> voer ons <strong>en</strong>de unsse erffqe-<br />
nam<strong>en</strong> <strong>en</strong>de vor aIle deg<strong>en</strong>ne, de des to recht kom<strong>en</strong> wyll<strong>en</strong>,<br />
sunder all argelist. Hyer wer<strong>en</strong> an <strong>en</strong>de aver Johan Santinc,<br />
Johan Kremer als kaerckmeisters der kark<strong>en</strong> vursz. die de<br />
betalynge der sov<strong>en</strong>tich gold<strong>en</strong> guld<strong>en</strong> untfang<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>,<br />
<strong>en</strong>de mer gueder luede g<strong>en</strong>oech. In erkunde unde in eyn ge~<br />
tuech der waerheit, so hebbe wy Reynolt van Coverd<strong>en</strong>, ReynoIt<br />
van Asewyn, Otto van Vilster<strong>en</strong> <strong>en</strong>de Clawes van Vil-<br />
.ster<strong>en</strong> unsse segel voer uns, voer unss<strong>en</strong> erffg<strong>en</strong>am<strong>en</strong> unde<br />
mede voer de b<strong>en</strong>oemd<strong>en</strong> vursz. gem<strong>en</strong>e erffg<strong>en</strong>am<strong>en</strong> <strong>en</strong>de<br />
marchg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong>, want sy sampt <strong>en</strong>de eyn ittlich voer hem unde<br />
syne erffg<strong>en</strong>am<strong>en</strong> dat bevorwert <strong>en</strong>de belevet hebb<strong>en</strong>, an<br />
dess<strong>en</strong> breH gehang<strong>en</strong>. Gegev<strong>en</strong> in d<strong>en</strong> iaer onss Her<strong>en</strong><br />
dus<strong>en</strong>t vyffhundert <strong>en</strong>de sov<strong>en</strong>thi<strong>en</strong>, des V rydages nae Sancti<br />
Bartholomey apostoli.<br />
Collationeert met sin rechte velle bezegelde principael,<br />
<strong>en</strong>de accordeert met d<strong>en</strong> selvyg<strong>en</strong> van woirde<br />
tot woirde by my Bernardum Costers,g~meyn<br />
notarium alsoe befund<strong>en</strong>.<br />
Register van eig<strong>en</strong>domsbewijz<strong>en</strong>, etc. etc. van<br />
Agnes van Ittersum, 1375-1563, fol. 57 verso.<br />
9.
BIJLAGE IX.<br />
130<br />
Belofte van H<strong>en</strong>ricus Schonekampt vicariste Gramsberq<strong>en</strong>,<br />
dat hij jaarlijks vier mud rogge zal gev<strong>en</strong> <strong>en</strong> na d<strong>en</strong> dood<br />
van H<strong>en</strong>drik van Gramsberg<strong>en</strong> maandelijks e<strong>en</strong> vigilie<br />
zal houd<strong>en</strong>t etc.<br />
1435 April 23.<br />
lek H<strong>en</strong>neus Schonekamp. priester viearius tot Gramsberge.<br />
bek<strong>en</strong>ne <strong>en</strong>de betuige med dess<strong>en</strong> op<strong>en</strong><strong>en</strong> breve, dat ic var<br />
mij <strong>en</strong>de vair mijne naecomeling<strong>en</strong> gheloevet hebbe .<strong>en</strong>d love<br />
med dess<strong>en</strong> selv<strong>en</strong> breve also lange als ie viearius byn tho<br />
Gramsberge juncker H<strong>en</strong>rike van Gramsberge <strong>en</strong>de syne erffg<strong>en</strong>am<strong>en</strong>,<br />
dat ie off myne naecomelinq<strong>en</strong> viearius soll<strong>en</strong><br />
ghev<strong>en</strong> jaerlicx alle jaer up d<strong>en</strong> av<strong>en</strong>t des myld<strong>en</strong> heer<strong>en</strong> Ste.<br />
Mart<strong>en</strong>s in d<strong>en</strong> wynter veer mudde roggh<strong>en</strong>, dre mudde rog~<br />
g<strong>en</strong> in brode <strong>en</strong>d e<strong>en</strong> mudde rogg<strong>en</strong> in boter<strong>en</strong> van d<strong>en</strong> ty<strong>en</strong><br />
mudde rogg<strong>en</strong>, de juncker H<strong>en</strong>rie voersz. voir em, voir syne<br />
older<strong>en</strong> <strong>en</strong>d voir syne erffg<strong>en</strong>am<strong>en</strong> in de vicarie to Gramsberge<br />
uyt d<strong>en</strong> Bellinchaver t<strong>en</strong>d <strong>en</strong> to Ane ghemaket <strong>en</strong>de<br />
gegev<strong>en</strong> hevet voir e<strong>en</strong> recht testam<strong>en</strong>t <strong>en</strong>de eewighe memorie,<br />
vyff mudde rogg<strong>en</strong> jaerlicx derwyle dat juncker H<strong>en</strong>rie voerges.<br />
levet, <strong>en</strong>de vyff mudde rogg<strong>en</strong> jaerlicx dair to nae syner<br />
doet na utwysinge e<strong>en</strong>s besegeldes breves dairvan, <strong>en</strong>de wanner<br />
desse voerges. thy<strong>en</strong> mudde rogg<strong>en</strong> jaerlicker r<strong>en</strong>th<strong>en</strong> uyt<br />
d<strong>en</strong> t<strong>en</strong>d<strong>en</strong> vorges. geloset syn <strong>en</strong>de dan weder in r<strong>en</strong>th<strong>en</strong><br />
geleghet syn, so love ie voir my <strong>en</strong>de voir myne nacomeling<strong>en</strong><br />
juncker H<strong>en</strong>rike <strong>en</strong>de syne erffg<strong>en</strong>am<strong>en</strong> van der r<strong>en</strong>the alle<br />
jaer de veer mudde rogg<strong>en</strong> vorsz. jairlicx to ghev<strong>en</strong> <strong>en</strong>de to<br />
del<strong>en</strong> als voirges. ys van der r<strong>en</strong>the Bellinckover t<strong>en</strong>d<strong>en</strong> <strong>en</strong>de<br />
in aller mat<strong>en</strong> <strong>en</strong>de manyr<strong>en</strong> als ick <strong>en</strong>de myne nacoemelingh<strong>en</strong><br />
viearius van d<strong>en</strong> guede ghehet<strong>en</strong> Reyners des Lok<strong>en</strong><br />
guet schuldiehwer<strong>en</strong> to ghev<strong>en</strong> nae utwysinge <strong>en</strong>s besegeldes<br />
breves dairvan <strong>en</strong>d <strong>en</strong>s besegeldes breves des officiaels<br />
van Utrecht. Voirt synt vorwerd<strong>en</strong> dat ick H<strong>en</strong>ricus Schone-
131<br />
kamp, preister vicarius vorsz. ghelovet hebbe <strong>en</strong>de love mede<br />
voir my <strong>en</strong>de voir myne naeomeling<strong>en</strong>, dat iek <strong>en</strong>d myne naeoemelingh<strong>en</strong><br />
also lange als ie de vicarie ta Gramsberge besytte,<br />
salI alle ma<strong>en</strong>t nae dode juneker H<strong>en</strong>rickes vorsz. do<strong>en</strong><br />
up d<strong>en</strong> dach na synre verseheydingh<strong>en</strong> tod eewigh<strong>en</strong> dag<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong>e vigilie nae van neg<strong>en</strong> leeti<strong>en</strong> <strong>en</strong>de des daghes <strong>en</strong>e seelmisse<br />
van syne synrè older<strong>en</strong> <strong>en</strong>de syne erffg<strong>en</strong>am<strong>en</strong> wegh<strong>en</strong><br />
.tod seliger ghed<strong>en</strong>ek<strong>en</strong>isse synre sel<strong>en</strong> <strong>en</strong>de voirt tot ewigh<strong>en</strong><br />
dag<strong>en</strong> vair em in d<strong>en</strong> lev<strong>en</strong>e in mynre memori<strong>en</strong> tod elik<strong>en</strong><br />
tyd<strong>en</strong> in mynre miss<strong>en</strong> bydd<strong>en</strong> <strong>en</strong>de nae synre doet des<br />
ghelik<strong>en</strong> <strong>en</strong>de voirt voir syne older<strong>en</strong> <strong>en</strong>de voir alle syne<br />
erffg<strong>en</strong>am<strong>en</strong> <strong>en</strong>de oick mede vair de gh<strong>en</strong>e de van der heerschop<br />
van Gramsberge verstorv<strong>en</strong> syn in troest <strong>en</strong>de selieheit<br />
all eerre sel<strong>en</strong>. Oek synt vorwerd<strong>en</strong> dat ic H<strong>en</strong>ricus Schonekamp<br />
preister vicarius voirges. desse vorsz. artieul<strong>en</strong> <strong>en</strong>de<br />
punt<strong>en</strong> .gelovet hebbe <strong>en</strong>de love var my <strong>en</strong>de oick mede voir<br />
myne nacomeling<strong>en</strong> vicarius de de vicari<strong>en</strong> der r<strong>en</strong>th<strong>en</strong> <strong>en</strong>de<br />
der almiss<strong>en</strong> besitt<strong>en</strong> <strong>en</strong>de der gebruycke to hold<strong>en</strong> <strong>en</strong>de dat<br />
to doin tod ewigh<strong>en</strong> dagh<strong>en</strong> alse vorges. steet in ghed<strong>en</strong>ekniss<strong>en</strong><br />
juncker H<strong>en</strong>rickes zyel<strong>en</strong> voirsz. synre older<strong>en</strong> <strong>en</strong>de al<br />
synre erffg<strong>en</strong>am<strong>en</strong> <strong>en</strong>d voirt vair al der gh<strong>en</strong>re de van heerschop<br />
van Gramsberghe verstorv<strong>en</strong> syn, sunder all argelyst.<br />
Hyr hebb<strong>en</strong> an <strong>en</strong>d over gewesset dair dyt geseheede heer<br />
H<strong>en</strong>rie Stiper, keerckheer to Gramsberge,heer Johan van<br />
Leyd<strong>en</strong>, prior des cloesters van Galilea to Zibeloe, H<strong>en</strong>rie<br />
van Zeelweert. Johan van Rechter <strong>en</strong>de anders guede lude.<br />
In k<strong>en</strong>tniss<strong>en</strong> der waerheit desser punt<strong>en</strong> voersz. heb ick H<strong>en</strong>ricus<br />
Schonekamp. preister vicarius vursz. myn zegelI vair my<br />
<strong>en</strong>de vor myne nacoemelinge tod <strong>en</strong><strong>en</strong> recht<strong>en</strong> tuqhe an<br />
dess<strong>en</strong> breeff ghehang<strong>en</strong>. Ende hebbe mede umme der meerre<br />
vest<strong>en</strong>isse wyll<strong>en</strong> ghebed<strong>en</strong> H<strong>en</strong>ricke van Zeelwerde,heern<br />
H<strong>en</strong>rike Stipper. keerckheer to Gramsberge <strong>en</strong>de [ohanne van<br />
Rechter dess<strong>en</strong> breef aver my <strong>en</strong>de aver myne naeomelinge<br />
vicarius tho bezegelne. Ende wy H<strong>en</strong>rick van Zeelw~ert,<br />
H<strong>en</strong>ricus Stipper. prister keerckheer to Gramsberge <strong>en</strong>de
132<br />
Johan van Rechter vursz. urn beede wyll<strong>en</strong> her<strong>en</strong> H<strong>en</strong>ricus<br />
.Schonekamp ~icarius vursz. heb wy unse seghele mede tot<br />
<strong>en</strong><strong>en</strong> recht<strong>en</strong> tug he an dess<strong>en</strong> breef£ gehang<strong>en</strong>. Gegev<strong>en</strong> int<br />
jaer ons Heer<strong>en</strong> dus<strong>en</strong>t veerhundert vyH <strong>en</strong>de dertich up<br />
sunte Georgius dach <strong>en</strong>s hyllig<strong>en</strong> martelaers, Was myr vieer<br />
uthang<strong>en</strong>de zeguI<strong>en</strong> in gron<strong>en</strong> wasse, ongek<strong>en</strong>selert.<br />
Hec pres<strong>en</strong>s copia concordat in suo vero originali<br />
de verbo ad verbum, quod attestor hac scriptura<br />
manus mee propria.<br />
Johannes Andree qui scripsit <strong>en</strong> subscripsit<br />
S. I. H.<br />
Processtukk<strong>en</strong> van de Klaring 1520. <strong>De</strong> aalmoez<strong>en</strong>iers<br />
van Gramsberg<strong>en</strong> contra Reinolt<br />
van Coeverd<strong>en</strong>. Aanspraak bijlage A.
BIJLAGE X.<br />
133<br />
Fundatie van de St•.Margarete vicarie,<br />
14:88September 21.<br />
Hoqebor<strong>en</strong>n vorst <strong>en</strong>de eerwardige yn God Vader. ge~<br />
nadighe lyeve her offt uwer gnad<strong>en</strong> yn geistlick<strong>en</strong>. saick<strong>en</strong><br />
gemein vicariis <strong>en</strong>de statholder Katrinn Oding myn<strong>en</strong> schemel<strong>en</strong><br />
arm<strong>en</strong> di<strong>en</strong>st <strong>en</strong>de oitmodiqe gebett alltidt tot uw<strong>en</strong> forstlik<strong>en</strong><br />
gnad<strong>en</strong>, woerop uwer forstliche g<strong>en</strong>ad<strong>en</strong> believe te wett<strong>en</strong>e,<br />
dath yn d<strong>en</strong> iare uns her<strong>en</strong> dus<strong>en</strong>t vierhundert' drye<br />
<strong>en</strong>de tacht<strong>en</strong>tich up sunte Peter <strong>en</strong>de Pauwel dach der hillig<strong>en</strong><br />
aposteln ys a££livichgeword<strong>en</strong> die erbaer heer Geert Odinq.:<br />
voertitds ipastoer te Gramsberge uwer gnad<strong>en</strong> stichts <strong>en</strong>de<br />
hefft by sin<strong>en</strong> lev<strong>en</strong>de lyve myt welbedacht<strong>en</strong> <strong>en</strong>de voerberad<strong>en</strong><br />
moede <strong>en</strong>de verstant syn testam<strong>en</strong>t <strong>en</strong>de uterste wille<br />
voer ap<strong>en</strong>baer notarys <strong>en</strong>de tuige in behoerlik<strong>en</strong> form<strong>en</strong> ge~<br />
maekt nae uytwisinge dess instrum<strong>en</strong>ts daervan gemaekt <strong>en</strong>de<br />
beschrev<strong>en</strong>, ynn wekk<strong>en</strong> instrum<strong>en</strong>t hie syn testam<strong>en</strong>toers<br />
<strong>en</strong>de executoirs sunderlinge b<strong>en</strong>oemt veleom<strong>en</strong> macht gegev<strong>en</strong><br />
. hefft alle syne guede ror<strong>en</strong>de <strong>en</strong>de onror<strong>en</strong>de, bewegelick<br />
<strong>en</strong>de onbewechelick toe gev<strong>en</strong> <strong>en</strong>de disponer<strong>en</strong> nae synre<br />
doet, om te mak<strong>en</strong> <strong>en</strong>defunder<strong>en</strong> e<strong>en</strong> vicarie ter ehr<strong>en</strong>· Goits<br />
almechtich, der gloriose maget Marie synre liever moeder <strong>en</strong>de<br />
der hilliqer joffrowe sunte Margaret<strong>en</strong> up e<strong>en</strong> altaer, die m<strong>en</strong><br />
malek<strong>en</strong> saIl yn der kerck<strong>en</strong> van Gramsberge voirg. toe troest<br />
<strong>en</strong>de zalicheit sinre ziel<strong>en</strong> <strong>en</strong>de alle sine older<strong>en</strong> und der<br />
older<strong>en</strong> der heerscapi<strong>en</strong> van Gramsberge. daer dat goet heer<br />
van gekomm<strong>en</strong> is. Ende want die selve heer Geert syn natuerlicke<br />
schult yn desser vergancklicker werlt betaelt heHt <strong>en</strong>de<br />
ghein ander testam<strong>en</strong>toers noch executoirs dan my Katryn<br />
Odinq voirsz. achtergelat<strong>en</strong> <strong>en</strong> heft. om dan sinre begherte<br />
voll te do<strong>en</strong>n <strong>en</strong>de syn testam<strong>en</strong>t nae alre mynre macht te<br />
voltreck<strong>en</strong> <strong>en</strong>de. te achtervolg<strong>en</strong>. soe heb ick Katrinn vorsz.<br />
ter ehr<strong>en</strong> Goits unde Mari<strong>en</strong> synre lyever moeder <strong>en</strong>de der<br />
heiliger joffrow<strong>en</strong> sunte Margaret<strong>en</strong>myt d<strong>en</strong> edel<strong>en</strong> <strong>en</strong>de
134<br />
walgebar<strong>en</strong> heer Vinc<strong>en</strong>ti her toe Buer<strong>en</strong> <strong>en</strong>de Bosinckem<br />
etc .. myn<strong>en</strong> momber hirtoe gekar<strong>en</strong>. gegev<strong>en</strong> geordineert <strong>en</strong>de<br />
disponeert. geve ordinere <strong>en</strong>d~ disponeer tot der vicari<strong>en</strong> voirg.<br />
desse r<strong>en</strong>t<strong>en</strong> hirnae beschrev<strong>en</strong>. In d<strong>en</strong> ierst<strong>en</strong> viff <strong>en</strong>de twintich<br />
mudde g6èéles drogès clar<strong>en</strong> winterroqq<strong>en</strong> Zwolschemate<br />
yaerlicx uyt e<strong>en</strong>e alinge t<strong>en</strong>d<strong>en</strong> gehiet<strong>en</strong> Belinkhover t<strong>en</strong>d<strong>en</strong><br />
mit all<strong>en</strong> synèn toebeheer. hog he <strong>en</strong>de leg he. ligg<strong>en</strong>de yn<br />
· der burscápe <strong>en</strong>de marke toe A<strong>en</strong>e oH yn wat marke de t<strong>en</strong>de<br />
geleg<strong>en</strong> mach wes<strong>en</strong>n, Noch seess mudde roggh<strong>en</strong> der mat<strong>en</strong><br />
vorsz. uyt qoet <strong>en</strong>de erve gehiet<strong>en</strong>n Ruerking mit syn<strong>en</strong> ald<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong>de üyèn töebehoer, bèleg<strong>en</strong> yn der buerscape <strong>en</strong>de marcke<br />
· toe Holthe<strong>en</strong> <strong>en</strong>de uit d<strong>en</strong> vorsz. te<strong>en</strong>d<strong>en</strong> gehiet<strong>en</strong> Belmekhover<br />
te<strong>en</strong>d<strong>en</strong>. Ende noch vier mudde rogg<strong>en</strong> der mat<strong>en</strong><br />
voirsz, uyt goede <strong>en</strong>de erve gehiet<strong>en</strong> die Grote Scheere tsam<strong>en</strong><br />
ligg<strong>en</strong>de yn dèn kerspel van Herd<strong>en</strong>berch nae uytwisinge<br />
drier brev<strong>en</strong> besèqelt mit segel<strong>en</strong> dess richters van Herd<strong>en</strong>-·<br />
berch <strong>en</strong>de dès edel<strong>en</strong> here Vinc<strong>en</strong>tys here toe Buer<strong>en</strong> etc.<br />
vorsz. mit ghelde <strong>en</strong>de guide van onbewechelicke <strong>en</strong>de onrorlicke<br />
goedè van d<strong>en</strong> voirsz. hern Gherde zaliger gedacht<strong>en</strong><br />
achtergelat<strong>en</strong> gekoft. van wekk<strong>en</strong> vif<strong>en</strong>dedertich mudde roggèn<br />
die vicärys der vicari<strong>en</strong> oft besitter yaerlicx bêtal<strong>en</strong> saIl<br />
· d<strong>en</strong> pastor van Grámsberge anderhalff mudde rogg<strong>en</strong> lip alle.<br />
sunte Peter ad cathedräm. Elide desse vicarie sal m<strong>en</strong>gey<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong><strong>en</strong> preister off ein<strong>en</strong> clerck die beqwaem dartoe is <strong>en</strong>de<br />
priester weid<strong>en</strong> mach bynn<strong>en</strong> jaers dat hem die vicarie ge~<br />
.gev<strong>en</strong> sall word<strong>en</strong>. t<strong>en</strong> ware dat myn edell here van Buer<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong>de vrowe Agnes syn echte vrowe hem des verdrag<strong>en</strong> wilde<br />
dath óer nakommelinq<strong>en</strong> d<strong>en</strong> sy pres<strong>en</strong>ter<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> niet ver-<br />
drag<strong>en</strong> <strong>en</strong> sull<strong>en</strong> mog<strong>en</strong> welcke vicarys selver .bedi<strong>en</strong><strong>en</strong> saIl<br />
<strong>en</strong>de ock niet permirter<strong>en</strong> t<strong>en</strong> were dat myn heer van Buer<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong>de vrow. Agnes <strong>en</strong>de e<strong>en</strong> yeflick<strong>en</strong> van h<strong>en</strong>iluid<strong>en</strong> d<strong>en</strong><br />
ierst<strong>en</strong> vicarys der vicari <strong>en</strong> vorsz. oirloH gev<strong>en</strong>. nyet selver<br />
te bediènën <strong>en</strong>de te moqh<strong>en</strong> permirter<strong>en</strong> dat oer- erfg<strong>en</strong>am<strong>en</strong><br />
. öffté naekommèlinq<strong>en</strong>: d<strong>en</strong>qh<strong>en</strong><strong>en</strong> de dan gepres<strong>en</strong>'tert sal :<br />
wörd<strong>en</strong> nyet verdrag<strong>en</strong> <strong>en</strong> sull<strong>en</strong> dan wel orloff gev<strong>en</strong> .toe
135<br />
. permitter<strong>en</strong>n <strong>en</strong>de anders niet. Ende dess<strong>en</strong> priester ofte<br />
clerck vorsz. tot. wat tyde die vicarie ledich wert; soll<strong>en</strong> die .<br />
collatoers der vicari<strong>en</strong> voirsz. pres<strong>en</strong>ter<strong>en</strong> d<strong>en</strong> eerwerdig<strong>en</strong><br />
hern d<strong>en</strong> proefst <strong>en</strong>de archidiak<strong>en</strong> van <strong>De</strong>v<strong>en</strong>ter aft syn<strong>en</strong><br />
<strong>stad</strong>holder ein institutie <strong>en</strong>de ynleidinqe van hem .te werv<strong>en</strong>.<br />
Ende desse ·vicarys saIl alle wek<strong>en</strong> do<strong>en</strong> oHt lat<strong>en</strong> do<strong>en</strong> up<br />
syne kost drie myss<strong>en</strong>, de eine up d<strong>en</strong> Ma<strong>en</strong>dach voer alle<br />
gelovige ziel<strong>en</strong>, die ander up d<strong>en</strong> Wo<strong>en</strong>sdach van der hillig<strong>en</strong><br />
.Drievoldicheit<strong>en</strong>de die derde up d<strong>en</strong> V riegdach van sunte<br />
Margaret<strong>en</strong> off anders nae beloep der hoichtid<strong>en</strong> <strong>en</strong>de sinre<br />
devotie. Ende geschiege hir gebreek ynne off dat die vicarys<br />
van gi<strong>en</strong><strong>en</strong> guid<strong>en</strong> Ieev<strong>en</strong> <strong>en</strong> weer, soe mogh<strong>en</strong> die collatoers<br />
d<strong>en</strong> vicarys daertoe verscick<strong>en</strong> tot drie reis<strong>en</strong> yn bywes<strong>en</strong><br />
guider mann<strong>en</strong>, <strong>en</strong>de ist dat he hem niet better<strong>en</strong> én wilt, soe<br />
saIl he terstond beroeft wes<strong>en</strong> .der vicari<strong>en</strong> <strong>en</strong>de d<strong>en</strong>ge<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
die de collatoers daertoe weder pres<strong>en</strong>tet<strong>en</strong> van stond<strong>en</strong> aan<br />
. sonder voerder versoick van d<strong>en</strong> proefst <strong>en</strong>de archidiak<strong>en</strong><br />
oHte statholder toe te lat<strong>en</strong> <strong>en</strong>de te investir<strong>en</strong>. Ende wess<br />
oHer dat m<strong>en</strong> vicar its selver yn de handt doet off yn sin<br />
mysbock oft an die suitsyth syns altaers lecht, die m<strong>en</strong> noch<br />
mak<strong>en</strong> sall ófft up ein<strong>en</strong> ander<strong>en</strong> altaer ynder kerck<strong>en</strong> voirsz,<br />
dar m<strong>en</strong> desse myss<strong>en</strong> up do<strong>en</strong> sall ter tidt toe dat d<strong>en</strong><br />
ander<strong>en</strong> ret werdt, up wat dage dat sy offt hoichtidt, het sy<br />
up sunte Margaret<strong>en</strong> offt ander<strong>en</strong> dag<strong>en</strong>, dat sal die vicarys<br />
allein hebb<strong>en</strong>. Ende wat up de ander syth van d<strong>en</strong> altaer ..<br />
kampt bynn<strong>en</strong> d<strong>en</strong> heel<strong>en</strong> yare. dat saIl de e<strong>en</strong> helffte de<br />
pastoer van Gramsberge h~bb<strong>en</strong> <strong>en</strong>de de ander helfte de<br />
kerckmeesters van sunte Margaret<strong>en</strong> capelle tot behoeff waslucht.<br />
ornam<strong>en</strong>te, tymmeringe <strong>en</strong>de anders dat m<strong>en</strong> daert'oe<br />
behoev<strong>en</strong> mach. Ock see saIl desse vicarys onderdanich wes<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong>de gehorsam d<strong>en</strong> pastoer van Gramsberge offte syri<strong>en</strong><br />
<strong>stad</strong>tholder in Gaits d<strong>en</strong>st, myn<strong>en</strong> edel<strong>en</strong> heere van Buer<strong>en</strong><br />
sinre huisfrowe <strong>en</strong>de oer<strong>en</strong> erfg<strong>en</strong>am<strong>en</strong> <strong>en</strong>de collateers ynn<br />
behoerlicker zaick<strong>en</strong><strong>en</strong>de d<strong>en</strong>st<strong>en</strong>. daer .sie des toe doin mocht<strong>en</strong><br />
hebb<strong>en</strong>. Van desser vicari<strong>en</strong> voirszbeqeert heft her:Gercli:··<br />
. ; ;'1<br />
" {.;<br />
"
136<br />
Oding vorsz. zailiger gedacht<strong>en</strong> nu <strong>en</strong>de tot all<strong>en</strong> tyde ghifter<br />
<strong>en</strong>de collatoer toe wes<strong>en</strong> d<strong>en</strong> vorsz. edel<strong>en</strong> heer Vinc<strong>en</strong>tys<br />
heer toe Buer<strong>en</strong> mit vrow Agnes van der Eze van Gramsberge<br />
vrowe toe Buer<strong>en</strong> syn echte huisfrowe <strong>en</strong>de nae hoerer twier<br />
doet rechte navolgers <strong>en</strong>de erfg<strong>en</strong>am<strong>en</strong> van Gramsberge. Ende.<br />
yck Katrinn Oding vorsz. ock make collatoers <strong>en</strong>de ghiffters<br />
d<strong>en</strong> vorg. edel<strong>en</strong> heere Vinc<strong>en</strong>tys van Buer<strong>en</strong> mit vrow Agnes·<br />
synre echter huisfrowe <strong>en</strong>de rechte erfg<strong>en</strong>am<strong>en</strong> van Gramsberge<br />
nae oerer beider doot. End want dit aldus tot ehr<strong>en</strong><br />
Goits geschiet is, begeer yck Katrinn vorsz. van uwer forst;"<br />
lick<strong>en</strong> gnad<strong>en</strong> desse vorg. fundatie <strong>en</strong>de ordinantie om Gots<br />
will<strong>en</strong> duechdelick te will<strong>en</strong> approber<strong>en</strong>, ratificer<strong>en</strong> <strong>en</strong>de de.<br />
guid<strong>en</strong> vorsz. te mortificer<strong>en</strong>, <strong>en</strong>de d<strong>en</strong>g<strong>en</strong>n<strong>en</strong>, de myn edell<br />
heer van Buer<strong>en</strong> <strong>en</strong>de yrowe Agnes vorsz. pres<strong>en</strong>ter<strong>en</strong>, admitter<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong>de ,investir<strong>en</strong>. Soe dan de zielige heer Gerdt Oding,<br />
fundator der vicari<strong>en</strong> vorsz. ons Vinc<strong>en</strong>tys heer. toe Buer<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong>de vrow Agnes unser vrow<strong>en</strong> <strong>en</strong>de onse nakommelinge.<br />
<strong>en</strong>de rechte erffg<strong>en</strong>am<strong>en</strong> van Gramsberge nae unser beider<br />
doet collatoers <strong>en</strong>de ghiffters der vicari<strong>en</strong> vorsz. gemackt<br />
heft, soe pres<strong>en</strong>ter<strong>en</strong> wi uw<strong>en</strong> forstlick<strong>en</strong> gnad<strong>en</strong> d<strong>en</strong> erbarn<br />
Gotfridum Gooris, clerck des stichts van Ludiek, die daer abell<br />
<strong>en</strong>de beqwaem toe ys, d<strong>en</strong> wy voer uns <strong>en</strong>de onse nakommelinge<br />
die vorsz. vicarie gegev<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>, beger<strong>en</strong>de van d<strong>en</strong><br />
selv<strong>en</strong> uw<strong>en</strong> forstlick<strong>en</strong> gnad<strong>en</strong> d<strong>en</strong> voirsz Gotfridum tot der<br />
vorsz. vicari<strong>en</strong> toe te lat<strong>en</strong>. Oirk<strong>en</strong>de der waerheit soe hebbe<br />
ick Katrinn vorg. d<strong>en</strong> vorsz. edel<strong>en</strong> here Vinc<strong>en</strong>tys here toe<br />
Buer<strong>en</strong> <strong>en</strong>de Bosing<strong>en</strong> etc. als myn momber yn desser saeck<strong>en</strong><br />
vor my <strong>en</strong>de ock als ein giffter der vica";i<strong>en</strong> vorsz. <strong>en</strong>de myn<br />
vrowe van Bur<strong>en</strong> ock als giffters der selver vicari<strong>en</strong>' hoer<br />
segel<strong>en</strong> a<strong>en</strong> dess<strong>en</strong> ·breff te will<strong>en</strong> hang<strong>en</strong>, soe hebb<strong>en</strong> wy<br />
Vinc<strong>en</strong>tys her toe Buer<strong>en</strong> voer my <strong>en</strong>de Katrinn Oding vorsz,<br />
<strong>en</strong>de wy Agnes vrowe toe Buer<strong>en</strong> tzam<strong>en</strong>tlick <strong>en</strong>de e<strong>en</strong> yetlick<br />
bysonder om meerer vest<strong>en</strong>isse ons<strong>en</strong> segel<strong>en</strong> an dies<strong>en</strong><br />
breff gehang<strong>en</strong>. Ende ick her Jacob Scultinck ter tidt pastoer<br />
toe Gramsberge alsoe verre alst my a<strong>en</strong>gha<strong>en</strong> mach of. <strong>en</strong>ich
137<br />
seggh<strong>en</strong> yn hebb<strong>en</strong> mach. soe geve ick dit over <strong>en</strong>de bek<strong>en</strong>ne<br />
alduss geschiet te wes<strong>en</strong> <strong>en</strong>de ock believe. Oirk<strong>en</strong>de der waerheithebbe<br />
ick ock myn segell b<strong>en</strong>ed<strong>en</strong> a<strong>en</strong> dess<strong>en</strong> breff ge~<br />
hang<strong>en</strong>. Int iaer ons hern dus<strong>en</strong>t vierhundert acht <strong>en</strong>de tacht<strong>en</strong>tich<br />
up d<strong>en</strong> e<strong>en</strong> <strong>en</strong>de twintichst<strong>en</strong>n dach der ma<strong>en</strong>dt Septembris.<br />
Collationeert met sin rechte volle bezegelde principael<br />
unde acordeert met dem selvyg<strong>en</strong> van woirde '<br />
tot woirde by my Bernardum Casters gemein notarium<br />
alsoe befund<strong>en</strong>.<br />
Register van eig<strong>en</strong>domsbewijz<strong>en</strong> etc. etc. van<br />
Agnes van Ittersum, 1375-1563. fol. 45.
BIJLAGE XI.<br />
138<br />
Bekrachtiging van de fundatie der St. Margarete<br />
vicarie door bisschop David van Bourgondie.<br />
1488 October 10.<br />
David de Burgundia dei et apostolice sedis gratia Episcopus<br />
Traiect<strong>en</strong>sis universis et singulis Christi fidelibus tam pres<strong>en</strong>tibus<br />
quam futuris salutem in eo, qui est omnium vera salus.<br />
Culturn divinum semper augeri cupi<strong>en</strong>tes ad humilem supplicationem<br />
dilecte nobis in Christo Katherine Oding tam pro se<br />
quam eciam nomine quondam dilecti nobis in Christo domini<br />
Gerardi Oding, curati dum vixit ecclesie parochialis in Gramsberge<br />
fundatorum vicarie sive capellanie de qua in litera, cui<br />
he nostre pres<strong>en</strong>tes litere sunt transfixe, fit m<strong>en</strong>tic Iundacionern<br />
et dotacionem eiusdem capellanie sive vicarie pro ut in<br />
eadem 'litera describuntur omniaque alia et singula in ilIa<br />
cont<strong>en</strong>ta narrata et descripta t<strong>en</strong>ore pres<strong>en</strong>tium ratificamus<br />
et approbamus rataque et grata habemus et inviolabiliter volumus<br />
observari éaque nostra ordinaria autoritate in dei nomine<br />
confirmamus jure matricis ecclesie nec non iure communi et<br />
cuiuslibet alterins quibus pres<strong>en</strong>tibus nullat<strong>en</strong>usderogare int<strong>en</strong>dimus<br />
semper salvis ipsamque capellaniam sive vicariam<br />
in titulum perpetui b<strong>en</strong>eficii ecclesiastici erigimus omniaque et<br />
singula bona ad ilIam in dicta litera assignata et in posterum<br />
assignanda fore et esse ecclesiastica decernimus et ecclesiastica<br />
decernimus et eclesiastica libertate tu<strong>en</strong>da. Et nihilominus<br />
dileeturn nobis in Christo Godefridum Gooris clericum leodi<strong>en</strong>sis<br />
diocesis ad dietarn capellaniam sive vicariam nobis<br />
pres<strong>en</strong>tatum prernaria vice instituimus eamque sibi cum omnibus<br />
et singulis juribus et pertin<strong>en</strong>ciis suis contulimus et conferimus<br />
per pres<strong>en</strong>tes. Quare universis et singulis presbitcris<br />
capellanis clericis nobis subditis in virtute sancte obediëntie<br />
ac sub p<strong>en</strong>is susp<strong>en</strong>si<strong>en</strong>is et excommunicationis districte precipi<strong>en</strong>tes<br />
mandamus quat<strong>en</strong>us eundem Godefridum vel procura-"<br />
torem suum legitimum pro eo et eius nomine in et ad corpo-
139<br />
ralem realem et actualem possessionem dicte capellanie sive<br />
vicarie juriumque et pertin<strong>en</strong>tiarum omnium eiusdem ponant.<br />
recipiant, admittant et inducant ac quilibet vestrum -ponat<br />
recipiat admittat et inducat cum solempnitatibus debitis et<br />
consuetis sibique Godefrido vel dicto suoprocuratori pro eo<br />
de omnibus et singulis fructibus. redditibus, prov<strong>en</strong>tibus, juribus<br />
et obv<strong>en</strong>tibus universis pl<strong>en</strong>arie et integre respondeat ac<br />
ab aliis responderi faciant et permittant seu alter eorum respondeat<br />
et permittat temporibus ad hoc positis atque statu tis -<br />
in contradictiones quoslibet et rebelles trium dierum canonica<br />
monicione premissa. excornmunicacionis s<strong>en</strong>t<strong>en</strong>tiam fulmina--<br />
mus. Datum nostro sub sigillo ad causas pres<strong>en</strong>tibus app<strong>en</strong>so<br />
anno domini millesimo quadring<strong>en</strong>tesimo octuagesimo octavo<br />
die vero decima m<strong>en</strong>sis Octobris.<br />
W. Buser significat.<br />
Auscultata et collationata est pres<strong>en</strong>s copia et concordat<br />
cum suo vero originali et principali de verbo .<br />
ad verbum; quod ego Bernardus Custodis. notarius<br />
publicus. manus mee scriptura attestor.<br />
Register van eig<strong>en</strong>domsbewijz<strong>en</strong> etc. etc. van<br />
Agnes van Ïttersurn, 1375-1563. fol. 47.
BIJLAGE XII.<br />
140<br />
Pres<strong>en</strong>tatie voor de St. Margarete vicarie.<br />
1502 Mei 24.<br />
'Nos Vinc<strong>en</strong>tlus dominus in Bur<strong>en</strong> et Boesichem nec non<br />
Agnes de Eza et Gramsberg<strong>en</strong> domina ibidem contorales leqitimi<br />
discrete nec non circumspecto domino ófficiali archidiaconi<br />
dav<strong>en</strong>tri<strong>en</strong>sis salutem in domino. Vestris rever<strong>en</strong>ciis cup imus<br />
fore notum in his scriptis Iirmiter protestando quat<strong>en</strong>us<br />
pure et simpliciter propter deum contulimus et conferimus<br />
discrete domino Alberto Lansinck capellano nostro vicariam<br />
qu<strong>en</strong>dam ecclesie beati Bonifacii opidi Gramsberg<strong>en</strong> que<br />
'I''BVgjjiUR a'ói'óihu;iasaati 29Ri£â'óiii 9Jji8i GPâHl:88apseft etttc quon-'<br />
dam dicitur vicaria beate Margarete virginis, pernunc per obituin<br />
honorabilem dominum Gotfridi Gooris pie memorie vacantem,<br />
cuius susdem collacio et pres<strong>en</strong>tatio ad nos pl<strong>en</strong>a iure<br />
pert in ere dinoscitur, pres<strong>en</strong>tantes eundem vestris rever<strong>en</strong>ciis<br />
insuper pet<strong>en</strong>tes dictum dominum Albertuni in rectorem predicte<br />
vicarie institui ac investiri, curam officiandi ac regim<strong>en</strong><br />
inponimus in animam suam eidem committ<strong>en</strong>do cum solem-<br />
pnitatibus debitis et consuetis harum nostrarum testimonia<br />
decern<strong>en</strong>tes et sigillorùm. Datum anno post incarnationem<br />
domini millesimo quing<strong>en</strong>tesimo secundo, vicesimp quarto die<br />
m<strong>en</strong>sis May.<br />
Collationata est pres<strong>en</strong>s copia cum sua vero et<br />
,<br />
pl<strong>en</strong>a sigillato principali et originali et concordat<br />
cum ipso de verba ad verbum per me Bernardum<br />
Custodis notarium publicum teste propriae manus<br />
mee scriptura.<br />
, '<br />
Register van eig<strong>en</strong>domsbewijz<strong>en</strong> etc. etè. van<br />
Agnes van Ittersum, 1375-1563, fol. 45.<br />
'Î