Revius als theoloog en predikant van Deventer - Historisch Centrum ...
Revius als theoloog en predikant van Deventer - Historisch Centrum ...
Revius als theoloog en predikant van Deventer - Historisch Centrum ...
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
REVIUS ALS THEOLOOG EN<br />
PREDIKANT VAN DEVENTER'<br />
DOOR<br />
Dr. H. W. TER HAAR.<br />
Het is op vereer<strong>en</strong>d verzoek <strong>van</strong> het bestuur. der V ere<strong>en</strong>iging<br />
voor de beoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> Overijsselseh, Regt <strong>en</strong><br />
Geschied<strong>en</strong>is.. datfk op dit oog<strong>en</strong>blik <strong>als</strong> gast in uw. midd<strong>en</strong><br />
mag zijn om ook e<strong>en</strong> zijde te belicht<strong>en</strong> <strong>van</strong> d<strong>en</strong> man.. wi<strong>en</strong>s<br />
geboorte voor 350 jaar wij hed<strong>en</strong> herd<strong>en</strong>k<strong>en</strong>. .<br />
Het is ge<strong>en</strong> e<strong>en</strong>voudige taak het onderwerp te behaadel<strong>en</strong><br />
zoo <strong>als</strong> mij dit werd voorgesteld.<br />
De feit<strong>en</strong> uit zijn lev<strong>en</strong> zijn u door d<strong>en</strong> vorig<strong>en</strong>' spreker<br />
g<strong>en</strong>oemd <strong>en</strong> daarom' wil ik nu tracht<strong>en</strong> u de ziel <strong>van</strong>' dez<strong>en</strong><br />
m<strong>en</strong>sch te do<strong>en</strong> verstaan.<br />
Ook dit heeft zijneig<strong>en</strong>aardige .moeilijkhed<strong>en</strong>. Het. gaat<br />
daarbij om de ziel <strong>van</strong> e<strong>en</strong> m<strong>en</strong>sch <strong>van</strong> voor 350. jaar. to<strong>en</strong><br />
omstandighed<strong>en</strong> <strong>en</strong> geestesgesteldheid der wereld zoo geheel<br />
anders war<strong>en</strong> dan teg<strong>en</strong>woordig.<br />
leder m<strong>en</strong>sch is <strong>en</strong> blijft tot op zekere hoogte e<strong>en</strong> kind<br />
<strong>van</strong> zijn tijd. d.w.z. dat de tijd. waarin hij leeft e<strong>en</strong> zeker<br />
sternpel op hem, drukt. waar<strong>van</strong> hij nooit geheel los, komt.'<br />
De tijd. waarin <strong>Revius</strong> leefde. mag zeker e<strong>en</strong> tijd .<strong>van</strong><br />
groote felheid g<strong>en</strong>oemd word<strong>en</strong>.<br />
De groote worsteling op godsdi<strong>en</strong>stig <strong>en</strong> niet mlnder ook<br />
op staatkundig gebied voor de verwerving der volledige zelfstandigheid.<br />
waarin alle geslacht<strong>en</strong> <strong>van</strong> ons volk hebb<strong>en</strong><br />
gedeeld. had die felheid tot laai<strong>en</strong>de hoogte aangeblaz<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> ieder droeg daar<strong>van</strong> de merkteek<strong>en</strong><strong>en</strong> nog in zich,<br />
ook to<strong>en</strong> reeds rustige tijd<strong>en</strong> war<strong>en</strong> aangebrok<strong>en</strong>.<br />
Dit geldt ook dus voor hem. die 350 jaar geled<strong>en</strong> gebor<strong>en</strong>
40<br />
werd. Die gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong> <strong>en</strong> de stemming er door gewekt<br />
vorm<strong>en</strong> d<strong>en</strong> achtergrond, waarteg<strong>en</strong> wij al de figur<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
de deelnemers aan de groote beweging dier dag<strong>en</strong> moet<strong>en</strong><br />
zi<strong>en</strong>.<br />
Dit geldt ook zeer nadrukkelijk voor <strong>Revius</strong>. Hij heeft<br />
volstrekt ge<strong>en</strong> uitzonderlijke plaats ing<strong>en</strong>om<strong>en</strong> in de rij<strong>en</strong> der<br />
Contra-Remonstrant<strong>en</strong>. maar is mede e<strong>en</strong> der voormann<strong>en</strong><br />
onder h<strong>en</strong> geweest.<br />
Daarom moet<strong>en</strong> wij tracht<strong>en</strong> ons in de geestesgesteldheid<br />
<strong>van</strong> het gèslacht dier dag<strong>en</strong> in te lev<strong>en</strong>.<br />
In de eeuw<strong>en</strong>,. die tussch<strong>en</strong> h<strong>en</strong> <strong>en</strong> ons in ligg<strong>en</strong>, heeft e<strong>en</strong><br />
zeer groot deel <strong>van</strong> ons volk e<strong>en</strong> geheel andere kijk gekreg<strong>en</strong><br />
op ding<strong>en</strong> des geloofs.<br />
Dit woord "geloof' zelf br<strong>en</strong>gt groote moeilijkheid met zich.<br />
Het heeft feitelijk twee beteek<strong>en</strong>iss<strong>en</strong>, die scherp uit elkander<br />
moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gehoud<strong>en</strong>, wat lang niet altijd behoorlijk<br />
gèschiedt. .<br />
Wij staan in dit opzicht achter bij de Franseh<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
Engelsch<strong>en</strong>. De Franseh<strong>en</strong> sprek<strong>en</strong> <strong>van</strong> Foi <strong>en</strong>. Croyance,<br />
de Engelsch<strong>en</strong> <strong>van</strong> Faith <strong>en</strong> Believe.<br />
Met het eerste woord wijz<strong>en</strong> zij he<strong>en</strong> naar de gezindh,eid<br />
<strong>van</strong> het gemoed teg<strong>en</strong>over God, de gezindheid <strong>van</strong> overgave,<br />
liefde, aanhankelijkheid <strong>en</strong> alles wat ons gemoed vervull<strong>en</strong> kan<br />
<strong>en</strong> moet t<strong>en</strong> opzichte <strong>van</strong> God. Dit moet <strong>als</strong> het diepe,<br />
waarachtige wez<strong>en</strong> <strong>van</strong> het geloof word<strong>en</strong> erk<strong>en</strong>d, het innige<br />
besef <strong>van</strong> de betrekking tussch<strong>en</strong> God <strong>en</strong> ons.<br />
. In het tweede woord wordt aangeduid het geheel der<br />
voorstelling<strong>en</strong>, die de m<strong>en</strong>sch zich heeft gevormd aangaande<br />
God <strong>en</strong> al het goddelijke. Dit laatste is altijd weer de vrucht<br />
<strong>van</strong> redelijke bezinning, opgebouwd op degegev<strong>en</strong>s, die<br />
d<strong>en</strong> m<strong>en</strong>sch daarbij t<strong>en</strong> di<strong>en</strong>ste stond<strong>en</strong>. De e<strong>en</strong> vindt die<br />
gegev<strong>en</strong>s uitsluit<strong>en</strong>d in d<strong>en</strong> letter des bijbels, waar<strong>van</strong> hij<br />
ieder afzonderlijk <strong>als</strong> rechtstreeksch Godsgetuig<strong>en</strong>is aanvaardt;<br />
de ander houdt ev<strong>en</strong>zeer rek<strong>en</strong>ing met al hetge<strong>en</strong> hij in<br />
d<strong>en</strong> bijbel leest, maar ook met alles wat hij in de natuur
41<br />
<strong>en</strong> gansch de wereld om hem he<strong>en</strong> waarneemt <strong>en</strong> waarin hij<br />
niet mlnder e<strong>en</strong> getuig<strong>en</strong>is <strong>van</strong> God weet te beluister<strong>en</strong>.<br />
De diepste gewaarwording<strong>en</strong> <strong>en</strong> de heiligste aandrift<strong>en</strong>.<br />
de onwrikbare zekerhed<strong>en</strong> in het eig<strong>en</strong> gemoed zijn voor<br />
weer ander<strong>en</strong> de grondslag geword<strong>en</strong> om gewisheid <strong>van</strong><br />
God zich te verwerv<strong>en</strong> <strong>en</strong> hun voorstelling<strong>en</strong> aangaande<br />
Hem op te bouw<strong>en</strong>.<br />
Dit geheel <strong>van</strong> zijn voorstelling<strong>en</strong> <strong>en</strong> begripp<strong>en</strong>. zijn ..leer"<br />
dus. noemt hij ev<strong>en</strong>zeer 'zijn geloof.<br />
E<strong>en</strong> ieder achtte in die dag<strong>en</strong> het eig<strong>en</strong> geloof het e<strong>en</strong>ig<br />
ware. elke andere qeloofsvorm, of elk ander geloof zoo<strong>als</strong><br />
zij zeid<strong>en</strong>. had e<strong>en</strong>voudig ge<strong>en</strong> recht <strong>van</strong>bestaan <strong>en</strong> was dus<br />
..Ongeloof". .<br />
Wij zi<strong>en</strong> dit alles zoo geheel anders <strong>en</strong> gevoel<strong>en</strong>. dat zulk<br />
e<strong>en</strong> oordeelons niet toekomt <strong>en</strong> dat wij alle<strong>en</strong> maar sprek<strong>en</strong><br />
mog<strong>en</strong> <strong>van</strong> ..anders geloovig<strong>en</strong>".<br />
Zoo ev<strong>en</strong>wel zag het geslacht <strong>van</strong> voor 350 jaar dit<br />
absoluut niet. Wanneer wij ons dus nu verder met Jacobus<br />
<strong>Revius</strong> gaan bezig houd<strong>en</strong>. moet<strong>en</strong> wij voortdur<strong>en</strong>d bed<strong>en</strong>k<strong>en</strong>:<br />
hij was toch ook maar e<strong>en</strong> kind <strong>van</strong> zijn tijd <strong>en</strong> k<strong>en</strong>de dus<br />
ook maar die e<strong>en</strong>e teg<strong>en</strong>stelling Geloof <strong>en</strong> Ongeloof. Alle<br />
ongeloof was uit d<strong>en</strong> booze <strong>en</strong> moest daarom tot het uiterste<br />
bestred<strong>en</strong> word<strong>en</strong>.<br />
Wanneer hij in 1614 <strong>predikant</strong> wordt in de Gereformeerde<br />
Geme<strong>en</strong>te <strong>van</strong> Dev<strong>en</strong>ter komt hij hier <strong>als</strong> e<strong>en</strong> overtuigd<br />
aanhanger <strong>van</strong> de Gereformeerde Kerkleer. zoo<strong>als</strong> deze in<br />
de Nederlandsche Geloofsbelijd<strong>en</strong>is <strong>en</strong> cie Heidelbergsche<br />
Catechismus was neergelegd.<br />
Tev<strong>en</strong>s was hij voor die leer é<strong>en</strong> geharnast strijder. zoo<br />
dikwijls deze werd aangevall<strong>en</strong>.<br />
Het is natuurlijk <strong>van</strong> algeme<strong>en</strong>e bek<strong>en</strong>dheid. dat de tijd<br />
waarin <strong>Revius</strong> hier in Dev<strong>en</strong>ter beroep<strong>en</strong> werd. de tijd is<br />
geweest <strong>van</strong> zeer felle aanvall<strong>en</strong>op die leer.<br />
Jacobus Arminius. sinds 1603 hoogleeraar te Leid<strong>en</strong>. had<br />
reeds in het daarop volg<strong>en</strong>de jaar in e<strong>en</strong> op<strong>en</strong>baar dispuut
i<br />
I<br />
42<br />
-" -
43<br />
onvoorwaardelijke erk<strong>en</strong>ning <strong>van</strong> Gods absolute souverei-niteit.<br />
Niemand heeft dit beginsel dieper doorgedacht <strong>en</strong> met<br />
str<strong>en</strong>gere logica uitgewerkt dan Calvijn. In overe<strong>en</strong>stemming<br />
daarmede heeft hij ook Gods wereldplan ontvouwd.<br />
Het m<strong>en</strong>schdom was door de zonde <strong>van</strong> Adam <strong>en</strong> Eva<br />
, in het Paradijs strafschuldig geword<strong>en</strong> voor Gap <strong>en</strong> tot het<br />
eeuwig verderf bestemd. In zijn g<strong>en</strong>ade had God nog e<strong>en</strong><br />
middel tot redding op<strong>en</strong> gesteld. Door d<strong>en</strong> verzo<strong>en</strong>ingsdood<br />
<strong>van</strong> Christus. zag God af <strong>van</strong> zijn recht <strong>van</strong> bestraffing<br />
voor e<strong>en</strong> ieder. die in Christus <strong>als</strong> middelaar Gods geloofde.<br />
Nu had God <strong>van</strong> eeuwigheid af bepaald. wie de uitverkor<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
zoud<strong>en</strong> zijn. die aan het eeuwig verderf zoud<strong>en</strong><br />
ontkom<strong>en</strong>. <strong>en</strong> wie verworp<strong>en</strong> zoud<strong>en</strong> blijv<strong>en</strong>. Dit eeuwige<br />
besluit werd daarom het Decretum Horribile of het huiveringwekk<strong>en</strong>de<br />
besluit g<strong>en</strong>oemd.<br />
Bij vel<strong>en</strong> rees nu de vraag op: Kan de m<strong>en</strong>sch deze<br />
g<strong>en</strong>ade <strong>van</strong> God wederstaan of afwijz<strong>en</strong>?<br />
Ja! zeid<strong>en</strong> de Remonstrant<strong>en</strong>. want daartoe heeft God ons<br />
het vermog<strong>en</strong> geschonk<strong>en</strong>. Ne<strong>en</strong>! zeid<strong>en</strong> de Contra-Remonstrant<strong>en</strong>.<br />
want waar blijft Gods almacht. waar Zijn voorzi<strong>en</strong>igheid<br />
<strong>als</strong> de m<strong>en</strong>sch teg<strong>en</strong> God kan ingaan <strong>en</strong> di<strong>en</strong>s<br />
plan daarmede verijdel<strong>en</strong>?<br />
Dit was de opleving <strong>van</strong> het oude conflict <strong>van</strong> eeuw<strong>en</strong><br />
her.<br />
Met groote heftigheid werd <strong>van</strong> weerszijd<strong>en</strong> partij gekoz<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> groote ell<strong>en</strong>de is daaruit voortgekom<strong>en</strong>.<br />
Het valt het geslacht <strong>van</strong> onze dag<strong>en</strong> dikwijls moeilijk<br />
zich in de m<strong>en</strong>taliteit dier vroegere geslacht<strong>en</strong> in te -d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>.<br />
Vel<strong>en</strong> zijn g<strong>en</strong>eigd met hooghartigheid zieh daar<strong>van</strong> af te<br />
keer<strong>en</strong> <strong>en</strong> laatdunk<strong>en</strong>d te sprek<strong>en</strong> <strong>van</strong> die ..onzaliqe twist<strong>en</strong>".<br />
die door de godgeleerd<strong>en</strong> in het begin der 17de eeuw zijn<br />
ontket<strong>en</strong>d.<br />
Zoo dikwijls die uitdrukking <strong>van</strong> ..onzalige twist<strong>en</strong>" wordt<br />
gebezigd. ligt daaraan de gedachte t<strong>en</strong> grondslag: dat zoud<strong>en</strong><br />
wij geheel andershebb<strong>en</strong> gedaan <strong>en</strong> <strong>van</strong> zulk e<strong>en</strong> verbittering.<br />
\
!<br />
44<br />
<strong>van</strong> zulk e<strong>en</strong> haat <strong>en</strong> nijd. met al wat daaruit voortvloeit.<br />
zoud<strong>en</strong> wij ons hebb<strong>en</strong> vrijgehoud<strong>en</strong>. het is eig<strong>en</strong>lijk alles<br />
minderwaardig. Best mogelijk, maar daarmede zijn wij er<br />
niet, dat is alle<strong>en</strong> nog maar e<strong>en</strong> stilstaan bij de buit<strong>en</strong>zijde<br />
der ding<strong>en</strong>, het is e<strong>en</strong> zich blind star<strong>en</strong> op d<strong>en</strong> vorm waarin<br />
het lev<strong>en</strong> dier oude tijd<strong>en</strong> zich heeft gekleed, maar het ..<br />
is niet de b<strong>en</strong>adering <strong>van</strong> de ziel dier tijd<strong>en</strong>, <strong>en</strong> daarom<br />
toch gaat het.<br />
Ik trachtte u duidelijk te mak<strong>en</strong> welk e<strong>en</strong> ernstig beginsel<br />
t<strong>en</strong> grondslag heeft geleg<strong>en</strong> aan de formuleering dier leerstukk<strong>en</strong>.<br />
Dit was niets anders dan het diepe besef: Alle qeloofslev<strong>en</strong><br />
culmineert in de uitsluit<strong>en</strong>de aanbidding <strong>van</strong> God<br />
<strong>en</strong> de handhaving <strong>van</strong> Zijn onbeperkte heerschappij over<br />
alles wat bestaat, zoodat er niets geschiedt of geschied<strong>en</strong><br />
kan buit<strong>en</strong> <strong>en</strong> dus nog minder teg<strong>en</strong> zijn wil.<br />
Elke he<strong>en</strong>wijzing zelfs naar de mogelijkheid <strong>van</strong> e<strong>en</strong> ge~<br />
beurt<strong>en</strong>is, of e<strong>en</strong> daad <strong>van</strong> m<strong>en</strong>scheri, die buit<strong>en</strong> di<strong>en</strong> wil<br />
<strong>van</strong> God om zou zijn gegaan, gevoeld<strong>en</strong> zij <strong>als</strong> e<strong>en</strong> aanranding<br />
<strong>van</strong> Zijn heerschappij, die op ge<strong>en</strong> voorwaarde<br />
mocht word<strong>en</strong> gedoogd.<br />
Dat was voor h<strong>en</strong> niets mlnder dan de ondermijning <strong>van</strong><br />
d<strong>en</strong> grondslag des geloofs, waarteg<strong>en</strong> zij dus met al hun<br />
kracht in verzet kwam<strong>en</strong>.<br />
Zij kond<strong>en</strong> <strong>en</strong> mocht<strong>en</strong> in dit opzicht niet het geringste<br />
toegev<strong>en</strong>, want dan stond het geheele gebouw der Godsvereering<br />
<strong>en</strong> feitelijk het geheele gebouw <strong>van</strong> hun geloofs~<br />
lev<strong>en</strong> wankel.<br />
Dat geloofslev<strong>en</strong> nu was niet alle<strong>en</strong> hun eig<strong>en</strong> kostbaarste<br />
bezit, waar hun eig<strong>en</strong> zielezaligheid <strong>van</strong> afhankelijk was,<br />
maar dat geloofslev<strong>en</strong> was niet minder het kostbaarste bezit<br />
voor geheel de m<strong>en</strong>schheid, waar<strong>van</strong> het heil der wereld in<br />
haar geheel afhankelijk moest word<strong>en</strong> geacht. Het ging<br />
daarbij dus om het bezit der hoogste <strong>en</strong> heiligste ding<strong>en</strong>.<br />
Dit is ev<strong>en</strong>zeer de grond <strong>van</strong> het feit, dat zij gestred<strong>en</strong><br />
hebb<strong>en</strong> met die geweldige felheid, met die hartstocht <strong>en</strong>
45<br />
drift, met die verbittering <strong>en</strong> dikwijls persoonlijke afkeer <strong>en</strong>'<br />
verdachtmaking, die de later lev<strong>en</strong>d<strong>en</strong> dikwijls zoo pijnlijk<br />
treft <strong>en</strong> die zelfs weerzin bij ons kan wekk<strong>en</strong>.<br />
Dit is alles onweersprekelijk, maar lat<strong>en</strong> wij, voordat wij<br />
het vonnis <strong>van</strong> veroordeeling gereed hebb<strong>en</strong> over zooveel<br />
minderwaardigheid, beginn<strong>en</strong> met te tracht<strong>en</strong> eerst met deze<br />
all<strong>en</strong> mede te gevoel<strong>en</strong>.<br />
Wat heeft er in de ziel dezer strijd<strong>en</strong>d<strong>en</strong> e<strong>en</strong> brand<strong>en</strong>de,<br />
hartstochtelijke liefde voor God gewoond, die niet gedoog<strong>en</strong><br />
kon noch mocht, dat er iets, hoe weinig ook, te kort gedaan<br />
werd aan de verheerlijking <strong>van</strong> Hem. En <strong>als</strong> zij e<strong>en</strong>ig spoor<br />
daar<strong>van</strong> me<strong>en</strong>d<strong>en</strong> te ontdekk<strong>en</strong>, kwam gansch hun gemoed<br />
daarteg<strong>en</strong> in opstand.<br />
Wat heeft er in hun ziel e<strong>en</strong> machtig verlang<strong>en</strong> gewoond<br />
om het godsdi<strong>en</strong>stig lev<strong>en</strong> bloei<strong>en</strong>d <strong>en</strong> ongeschond<strong>en</strong> te<br />
houd<strong>en</strong> <strong>en</strong> wederom welk e<strong>en</strong> hartstochtelijk verzet rees er<br />
in h<strong>en</strong> op teg<strong>en</strong> alles wat de gezondheid <strong>van</strong> het geloof<br />
zou kunn<strong>en</strong> schad<strong>en</strong>.<br />
Aan al die liefde <strong>en</strong> ijverhebb<strong>en</strong> zij uiting gegev<strong>en</strong> -in de<br />
vorm<strong>en</strong> <strong>van</strong> hun eig<strong>en</strong> tijd, die e<strong>en</strong> tijd <strong>van</strong> felheid was in<br />
de eerste plaats. zoo<strong>als</strong> ik u trachtte te do<strong>en</strong> gevoel<strong>en</strong>. Zoo<br />
zijn hun strijdvorm<strong>en</strong> ook geweest, vorm<strong>en</strong> die de onze<br />
niet meer zijn <strong>en</strong> wij voeg<strong>en</strong> erbij, gelukkig niet meer zijn,<br />
maar in di<strong>en</strong> vorm moet<strong>en</strong> wij allereerst zoek<strong>en</strong> de ziel. die<br />
zich daarin heeft uitgesprok<strong>en</strong> <strong>en</strong> dan vind<strong>en</strong> wij e<strong>en</strong> ziel<br />
vol <strong>van</strong> groote heilige liefde voor God <strong>en</strong> al het zijne.<br />
Van dit geslacht nu is Jakobus <strong>Revius</strong> e<strong>en</strong> kloek <strong>en</strong> eerbiedwaardig<br />
verteg<strong>en</strong>woordiger geweest.<br />
Hij heeft ge<strong>en</strong> uitzonderlijke plaats in de rij<strong>en</strong> der god~<br />
geleerd<strong>en</strong> ing<strong>en</strong>om<strong>en</strong>, maar hij heeft gestaan in de voorste<br />
geleder<strong>en</strong>.<br />
Dit heeft hij kunn<strong>en</strong> do<strong>en</strong> door de groote mate <strong>van</strong> ge~<br />
leerdheid <strong>en</strong> scherpzinnigheid die hij bezat. Zijn wet<strong>en</strong>schappelijke<br />
studiën war<strong>en</strong> <strong>van</strong> wijd<strong>en</strong> om<strong>van</strong>g .geweest <strong>en</strong> hij<br />
heeft di<strong>en</strong> schat geheel gesteld iri d<strong>en</strong> di<strong>en</strong>st <strong>van</strong> zijn groote
46<br />
lev<strong>en</strong>sdoel. de handhaving <strong>en</strong> uitbreiding <strong>van</strong> het geloof.<br />
De gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong> uit zijn lev<strong>en</strong> zijn u door d<strong>en</strong> vorig<strong>en</strong><br />
spreker medegedeeld <strong>en</strong> deze behoef ik dus niet te herhal<strong>en</strong>.<br />
To<strong>en</strong> hij in 1614 in Dev<strong>en</strong>ter kwam. was de strijd <strong>van</strong><br />
Remonstrant-Contra-Remonstrant in groote felheid gaande.<br />
Hij vond hier <strong>als</strong> e<strong>en</strong> zijnerambtg<strong>en</strong>oot<strong>en</strong> Assuerus Matthisius,<br />
die de Remonstrantsche leer aanhing.<br />
Al werd de strijd hier niet met zulk e<strong>en</strong> felheid gevoerd <strong>als</strong><br />
in Holland. waar de hoofdmann<strong>en</strong> <strong>van</strong> weerszijd<strong>en</strong> teg<strong>en</strong>over<br />
elkander stond<strong>en</strong>. toch was de verhouding ook hier<br />
niet verdraagzaam. <strong>Revius</strong> m<strong>en</strong>gde zich spoedig in d<strong>en</strong> strijd<br />
door e<strong>en</strong> geschrift teg<strong>en</strong> d<strong>en</strong> <strong>predikant</strong> D. H. Herbers <strong>van</strong><br />
Gouda. waarin het Remonstrantisme verdedigd werd. Met<br />
zijn ..Schriftuurlijk teg<strong>en</strong>bericht" viel hij krachtig aan. D<strong>en</strong><br />
inhoud daar<strong>van</strong> laat ik rust<strong>en</strong>. die kwam steeds weer op<br />
het zelfde neer. E<strong>en</strong> groot aantal bijbelplaats<strong>en</strong> die de medestanders<br />
toejuicht<strong>en</strong> <strong>en</strong> die aan de teg<strong>en</strong>standers voorbijging<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> h<strong>en</strong> niet overtuigd<strong>en</strong>. Aan d~ Magistraat <strong>van</strong><br />
Dev<strong>en</strong>ter werd dit geschrift opgedrag<strong>en</strong>.<br />
Hij betoonde zich e<strong>en</strong> polemist geheel in d<strong>en</strong> geest dier<br />
tijd<strong>en</strong>. met groote heftigheid zijn d<strong>en</strong>kbeeld<strong>en</strong> verkondig<strong>en</strong>d.<br />
Ge<strong>en</strong> verdraagzaamheyt met v<strong>als</strong>ehe leeraars, was de grondtoon<br />
<strong>van</strong> alles. Het spreekt <strong>van</strong> zelf dat de verhouding met<br />
Matthisius niet aang<strong>en</strong>amer werd. Wel had de Magistraat<br />
geweigerd dez<strong>en</strong> verlof te gev<strong>en</strong> naar Kamp<strong>en</strong> te vertrekk<strong>en</strong>.<br />
in welk besluit e<strong>en</strong>. waardeerinq <strong>van</strong> zijn persoon lag. maar<br />
de groote meerderheid der geme<strong>en</strong>te stond achter <strong>Revius</strong> <strong>en</strong><br />
de andere <strong>predikant</strong><strong>en</strong>.<br />
In 1618 gaf Matthisius e<strong>en</strong> geschrift uit ..Onschult" om<br />
aan te toon<strong>en</strong>, dat hij ge<strong>en</strong> deel had aan d<strong>en</strong> gespann<strong>en</strong><br />
toestand. maar onmiddellijk stond <strong>Revius</strong> klaar <strong>en</strong> gaf zijn<br />
"Antwoort op zeker schrift Assueri Matthisii". De strijd<br />
zou zeker nog hooger opgevlamd zijn <strong>als</strong> niet voor de 2de<br />
maal e<strong>en</strong> beroep naar Kamp<strong>en</strong> was gekom<strong>en</strong> <strong>en</strong> Matthisius<br />
hier uit de stad mocht verdwijn<strong>en</strong>.
47<br />
In dat zelfde jaar 1918 werd het groote pleit beslist door<br />
de bije<strong>en</strong>roeping <strong>van</strong> de Dordtsche Synode <strong>en</strong> was er althans<br />
in deze strek<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> aanleiding meer tot verdere bestrijding.<br />
<strong>Revius</strong> kon nu zijn kracht<strong>en</strong> wijd<strong>en</strong> aan de geme<strong>en</strong>te <strong>van</strong><br />
Dev<strong>en</strong>ter <strong>en</strong> dat heeft hij ook gedaan met groote trouw.<br />
Zoo<strong>als</strong> ik reeds zeide mocht hij zich verheug<strong>en</strong> in het<br />
feit dat het grootste deel der geme<strong>en</strong>te achter hem stond in<br />
zijn strijd teg<strong>en</strong> Matthisius <strong>en</strong> dat zijne predikaties daardoor<br />
ook e<strong>en</strong> zeer talrijk gehoor trokk<strong>en</strong>.<br />
Toch moet<strong>en</strong> wij ons niet voorstell<strong>en</strong> dat zijn dag<strong>en</strong> hier<br />
nu verder in pays <strong>en</strong> vreê zijn voorbij gegaan.<br />
Tot het werk <strong>van</strong> d<strong>en</strong> Kerkeraad behoorde <strong>als</strong> zeer belangrijk<br />
onderdeel de c<strong>en</strong>sura morum. Zoo dikwijls het H. Avondmaal<br />
zou word<strong>en</strong> bedi<strong>en</strong>d werd deze c<strong>en</strong>sura gehoud<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
. bepaald wie aan het avondmaal mocht<strong>en</strong> deel nem<strong>en</strong> of niet.<br />
Tot eer <strong>van</strong> het Calvinisme mog<strong>en</strong> wij zegg<strong>en</strong>, dat hoe<br />
sterk de leer der onbepaalde voorbeschikking ook mocht<br />
word<strong>en</strong> uitgewerkt, de eis~h<strong>en</strong> <strong>van</strong> het zedelijk lev<strong>en</strong> niet<br />
mlnder ernstig werd<strong>en</strong> gehandhaafd.<br />
To<strong>en</strong> in. 1541 Joh. Calvijn naar G<strong>en</strong>ève teruggeroep<strong>en</strong><br />
was <strong>en</strong> weldra zijn stempel op de stad drukte, werd spoedig<br />
<strong>van</strong> hem getu~gd, dat hij e<strong>en</strong> stad vol lichtekooi<strong>en</strong> had gevond<strong>en</strong>,<br />
maar dat hij e<strong>en</strong> stad <strong>van</strong> <strong>en</strong>gel<strong>en</strong> er <strong>van</strong> had gemaakt.<br />
Nu zull<strong>en</strong> wij die <strong>en</strong>gelachtigheid dier G<strong>en</strong>eefsche burgers<br />
maar in het midd<strong>en</strong> lat<strong>en</strong>, er liep natuurlijk veel gedwong<strong>en</strong><br />
fraaiigheid onderdoor, maar in ieder geval ligt in dit getuig<strong>en</strong>is<br />
uitgesprok<strong>en</strong>, dat het aan hem gelukt was, de onbeschaamde<br />
uiting <strong>van</strong> losbandigheid voor zijn komst, e<strong>en</strong><br />
der k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> dier stad, te betoom<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> sfeer <strong>van</strong><br />
ingetog<strong>en</strong>heid daarvoor in de plaats te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>. Zoo ging<br />
het feitelijk overal waar waardige aanhangers <strong>van</strong> het Calvinisme<br />
de heerschappij hadd<strong>en</strong>. Str<strong>en</strong>g, onmeedoog<strong>en</strong>d str<strong>en</strong>q,<br />
was m<strong>en</strong>igmaal de houding <strong>van</strong> de <strong>predikant</strong><strong>en</strong>, die d<strong>en</strong><br />
kerkeraad beheeracht<strong>en</strong>.
48<br />
Wij kunn<strong>en</strong> ons gemakkelijk voorstell<strong>en</strong> welk e<strong>en</strong> plaats<br />
<strong>Revius</strong> daarbij zal hebb<strong>en</strong> bekleed. Dat dit meermal<strong>en</strong> aanleiding<br />
gaf tot scherpe conflict<strong>en</strong>, vooral wanneer deze c<strong>en</strong>suur<br />
person<strong>en</strong> betrof uit de hoogere krinq<strong>en</strong>, kan m<strong>en</strong> zich<br />
gemakkelijk voorstell<strong>en</strong>. .<br />
Van e<strong>en</strong> karakter <strong>als</strong> <strong>Revius</strong> was het echter niet te d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>.<br />
dat hij <strong>van</strong> zijn ing<strong>en</strong>om<strong>en</strong> standpunt <strong>en</strong> e<strong>en</strong>maal uitgesprok<strong>en</strong><br />
vonnis e<strong>en</strong> duimbreed zou prijsgev<strong>en</strong> <strong>en</strong> gewoonlijk won de<br />
kerkeraad het pleit.<br />
Buit<strong>en</strong> de kerkelijke geme<strong>en</strong>schap té word<strong>en</strong> gesteld. was<br />
e<strong>en</strong> gedachte. die in die tijd<strong>en</strong> ieder lid der kerk afschrikte<br />
<strong>en</strong> hem er t<strong>en</strong>slotte toe bracht het hoofd te buig<strong>en</strong>.<br />
Ditkomt ook heel sterk uit in d<strong>en</strong> strijd met d<strong>en</strong> Rector<br />
<strong>van</strong> het Gymnasium. Daarin m<strong>en</strong>gd<strong>en</strong> zich helaas vele scherpe.<br />
persoonlijke griev<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> groot leed is in het lev<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>Revius</strong> geweest.<br />
dat zijn oudste zoon zich aan ergerlijk wangedrag schuldig<br />
maakte. waardoor de huiselijke vrede werd verstoord. De<br />
Rector werd daarin ook gem<strong>en</strong>gd <strong>en</strong> to<strong>en</strong> deze e<strong>en</strong>igszins<br />
vat op zich gaf. werd aanstonds de c<strong>en</strong>suur op. hem toegepast.<br />
de deelneming aan het avondmaal hem ontzegd. Eerst<br />
hield hij zich groot <strong>en</strong> zeide ge<strong>en</strong> geme<strong>en</strong>~chap <strong>van</strong> het<br />
avondmaal met dergelijke m<strong>en</strong>sch<strong>en</strong> te begeer<strong>en</strong> <strong>en</strong> nog<br />
minder uit de hand <strong>van</strong> zulke' <strong>predikant</strong><strong>en</strong> het te will<strong>en</strong><br />
ont<strong>van</strong>g<strong>en</strong>. Dat klonk nu heel fier <strong>en</strong> kloek. maar het einde<br />
was. dat hij het hoofd boog <strong>en</strong> weer toegelat<strong>en</strong> werd.<br />
Dit geval is wel het meest in het oog vall<strong>en</strong>d geweest<br />
<strong>en</strong> heeft in de geme<strong>en</strong>te- natuurlijk e<strong>en</strong> groote beroering gebracht.<br />
daarde e<strong>en</strong> voor d<strong>en</strong> kerkeraad. de ander voor d<strong>en</strong><br />
rector partij koos.<br />
Dergelijke gevall<strong>en</strong> kwam<strong>en</strong> natuurlijk meermal<strong>en</strong> voor.<br />
al blev<strong>en</strong> zij dan ook <strong>van</strong> geringer afmeting<strong>en</strong>.<br />
In dit alles zi<strong>en</strong> wij <strong>Revius</strong> <strong>als</strong> e<strong>en</strong> ernstig. krachtig pastor<br />
over zijn geme<strong>en</strong>te wak<strong>en</strong>.<br />
Helaas. dat hij ook in deze beslommering<strong>en</strong> spoedig tot
49<br />
groote heftigheid werd verleid. waardoor hij d<strong>en</strong> strijd<br />
noodeloos verscherpte. Het is zeker e<strong>en</strong> uiting geweest <strong>van</strong><br />
zijn karakter. maar tev<strong>en</strong>s ook e<strong>en</strong> vrucht <strong>van</strong> d<strong>en</strong> geest des<br />
tijds.<br />
Bij het ons voor d<strong>en</strong> geest roep<strong>en</strong> <strong>van</strong> de houding dier<br />
Calvinistische <strong>predikant</strong><strong>en</strong>. ont<strong>van</strong>g<strong>en</strong> wij meermal<strong>en</strong> d<strong>en</strong><br />
indruk <strong>van</strong> e<strong>en</strong> groote heerschzucht. Zij hebb<strong>en</strong> niet gerust.<br />
voordat zij hun inzicht hadd<strong>en</strong> do<strong>en</strong> zegepral<strong>en</strong>.<br />
Wij mog<strong>en</strong> daarbij ev<strong>en</strong>wel. nooit uit het oog verliez<strong>en</strong>.<br />
dat die heerschzucht niet -hun eig<strong>en</strong> persoon betrof. maar<br />
allereerst het gezag <strong>en</strong> het gebod der Kerk. waarvoor zij<br />
hadd<strong>en</strong> op te kom<strong>en</strong>.<br />
Te midd<strong>en</strong> <strong>van</strong> al de werkzaamhed<strong>en</strong> <strong>als</strong> <strong>predikant</strong> heeft<br />
hij ook voortdur<strong>en</strong>d geleg<strong>en</strong>heid gevond<strong>en</strong> tot wet<strong>en</strong>schappelijk<br />
werk. dat ons hem doet k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> <strong>als</strong> e<strong>en</strong> man <strong>van</strong> zeer<br />
groote geleerdheid <strong>en</strong> liefde voor de wet<strong>en</strong>schap. in het<br />
bijzonder de taalwet<strong>en</strong>schap. .<br />
Zoo vertaalde hij in 1623 de Nederl. geloofsbelijd<strong>en</strong>is in<br />
het Grieksch <strong>en</strong> de Catechismus in het Latijn. zuiver <strong>en</strong><br />
alle<strong>en</strong> <strong>als</strong> letterkundig werk. In 1627 werd het opnieuw<br />
uitgegev<strong>en</strong>. wel e<strong>en</strong> bewijs. dat het de aandacht getrokk<strong>en</strong><br />
had.<br />
Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> kreeg het nog practisch belang. daar in die<br />
dag<strong>en</strong> P~lUSUrbanus VIII de Oostersche kerk<strong>en</strong> met hef<br />
West<strong>en</strong> zocht te vere<strong>en</strong>ig<strong>en</strong> onder gezag natuurlijk <strong>van</strong> d<strong>en</strong><br />
Paus te Rome.<br />
De patriarch <strong>van</strong> Constantinopel wilde daar<strong>van</strong> begrijpelijker<br />
wijze niets wet<strong>en</strong> <strong>en</strong> bood e<strong>en</strong> welberad<strong>en</strong> teg<strong>en</strong>stand.<br />
Deze patriarch Cyrillus Lucaris had bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> Protestantsche<br />
neiging<strong>en</strong> <strong>en</strong> werd daarin gesteund door d<strong>en</strong> ambassadeur der<br />
G<strong>en</strong>erale Stat<strong>en</strong> Comelis Haga. Deze. zelf e<strong>en</strong> overtuigd Calvinist.<br />
bracht d<strong>en</strong> patriarch in k<strong>en</strong>nis met de Grieksche vertaling<br />
der Confessie <strong>en</strong> maakte hem tot e<strong>en</strong> beslist aanhanger<br />
<strong>van</strong> de Gereformeerde leer. Hij wist ook <strong>van</strong> de Stat<strong>en</strong><br />
gedaan te krijg<strong>en</strong> dat e<strong>en</strong> groot aantal exemplar<strong>en</strong> <strong>van</strong> Revins'<br />
4
50<br />
vertaling naar Constanttnopel werd gezond<strong>en</strong>. Door allerlei<br />
omstandighed<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>wel heeft dit alles ge<strong>en</strong> blijv<strong>en</strong>d<strong>en</strong><br />
invloed geoef<strong>en</strong>d.<br />
E<strong>en</strong> ander werk <strong>van</strong> wet<strong>en</strong>schappelijk karakter was. dat<br />
hij het boek <strong>van</strong> Laur<strong>en</strong>tius Valla waarin de tekst <strong>van</strong> de<br />
Vulgata met de Grieksche <strong>van</strong> het N. T. wordt vergelek<strong>en</strong>.<br />
e<strong>en</strong> werk lang verborg<strong>en</strong> geblev<strong>en</strong>. opnieuw uitgaf.<br />
Daarin betoonde <strong>Revius</strong> zich e<strong>en</strong> scherpzinnig taalgeleerde'<br />
<strong>en</strong> grondig k<strong>en</strong>ner der oudheid.<br />
Door dit alles was hij dan ook in alle opzicht<strong>en</strong> waardig<br />
om tot revisor <strong>van</strong> de Stat<strong>en</strong>vertaling te word<strong>en</strong> b<strong>en</strong>oemd.<br />
waarover Mr. v. 't Hoff u heeft gesprok<strong>en</strong>.<br />
In 1643 op<strong>en</strong>de zich e<strong>en</strong>nieuwe werkkring voor hem.<br />
De Reg<strong>en</strong>t <strong>van</strong> het Stat<strong>en</strong> College te Leid<strong>en</strong>. e<strong>en</strong> tehuis voor<br />
minbemiddelde stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, Festus Hommius. was door ouderdom<br />
g<strong>en</strong>oodzaakt zijn betrekking neer te legg<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>Revius</strong><br />
werd in zijn plaats b<strong>en</strong>oemd.<br />
De Magistraat <strong>en</strong> Kerkeraad wild<strong>en</strong> hem eerst niet loslat<strong>en</strong>.<br />
maar hebb<strong>en</strong> t<strong>en</strong> slotte toegegev<strong>en</strong>.<br />
Deze werkkring lokte hem zeer aan. Hij zou voortdur<strong>en</strong>d<br />
door de leidinq, die hij aan de Stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong> te gev<strong>en</strong> had bij<br />
het, houd<strong>en</strong> <strong>van</strong> disput<strong>en</strong>, telk<strong>en</strong>s met de wet<strong>en</strong>schappelijke<br />
wereld in aanraking kom<strong>en</strong>. iets waarnaar zijn hart uitging.<br />
<strong>en</strong> met groote<br />
taak aan.<br />
opgewektheid gordde hij zich voor zijn nieuwe<br />
Het was overig<strong>en</strong>s ge<strong>en</strong> gemakkelijke taak die hij daarbij<br />
op zich nam.<br />
De Stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong>wereld dier dag<strong>en</strong> k<strong>en</strong>merkte zich maar al te<br />
vaak door groote ongebond<strong>en</strong>heid <strong>en</strong> zelfs opstandigheid<br />
teg<strong>en</strong>over de professor<strong>en</strong>, zoo<strong>als</strong> onlangs nog in e<strong>en</strong> onzer<br />
dag blad<strong>en</strong> bewez<strong>en</strong> werd.<br />
Zulk e<strong>en</strong> geest moest wel voortdur<strong>en</strong>d in botsing kom<strong>en</strong><br />
met de str<strong>en</strong>ge opvatting <strong>van</strong> e<strong>en</strong> stoer<strong>en</strong> Calvinist <strong>als</strong><br />
<strong>Revius</strong>. Met groote kracht heeft hij deze taak zoek<strong>en</strong> te volbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong>.<br />
maar toch niet altijd veel voldo<strong>en</strong>ing daar<strong>van</strong> gehad.<br />
.
51<br />
Te midd<strong>en</strong> <strong>van</strong> deze inspann<strong>en</strong>de bezighed<strong>en</strong> liet hij zijn<br />
p<strong>en</strong> niet rust<strong>en</strong>. Het war<strong>en</strong> nu <strong>als</strong> steeds weer verschill<strong>en</strong>de<br />
strijdvrag<strong>en</strong>, die naar vor<strong>en</strong> drong<strong>en</strong> <strong>en</strong> waarin hij gevoelde<br />
zijn woord te moet<strong>en</strong> sprek<strong>en</strong>. Zijn vroegere ambtg<strong>en</strong>oot<br />
uit Dev<strong>en</strong>ter Vedelius, die te Franeker hoogleeraar was geword<strong>en</strong><br />
in de Theologie <strong>en</strong> het Hebreeuwsch, had e<strong>en</strong> geschrift<br />
uitgegev<strong>en</strong>, waarin hij in Remonstrantsch<strong>en</strong> geest het gezag<br />
der Overheid over de Kerk bepleitte.<br />
Nu was er ge<strong>en</strong> punt d<strong>en</strong>kbaar, dat voor e<strong>en</strong> str<strong>en</strong>g<br />
Calvinist meer verwerpelijk werd geacht dan dit.<br />
Ge<strong>en</strong> wonder dat <strong>Revius</strong> naar de p<strong>en</strong> greep <strong>en</strong> in 1642<br />
op zijn oude scherp polemiseer<strong>en</strong>de wijze hem te lijf ging <strong>en</strong><br />
daarbij ook weder zijn groote belez<strong>en</strong>heid <strong>en</strong> scherpzinniqe<br />
red<strong>en</strong>eertrant t<strong>en</strong> beste gaf..<br />
Het opkom<strong>en</strong>d Cartesianisme heeft hem ev<strong>en</strong>zeer nog<br />
uit zijn t<strong>en</strong>t gelokt, maar dat alles behoort niet bij het onderwerp,.<br />
dat mij was toevertrouwd.<br />
Zoo hoop ik hiermede dez<strong>en</strong> merkwaardig<strong>en</strong> man <strong>van</strong><br />
groote gav<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> gaaf karakter, e<strong>en</strong>, die aan vel<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> onz<strong>en</strong> tijd langzamerhand wat verre was kom<strong>en</strong> te staan,<br />
weer e<strong>en</strong>igszins nader tot u te hebb<strong>en</strong>gebracht, zoodat wij<br />
trots alle eig<strong>en</strong>aardighed<strong>en</strong>, die ons absoluut niet meer aantrekk<strong>en</strong>,<br />
toch waardeering voor hem kunn<strong>en</strong> gevoel<strong>en</strong> <strong>als</strong><br />
e<strong>en</strong> kloek strijder voor de zaak <strong>en</strong> bov<strong>en</strong>al voor de eer <strong>van</strong><br />
God <strong>en</strong> niet voor zich zelf.<br />
Ik heb gezegd.