StandplaatS luz-St.-Sauveur In het hart van de pyreneeën - Fiets
StandplaatS luz-St.-Sauveur In het hart van de pyreneeën - Fiets
StandplaatS luz-St.-Sauveur In het hart van de pyreneeën - Fiets
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
<strong><strong>St</strong>andplaatS</strong> <strong>luz</strong>-<strong>St</strong>.-<strong>Sauveur</strong><br />
<strong>In</strong> <strong>het</strong> <strong>hart</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>pyreneeën</strong><br />
Naar <strong>de</strong> Col du Soulor<br />
Het toeristische dorpje Luz ligt op 710 meter aan <strong>de</strong> voet <strong>van</strong> <strong>de</strong> Col du Tourmalet.<br />
Het profpeloton <strong>de</strong>n<strong>de</strong>rt meestal in volle vaart door Luz heen op weg naar een<br />
slotklim. Zo ook in <strong>de</strong> Tour <strong>van</strong> 2008 én in l’Étape du Tour. Richard <strong>van</strong> Ameij<strong>de</strong>n<br />
verken<strong>de</strong> <strong>de</strong> toppen in <strong>de</strong> omtrek.<br />
Tekst en foto’s: Richard <strong>van</strong> Ameij<strong>de</strong>n<br />
Voor <strong>de</strong> zes<strong>de</strong> keer in tien jaar ben ik in <strong>het</strong> <strong>de</strong>el<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> Pyreneeën, in <strong>de</strong> omgeving <strong>van</strong> Luz-<br />
<strong>St</strong>.-Saveur. Sneeuw, regen, al dan niet in combinatie<br />
met mist zorg<strong>de</strong>n er eer<strong>de</strong>r voor dat ik<br />
na één doorweekte bergrit <strong>de</strong> pijp aan Poupou<br />
gaf. Want al 30 kilometer zui<strong>de</strong>lijker lonkte <strong>de</strong><br />
warme zuidflank <strong>van</strong> <strong>de</strong> Spaanse Pyreneeën<br />
en dus ging ik dan snel <strong>de</strong> grens over. Zelfs<br />
<strong>hart</strong>je zomer loop je in <strong>de</strong>ze regio kans op extreme<br />
klimaatverschillen aan bei<strong>de</strong> kanten <strong>van</strong><br />
<strong>het</strong> langgerekte bergmassief. En ‘s ochtends<br />
kunnen dikke wolkenvel<strong>de</strong>n in een Frans dal<br />
hangen. Maar laat je hier niet door ontmoedigen,<br />
soms hoef je maar ‘even’ door <strong>de</strong> wolken<br />
te klimmen en dan heb je op diverse cols in <strong>de</strong><br />
volle zon een spectaculair uitzicht over <strong>het</strong><br />
berglandschap, dat boven een dik pak watten<br />
omhoog torent. Medio september 2007 heb ik<br />
ein<strong>de</strong>lijk geluk met echt stabiel zomerweer.<br />
Goed voor vier fraaie klimtochten.<br />
1. Soulor-Aubisque-Span<strong>de</strong>lles:<br />
120 km/2750 hm<br />
Rond <strong>het</strong> middaguur zal ik met een ruime 20˚C<br />
in een shirt met korte mouwen lekker bergop<br />
fietsen. Maar ‘s ochtends bij <strong>het</strong> vertrek is <strong>het</strong><br />
on<strong>de</strong>r een kraakhel<strong>de</strong>re lucht nog krap boven<br />
<strong>het</strong> vriespunt, en dus daal ik in winteroutfit<br />
door <strong>de</strong> Gorges <strong>de</strong> Luz richting Argelès-Gazost<br />
(465 m). De drukbere<strong>de</strong>n route naar <strong>de</strong><br />
Col du Soulor (1474 m) stijgt snel <strong>het</strong> leuke<br />
stadje uit. Ver<strong>de</strong>rop vlakt <strong>de</strong> D918 vrijwel af tot<br />
Arrens (875 m), waar ik pauzeer. Vanaf Arrens<br />
kun je nog <strong>de</strong> mooie, doodlopen<strong>de</strong> Vallée<br />
d’Arrens meepikken: op en af 20 km en 600<br />
hoogtemeters extra. Het eindpunt is een ge-<br />
liefd vertrekpunt voor wan<strong>de</strong>ltochten in <strong>het</strong><br />
Parc National <strong>de</strong>s Pyrenées.<br />
De warme kleren kunnen nu uit, want na <strong>de</strong><br />
koffiebreak volgen meteen 8 pittige kilometers<br />
<strong>van</strong> 8 procent gemid<strong>de</strong>ld naar <strong>de</strong> Soulor. De<br />
col is mooi gelegen in <strong>het</strong> omringen<strong>de</strong> berglandschap.<br />
Na <strong>de</strong> Soulor daal ik even af naar<br />
<strong>het</strong> smalle weggetje langs <strong>het</strong> Cirque <strong>de</strong> Litor.<br />
De spectaculaire val <strong>van</strong> Wim <strong>van</strong> Est in dit ravijn<br />
staat in <strong>het</strong> collectieve geheugen geëtst<br />
<strong>van</strong> Tourminnend Ne<strong>de</strong>rland. Alleen al uit respect<br />
stop je hier: over <strong>de</strong> rand kijkend zie ik dat<br />
<strong>de</strong> rotswand indrukwekkend steil is en bijna<br />
loodrecht <strong>de</strong> diepte in duikt. Hieruit omhoog<br />
getrokken wor<strong>de</strong>n, glibberend op leren wielerschoentjes<br />
zoals <strong>de</strong>stijds Van Est, is vele malen<br />
lastiger dan <strong>de</strong> resteren<strong>de</strong> 5 km met maximaal<br />
7 procent naar <strong>de</strong> Col d’Aubisque (1709 m).<br />
Met 50 km op <strong>de</strong> teller heb ik <strong>van</strong>af <strong>de</strong>ze klas-<br />
Over <strong>de</strong> onregelmatig stijgen<strong>de</strong> weg naar <strong>de</strong> Col <strong>de</strong> Span<strong>de</strong>lles<br />
sieke col een mooi rondzicht, on<strong>de</strong>r an<strong>de</strong>re op<br />
<strong>de</strong> boven <strong>de</strong> Tourmalet gelegen Pic du Midi <strong>de</strong><br />
Bigorre (2872 m).<br />
Ik draai om, fiets terug naar <strong>de</strong> Soulor en daal<br />
ver<strong>de</strong>r noordwaarts af. Vanaf hier is <strong>het</strong> uitzicht<br />
op <strong>het</strong> Cirque <strong>de</strong> Litor indrukwekkend, met <strong>de</strong><br />
weg als een dunne lijn op <strong>de</strong> rotswand. Iets hoger<br />
zie ik <strong>de</strong> laatste kilometers naar <strong>de</strong> Aubisque<br />
liggen. Ik daal ver<strong>de</strong>r af over <strong>de</strong> ou<strong>de</strong>rwets<br />
smalle weg via Arbéost, Ferrières en<br />
Etc<strong>hart</strong>es (525 m). Hier ga ik rechts over een<br />
mooie, onregelmatig stijgen<strong>de</strong> weg naar <strong>de</strong> Col<br />
<strong>de</strong> Span<strong>de</strong>lles (1378 m). De top ligt op 11 km<br />
en <strong>de</strong> klim is 8 procent gemid<strong>de</strong>ld. Het weggetje<br />
is re<strong>de</strong>lijk goed geasfalteerd met af en toe<br />
wat steenslag. De prachtige klim loopt door<br />
een stil berg- en boerenlandschap. Een<br />
schaapsher<strong>de</strong>r loodst me on<strong>de</strong>rweg door zijn<br />
kud<strong>de</strong>. Halverwege word ik ingehaald door<br />
86 WWW.FIETS.NL 06-2008 06-2008 WWW.FIETS.NL 87
Een heerlijke finale naar Luz-Ardi<strong>de</strong>n met talrijke haarspeldbochten in een open berggebied<br />
twee ontketen<strong>de</strong> Spanjaar<strong>de</strong>n, die in 36 minuten<br />
naar boven knallen. Boven wisselen we wat<br />
gegevens uit, daarna keren zij om voor <strong>de</strong><br />
Aubisque. Ik daal 1000 hoogtemeters in 15 km<br />
naar Argelès-Gazost over een geasfalteer<strong>de</strong><br />
route via Gez. Het is te doen, maar je moet hier<br />
rustig omlaag <strong>van</strong>wege verschillen<strong>de</strong> geulen,<br />
steenslag en gravillons. <strong>In</strong> <strong>het</strong> levendige<br />
Argelès is <strong>het</strong> op <strong>de</strong> terrassen prima bijtanken<br />
in <strong>de</strong> zon. Via Pierrefitte fiets ik stroomopwaarts<br />
terug door <strong>de</strong> Gorges naar Luz.<br />
2. Tourmalet-Luz-Ardi<strong>de</strong>n:<br />
70 km/2450 hm<br />
De Col du Tourmalet (2115 m) is een echte<br />
klassieker, waar je respect voor mag hebben.<br />
Vanaf bei<strong>de</strong> kanten is <strong>het</strong> gemid<strong>de</strong>l<strong>de</strong> stijgingspercentage<br />
in <strong>de</strong> laatste 15 km 8 procent. Zowel<br />
<strong>de</strong> westflank als <strong>de</strong> oostflank rol<strong>de</strong> al vaker<br />
on<strong>de</strong>r mijn wielen door, maar ik blijf <strong>de</strong> oostzij<strong>de</strong><br />
lastiger vin<strong>de</strong>n. Dat komt door <strong>de</strong> relatief<br />
vlakkere 5 kilometers na <strong>St</strong>. Marie-<strong>de</strong>-Campan<br />
tot aan Gripp (1025 m). Die betaal je daarna<br />
dubbel en dwars terug tot <strong>de</strong> top, want <strong>het</strong> stijgingspercentage<br />
zakt 13 kilometer lang op langere<br />
rechte stroken niet meer on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> 8 procent.<br />
Deelnemers aan l’Étape du Tour op 6 juli<br />
2008 zijn al vast gewaarschuwd. De profs in <strong>de</strong><br />
Tour krijgen <strong>de</strong>ze col op maandag 14 juli voorgeschoteld.<br />
De westzij<strong>de</strong> uit Luz verloopt gelei<strong>de</strong>lijker, maar<br />
is met 7,7 procent gemid<strong>de</strong>ld over ruim 18 kilometer<br />
ook als zwaar te classificeren. Ik zoek ‘s<br />
ochtends op <strong>de</strong> eerste kilometers naar een ritme,<br />
want ik voel dat <strong>de</strong> dag <strong>van</strong> gisteren in <strong>de</strong><br />
benen zit. Na Barèges (1220 m) vind ik pas <strong>de</strong><br />
goe<strong>de</strong> cadans, als ver<strong>de</strong>rop <strong>de</strong> weg afbuigt<br />
richting Pont <strong>de</strong> la Gaubie. Hier krijg ik weer <strong>het</strong><br />
gevoel op een grote col te rij<strong>de</strong>n. Door <strong>het</strong> ruige<br />
berglandschap tel ik <strong>de</strong> nog resteren<strong>de</strong> klimkilometers<br />
af, terwijl ik een mooi uitzicht heb omlaag<br />
<strong>van</strong>af <strong>de</strong> bochtige stroken. On<strong>de</strong>r <strong>het</strong><br />
vélo-kunstwerk sta je bij <strong>het</strong> panneau <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
col in een waar tochtgat, dus kleed ik me snel<br />
om. Deelnemers aan l’Étape du Tour bereiken<br />
op <strong>de</strong> Tourmalet <strong>het</strong> dak <strong>van</strong> hun cyclo. Daarna<br />
duiken ze 37 kilometer bergafwaarts richting<br />
Argelès en hun finale: <strong>de</strong> slotklim naar Hautacam<br />
(zie ver<strong>de</strong>rop). Vandaag kan ik rustig en<br />
ongestoord afdalen en in Luz pauzeer ik bij <strong>het</strong><br />
hotel.<br />
Twee uurtjes later rijd ik aan <strong>de</strong> an<strong>de</strong>re kant <strong>het</strong><br />
dorpje uit naar Luz-Ardi<strong>de</strong>n (1720 m). Ook dit<br />
wintersportstation vorm<strong>de</strong> vaker een lastig<br />
slotakkoord in een Touretappe. De klim is 14<br />
kilometer lang en je moet 1030 hoogtemeters<br />
overbruggen. Over perfect asfalt lopen <strong>de</strong> eerste<br />
kilometers makkelijk en lekker beschut<br />
door <strong>het</strong> bos. Het lastigste stuk begint bij Grust.<br />
Er is opmerkelijk weinig verkeer, wat <strong>het</strong> klimmen<br />
wel zo prettig maakt. Na circa 10 kilometer<br />
fiets ik <strong>het</strong> bos uit voor een heerlijke finale:<br />
via haarspeldbochten gaat <strong>het</strong> in een open<br />
berggebied naar <strong>de</strong> top met telkens uitzicht op<br />
<strong>de</strong> laatst bedwongen bochten. Skidorp Luz-Ardi<strong>de</strong>n<br />
blijkt geheel verlaten; <strong>de</strong> achterste parkeerplaats<br />
biedt <strong>het</strong> mooiste uitzicht. Een half<br />
uur kijk ik hier rond, totdat <strong>de</strong> stilte wordt verbroken<br />
door een biker die een piste afdaalt. Ik<br />
volg zijn voorbeeld en verlaat <strong>het</strong> skistation. 57<br />
Minuten later sta ik fris gedoucht in mijn hotelkamer;<br />
precies mijn klimtijd <strong>van</strong>daag op Luz-<br />
Ardi<strong>de</strong>n. Tijd blijft een raar fenomeen: zoveel<br />
verschillen<strong>de</strong> indrukken in <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> ‘kloktijd’.<br />
3. Pont d’Espagne-Hautacam/<br />
Tramassel: 105 km/2600 hm<br />
Opnieuw is <strong>het</strong> 4˚C als ik door <strong>de</strong> nauwe, schaduwrijke<br />
Gorges <strong>de</strong> Luz afdaal naar Pierrefitte<br />
(470 m). Via <strong>de</strong> D920 fiets ik langs <strong>de</strong> Gave <strong>de</strong><br />
Cauterets naar <strong>de</strong> Pont d’Espagne (1496 m).<br />
De rustige aanloop eindigt 10 km ver<strong>de</strong>rop in<br />
<strong>de</strong> mondaine, toeristische thermaalbadplaats<br />
Cauterets (920 m). Vanaf dit plaatsje is <strong>het</strong> nog<br />
8 km te gaan door <strong>het</strong> Val <strong>de</strong> Jeret, dat steeds<br />
steiler oploopt <strong>van</strong>af <strong>de</strong> haarspeldbochten bij<br />
<strong>het</strong> <strong>In</strong>stituut voor Reumatologie. De klim loopt<br />
helemaal door een bos, maar visueel en akoestisch<br />
valt er toch te genieten, want hier domineert<br />
een woeste bergstroom, die via talloze<br />
watervallen omlaag klettert. De beloof<strong>de</strong> 1350<br />
parkeerplekken bij <strong>het</strong> eindpunt zorgen voor<br />
veel verkeer, maar ook voor een perfect on<strong>de</strong>rhou<strong>de</strong>n<br />
weg. De laatste 4 kilometers stijgen<br />
met 9, 11, 9 en 8 procent tot <strong>de</strong> enorme parkeerplaats.<br />
Typisch is dat er meer Ne<strong>de</strong>rlandse<br />
auto’s in <strong>de</strong> berm vóór <strong>de</strong> tolpoorten staan dan<br />
op <strong>de</strong> immense parkeerplaats na <strong>de</strong> poorten.<br />
Wan<strong>de</strong>laars gaan lopend of met <strong>de</strong> lift ver<strong>de</strong>r<br />
bergop.<br />
Ik daal terug naar Pierrefitte en fiets richting<br />
Argelès voor <strong>de</strong> beklimming <strong>van</strong> Hautacam<br />
(1520 m). Dit skistation was drie keer finishplaats<br />
in <strong>de</strong> Tour, maar kreeg in 1996 een magische<br />
klank door Mister 60 Percent. Want Bjarne<br />
Riis, die later epo-gebruik toegaf, sloopte op<br />
<strong>de</strong>ze col Miguel <strong>In</strong>durain, die kansloos werd<br />
voor zijn zes<strong>de</strong> victorie. Triester kon <strong>het</strong> niet aflopen<br />
voor <strong>de</strong> Spaanse held. Volstrekt leeg én<br />
in verloren positie reed <strong>In</strong>durain een dag later<br />
over geboortegrond naar finishplaats Pamplona.<br />
Die plaats was dat jaar uitverkoren, als eerbetoon<br />
voor <strong>In</strong>durains enorme prestaties in La<br />
Gran<strong>de</strong> Boucle.<br />
Cijfermatig gezien is Hautacam pittig: <strong>van</strong>uit<br />
Ayros-Arbouix (483 m) stijg je 1050 hoogtemeters<br />
in 14 km. De eerste stukken zijn goed te<br />
doen, maar na Artalens Souin volgt een serie<br />
kilometers <strong>van</strong> circa 10 procent gemid<strong>de</strong>ld. Je<br />
ziet <strong>het</strong> <strong>van</strong>zelf, want op <strong>de</strong> belangrijkste cols<br />
in <strong>de</strong> Pyreneeën staan elke kilometer op een<br />
bord <strong>de</strong> actuele hoogte en <strong>het</strong> stijgingspercen-<br />
Cijfermatig gezien is Hautacam pittig<br />
88 WWW.FIETS.NL 06-2008
tage in <strong>de</strong> volgen<strong>de</strong> kilometer aangegeven.<br />
Niet alleen op papier is Hautacam lastig. De<br />
klim is ook nog eens onregelmatig en dat is<br />
slopend. Op <strong>de</strong> korte vlakkere stroken kun je<br />
even herstellen <strong>van</strong> <strong>de</strong> steilste passages, die<br />
wel tot 14 procent oplopen.<br />
Qua landschap is <strong>het</strong> geen topklim, hoewel er<br />
mooie uitkijkjes op <strong>het</strong> dal bij Argelès zijn. Voor<br />
<strong>de</strong> top ligt een serie bochten en dan bereik ik<br />
een totaal verlaten parkeerplaats bij <strong>de</strong> skiliften.<br />
Ik klim door naar <strong>de</strong> Col <strong>de</strong> Tramassel<br />
(1615 m) en rijd nog een stukje onverhard naar<br />
<strong>de</strong> Col <strong>de</strong> Moulata (1680 m), dit is prima te<br />
doen op racebandjes. <strong>In</strong> <strong>het</strong> barretje bij <strong>de</strong> Tramassel<br />
pauzeer ik, kleed me om en dan daal ik<br />
richting Pierrefitte. Ook <strong>van</strong>daag biedt <strong>de</strong> wind<br />
een lekker steuntje in <strong>de</strong> rug wanneer ik door<br />
<strong>de</strong> Gorges <strong>de</strong> Luz terugfiets.<br />
4. Boucharo-Troumouse:<br />
95 km/2700 hm<br />
Rond 10.00 uur vertrek ik voor <strong>de</strong> mooist klimetappe,<br />
die eindigt in <strong>het</strong> imposante bergmassief<br />
met pieken boven <strong>de</strong> 3000 meter hoogte in<br />
<strong>het</strong> Frans-Spaanse grensgebied. De klimmen<br />
naar Boucharo en Troumouse lopen bei<strong>de</strong> over<br />
tolwegen in zônes pastorales en groten<strong>de</strong>els<br />
door <strong>het</strong> Parc <strong>de</strong>s Pyrénées-Occi<strong>de</strong>ntales. Dit<br />
is een ongerept vulkanisch en granieten hooggebergte<br />
zon<strong>de</strong>r permanente bewoning.<br />
Langs <strong>de</strong> EDF-waterkrachtcentrale <strong>van</strong> Pragnères<br />
fiets ik naar Gèdre (1010 m). Buiten <strong>het</strong><br />
dorp ligt <strong>de</strong> splitsing naar Troumouse (2100 m)<br />
Op weg naar <strong>het</strong> Cirque <strong>de</strong> Troumouse<br />
en Boucharo (2270 m). Ik begin met <strong>de</strong> hoogste<br />
col, over een goed en breed uitgebouw<strong>de</strong><br />
route via Gavarnie (1365 m). Hier begint <strong>de</strong> tolweg<br />
en zakt <strong>het</strong> hellingspercentage niet meer<br />
on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> 8 procent. Het is een superklim door<br />
een fraai berglandschap met mooie vergezichten.<br />
Voor een klein skistation (1840 m) zitten <strong>de</strong><br />
lastige stroken bergop. De beloning voor <strong>het</strong><br />
klimwerk ligt op <strong>de</strong> Col <strong>de</strong>s Tentes (2208 m).<br />
Die biedt een uniek panorama op <strong>het</strong> grillige<br />
Cirque <strong>de</strong> Gavarnie. Ik fiets nog even door over<br />
<strong>het</strong> asfalt, steenhoopjes ontwijkend, tot <strong>de</strong> Port<br />
<strong>de</strong> Boucharo, <strong>de</strong> officiële grens met Spanje.<br />
Bergwan<strong>de</strong>laars zitten dicht bij elkaar geklit tegen<br />
een rotswand, beschutting zoekend tegen<br />
onverwachte rukwin<strong>de</strong>n. Boven <strong>de</strong> Col <strong>de</strong> Tentes<br />
tekent <strong>de</strong> Pic du Midi haarscherp af tegen<br />
<strong>de</strong> horizon. Op <strong>de</strong>ze hoogte is <strong>het</strong> fris in september,<br />
dus trek ik snel winterkleding aan en<br />
daal terug naar Gavarnie.<br />
Na een lunch in <strong>het</strong> dorpje sla ik voor Gèdre<br />
(1010 m) af naar <strong>het</strong> Cirque <strong>de</strong> Troumouse. De<br />
smallere weg loopt in 8 km naar Héas (1520 m),<br />
waar bij <strong>het</strong> tolhuisje nog een café is. Dan volgen<br />
er vier bochtrijke kilometers, die aantrekken<br />
tot 10 procent. Lastiger is dat er ou<strong>de</strong>rwets<br />
geasfalteerd wordt. Een slurf spettert <strong>het</strong> zwarte<br />
goedje uit <strong>de</strong> teerwagen, grint wordt met<br />
ruime zwieren uit een laadbak <strong>van</strong> een vrachtwagen<br />
geschept en een kleine wals rolt <strong>het</strong><br />
split aan. Ik manoeuvreer om <strong>de</strong> zwarte vlekken<br />
heen tot bij Auberge du Maillet (1800 m).<br />
De laatste kilometers door <strong>het</strong> mooie hoogge-<br />
bergte eindigen bij <strong>de</strong> parkeerplaats; wan<strong>de</strong>laars<br />
vertrekken nog richting Cirque <strong>de</strong> Troumouse.<br />
Het uitzicht is fraai, maar niet zo<br />
imposant als bij Gavarnie. Voldaan trek ik mijn<br />
jack en winterhandschoenen aan; <strong>de</strong> laatste<br />
klim gedaan! Afgezien <strong>van</strong> <strong>de</strong> 4 km rolsplit voor<br />
<strong>het</strong> tolhuisje is <strong>het</strong> ruim 25 km lang bergaf tot<br />
Luz nagenieten <strong>van</strong> vier mooie fietsdagen in<br />
<strong>het</strong> <strong>hart</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> Pyreneeën.<br />
Reisinfo<br />
Toeristisch Luz en thermaalbadplaats<br />
<strong>St</strong>.-<strong>Sauveur</strong> (710 m) liggen in een mooi dal<br />
aan weerszij<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong> Gave <strong>de</strong> Pau. Er<br />
wonen ruim 1000 mensen. <strong>In</strong> <strong>het</strong><br />
hoogseizoen ligt <strong>het</strong> aantal bezoekers fors<br />
hoger. De plaatsjes hebben veel<br />
voorzieningen, zoals winkels, hotels en<br />
campings. Zie hiervoor: www.<strong>luz</strong>.org.<br />
Klimwerk: www.challenge-big.eu en<br />
www.cyclingcols.com. Op papier: Atlas <strong>de</strong>s<br />
Cols <strong>de</strong>s Pyrénées <strong>de</strong>el 2, Altigraph Edition.<br />
Reizen: 1400 km per auto <strong>van</strong>af Utrecht.<br />
Lezen: bijvoorbeeld ANWB Gou<strong>de</strong>n serie<br />
Pyreneeën.<br />
Kaarten: Michelin Local 342, Hautes<br />
Pyrénées-Pyrénées Atlantiques, 1:150.000.<br />
Touretappe Pau-Hautacam (2008) gaat over<br />
<strong>de</strong> Tourmalet en dan naar Hautacam: zie<br />
www.letour.fr en www.letapedutour.com.<br />
90 WWW.FIETS.NL 06-2008