Buitenplaatsbiotopen, een contour voor behoud en ontwikkeling
Buitenplaatsbiotopen, een contour voor behoud en ontwikkeling
Buitenplaatsbiotopen, een contour voor behoud en ontwikkeling
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
<strong>Buit<strong>en</strong>plaatsbiotop<strong>en</strong></strong><br />
‘<strong>e<strong>en</strong></strong> <strong>contour</strong> <strong>voor</strong> <strong>behoud</strong> <strong>en</strong> <strong>ontwikkeling</strong>’<br />
Afstudeerscriptie - definitief<br />
4 juni 2012<br />
Mirjam van Brouwershav<strong>en</strong>
2<br />
Colofon<br />
Algem<strong>e<strong>en</strong></strong><br />
Afstudeerscriptie: ‘<strong>Buit<strong>en</strong>plaatsbiotop<strong>en</strong></strong> – <strong>e<strong>en</strong></strong> <strong>contour</strong> <strong>voor</strong> <strong>behoud</strong> <strong>en</strong><br />
<strong>ontwikkeling</strong>’<br />
Onderwerp: E<strong>en</strong> handreiking <strong>voor</strong> buit<strong>en</strong>plaatsbiotop<strong>en</strong>, die<br />
gebruikt kan word<strong>en</strong> door gem<strong>e<strong>en</strong></strong>t<strong>en</strong><br />
Status: Definitief<br />
Datum: 4 juni 2012<br />
Stud<strong>en</strong>t<br />
Naam: Mirjam van Brouwershav<strong>en</strong><br />
e-mailadres: mirjamvanbrouwershav<strong>en</strong>@gmail.com<br />
Afstudeerbedrijf<br />
Naam: Rijksdi<strong>en</strong>st <strong>voor</strong> het Cultureel Erfgoed<br />
Adres: Smallepad 5<br />
Postcode 3811 MG Amersfoort<br />
Telefoonnummer: 033-4217297<br />
Begeleider: Thomas van d<strong>en</strong> Berg, s<strong>en</strong>ior beleidsmedewerker<br />
Afstudeeropdracht<br />
Onderwijsinstelling: Hogeschool Utrecht, faculteit Natuur <strong>en</strong> Techniek<br />
Cursuscode: TROP-AFO08-08<br />
Opleiding: Ruimtelijke Ord<strong>en</strong>ing <strong>en</strong> Planologie<br />
Afstudeerrichting: Sted<strong>en</strong>bouw <strong>en</strong> Landschap<br />
Doc<strong>en</strong>tbegeleiders<br />
Eerste: Remco Reijke<br />
Tweede: Saskia van der Kruit
Sam<strong>en</strong>vatting<br />
In deze scriptie wordt antwoord gegev<strong>en</strong> op de volg<strong>en</strong>de hoofdvraag: ‘Hoe kan de informatie <strong>en</strong><br />
k<strong>en</strong>nis over buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong>, die de Rijksoverheid bezit, het beste overgedrag<strong>en</strong><br />
word<strong>en</strong> op gem<strong>e<strong>en</strong></strong>t<strong>en</strong>, zodat deze gem<strong>e<strong>en</strong></strong>t<strong>en</strong> de buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong> op<br />
hun grondgebied kunn<strong>en</strong> <strong>behoud</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> ev<strong>en</strong>tueel ontwikkel<strong>en</strong>?’<br />
Gem<strong>e<strong>en</strong></strong>t<strong>en</strong> beschikk<strong>en</strong> niet altijd over voldo<strong>en</strong>de k<strong>en</strong>nis van cultureel erfgoed. Om de k<strong>en</strong>nis<br />
van buit<strong>en</strong>plaatsbiotop<strong>en</strong> over te drag<strong>en</strong> is er <strong>e<strong>en</strong></strong> overdrachtsmethode ontwikkeld <strong>voor</strong> in de<br />
Handreiking Erfgoed <strong>en</strong> Ruimte, deze wordt gemaakt door de Rijksdi<strong>en</strong>st <strong>voor</strong> het Cultureel<br />
Erfgoed.<br />
Buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong> zijn in de zesti<strong>en</strong>de, zev<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de <strong>en</strong> achtti<strong>en</strong>de eeuw in grote<br />
aantall<strong>en</strong> in <strong>voor</strong>namelijk west <strong>en</strong> midd<strong>en</strong> Nederland ontstaan. Rijke bestuurders, handelar<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> kooplied<strong>en</strong> bouwd<strong>en</strong> huiz<strong>en</strong> buit<strong>en</strong> de stad. In de zomermaand<strong>en</strong> ‘vluchtt<strong>en</strong>’ ze naar deze<br />
rustige, schone <strong>en</strong> gro<strong>en</strong>e omgeving. Dit was ook <strong>e<strong>en</strong></strong> omgeving waar rijke, invloedrijke m<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />
elkaar ontmoett<strong>en</strong> <strong>en</strong> andermans eig<strong>en</strong>domm<strong>en</strong> kond<strong>en</strong> aanschouw<strong>en</strong>.<br />
Om tot het beantwoord<strong>en</strong> van de hoofdvraag te kom<strong>en</strong> is er <strong>e<strong>en</strong></strong> <strong>voor</strong>onderzoek gedaan. Allereerst<br />
is er <strong>e<strong>en</strong></strong> korte beschrijving gegev<strong>en</strong> van het cultureel erfgoed: hoe de wetgeving rondom<br />
het cultureel erfgoed er uit ziet <strong>en</strong> het onderscheid tuss<strong>en</strong> materieel <strong>en</strong> immaterieel erfgoed<br />
is beschrev<strong>en</strong>. Om de omgeving <strong>en</strong> de k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> van buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> te kunn<strong>en</strong> plaats<strong>en</strong> is de<br />
ontstaanswijze van buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> geanalyseerd. Voor deze analyse is onder andere gekek<strong>en</strong><br />
naar het verled<strong>en</strong>, het hed<strong>en</strong>, de tuinaanleg <strong>en</strong> de juridische aspect<strong>en</strong> van buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong>.<br />
Dit <strong>voor</strong>onderzoek was nodig om <strong>e<strong>en</strong></strong> slag te mak<strong>en</strong> naar de buit<strong>en</strong>plaats in relatie tot zijn omgeving<br />
<strong>en</strong> de bescherming daarvan, de ess<strong>en</strong>tie van de ‘buit<strong>en</strong>plaatsbiotoop’. Dit concept is door<br />
de provincie Zuid-Holland ontwikkeld om niet all<strong>e<strong>en</strong></strong> de buit<strong>en</strong>plaats zelf te bescherm<strong>en</strong>, maar<br />
ook de omgeving van de buit<strong>en</strong>plaats. Er wordt als het ware <strong>e<strong>en</strong></strong> <strong>contour</strong> getrokk<strong>en</strong> rondom de<br />
buit<strong>en</strong>plaats, waarbinn<strong>en</strong> (in de provincie Zuid-Holland) de volg<strong>en</strong>de elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> van de buit<strong>en</strong>plaatsbiotoop<br />
vall<strong>en</strong>:<br />
* De buit<strong>en</strong>plaats<br />
* De zichtlijn(<strong>en</strong>)<br />
* Het panorama<br />
* Het blikveld<br />
* De structuur of de structur<strong>en</strong><br />
De biotoop di<strong>en</strong>t per complex opgesteld te word<strong>en</strong>, aangezi<strong>en</strong> elk complex anders is. Bij planvorming<br />
moet met alle aanwezige elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> de biotoop van de desbetreff<strong>en</strong>de buit<strong>en</strong>plaats<br />
rek<strong>en</strong>ing word<strong>en</strong> gehoud<strong>en</strong>.<br />
Om tot <strong>e<strong>en</strong></strong> geschikte overdrachtsmethode te kom<strong>en</strong> zijn allereerst <strong>voor</strong> twee buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong><br />
de biotoop beschrev<strong>en</strong> <strong>e<strong>en</strong></strong> aangeduid. Deze biotoop is opgesteld aan de hand van de volg<strong>en</strong>de<br />
stapp<strong>en</strong>: <strong>e<strong>en</strong></strong> bureauonderzoek, <strong>e<strong>en</strong></strong> veldonderzoek <strong>en</strong> de uitwerking van de biotoop op <strong>e<strong>en</strong></strong><br />
kaart.<br />
Vervolg<strong>en</strong>s is er <strong>e<strong>en</strong></strong> overdrachtsmethode opgesteld. Deze methode bevat naast <strong>e<strong>en</strong></strong> beschrijving<br />
van de elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> van de biotoop, ook <strong>e<strong>en</strong></strong> kaart met afbeelding<strong>en</strong> <strong>en</strong> icon<strong>en</strong> om de informatie<br />
grafisch over te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>. Met deze overdrachtsmethode wordt getracht om gem<strong>e<strong>en</strong></strong>t<strong>en</strong> bewust<br />
te lat<strong>en</strong> word<strong>en</strong> van hun cultureel erfgoed <strong>en</strong> ze <strong>e<strong>en</strong></strong> handvat te gev<strong>en</strong> <strong>voor</strong> het zelf opstell<strong>en</strong> van<br />
<strong>e<strong>en</strong></strong> biotoop. Zodat de gem<strong>e<strong>en</strong></strong>t<strong>en</strong> in de toekomst rek<strong>en</strong>ing houd<strong>en</strong> met het cultureel erfgoed bij<br />
het opstell<strong>en</strong> van bestemmingsplann<strong>en</strong>.<br />
Wanneer de k<strong>en</strong>nisoverdracht er <strong>voor</strong> zorgt dat gem<strong>e<strong>en</strong></strong>t<strong>en</strong> ler<strong>en</strong> hoe ze <strong>e<strong>en</strong></strong> biotoop op moet<strong>en</strong><br />
stell<strong>en</strong> <strong>voor</strong> hun buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> dit ook daadwerkelijk do<strong>en</strong>, zull<strong>en</strong> deze cultuurhistorische<br />
elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> beschermd, <strong>behoud</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> ontwikkeld kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong>.<br />
5
6<br />
Voorwoord<br />
Tijd<strong>en</strong>s het eerste gesprek met mijn begeleider Thomas van d<strong>en</strong> Berg maakte ik k<strong>en</strong>nis<br />
met het begrip ‘buit<strong>en</strong>plaatsbiotoop’. Op dat mom<strong>en</strong>t wist ik nog niet goed wat het begrip<br />
inhield. Ik wist wat buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> war<strong>en</strong> <strong>en</strong> ik wist wat <strong>e<strong>en</strong></strong> biotoop was, maar <strong>e<strong>en</strong></strong><br />
combinatie daarvan was <strong>voor</strong> mij onbek<strong>en</strong>d.<br />
Voor u ligt mijn afstudeerscriptie met als titel ‘buit<strong>en</strong>plaatsbiotop<strong>en</strong>’. De afgelop<strong>en</strong> vier<br />
maand<strong>en</strong> heb ik het begrip, waar ik tijd<strong>en</strong>s het eerste gesprek k<strong>en</strong>nis mee maakte, uitgewerkt.<br />
E<strong>en</strong> ontzett<strong>en</strong>d actueel, boei<strong>en</strong>d <strong>en</strong> leuk onderwerp.<br />
Door de verandering<strong>en</strong> in het monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>beleid <strong>en</strong> de hed<strong>en</strong>daagse stedelijke druk<br />
die er in veel gebied<strong>en</strong> is, is het bescherm<strong>en</strong> van cultureel erfgoed <strong>e<strong>en</strong></strong> ‘hot item’ geword<strong>en</strong>.<br />
Voor de Handreiking Erfgoed <strong>en</strong> Ruimte die door de Rijksdi<strong>en</strong>st <strong>voor</strong> het<br />
Cultureel Erfgoed (RCE) wordt opgesteld, heb ik <strong>e<strong>en</strong></strong> overdrachtsmethode ontwikkeld<br />
om de k<strong>en</strong>nis over buit<strong>en</strong>plaatsbiotop<strong>en</strong> over te drag<strong>en</strong> aan de gem<strong>e<strong>en</strong></strong>t<strong>en</strong>. Aan de<br />
hand van deze methode kunn<strong>en</strong> gem<strong>e<strong>en</strong></strong>t<strong>en</strong> zelfs de biotop<strong>en</strong> opstell<strong>en</strong> rondom de<br />
buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong>, zodat de omgeving van deze complex<strong>en</strong> ook<br />
beschermd wordt. Ik vond het erg leuk om zo <strong>e<strong>en</strong></strong> actueel onderwerp uit te werk<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
er meer over te ler<strong>en</strong>.<br />
Ik wil van deze geleg<strong>en</strong>heid gebruik mak<strong>en</strong> om <strong>e<strong>en</strong></strong> aantal m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> te bedank<strong>en</strong>. Ik wil<br />
mijn begeleider Thomas van d<strong>en</strong> Berg (RCE) bedank<strong>en</strong> <strong>voor</strong> de kans die hij mij heeft gegev<strong>en</strong><br />
om het onderwerp naar eig<strong>en</strong> ideeën in te vull<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>voor</strong> de hulp <strong>en</strong> feedback die<br />
hij heeft gegev<strong>en</strong>. Ook wil ik mijn collega’s Dorothée Koper, Natascha L<strong>en</strong>svelt,<br />
Leo-nard de Wit, Martin van d<strong>en</strong> Broeke <strong>en</strong> H<strong>en</strong>k Baas bedank<strong>en</strong> <strong>voor</strong> de gesprekk<strong>en</strong> die<br />
we gevoerd hebb<strong>en</strong> <strong>en</strong> tips die ze mij hebb<strong>en</strong> gegev<strong>en</strong>. Saskia van der Kruit <strong>en</strong> Remco<br />
Reijke van de Hogeschool Utrecht wil ik ook bedank<strong>en</strong> <strong>voor</strong> hun goede, opbouw<strong>en</strong>de<br />
feedback <strong>en</strong> tips.<br />
Tot slot wil ik mijn familie, vri<strong>en</strong>d<strong>en</strong> <strong>en</strong> vri<strong>en</strong>d bedank<strong>en</strong> <strong>voor</strong> hun steun <strong>en</strong> <strong>voor</strong> hun<br />
eerste reacties op mijn scriptie.<br />
Ik hoop dat u het net zo’n boei<strong>en</strong>d <strong>en</strong> leuk onderwerp vindt als ik, veel leesplezier!<br />
Mirjam van Brouwershav<strong>en</strong>
Inhoudsopgave<br />
Hoofdstuk 1 Inleiding 9<br />
1.1 Aanleiding 9<br />
1.2 Doelstelling 10<br />
1.3 Probleemstelling 10<br />
1.4 Vraagstelling 10<br />
1.5 Leeswijzer 10<br />
Hoofdstuk 2 Cultureel erfgoed 12<br />
2.1 Inleiding cultureel erfgoed 12<br />
2.2 De historie van het cultureel erfgoed beleid 14<br />
2.3 Het cultureel erfgoed beleid anno 2012 15<br />
2.4 Conclusie 17<br />
Hoofdstuk 3 Buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong> 18<br />
3.1 Ontstaanswijze van buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> 18<br />
3.2 Huidige situatie van buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> 22<br />
3.3 De typ<strong>en</strong> tuin<strong>en</strong> van de buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> 29<br />
3.4 Juridische aspect<strong>en</strong> van buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> 35<br />
3.5 Conclusie 37<br />
Hoofdstuk 4 De ruimtelijke inpassing van buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> 38<br />
4.1 De omgeving van buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> 38<br />
4.2 De verbinding tuss<strong>en</strong> de buit<strong>en</strong>plaats <strong>en</strong> zijn omgeving 42<br />
4.3 Grafische weergave van ruimtelijke inpassing 44<br />
4.4 Conclusie 51<br />
Hoofdstuk 5 De overdrachtsmethode 52<br />
5.1 De handreiking erfgoed <strong>en</strong> ruimte 52<br />
5.2 Overdrachtsmethode buit<strong>en</strong>plaatsbiotop<strong>en</strong> 55<br />
5.3 Conclusie 59<br />
Hoofdstuk 6 Conclusie <strong>en</strong> aanbeveling<strong>en</strong> 60<br />
6.1 Conclusie 60<br />
6.2 Aanbeveling<strong>en</strong> <strong>en</strong> aandachtspunt<strong>en</strong> buit<strong>en</strong>plaatsbiotop<strong>en</strong> 60<br />
6.3 Aanbeveling<strong>en</strong> <strong>en</strong> aandachtspunt<strong>en</strong> instandhouding buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> 62<br />
Literatuurlijst 63<br />
7
Hoofdstuk 1 - Inleiding<br />
1.1 Aanleiding<br />
Er verandert veel op het gebied van cultureel erfgoed. Lange tijd is het beleid <strong>voor</strong><br />
het cultureel erfgoed gemaakt <strong>en</strong> toegepast door de Rijksoverheid, terwijl het over<br />
het algem<strong>e<strong>en</strong></strong> gaat om onderwerp<strong>en</strong> die goed lokaal geregeld kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. Voorbeeld<strong>en</strong><br />
hiervan zijn: vergunningverl<strong>en</strong>ing van rijksmonum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> het bescherm<strong>en</strong><br />
van cultuurhistorische waard<strong>en</strong> via de Wet ruimtelijke ord<strong>en</strong>ing 1 . Met de ingang van de<br />
Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>wet 1988 is de verantwoordelijkheid van het cultureel erfgoed geleidelijk<br />
gedelegeerd naar de gem<strong>e<strong>en</strong></strong>t<strong>en</strong>. Deze hebb<strong>en</strong> echter niet altijd de b<strong>en</strong>odigde k<strong>en</strong>nis<br />
van cultureel erfgoed. Om de k<strong>en</strong>nis van de Rijksoverheid over te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> op de gem<strong>e<strong>en</strong></strong>t<strong>en</strong>,<br />
is er door de Rijksdi<strong>en</strong>st <strong>voor</strong> het Cultureel Erfgoed onder meer <strong>e<strong>en</strong></strong><br />
Handreiking Erfgoed <strong>en</strong> Ruimte gemaakt, die nog steeds wordt uitgebreid. Via <strong>e<strong>en</strong></strong><br />
wijziging (vanaf 1 januari 2012) van het Besluit ruimtelijke ord<strong>en</strong>ing wordt wettelijk<br />
vastgelegd dat gem<strong>e<strong>en</strong></strong>t<strong>en</strong> bij het mak<strong>en</strong> van bestemmingsplann<strong>en</strong> rek<strong>en</strong>ing moet<strong>en</strong><br />
houd<strong>en</strong> met de in het gebied aanwezige cultuurhistorie 2 . Deze handreiking is <strong>e<strong>en</strong></strong><br />
leidraad/handvat <strong>voor</strong> de gem<strong>e<strong>en</strong></strong>t<strong>en</strong> die vanaf 1 januari 2012 verantwoordelijk zijn<br />
<strong>voor</strong> het culturele erfgoed binn<strong>en</strong> hun grondgebied.<br />
Eén toekomstig onderwerp in de Handreiking Erfgoed <strong>en</strong> Ruimte zijn buit<strong>en</strong>plaatsbiotop<strong>en</strong>.<br />
Buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> zijn stukk<strong>en</strong> land met daarop <strong>e<strong>en</strong></strong> landhuis. Deze war<strong>en</strong> over<br />
het algem<strong>e<strong>en</strong></strong> bedoeld als tweede huis <strong>voor</strong> welgestelde stadsm<strong>en</strong>s<strong>en</strong>. Rondom het<br />
landhuis bevindt zich <strong>e<strong>en</strong></strong> grote tuin of landschappelijk park 3 . Er zijn twee duidelijke<br />
bloeiperiodes waarin stadsbewoners stukk<strong>en</strong> land buit<strong>en</strong> de stad kocht<strong>en</strong>, namelijk de<br />
17e eeuw <strong>en</strong> de 19e eeuw 4 . Buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> bevind<strong>en</strong> zich <strong>voor</strong>namelijk langs de Vecht,<br />
in de duin<strong>en</strong> van Noord-Holland <strong>en</strong> Zuid-Holland, rond Zeist <strong>en</strong> de Utrechtse Heuvelrug<br />
<strong>en</strong> langs de zuidrand van de Veluwe. Kleinere gebied<strong>en</strong> met buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> ligg<strong>en</strong> rond<br />
Zwolle <strong>en</strong> in het noord<strong>en</strong>, rondom Groning<strong>en</strong> 5 .<br />
Het begrip ‘biotoop’ is afkomstig uit de ecologie. In de wereld van de monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>zorg<br />
wordt het begrip <strong>voor</strong>al gebruikt <strong>voor</strong> mol<strong>en</strong>s, <strong>e<strong>en</strong></strong>d<strong>en</strong>kooi<strong>en</strong> <strong>en</strong> fort<strong>en</strong>. Het begrip<br />
buit<strong>en</strong>plaatsbiotop<strong>en</strong> wordt in het Beleidskader Historische Landgoeder<strong>en</strong> Zuid-Holland<br />
als volgt omschrev<strong>en</strong>: “E<strong>en</strong> bufferzone, vaak met waardevolle elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> zoals vista’s<br />
(zichtlijn<strong>en</strong>) <strong>en</strong> slot<strong>en</strong>patron<strong>en</strong>, die om de buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> of <strong>e<strong>en</strong></strong> groep van buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong><br />
h<strong>e<strong>en</strong></strong> getrokk<strong>en</strong> kan word<strong>en</strong> <strong>en</strong> waar <strong>voor</strong> planvorming dezelfde uitgangspunt<strong>en</strong><br />
geld<strong>en</strong>. Hierdoor wordt bij planvorming in de omgeving automatisch rek<strong>en</strong>ing gehoud<strong>en</strong><br />
met de buit<strong>en</strong>plaat”. De provincie Zuid-Holland heeft dit begrip geïntroduceerd<br />
<strong>en</strong> heeft er beleid <strong>voor</strong> opgesteld.<br />
Doordat gem<strong>e<strong>en</strong></strong>t<strong>en</strong> niet altijd voldo<strong>en</strong>de k<strong>en</strong>nis hebb<strong>en</strong> van cultureel erfgoed, is er<br />
door de Rijksdi<strong>en</strong>st <strong>voor</strong> het Cultureel Erfgoed <strong>e<strong>en</strong></strong> Handreiking Erfgoed <strong>en</strong> Ruimte gemaakt,<br />
die gem<strong>e<strong>en</strong></strong>t<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> gebruik<strong>en</strong> bij het opstell<strong>en</strong> van <strong>e<strong>en</strong></strong> buit<strong>en</strong>plaatsbiotoop.<br />
Voor in de handreiking wordt <strong>e<strong>en</strong></strong> overdrachtsmethode ontwikkeld <strong>voor</strong> bij<strong>voor</strong>beeld<br />
gem<strong>e<strong>en</strong></strong>teambt<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> die <strong>e<strong>en</strong></strong> biotoop op will<strong>en</strong> stell<strong>en</strong>.<br />
1 http://www.cultureelerfgoed.nl/handreikingerfgoed<strong>en</strong>ruimte. geraadpleegd op: 3 februari 2012<br />
2 www.sma-limburg.nl/actueel.aspx<br />
3 ministerie van Justitie (1928) Natuurschoonwet. D<strong>en</strong> Haag<br />
4 Berkelmans, M. (1986). Kastel<strong>en</strong> <strong>en</strong> buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> - monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> in Rijswijk. Rijswijk, gem<strong>e<strong>en</strong></strong>te Rijswijk<br />
5 http://owwnlms034/huisatlas/Huisatlas.html (intern). Geraadpleegd op: 5 februari 2012<br />
9<br />
1
1<br />
10<br />
1.2 Doelstelling<br />
Door het ontwikkel<strong>en</strong> van <strong>e<strong>en</strong></strong> handreiking met g<strong>en</strong>erieke k<strong>en</strong>nis, bevorder<strong>en</strong> dat<br />
gem<strong>e<strong>en</strong></strong>t<strong>en</strong> op de juiste manier omgaan met buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong> in het<br />
ruimtelijk domein, zodat deze <strong>behoud</strong><strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> blijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> ev<strong>en</strong>tueel ontwikkeld kunn<strong>en</strong><br />
word<strong>en</strong>.<br />
1.3 Probleemstelling<br />
Veel gem<strong>e<strong>en</strong></strong>t<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong>/of landgoeder<strong>en</strong> op hun grondgebied. Voorh<strong>e<strong>en</strong></strong><br />
werd het beleid <strong>voor</strong>namelijk geregeld door de Rijksoverheid. Sinds 1988 wordt<br />
dit gedelegeerd naar de gem<strong>e<strong>en</strong></strong>t<strong>en</strong>, die vaak g<strong>e<strong>en</strong></strong> of weinig k<strong>en</strong>nis over dit onderwerp<br />
hebb<strong>en</strong>. Door middel van de handreiking kan de k<strong>en</strong>nis van de Rijksoverheid overgedrag<strong>en</strong><br />
word<strong>en</strong> op de gem<strong>e<strong>en</strong></strong>t<strong>en</strong>, zodat het cultureel erfgoed beleid gerichter gestuurd kan<br />
word<strong>en</strong>.<br />
1.4 Vraagstelling<br />
1.4.1 Hoofdvraag<br />
Hoe kan de informatie <strong>en</strong> k<strong>en</strong>nis over buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong>, die de Rijksoverheid<br />
bezit, het beste overgedrag<strong>en</strong> word<strong>en</strong> op gem<strong>e<strong>en</strong></strong>t<strong>en</strong>, zodat deze gem<strong>e<strong>en</strong></strong>t<strong>en</strong> de<br />
buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong> op hun grondgebied kunn<strong>en</strong> <strong>behoud</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> ev<strong>en</strong>tueel<br />
ontwikkel<strong>en</strong>?<br />
1.4.2 Deelvrag<strong>en</strong><br />
1. Wat is cultureel erfgoed <strong>en</strong> wat is het beleid?<br />
2. Wat zijn buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong>?<br />
3. Wat is de juiste ruimtelijke inpassing van buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> in hun omgeving?<br />
4. Hoe wordt de k<strong>en</strong>nis van het Rijk overgedrag<strong>en</strong> op de gem<strong>e<strong>en</strong></strong>t<strong>en</strong>?<br />
De hoofdvraag <strong>en</strong> de deelvrag<strong>en</strong> zull<strong>en</strong> door verschill<strong>en</strong>de method<strong>en</strong> <strong>en</strong> techniek<strong>en</strong><br />
beantwoord word<strong>en</strong>. Voor deelvraag 3 zijn er bij<strong>voor</strong>beeld <strong>e<strong>en</strong></strong> aantal gebiedsanalyses<br />
gedaan om tot de uitwerking met <strong>e<strong>en</strong></strong> stapp<strong>en</strong>plan te kom<strong>en</strong>. Om antwoord te krijg<strong>en</strong><br />
op deelvraag 4 zijn meerdere experts geïnterviewd <strong>en</strong> is er <strong>e<strong>en</strong></strong> literatuurstudie gedaan<br />
<strong>en</strong> <strong>e<strong>en</strong></strong> beleidsanalyse gemaakt. Door het gebruik van diverse method<strong>en</strong> wordt er aan<br />
<strong>e<strong>en</strong></strong> zo volledig mogelijke inhoud van dit rapport gewerkt.<br />
1.5 Leeswijzer<br />
Tijd<strong>en</strong>s het schrijv<strong>en</strong> van deze scriptie is <strong>e<strong>en</strong></strong> proces doorlop<strong>en</strong>, wat uiteindelijk tot de<br />
conclusie heeft geleid. Dit proces is terug te zi<strong>en</strong> in de opbouw van het rapport. Hoofdstuk<br />
2 <strong>en</strong> 3 zijn analysehoofdstukk<strong>en</strong>. Het onderwerp van hoofdstuk 2 is ‘cultureel<br />
erfgoed’. In dit hoofdstuk wordt het onderscheid gemaakt tuss<strong>en</strong> materieel <strong>en</strong><br />
immaterieel erfgoed <strong>en</strong> wordt het cultureel erfgoed beleid uit het verled<strong>en</strong> <strong>en</strong> het<br />
hed<strong>en</strong> beschrev<strong>en</strong>. In hoofdstuk 3 word<strong>en</strong> het ontstaan <strong>en</strong> de huidige situatie van
uit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong> geschetst. In paragraaf 3.3 word<strong>en</strong> de vier belangrijkste<br />
tuinstijl<strong>en</strong> grafisch weergegev<strong>en</strong>. Als afsluiting van dit hoofdstuk word<strong>en</strong> de juridische<br />
aspect<strong>en</strong> van buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong> aangehaald.<br />
In hoofdstuk 4 wordt de omslag naar de ontwerpfase gemaakt. Om in paragraaf 4.3<br />
twee buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> uit te werk<strong>en</strong> <strong>en</strong> te ‘<strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>’ van <strong>e<strong>en</strong></strong> biotoop, word<strong>en</strong> in paragraaf<br />
4.1 <strong>en</strong> 4.2 de omgeving van de buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> de verbinding tuss<strong>en</strong> de buit<strong>en</strong>plaats<br />
<strong>en</strong> zijn omgeving beschrev<strong>en</strong>.<br />
Hoofdstuk 5 is het laatste inhoudelijke hoofdstuk, hierin wordt aandacht besteed aan<br />
de overdrachtsmethode. Als uitgangspunt word<strong>en</strong> in paragraaf 5.1 drie <strong>voor</strong>beeld<strong>en</strong> gegev<strong>en</strong><br />
van overdrachtsmethod<strong>en</strong> die reeds in de Handreiking Erfgoed <strong>en</strong> Ruimte staan.<br />
Paragraaf 5.2 is gericht op de overdrachtsmethode van het onderwerp ‘buit<strong>en</strong>plaatsbiotoop’<br />
in de Handreiking Erfgoed <strong>en</strong> Ruimte. Hier wordt <strong>e<strong>en</strong></strong> suggestie gedaan <strong>voor</strong><br />
<strong>e<strong>en</strong></strong> overdrachtsmethode <strong>en</strong> wordt deze methode uitgewerkt.<br />
T<strong>en</strong>slotte wordt er in hoofdstuk 6 <strong>e<strong>en</strong></strong> conclusie gegev<strong>en</strong> <strong>en</strong> aanbeveling<strong>en</strong> gedaan hoe<br />
gem<strong>e<strong>en</strong></strong>teambt<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> <strong>en</strong> eig<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> <strong>e<strong>en</strong></strong> biotoop kunn<strong>en</strong> opstell<strong>en</strong> <strong>voor</strong> buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong>.<br />
In de bijlag<strong>en</strong> staat <strong>e<strong>en</strong></strong> groot deel van de figur<strong>en</strong> uit het rapport, <strong>voor</strong>namelijk kaart<strong>en</strong>,<br />
in <strong>e<strong>en</strong></strong> groter formaat. In de onderschrift<strong>en</strong> van de figur<strong>en</strong> staat de verwijzing naar de<br />
desbetreff<strong>en</strong>de bijlage. Daarnaast staat in de bijlage het <strong>e<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> ander aan achtergrond<br />
informatie zoals tabell<strong>en</strong>, hierin wordt in de tekst naar verwez<strong>en</strong>. Bij alle figur<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
afbeelding<strong>en</strong> in het rapport wordt de bron vermeld, wanneer dit niet het geval is, is<br />
de afbeelding in eig<strong>en</strong> bezit. In de literatuurlijst staat <strong>e<strong>en</strong></strong> lijst met de nummers van de<br />
figur<strong>en</strong> die in eig<strong>en</strong> bezit zijn.<br />
11<br />
1
2<br />
Deelvrag<strong>en</strong><br />
* Wat is cultureel erfgoed?<br />
* Hoe zag het beleid van het cultureel<br />
erfgoed er de afgelop<strong>en</strong> vijf<strong>en</strong>twintig<br />
jaar uit?<br />
* Hoe ziet het beleid van het cultureel<br />
erfgoed er anno 2012 uit?<br />
12<br />
Hoofdstuk 2 -<br />
Cultureel erfgoed<br />
Om de buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> de buit<strong>en</strong>plaatsbiotop<strong>en</strong> in <strong>e<strong>en</strong></strong> context te kunn<strong>en</strong><br />
plaats<strong>en</strong>, wordt er in dit hoofdstuk eerst kort ingegaan op cultureel erfgoed. Wat<br />
is cultureel erfgoed <strong>en</strong> hoe is de wetgeving <strong>en</strong> het beleid van het cultureel erfgoed<br />
in de loop de twintigste eeuw is ontstaan?<br />
2.1 Inleiding cultureel erfgoed<br />
Het woord ‘cultureel erfgoed’ wordt steeds vaker gebruikt door politici, ambt<strong>en</strong>ar<strong>en</strong>,<br />
museumdirecteur<strong>en</strong>, archeolog<strong>en</strong> <strong>en</strong> journalist<strong>en</strong> .6 In de loop van onze (taal)geschied<strong>en</strong>is<br />
is de betek<strong>en</strong>is van het begrip cultureel erfgoed veranderd <strong>en</strong> heeft het <strong>e<strong>en</strong></strong><br />
steeds ruimere werkingssfeer gekreg<strong>en</strong>. 7 Dit is vandaag de dag nog steeds te zi<strong>en</strong> in de<br />
betek<strong>en</strong>iss<strong>en</strong> die verschill<strong>en</strong>de instanties aan het begrip gev<strong>en</strong>. Zo geeft het woord<strong>en</strong>boek<br />
der Nederlandsche taal de volg<strong>en</strong>de uitleg: “het cultuurhistorische, industriële,<br />
literaire, muzikale <strong>en</strong> talige erfgoed” 8 E<strong>en</strong> zoektocht op internet levert ook verschill<strong>en</strong>de<br />
definities op. Op de website van het cultuurnetwerk 9 staat het begrip omschrev<strong>en</strong> als<br />
“spor<strong>en</strong> uit het verled<strong>en</strong> in het hed<strong>en</strong>, die zichtbaar <strong>en</strong> tastbaar aanwezig zijn. Dat kunn<strong>en</strong><br />
<strong>voor</strong>werp<strong>en</strong> zijn in musea, archeologische vondst<strong>en</strong>, archiev<strong>en</strong>, monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
landschapp<strong>en</strong>. Maar ook de daaraan verbond<strong>en</strong> gebruik<strong>en</strong>, verhal<strong>en</strong> <strong>en</strong> gewoont<strong>en</strong>”.<br />
E<strong>en</strong> andere definitie is: “wat door vorige g<strong>en</strong>eraties is gebouwd of gemaakt <strong>en</strong> wat nu<br />
nog bestaat <strong>en</strong> teg<strong>en</strong>woordig <strong>e<strong>en</strong></strong> monum<strong>en</strong>tale of museale waarde heeft”. Deze definitie<br />
wordt door www.wikipedia.nl gegev<strong>en</strong>.<br />
Zoals hierbov<strong>en</strong> te lez<strong>en</strong> is, is er g<strong>e<strong>en</strong></strong> <strong>e<strong>en</strong></strong>duidige definitie <strong>voor</strong> ‘cultureel erfgoed’. Toch<br />
zit er één lijn in: het zijn nalat<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> uit het verled<strong>en</strong>.<br />
Er kunn<strong>en</strong> ruwweg drie rubriek<strong>en</strong> cultureel erfgoed word<strong>en</strong> gehanteerd:<br />
* Materieel erfgoed: tastbare <strong>voor</strong>werp<strong>en</strong> <strong>en</strong> schepping<strong>en</strong> of daarvan af<br />
geleide <strong>voor</strong>stelling<strong>en</strong>, zoals <strong>voor</strong>werp<strong>en</strong> in musea<br />
<strong>en</strong> archiev<strong>en</strong>, monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, <strong>en</strong>sembles, landschap<br />
p<strong>en</strong>, literatuur, muziek, film <strong>en</strong> televisie. Materieel<br />
erfgoed kan dus roer<strong>en</strong>d <strong>en</strong> onroer<strong>en</strong>d zijn.<br />
* Immaterieel erfgoed: <strong>e<strong>en</strong></strong> geestelijke erf<strong>en</strong>is ‘van <strong>e<strong>en</strong></strong> d<strong>en</strong>ker of kun<br />
st<strong>en</strong>aar, bepaalde tradities binn<strong>en</strong> <strong>e<strong>en</strong></strong> familie, <strong>e<strong>en</strong></strong><br />
stam, <strong>e<strong>en</strong></strong> geloof of om het geheel aan norm<strong>en</strong>,<br />
waard<strong>en</strong> <strong>en</strong> culturele prestaties van <strong>e<strong>en</strong></strong> hele<br />
cultuur’.<br />
* Immaterieel erfgoed: vorm<strong>en</strong> van culturele repres<strong>en</strong>taties zoals rituel<strong>en</strong>,<br />
feest<strong>en</strong> <strong>en</strong> folklore. 10<br />
2.1.1 Materieel erfgoed<br />
Ruimtelijke planning houdt zich <strong>voor</strong>namelijk bezig met het materiële erfgoed. Ook<br />
hierin is <strong>e<strong>en</strong></strong> onderverdeling te mak<strong>en</strong>. Door de Rijksdi<strong>en</strong>st <strong>voor</strong> het Cultureel Erfgoed<br />
.<br />
6 Grijz<strong>en</strong>hout, F. (2007). Erfgoed de geschied<strong>en</strong>is van <strong>e<strong>en</strong></strong> begrip. Amsterdam, Amsterdam University Press.<br />
7 Zande, A. van der, During, R. (2009). Erfgoed <strong>en</strong> ruimtelijke planning. D<strong>en</strong> Haag, Sdu Uitgevers bv.<br />
8 Van Dale (2004). Van Dale. Groot woord<strong>en</strong>boek der Nederlandse taal. Utrecht, Van Dale Lexicografie bv.<br />
9 Zande, A. van der, During, R. (2009). Erfgoed <strong>en</strong> ruimtelijke planning. D<strong>en</strong> Haag, Sdu Uitgevers bv.<br />
10 Bers, M.van, (2012). De cultuurhistorische waarde van erfgoed. Amersfoort. (Intern concept)
(RCE) is <strong>e<strong>en</strong></strong> verdeling gemaakt in het rapport ‘De cultuurhistorische waarde van het<br />
erfgoed’ 11 . Voor deze scriptie wordt onderstaande verdeling van het materiële erfgoed<br />
gehanteerd:<br />
* Archeologisch erfgoed: Omvat de totale <strong>voor</strong>raad aan archeologische<br />
rest<strong>en</strong>, dit kunn<strong>en</strong> rest<strong>en</strong> op het land (in de<br />
grond) of onder water zijn. (figuur 1)<br />
* Gebouwd erfgoed: Onroer<strong>en</strong>de, vervaardigde zak<strong>en</strong> waaraan cul-<br />
tuurhistorische waarde zijn toegek<strong>en</strong>d.<br />
(figuur 2)<br />
* Gro<strong>en</strong> erfgoed: E<strong>en</strong> historische gro<strong>en</strong>aanleg, met vaak ontwor-<br />
p<strong>en</strong> structur<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>e<strong>en</strong></strong> duidelijke begr<strong>en</strong>zing.<br />
(figuur 3)<br />
* Sted<strong>en</strong>bouwkundig erfgoed: Bebouwde of gro<strong>en</strong>e gebied<strong>en</strong> met <strong>e<strong>en</strong></strong> his-<br />
torisch karakter, het kan <strong>e<strong>en</strong></strong> onderdeel zijn van<br />
het cultuurlandschap. Aan sted<strong>en</strong>bouwkundig<br />
erfgoed zit ook <strong>e<strong>en</strong></strong> ontwerpkant, <strong>e<strong>en</strong></strong> gebied<br />
kan <strong>e<strong>en</strong></strong> <strong>voor</strong>beeld zijn van <strong>e<strong>en</strong></strong> bijzonder<br />
ontwerp of <strong>e<strong>en</strong></strong> resultaat van <strong>e<strong>en</strong></strong> bek<strong>en</strong>de<br />
ontwerper of sted<strong>en</strong>bouwkundige. 12 (figuur 4)<br />
* Cultuurlandschap: door het m<strong>en</strong>selijk d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> <strong>en</strong> handel<strong>en</strong> bepaal-<br />
de <strong>en</strong> gevormde deel van de Nederlandse<br />
ruimte. 13 (figuur 5)<br />
* Roer<strong>en</strong>d erfgoed: Kunst- <strong>en</strong> kunstnijverheid<strong>voor</strong>werp<strong>en</strong>, teg<strong>en</strong><br />
woordig ook museale <strong>en</strong> buit<strong>en</strong>museale ob-<br />
ject<strong>en</strong>, zoals academisch, religieus <strong>en</strong> indus-<br />
trieel erfgoed, bedrijfscollecties <strong>en</strong> bibliotheek-<br />
<strong>en</strong> archiefcollecties met <strong>e<strong>en</strong></strong> museale waarde. 14<br />
(figuur 6)<br />
2.1.2 Materieel erfgoed van buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong><br />
Buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong> vall<strong>en</strong> onder vrijwel alle vorm<strong>en</strong> van het materieel<br />
erfgoed. De inv<strong>en</strong>taris van de gebouw<strong>en</strong> bij<strong>voor</strong>beeld, valt onder roer<strong>en</strong>d erfgoed. De<br />
buit<strong>en</strong>plaats staat, zeker teg<strong>en</strong>woordig, vaak in <strong>e<strong>en</strong></strong> stedelijke omgeving waardoor er in<br />
de omgeving van de buit<strong>en</strong>plaats rek<strong>en</strong>ing gehoud<strong>en</strong> moet word<strong>en</strong> met dit aspect. Door<br />
de gebouw<strong>en</strong> (met bijzondere architectuur) <strong>en</strong> de tuin- of parkaanleg rondom de gebouw<strong>en</strong>,<br />
vall<strong>en</strong> buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong> ook onder gebouwd <strong>en</strong> gro<strong>en</strong> erfgoed.<br />
De gecultiveerde land<strong>en</strong> (zie paragraaf 3.1 ‘de ontstaanswijze van buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong>)<br />
rondom de buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong> zorg<strong>en</strong> er <strong>voor</strong> dat ze ook onder<br />
het cultuurlandschap vall<strong>en</strong>.<br />
Juist het feit dat buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong> onder vrijwel alle vorm<strong>en</strong> van<br />
materieel erfgoed vall<strong>en</strong>, mak<strong>en</strong> ze zo bijzonder.<br />
11 Bers, M. van (2012). De cultuurhistorische waarde van erfgoed. Amersfoort. (Intern concept)<br />
12 www.cultureelerfgoed.nl. Geraadpleegd op: 25 maart<br />
13 Bers, M.van, (2012). De cultuurhistorische waarde van erfgoed. Amersfoort. (intern concept)<br />
14 Bers, M.van, (2012). De cultuurhistorische waarde van erfgoed. Amersfoort<br />
13<br />
2
2 2.1.3<br />
14<br />
Cultuurhistorische waarde van erfgoed<br />
Om het cultureel erfgoed <strong>en</strong> daarmee ook de buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong> in de<br />
toekomst te kunn<strong>en</strong> bescherm<strong>en</strong> kan het nuttig zijn het object te waarder<strong>en</strong>. Het<br />
waarder<strong>en</strong> van erfgoed is nodig om <strong>e<strong>en</strong></strong> keuze te kunn<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> bij wat er doorgegev<strong>en</strong><br />
moet word<strong>en</strong> aan de volg<strong>en</strong>de g<strong>en</strong>eraties. Het bepal<strong>en</strong> van de waarde van cultureel<br />
erfgoed, di<strong>en</strong>t per object én als geheel gedaan te word<strong>en</strong>. Dit kan <strong>voor</strong>af gaan aan<br />
planvorming of de aanwijzing van <strong>e<strong>en</strong></strong> object als monum<strong>en</strong>t, dan wel bij <strong>e<strong>en</strong></strong> wijziging<br />
van <strong>e<strong>en</strong></strong> specifiek onderdeel van het monum<strong>en</strong>t. De waarde die gegev<strong>en</strong> wordt aan <strong>e<strong>en</strong></strong><br />
object is afhankelijk van de ideeën <strong>en</strong> ideal<strong>en</strong> van dat mom<strong>en</strong>t.<br />
Bij het bepal<strong>en</strong> van de biotoop rondom de buit<strong>en</strong>plaats is het belangrijk dat de buit<strong>en</strong>plaats<br />
<strong>en</strong> zijn omgeving op waarde geschat word<strong>en</strong>. Aan de hand van de waardebepaling<br />
kan de biotoop opgesteld word<strong>en</strong>. Meer over buit<strong>en</strong>plaatsbiotop<strong>en</strong> is te lez<strong>en</strong> in<br />
hoofdstuk 3 <strong>en</strong> 4. 15<br />
2.2 De historie van het cultureel erfgoed beleid<br />
2.2.1 To<strong>en</strong>em<strong>en</strong>d besef <strong>voor</strong> cultureel erfgoed<br />
Vanaf het midd<strong>en</strong> van de 19e eeuw kwam in Europa het f<strong>en</strong>om<strong>e<strong>en</strong></strong> nation-building<br />
op. Nation-building houdt in dat in brede lag<strong>en</strong> van de bevolking loyaliteitsgevoel<strong>en</strong>s<br />
ontstond<strong>en</strong> met betrekking tot het gezag van de staat. 16 M<strong>en</strong> werd trots op hun land<br />
<strong>en</strong> wat ze in het verled<strong>en</strong> hadd<strong>en</strong> bereikt. De Nederlanders war<strong>en</strong> <strong>voor</strong>al trots op de<br />
Goud<strong>en</strong> Eeuw, dit uitte zich in bij<strong>voor</strong>beeld standbeeld<strong>en</strong> van person<strong>en</strong>, zoals J.P. Co<strong>en</strong><br />
of Michiel de Ruyter.<br />
2.2.2 Wetgeving met betrekking tot cultureel erfgoed<br />
Nederland was, t<strong>en</strong> opzichte van andere Europese land<strong>en</strong>, laat met de wetgeving op<br />
het gebied van cultureel erfgoed. In 1903 werd de ‘Rijkscommissie tot het opmak<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
uitgev<strong>en</strong> van <strong>e<strong>en</strong></strong> Inv<strong>en</strong>taris <strong>en</strong> <strong>e<strong>en</strong></strong>e Beschrijving van de Nederlandse monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> van<br />
Geschied<strong>en</strong>is <strong>en</strong> Kunst’ opgericht. Zij inv<strong>en</strong>tariseerde alle monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die de moeite<br />
waard war<strong>en</strong>, in eerste instantie <strong>voor</strong>namelijk kunst <strong>en</strong> geschied<strong>en</strong>is. Later werd dit<br />
uitgebreid met utilitair erfgoed, zoals mol<strong>en</strong>s <strong>en</strong> boerderij<strong>en</strong>.<br />
De eerste niet-officiële monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>wet werd in circa 1940 ingevoerd door de overheid<br />
van bezet Nederland, om het cultureel erfgoed te bescherm<strong>en</strong>. In 1961 trad de eerste<br />
‘echte’ Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>wet in werking. In deze wet werd ook archeologie onder cultureel<br />
erfgoed geschaard. Vanaf het begin van de jar<strong>en</strong> ’60 van de twintigste eeuw stond<strong>en</strong><br />
alle monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die de moeite waard war<strong>en</strong>, op de lijst van de Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>wet 1961.<br />
In deze wet hadd<strong>en</strong> aanvankelijk <strong>voor</strong>al object<strong>en</strong> van vóór 1850 <strong>e<strong>en</strong></strong><br />
monum<strong>en</strong>tale status. In de jar<strong>en</strong> ’80 vond de Rijksoverheid dat monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> van 1850<br />
tot 1940 ook geïnv<strong>en</strong>tariseerd moest<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. Deze, ongeveer 160.000 monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
werd<strong>en</strong> geïnv<strong>en</strong>tariseerd in het monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> selectieproject <strong>en</strong> werd<strong>en</strong> er circa 10.000<br />
toegevoegd aan de lijst van rijksbeschermde monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>. 17<br />
15 Bers, M. van, (2012). De cultuurhistorische waarde van erfgoed. Amersfoort<br />
16 www.digischool.nl/ak. Geraadpleegd op: 24 maart 2012<br />
17 Gebaseerd op interview met Leonard de Wit, hoofd beleid bij de Rijksdi<strong>en</strong>st <strong>voor</strong> het Cultureel Erfgoed.<br />
Gesprok<strong>en</strong> op 5 april 2012.
2.3 Het cultureel erfgoed beleid anno 2012<br />
2.3.1 Van objectgericht naar gebiedsgericht: het Belvederebeleid<br />
Hoewel in de Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>wet 1961 <strong>e<strong>en</strong></strong> eerste aanzet werd gegev<strong>en</strong> met de introductie<br />
van stads- <strong>en</strong> dorpsgezicht<strong>en</strong>, is pas vanaf het programma Belvedere <strong>e<strong>en</strong></strong> duidelijke<br />
omslag zichtbaar naar <strong>e<strong>en</strong></strong> gebiedsgerichte zorg <strong>voor</strong> het erfgoed. Vóór 1999 was de<br />
Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>wet <strong>voor</strong>namelijk object gericht: wat waardevol was, moest <strong>behoud</strong><strong>en</strong><br />
blijv<strong>en</strong>. Mede onder invloed van het programma Belvedere in 1999 veranderde dit naar<br />
gebiedsgericht. ‘Behoud door <strong>ontwikkeling</strong>’ met de aandacht <strong>voor</strong> het verled<strong>en</strong> <strong>en</strong> het<br />
b<strong>en</strong>utt<strong>en</strong> van het verled<strong>en</strong> bij het opstell<strong>en</strong> van ruimtelijke plann<strong>en</strong>. Met het MoMobeleid<br />
18 wordt de gebiedsgerichte b<strong>en</strong>adering verder ontwikkeld. Gem<strong>e<strong>en</strong></strong>t<strong>en</strong><br />
moet<strong>en</strong> vanaf 1 januari 2012 allemaal rek<strong>en</strong>ing houd<strong>en</strong> met erfgoed bij het opstell<strong>en</strong><br />
van bestemmingsplann<strong>en</strong>.<br />
Op het gebied van de object<strong>en</strong> gebeurde er ook <strong>e<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> ander met de introductie van<br />
het MoMo-beleid. Alle monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> tot 1940 war<strong>en</strong> reeds geïnv<strong>en</strong>tariseerd. In de<br />
beleidsbrief Modernisering Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>zorg staat dat er g<strong>e<strong>en</strong></strong> grote aanwijzingsprogramma’s<br />
meer zull<strong>en</strong> kom<strong>en</strong>, maar dat er projectmatig <strong>voor</strong> bepaalde periodes <strong>e<strong>en</strong></strong><br />
top honderd wordt gemaakt. E<strong>en</strong> top honderd van object<strong>en</strong> met <strong>e<strong>en</strong></strong> bijzondere<br />
architectuur of nationale herinneringswaarde uit de periode tuss<strong>en</strong> 1940 <strong>en</strong> 1958 is<br />
inmiddels vastgesteld. 19 Op dit mom<strong>en</strong>t wordt er gewerkt aan <strong>e<strong>en</strong></strong> selectie topmonum<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
uit de periode 1959-1965, waaruit wederom <strong>e<strong>en</strong></strong> top honderd wordt gemaakt.<br />
Cultureel erfgoed moet <strong>e<strong>en</strong></strong> inspiratiebron zijn bij het ontwerpproces, <strong>voor</strong>afgaand aan<br />
het mak<strong>en</strong> van plann<strong>en</strong> zou er <strong>e<strong>en</strong></strong> cultuurhistorische analyse gemaakt moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong>.<br />
In het plan kan cultureel erfgoed in meer of mindere mate verwev<strong>en</strong> word<strong>en</strong>, zodat<br />
nieuwbouw <strong>e<strong>en</strong></strong> verbinding heeft met het verled<strong>en</strong>.<br />
2.3.2 Beleidsbrief modernisering monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>zorg<br />
De kern van het moderniseringsbeleid rust op drie pijlers. Dit zijn:<br />
1. Cultuurhistorische belang<strong>en</strong> meeweg<strong>en</strong> in de ruimtelijke ord<strong>en</strong>ing: goede<br />
ruimtelijke ord<strong>en</strong>ing betek<strong>en</strong>t dat er <strong>e<strong>en</strong></strong> integrale afweging plaatsvindt van alle<br />
belang<strong>en</strong> die effect hebb<strong>en</strong> op de kwaliteit van de ruimte. Eén van die belang<strong>en</strong> is<br />
de cultuurhistorie. 20<br />
2. Krachtiger <strong>en</strong> <strong>e<strong>en</strong></strong>voudiger regelgeving: monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>zorg wordt steeds meer<br />
<strong>e<strong>en</strong></strong> domein van de burgers. Deze burgers hebb<strong>en</strong> steeds meer k<strong>en</strong>nis, hun waarde<br />
moet sterker door gaan klink<strong>en</strong> in de regelgeving. In het nieuwe stelsel word<strong>en</strong><br />
burgers <strong>en</strong> maatschappelijke organisaties meer betrokk<strong>en</strong> bij de monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>zorg.<br />
21<br />
3. Bevorder<strong>en</strong> van herbestemming: <strong>e<strong>en</strong></strong> nieuwe bestemming kan het gebruik <strong>en</strong><br />
daarmee de mogelijkheid tot <strong>behoud</strong> vergrot<strong>en</strong>. Wanneer gebouw<strong>en</strong> of gebied<strong>en</strong><br />
in verval rak<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> belangrijke cultuurhistorische waard<strong>en</strong> verlor<strong>en</strong> gaan. Bij<br />
functieverandering moet rek<strong>en</strong>ing gehoud<strong>en</strong> word<strong>en</strong> met de cultuurhistorische<br />
waard<strong>en</strong>.<br />
18 MoMO - modernisering monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>zorg. Beleidsbrief opgesteld door het Ministerie van Onderwijs, Cultuur <strong>en</strong> Wet<strong>en</strong>schap.<br />
19 www.cultureelerfgoed.nl/node/378. Geraadpleegd op: 25 maart 2012<br />
20 Ministerie van Onderwijs, Cultuur <strong>en</strong> Wet<strong>en</strong>schap (november 2009). Beleidsbrief MoMo modernisering monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>zorg. D<strong>en</strong> Haag.<br />
21 Ministerie van Onderwijs, Cultuur <strong>en</strong> Wet<strong>en</strong>schap (november 2009). Beleidsbrief MoMo modernisering monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>zorg. D<strong>en</strong> Haag.<br />
15<br />
2
2<br />
16<br />
2.3.3 Cultuurhistorische analyse <strong>voor</strong> buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong><br />
Buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong> nem<strong>en</strong> <strong>e<strong>en</strong></strong> bijzondere plek in in het huidige Nederlandse<br />
landschap <strong>en</strong> zijn vaak van grote cultuurhistorische waarde. Wanneer er <strong>e<strong>en</strong></strong><br />
bestemmingsplan gemaakt wordt <strong>voor</strong> op of rondom de buit<strong>en</strong>plaats, moet er <strong>e<strong>en</strong></strong><br />
cultuurhistorische analyse uitgevoerd word<strong>en</strong>.<br />
Naast de bebouwing <strong>en</strong> de gro<strong>en</strong>aanleg zijn er vaak structur<strong>en</strong>, zoals weg<strong>en</strong>, speciaal<br />
aangelegd <strong>voor</strong> de buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong>. Met het feit dat de weg<strong>en</strong> speciaal <strong>voor</strong> de buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong><br />
zijn aangelegd, kan rek<strong>en</strong>ing gehoud<strong>en</strong> word<strong>en</strong> bij <strong>e<strong>en</strong></strong> ev<strong>en</strong>tuele herinrichting<br />
van de weg. Zo kan bij<strong>voor</strong>beeld de oude laanstructuur vernieuwd word<strong>en</strong>. Cultureel<br />
erfgoed kan <strong>en</strong> moet <strong>e<strong>en</strong></strong> inspiratiebron zijn tijd<strong>en</strong>s het ontwerpproces. Om niet all<strong>e<strong>en</strong></strong><br />
de buit<strong>en</strong>plaats of het landgoed te bescherm<strong>en</strong> is door de provincie Zuid-Holland het<br />
concept ‘landgoedbiotoop’ ontwikkeld. Door deze biotoop wordt ook de omgeving,<br />
inclusief structur<strong>en</strong>, van de buit<strong>en</strong>plaats of het landgoed beschermd. Meer over buit<strong>en</strong>plaatsbiotop<strong>en</strong><br />
is te lez<strong>en</strong> in hoofdstuk 3, 4 <strong>en</strong> 5.<br />
2.3.4 Handreiking Erfgoed <strong>en</strong> Ruimte<br />
Om k<strong>en</strong>nis over onder andere cultureel erfgoed over te drag<strong>en</strong> van de Rijksoverheid<br />
naar gem<strong>e<strong>en</strong></strong>t<strong>en</strong>, wordt op dit mom<strong>en</strong>t de Handreiking Erfgoed <strong>en</strong> Ruimte geschrev<strong>en</strong><br />
door de Rijksdi<strong>en</strong>st <strong>voor</strong> het Cultureel Erfgoed. Deze handreiking moet gem<strong>e<strong>en</strong></strong>t<strong>en</strong><br />
help<strong>en</strong> met vraagstukk<strong>en</strong> over bij<strong>voor</strong>beeld de buit<strong>en</strong>plaatsbiotop<strong>en</strong>. In hoofdstuk 5.2<br />
‘Overdrachtsmethode buit<strong>en</strong>plaatsbiotoop’ wordt er antwoord gegev<strong>en</strong> op de vraag wat<br />
Figuur 7: tijdlijn cultureel erfgoed
<strong>voor</strong> het onderwerp buit<strong>en</strong>plaatsbiotop<strong>en</strong> de meest geschikte methode is om de k<strong>en</strong>nis<br />
over te drag<strong>en</strong>. Om tot deze methode te kom<strong>en</strong>, word<strong>en</strong> in hoofdstuk 3 <strong>en</strong> 4 allereerst<br />
de buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> hun omgeving beschrev<strong>en</strong>.<br />
2.4 Conclusie<br />
Cultureel erfgoed kan ruwweg in drie categorieën verdeeld word<strong>en</strong>:<br />
* Materieel erfgoed: tastbare <strong>voor</strong>werp<strong>en</strong> of schepping<strong>en</strong> (bij<strong>voor</strong>beeld lite-<br />
ratuur <strong>en</strong> kunst)<br />
* Immaterieel erfgoed: <strong>e<strong>en</strong></strong> geestelijke erf<strong>en</strong>is (bij<strong>voor</strong>beeld gedacht<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
gelov<strong>en</strong>)<br />
* Immaterieel erfgoed: culturele repres<strong>en</strong>taties (bij<strong>voor</strong>beeld feest<strong>en</strong> <strong>en</strong> ritu-<br />
el<strong>en</strong>)<br />
Buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong> zijn onder de eerste categorie te plaats<strong>en</strong>, die ook<br />
weer op te del<strong>en</strong> is in zes aspect<strong>en</strong>, zoals gebouwd erfgoed <strong>en</strong> gro<strong>en</strong> erfgoed. Bijzonder<br />
aan buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong> is dat ze onder alle zes de aspect<strong>en</strong> van materieel<br />
erfgoed kunn<strong>en</strong> vall<strong>en</strong>.<br />
Het cultureel erfgoed kan beschermd word<strong>en</strong> door bij planvorming rek<strong>en</strong>ing te houd<strong>en</strong><br />
met de historische elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong>. In 1961 werd (pas) de eerste officiële Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>wet<br />
vastgesteld. Deze wet zorgt er <strong>voor</strong> dat bij<strong>voor</strong>beeld gebouw<strong>en</strong> <strong>en</strong> structur<strong>en</strong> beschermd<br />
word<strong>en</strong>. Teg<strong>en</strong>woordig is het strev<strong>en</strong>: ‘<strong>behoud</strong> door <strong>ontwikkeling</strong>’. Dit houdt in<br />
dat cultureel erfgoed <strong>e<strong>en</strong></strong> inspiratiebron kan <strong>en</strong> moet zijn tijd<strong>en</strong>s het ontwerpproces.<br />
Door in hoofdstuk 2 de betek<strong>en</strong>is, de geschied<strong>en</strong>is <strong>en</strong> de huidige situatie van cultureel<br />
erfgoed te beschrijv<strong>en</strong>, is er <strong>e<strong>en</strong></strong> context gecreëerd waar buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong><br />
in te plaats<strong>en</strong> zijn. In hoofdstuk 3,4 <strong>en</strong> 5 wordt het onderwerp buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong><br />
verder uitgewerkt.<br />
In paragraaf 3.4 ‘juridische vastlegging van buit<strong>en</strong>plaatsbiotop<strong>en</strong>’ word<strong>en</strong> <strong>e<strong>en</strong></strong> aantal<br />
wett<strong>en</strong> beschrev<strong>en</strong> die buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong> bescherm<strong>en</strong>.<br />
17<br />
2
3 Buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong><br />
Deelvrag<strong>en</strong><br />
* Wanneer zijn buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
landgoeder<strong>en</strong> ontstaan?<br />
* Wat is het huidige aanbod van<br />
buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> waar bevind<strong>en</strong> ze<br />
zich?<br />
* Kan er <strong>e<strong>en</strong></strong> onderverdeling gemaakt<br />
word<strong>en</strong> in het type tuin van buit<strong>en</strong>-<br />
plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong>?<br />
* Hoe kunn<strong>en</strong> buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
landgoeder<strong>en</strong> juridisch vastgelegd<br />
word<strong>en</strong>?<br />
* Wat zijn alternatieve bestemming<strong>en</strong><br />
<strong>voor</strong> buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
landgoeder<strong>en</strong>?<br />
Figuur 8: villapark<strong>en</strong> in de landgoeder<strong>en</strong>zone Wass<strong>en</strong>aar<br />
- Voorschot<strong>en</strong> - Leidsch<strong>en</strong>dam. Bijlage III<br />
Bron: Rijksdi<strong>en</strong>st <strong>voor</strong> de monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>zorg 2002<br />
Rondom de buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> Oud<br />
Wass<strong>en</strong>aar (nr 13) <strong>en</strong> Frisiastate<br />
(nr 14) ligg<strong>en</strong> de villapark<strong>en</strong> Groot<br />
Haesbroek <strong>en</strong> Oud Wass<strong>en</strong>aer.<br />
T<strong>en</strong> noordwest<strong>en</strong> van buit<strong>en</strong>plaats<br />
De Paauw ligt de midd<strong>en</strong>standswijk<br />
De Paauwhof.<br />
18<br />
Hoofdstuk 3 -<br />
Buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong> spel<strong>en</strong> <strong>e<strong>en</strong></strong> belangrijke rol in de geschied<strong>en</strong>is van<br />
Nederland. Dit is niet all<strong>e<strong>en</strong></strong> door de manier waarop ze ontstaan zijn, maar ook<br />
door de bewoners van de buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong> <strong>en</strong> de wijze waarop<br />
buit<strong>en</strong>plaatsbewoners de omgeving van de buit<strong>en</strong>plaats hebb<strong>en</strong> ingericht. De<br />
locaties waar de buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> ontstond<strong>en</strong> was zeer afhankelijk van het bodemtype<br />
<strong>en</strong> de bereikbaarheid vanuit de sted<strong>en</strong>. In figuur 14 is te zi<strong>en</strong> dat de buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong> vaak geclusterd ligg<strong>en</strong> op typer<strong>en</strong>de plekk<strong>en</strong> in het<br />
landschap zoals stroomrugg<strong>en</strong> <strong>en</strong> strandwall<strong>en</strong>. Meer over de ligging in paragraaf<br />
3.1.3 ‘de ligging in Nederland’.<br />
In de 20e eeuw ontstond er ruimtelijke druk. Tuss<strong>en</strong> 1900 <strong>en</strong> 1940 ontstond<strong>en</strong> er,<br />
ook buit<strong>en</strong> de stadsgr<strong>en</strong>z<strong>en</strong>, in het gro<strong>en</strong>, villapark<strong>en</strong>. Vaak werd<strong>en</strong> deze villapark<strong>en</strong><br />
op de grond<strong>en</strong> van buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong> gebouwd, meestal uit<br />
economische overweging<strong>en</strong>, de verpachting van grond bracht geld op. E<strong>en</strong> kaart<br />
van de villapark<strong>en</strong> in de Landgoeder<strong>en</strong>zone Wass<strong>en</strong>aar-Voorschot<strong>en</strong>-Leidsch<strong>en</strong>dam<br />
is te zi<strong>en</strong> in figuur8. Echter, soms was deze <strong>ontwikkeling</strong> <strong>e<strong>en</strong></strong> bedreiging <strong>voor</strong><br />
de omgeving van buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong>.<br />
De ruimtelijke druk in ons land is na de Tweede Wereldoorlog <strong>en</strong>orm toeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>,<br />
zo ook op de buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong>. Dit heeft er <strong>voor</strong> gezorgd dat de overheid<br />
steeds vaker beleid maakt om niet all<strong>e<strong>en</strong></strong> de buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> maar ook hun<br />
omgeving te bescherm<strong>en</strong>. In dit hoofdstuk wordt het begrip ‘buit<strong>en</strong>plaatsbiotoop’<br />
geïntroduceerd. Het begrip wordt vervolg<strong>en</strong>s verder uitgewerkt in hoofdstuk 4<br />
‘De ruimtelijke inpassing van buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong>’.<br />
Doordat er meerdere ontstaansperiod<strong>en</strong> war<strong>en</strong>, zijn er globaal vier typ<strong>en</strong> tuinstijl<strong>en</strong><br />
te onderscheid<strong>en</strong>. Meer over de tuinstijl<strong>en</strong> is te lez<strong>en</strong> in hoofdstuk 3.3 ‘de<br />
typ<strong>en</strong> buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong>’. Dit onderscheid werd versterkt doordat er veel innovatieve<br />
tuinarchitect<strong>en</strong> war<strong>en</strong> zoals P. Post, D. Marot, L.P. Roodbaard <strong>en</strong> J.D. Zocher<br />
s<strong>en</strong>ior. <strong>en</strong> junior. Er is <strong>e<strong>en</strong></strong> duidelijke <strong>ontwikkeling</strong> waarneembaar in de typ<strong>en</strong><br />
tuinstijl<strong>en</strong>, dit is te zi<strong>en</strong> in figuur 27 t/m 38.<br />
3.1 Ontstaanswijze van buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong><br />
3.1.1 Ontstaanswijze<br />
Het f<strong>en</strong>om<strong>e<strong>en</strong></strong> buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> is ontstaan aan het einde van de zesti<strong>en</strong>de eeuw, maar<br />
ontwikkelde zich sterk in de loop van de 17e eeuw, wanneer de oorlogsdreiging minder<br />
word. Hierdoor ging<strong>en</strong> stedeling<strong>en</strong> steeds vaker buit<strong>en</strong> de stadsmur<strong>en</strong> op zoek naar<br />
woon- <strong>en</strong> recreatieruimte. E<strong>en</strong> andere red<strong>en</strong> van deze ruimtevraag is dat veel inwoners<br />
uit met name West-Nederland, in de Goud<strong>en</strong> Eeuw veel geld verdi<strong>en</strong>d<strong>en</strong> in de handel,<br />
wat ze wild<strong>en</strong> belegg<strong>en</strong> in vastgoed. Vanaf deze periode werd<strong>en</strong> er veel buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong> gesticht. E<strong>en</strong> landgoed heeft in teg<strong>en</strong>stelling tot <strong>e<strong>en</strong></strong> buit<strong>en</strong>plaats vaak<br />
<strong>e<strong>en</strong></strong> economische functie, bij<strong>voor</strong>beeld <strong>e<strong>en</strong></strong> boomgaard, landbouwakkers <strong>en</strong> hakhoutboss<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> buit<strong>en</strong>plaats kan <strong>e<strong>en</strong></strong> onderdeel zijn van <strong>e<strong>en</strong></strong> landgoed, figuur 11 laat de<br />
verhouding tuss<strong>en</strong> <strong>e<strong>en</strong></strong> buit<strong>en</strong>plaats <strong>en</strong> <strong>e<strong>en</strong></strong> landgoed zi<strong>en</strong>. Zie <strong>voor</strong> <strong>e<strong>en</strong></strong> begripsomschrijving<br />
rechts in de gro<strong>en</strong>e balk. Figuur 9 <strong>en</strong> 10 lat<strong>en</strong> de onderdel<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> van de<br />
buit<strong>en</strong>plaats <strong>en</strong> het landgoed, met daarop de verschill<strong>en</strong>de functies zoals hakhoutboss<strong>en</strong>,<br />
<strong>e<strong>en</strong></strong> vijver <strong>en</strong> <strong>e<strong>en</strong></strong> moestuin.
Onderdel<strong>en</strong> buit<strong>en</strong>plaats met <strong>e<strong>en</strong></strong> hoofdhuis,<br />
bijgebouw<strong>en</strong>, <strong>e<strong>en</strong></strong> vijver, <strong>e<strong>en</strong></strong> kleine moestuin,<br />
<strong>e<strong>en</strong></strong> zichtlijn <strong>en</strong> <strong>e<strong>en</strong></strong> parkaanleg.<br />
Figuur 9: onderdel<strong>en</strong> buit<strong>en</strong>plaats. Bijlage IV<br />
Bron: gebaseerd op: ruimtelijke kwaliteit<br />
kastel<strong>en</strong> <strong>en</strong> historische buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong><br />
De manier waarop de buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> zijn ontstaan in Nederland is in drie categorieën te<br />
verdel<strong>en</strong>.<br />
1. Voortgekom<strong>en</strong> uit middeleeuwse kastel<strong>en</strong><br />
Figuur 11: verhouding <strong>en</strong> verschill<strong>en</strong> buit<strong>en</strong>plaats <strong>en</strong> landgoed. Bijlage VI<br />
Bron: gebaseerd op: ruimtelijke kwaliteit kastel<strong>en</strong> <strong>en</strong> historische buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong><br />
Onderdel<strong>en</strong> landgoed met <strong>e<strong>en</strong></strong> hoofdhuis,<br />
bijgebouw<strong>en</strong>, <strong>e<strong>en</strong></strong> vijver, <strong>e<strong>en</strong></strong> moestuin,<br />
zichtlijn<strong>en</strong>, landbouwakkers, hakhoutboss<strong>en</strong><br />
Figuur 10: onderdel<strong>en</strong> landgoed. Bijlage V<br />
Bron: gebaseerd op: ruimtelijke kwaliteit<br />
kastel<strong>en</strong> <strong>en</strong> historische buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong><br />
19<br />
3<br />
De onderstaande definities word<strong>en</strong> dit rapport<br />
gebruikt als ‘werkdefinitie’. Het zijn<br />
combinaties van meerdere definities die in de<br />
literatuur word<strong>en</strong> gebruikt.<br />
Buit<strong>en</strong>plaats:<br />
E<strong>en</strong> buit<strong>en</strong>plaats is <strong>e<strong>en</strong></strong> monum<strong>en</strong>taal huis,<br />
met bijgebouw<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>e<strong>en</strong></strong> aangelegde tuin<br />
<strong>en</strong> park, met <strong>e<strong>en</strong></strong> of meer van de volg<strong>en</strong>de<br />
onderdel<strong>en</strong>: gracht<strong>en</strong>, waterpartij<strong>en</strong>, lan<strong>en</strong>,<br />
boomgroep<strong>en</strong>, moestuin<strong>en</strong> <strong>en</strong> ornam<strong>en</strong>t<strong>en</strong>.<br />
Vaak war<strong>en</strong> het zomerverblijv<strong>en</strong> van welgestelde<br />
m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>.<br />
Landgoed:<br />
E<strong>en</strong> landgoed is <strong>e<strong>en</strong></strong> uitgestrekt complex van<br />
minimaal vijf hectare groot. Op het landgoed<br />
bevind<strong>en</strong> zich landbouwgrond<strong>en</strong>, boss<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> tuin<strong>en</strong> met <strong>e<strong>en</strong></strong> of meerdere versterkte<br />
woning<strong>en</strong>. Landgoeder<strong>en</strong> hadd<strong>en</strong> over het<br />
algem<strong>e<strong>en</strong></strong> <strong>e<strong>en</strong></strong> economische functie.
3 In<br />
Figuur 12: T-vormige boerderij in Brabant<br />
Bron: http://www.thuisinbrabant.nl/geschied<strong>en</strong>is.<br />
Geraadpleegd op: 13 mei 2012<br />
Figuur 13: T-vormige boerderij Kapelstraat, Elshout<br />
Bron: http://www.google.nl/maps. Geraadpleegd<br />
op: 6 maart 2012<br />
20<br />
de 17e <strong>en</strong> 18e eeuw war<strong>en</strong> kastel<strong>en</strong> geliefd bij de stedelijke elite, ze kond<strong>en</strong><br />
hierin ‘buit<strong>en</strong>’ won<strong>en</strong> met <strong>e<strong>en</strong></strong> adellijke allure. De kastel<strong>en</strong> die verbouwd<br />
werd<strong>en</strong> tot buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> hadd<strong>en</strong> vaak hun originele (verdedigings)functie<br />
verlor<strong>en</strong>.<br />
2. Ontstaan vanuit hofsted<strong>en</strong><br />
In de 17e eeuw werd<strong>en</strong> hofsted<strong>en</strong> door stedeling<strong>en</strong> gekocht. E<strong>en</strong> hofstede kan<br />
variër<strong>en</strong> van <strong>e<strong>en</strong></strong> <strong>e<strong>en</strong></strong>voudige boerderij tot <strong>e<strong>en</strong></strong> geheel of gedeeltelijk<br />
versterkt complex. Het belangrijkste k<strong>en</strong>merk van <strong>e<strong>en</strong></strong> hofstede is dat er <strong>e<strong>en</strong></strong><br />
boerderij aanwezig was, door het L- of T-vormige <strong>voor</strong>huis was het agrarische<br />
deel niet zichtbaar vanaf de op<strong>en</strong>bare weg (figuur 12 <strong>en</strong> 13).<br />
3. Nieuwe stichting<strong>en</strong><br />
Dit is de meest omvangrijke categorie. Hierbij was er sprake van <strong>e<strong>en</strong></strong> geheel<br />
nieuwe aanleg van buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> waarbij <strong>e<strong>en</strong></strong> landhuis met bijgebouw<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
tuin als <strong>e<strong>en</strong></strong> architectonische <strong>e<strong>en</strong></strong>heid werd<strong>en</strong> ontworp<strong>en</strong> <strong>en</strong> het ontwerp niet<br />
gebond<strong>en</strong> was aan bestaande bebouwing of terreininrichting. Deze nieuwe<br />
stichting liep vrijwel parallel aan de omvorming van kastel<strong>en</strong> tot buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong>. 22<br />
3.1.2 De bewoners<br />
De oprichters van de buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong> war<strong>en</strong> welgestelde m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> uit<br />
de stad, zoals bestuurders, patriciërs <strong>en</strong> rijke kooplied<strong>en</strong> die zich wilde spiegel<strong>en</strong> aan de<br />
adel. Zij stichtt<strong>en</strong> op het platteland <strong>e<strong>en</strong></strong> tweede woning waar zij in de zomermaand<strong>en</strong><br />
woond<strong>en</strong>. De vraag naar <strong>e<strong>en</strong></strong> woning buit<strong>en</strong> de stad werd steeds groter, doordat de<br />
sted<strong>en</strong> dichtbevolkter werd<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> tekort aan schoon drinkwater, riolering<strong>en</strong> <strong>en</strong> afvalverwerking<br />
zorgd<strong>en</strong> er met name in de zomer <strong>voor</strong> dat er steeds vaker ziektes uitbrak<strong>en</strong>.<br />
Deze omstandighed<strong>en</strong> wild<strong>en</strong> de gegoede burgers ontvlucht<strong>en</strong>. Daarnaast war<strong>en</strong> buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong><br />
<strong>e<strong>en</strong></strong> uitdrukking van rijkdom, stand <strong>en</strong> politieke invloed <strong>en</strong> gav<strong>en</strong> ze de bewoners<br />
veel aanzi<strong>en</strong> <strong>en</strong> allure. Naast de rust, de ontspanning <strong>en</strong> het vermaak dat de rijke<br />
bewoners van de sted<strong>en</strong> op de buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> vond<strong>en</strong>, was het <strong>e<strong>en</strong></strong> goede belegging <strong>en</strong><br />
was er de mogelijkheid tot <strong>e<strong>en</strong></strong> vrije keuze van <strong>e<strong>en</strong></strong> bepaalde architectuur.<br />
3.1.3 De ligging in Nederland<br />
In eerste instantie di<strong>en</strong>d<strong>en</strong> de buit<strong>en</strong>huiz<strong>en</strong> als week<strong>en</strong>d- <strong>en</strong> zomerverblijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> ze<br />
moest<strong>en</strong> om die red<strong>en</strong> op korte afstand van de stad ligg<strong>en</strong>. Dit is ook goed te zi<strong>en</strong> als<br />
er gekek<strong>en</strong> wordt naar de ligging van buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong> in bij<strong>voor</strong>beeld<br />
Gelderland, Utrecht <strong>en</strong> Zuid-Holland. Buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> langs trekvaart<strong>en</strong> als De Vliet<br />
tuss<strong>en</strong> Leid<strong>en</strong> <strong>en</strong> Delft <strong>en</strong> De Vecht tuss<strong>en</strong> Utrecht <strong>en</strong> Amsterdam zijn bek<strong>en</strong>de zones,<br />
maar ook langs (drukke) doorgaande weg<strong>en</strong> zoals de Rijksstraatweg in Wass<strong>en</strong>aar. Niet<br />
all<strong>e<strong>en</strong></strong> werd<strong>en</strong> deze gebied<strong>en</strong> uitgekoz<strong>en</strong> om de goede bereikbaarheid, ook war<strong>en</strong> het<br />
zichtlocaties, zodat de m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> op de passer<strong>en</strong>de bot<strong>en</strong> of rijtuig<strong>en</strong> de bewoners <strong>en</strong> hun<br />
22 MoMo - modernisering monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>zorg. Beleidsbrief opgesteld door het Ministerie van Onderwijs, Cultuur <strong>en</strong> Wet<strong>en</strong>schap.
uit<strong>en</strong>plaats kond<strong>en</strong> aanschouw<strong>en</strong>.<br />
Pas met de verbetering van de transportmogelijkhed<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> veel buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong><br />
op grotere afstand van de stad of van hoofdweg<strong>en</strong> gecreëerd 23 . Door de aanleg van<br />
het Rhijnspoor (Amsterdam – Arnhem) in 1845 werd de Veluwezoom beter bereikbaar<br />
<strong>voor</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> uit het west<strong>en</strong> van Nederland. De aanleg van straatweg<strong>en</strong> <strong>en</strong> spoorlijn<strong>en</strong><br />
zorgde <strong>voor</strong> <strong>e<strong>en</strong></strong> grote <strong>ontwikkeling</strong> van de buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong> in die regio.<br />
In de figuur hier rechts (figuur 14) zijn de landgoeder<strong>en</strong>zones in Nederland weergev<strong>en</strong>.<br />
Hoe lichter de kleur van de oval<strong>en</strong> in de kaart, hoe minder buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong><br />
in deze zones. Hoe donkerder de kleur van de cirkel, hoe meer buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong>. Zuid-Holland, Utrecht <strong>en</strong> Gelderland hebb<strong>en</strong> zones met erg veel<br />
buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong>. Dit is van oudsher altijd zo geweest, doordat<br />
bewoners uit D<strong>en</strong> Haag, Amsterdam <strong>en</strong> Utrecht naar ‘buit<strong>en</strong>’ trokk<strong>en</strong>. Zie paragraaf<br />
3.1.1 ‘De ontstaanswijze’.<br />
3.1.4 De ligging in het landschap<br />
Buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong> vorm<strong>en</strong> <strong>e<strong>en</strong></strong> belangrijk onderdeel van het landschap. 24<br />
T<strong>en</strong> eerste lag<strong>en</strong> buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong> <strong>voor</strong>namelijk op natuurlijke verhoging<strong>en</strong>,<br />
zoals stroomrugg<strong>en</strong>, waardoor ze <strong>e<strong>en</strong></strong> promin<strong>en</strong>te plek hadd<strong>en</strong> in het landschap.<br />
T<strong>en</strong> tweede stond<strong>en</strong> buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> vaak aan de basis van ontginning<strong>en</strong> of andere<br />
landinrichtingsproject<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> <strong>voor</strong>beeld hiervan is: heidegrond<strong>en</strong> in cultuur br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>.<br />
Dit betek<strong>en</strong>de dan ook dat de her<strong>en</strong> die in het gebied woond<strong>en</strong> lange tijd de gang van<br />
zak<strong>en</strong> in het agrarische gebied bepaald<strong>en</strong>.<br />
Regelmatig was het afhankelijk van de omgeving waarin <strong>e<strong>en</strong></strong> buit<strong>en</strong>plaats stond of deze<br />
zich op <strong>e<strong>en</strong></strong> grote of <strong>e<strong>en</strong></strong> kleine kavel bevond. De stroomrugg<strong>en</strong> van de Vecht war<strong>en</strong><br />
bij<strong>voor</strong>beeld niet breed, daardoor war<strong>en</strong> de kavels van de buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> langs de Vecht<br />
klein, dit zorgde er <strong>voor</strong> dat deze buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> niet gesticht werd<strong>en</strong> om inkomst<strong>en</strong> te<br />
vergar<strong>en</strong> uit grondbezit, de buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> hier bekostigd door geld dat elders<br />
(over het algem<strong>e<strong>en</strong></strong> in de handel) verdi<strong>en</strong>d werd.<br />
23 Storms-Smeets, E. (2011). Gelders Arcadië. Atlas van <strong>e<strong>en</strong></strong> buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong>landschap. Utrecht, Uitgeverij Matrijs.<br />
24 Herwaard<strong>en</strong>, van G.W., Suchtel<strong>en</strong> van de Haare, R.J.A., Perryck, J.M.S., Sluyterman van Loo, K.W., Mehrt<strong>en</strong>s, U.M., Asbeck, van J.D.,<br />
Jong, de J.J. (1998). Buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong>. Zwolle, Uitgeverij Waanders b.v., Rijksdi<strong>en</strong>st <strong>voor</strong> de Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>zorg, Zeist.<br />
landschapstype<br />
droogmakerij<strong>en</strong> 17e - 19e eeuw<br />
droogmakerij<strong>en</strong> 20e eeuw<br />
heuvelland<br />
hoogv<strong>e<strong>en</strong></strong>ontginningsgebied noord<br />
hoogv<strong>e<strong>en</strong></strong>ontginningsgebied zuid<br />
kustzone<br />
laagv<strong>e<strong>en</strong></strong>ontginningsgebied noord<br />
laagv<strong>e<strong>en</strong></strong>ontginningsgebied west<br />
rivier<strong>en</strong>gebied<br />
verstedelijkt gebied<br />
zandgebied midd<strong>en</strong><br />
zandgebied noord<br />
zandgebied oost 21<br />
zandgebied zuid<br />
zeekleigebied<strong>en</strong> noord<br />
zeekleigebied<strong>en</strong> zuidwest<br />
3<br />
Figuur 14 a: landschapp<strong>en</strong>kaart ‘ontgonn<strong>en</strong> verled<strong>en</strong>’ met<br />
de landgoeder<strong>en</strong>zones. Bijlage VII<br />
Bron: Ontgonn<strong>en</strong> verled<strong>en</strong>, Rijksdi<strong>en</strong>st <strong>voor</strong> het Cultureel<br />
erfgoed, bewerkt<br />
Minder dan 5 buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong><br />
5-10 buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong><br />
10-20 buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong><br />
20-40 buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong><br />
Meer dan 40 buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong><br />
Figuur 14 b: leg<strong>en</strong>da bij landschapp<strong>en</strong>kaart ‘ontgonn<strong>en</strong><br />
verled<strong>en</strong>’. Bijlage VII
3 3.1.5<br />
Figuur 15: mol<strong>en</strong>biotoop<br />
Bron: provincie Zuid-Holland, Bosch Slabbers Landschapsarchitect<strong>en</strong><br />
(2011). Handreiking Mol<strong>en</strong>biotoop. D<strong>en</strong> Haag,<br />
De Swart.<br />
22<br />
De neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de eeuw<br />
De verbetering van de transportmogelijkhed<strong>en</strong> was <strong>e<strong>en</strong></strong> van de red<strong>en</strong><strong>en</strong> dat er in de<br />
19e eeuw <strong>e<strong>en</strong></strong> grote to<strong>en</strong>ame was van het aantal buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong>. Daarnaast was er <strong>e<strong>en</strong></strong><br />
‘nieuwe’ groep rijk<strong>en</strong> ontstaan. Dit war<strong>en</strong> niet meer de lokale adellijk<strong>en</strong> of reg<strong>en</strong>t<strong>en</strong>,<br />
maar vaak m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> uit het west<strong>en</strong> van het land, zoals advocat<strong>en</strong>, architect<strong>en</strong>,<br />
projectontwikkelaars <strong>en</strong> handelslied<strong>en</strong>, die bij<strong>voor</strong>beeld naar Gelderland trokk<strong>en</strong>. De<br />
buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> vanaf to<strong>en</strong> steeds vaker perman<strong>en</strong>t bewoond. Het land van<br />
de buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> was niet meer de primaire bron van inkomst<strong>en</strong>. Over het algem<strong>e<strong>en</strong></strong><br />
war<strong>en</strong> de nieuwe stichting<strong>en</strong> veel kleiner van omvang dan de bestaande buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> is er slechts bij uitzondering sprake van <strong>e<strong>en</strong></strong> landgoed. 25<br />
3.2 Huidige situatie van buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong><br />
3.2.1 Villapark<strong>en</strong> in het buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong>landschap<br />
Aan het begin van de vorige eeuw brak<strong>en</strong> zware tijd<strong>en</strong> aan <strong>voor</strong> de buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong>. De<br />
economische crisis, de maatschappelijke verandering<strong>en</strong> <strong>en</strong> de twee wereldoorlog<strong>en</strong><br />
veroorzaakt<strong>en</strong> <strong>e<strong>en</strong></strong> grote teruggang in de kwaliteit van de buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong>. Er werd<strong>en</strong><br />
vrijwel g<strong>e<strong>en</strong></strong> nieuwe buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> gebouwd. Vanaf het begin van de 20e eeuw is wel<br />
<strong>e<strong>en</strong></strong> nieuw f<strong>en</strong>om<strong>e<strong>en</strong></strong> te zi<strong>en</strong>: ‘het villapark’. In eerste instantie war<strong>en</strong> dit gebied<strong>en</strong> met<br />
<strong>e<strong>en</strong></strong> landschappelijk karakter aan de rand van de stad, maar door de verbetering van de<br />
infrastructuur werd<strong>en</strong> de buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> op het platteland ook <strong>e<strong>en</strong></strong> plek waar<br />
villapark<strong>en</strong> ontstond<strong>en</strong> op het terrein van de buit<strong>en</strong>plaats. Dit zorgde er <strong>voor</strong> dat er <strong>e<strong>en</strong></strong><br />
continue spanning was tuss<strong>en</strong> de stijg<strong>en</strong>de behoefte aan bouwgrond <strong>voor</strong> villa’s <strong>en</strong> het<br />
<strong>behoud</strong> van de buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong>.<br />
Door de bouw van de vele villapark<strong>en</strong> <strong>en</strong> de sterke bevolkingsgroei (met daarmee<br />
sam<strong>en</strong>hang<strong>en</strong>d het suburbanisatieproces) hadd<strong>en</strong> gevolg<strong>en</strong> <strong>voor</strong> het karakter van de<br />
buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong>, onder andere doordat ze steeds vaker werd<strong>en</strong> ingeslot<strong>en</strong> door<br />
bebouwing.<br />
3.2.2 De landgoedbiotoop<br />
Buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong> nem<strong>en</strong> <strong>e<strong>en</strong></strong> bijzondere plaats in in het Nederlandse<br />
landschap. Vaak hebb<strong>en</strong> zij <strong>e<strong>en</strong></strong> eig<strong>en</strong> leefmilieu. Het is <strong>e<strong>en</strong></strong> redelijk beschutte wereld,<br />
die <strong>e<strong>en</strong></strong> bijzondere kwaliteit bezit. Bij planvorming <strong>en</strong> verandering<strong>en</strong> in het landschap<br />
werd er in het verled<strong>en</strong> vaak all<strong>e<strong>en</strong></strong> rek<strong>en</strong>ing gehoud<strong>en</strong> met de buit<strong>en</strong>plaats zelf, dat<br />
deze <strong>behoud</strong><strong>en</strong> bleef of verbeterd werd. Het is echter ook belangrijk om duidelijk te<br />
25 Paragraaf 3.1 is gebaseerd op:<br />
• Pots, R., Well<strong>en</strong>berg, M. (2008). Landgoeder<strong>en</strong> <strong>en</strong> buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> in Zuid-Holland. Leimuid<strong>en</strong>, Bannink Publiciteit.<br />
• OKRA landschapsarchitect<strong>en</strong> <strong>en</strong> de provincie Utrecht (juni 2011). Gebiedskatern<strong>en</strong> kwaliteitsgids, Utrechtse Heuvelrug. Utrecht.<br />
• OKRA landschapsarchitect<strong>en</strong> <strong>en</strong> de provincie Utrecht (juni 2011). Gebiedskatern<strong>en</strong> kwaliteitsgids, Gelderse Vallei. Utrecht.<br />
• Storms-Smeets, E. (2011). Gelders Arcadië. Atlas van <strong>e<strong>en</strong></strong> buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong>landschap. Utrecht Uitgeverij Matrijs.<br />
• Storms-Smeets, E. (2011). Gelders Arcadië. Kans<strong>en</strong> <strong>voor</strong> Gelders Arcadië. Utrecht, Uitgeverij Matrijs.<br />
• Herwaard<strong>en</strong>, van G.W., Suchtel<strong>en</strong> van de Haare, R.J.A., Perryck, J.M.S., Sluyterman van Loo, K.W., Mehrt<strong>en</strong>s, U.M., Asbeck, van J.D.,<br />
Jong, de J.J. (1998). Buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong>. Zwolle, Uitgeverij Waanders b.v., Rijksdi<strong>en</strong>st <strong>voor</strong> de Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>zorg, Zeist.<br />
• OKRA landschapsarchitect<strong>en</strong> bv, Stichting tot <strong>behoud</strong> van Particuliere Historische Buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> (2007). Ruimtelijke kwaliteit kaste<br />
l<strong>en</strong> <strong>en</strong> historische buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong>, Zuid-Holland. Utrecht.<br />
• Provincie Zuid-Holland (december 2008). Kans<strong>en</strong> <strong>voor</strong> buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong>. D<strong>en</strong> Haag, Koninklijke De Swart<br />
• Fölting, H., H<strong>en</strong>ry-Buit<strong>en</strong>huis, T., Lit, M. van, Molthof, M., Sman, M C. van der. (1992) Buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> in <strong>en</strong> om D<strong>en</strong> Haag, Zwolle,<br />
Waanders Uitgevers.<br />
• Wilmer, C.C.S. (1982). Buit<strong>en</strong>s binn<strong>en</strong> Utrecht. Vian<strong>en</strong>, uitgeverij Kwadraat
krijg<strong>en</strong> hoe de sam<strong>en</strong>hang tuss<strong>en</strong> de buit<strong>en</strong>plaats <strong>en</strong> zijn omgeving is <strong>en</strong> dat er bij planvorming<br />
rek<strong>en</strong>ing wordt gehoud<strong>en</strong> met het geheel.<br />
Het <strong>behoud</strong> van de (sam<strong>en</strong>hang tuss<strong>en</strong> de) buit<strong>en</strong>plaats <strong>en</strong> zijn omgeving is van belang<br />
omdat buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> de id<strong>en</strong>titeit <strong>en</strong> de kwaliteit van de omgeving verhog<strong>en</strong> <strong>en</strong> kunn<strong>en</strong><br />
versterk<strong>en</strong>.<br />
De provincie Zuid-Holland heeft hier<strong>voor</strong> het begrip ‘landgoedbiotoop’ in het lev<strong>en</strong><br />
geroep<strong>en</strong>. In het concept staat <strong>e<strong>en</strong></strong> beschermingszone rondom de buit<strong>en</strong>plaats of het<br />
landgoed c<strong>en</strong>traal. De landgoedbiotoop is afgeleid van de mol<strong>en</strong>biotoop (figuur 15) <strong>en</strong><br />
de <strong>e<strong>en</strong></strong>d<strong>en</strong>kooibiotoop.<br />
De landgoedbiotoop bestaat in Zuid-Holland uit de volg<strong>en</strong>de onderdel<strong>en</strong>:<br />
* De buit<strong>en</strong>plaats<br />
* De structuur<br />
* Het panorama<br />
* De zichtlijn(<strong>en</strong>)<br />
* Het blikveld<br />
Door <strong>e<strong>en</strong></strong> beschermingszone vast te legg<strong>en</strong> rondom <strong>e<strong>en</strong></strong> buit<strong>en</strong>plaats, kan word<strong>en</strong><br />
<strong>voor</strong>kom<strong>en</strong> dat bij<strong>voor</strong>beeld historische zichtlijn<strong>en</strong> vanuit de buit<strong>en</strong>plaats naar <strong>e<strong>en</strong></strong> kerk<br />
verdwijn<strong>en</strong>. De aanwezige onderdel<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> echter <strong>voor</strong> elke gem<strong>e<strong>en</strong></strong>te, provincie of<br />
buit<strong>en</strong>plaats anders zijn. Zo kunn<strong>en</strong> in Gelderland ook de spr<strong>en</strong>g<strong>en</strong>bek<strong>en</strong> bij de biotoop<br />
hor<strong>en</strong>. Hieronder in figuur 16 <strong>e<strong>en</strong></strong> grafische weergave van <strong>e<strong>en</strong></strong> landgoed-/buit<strong>en</strong>plaatsbiotoop.<br />
Er wordt door de provincie Zuid-Holland <strong>e<strong>en</strong></strong> onderscheid gemaakt in <strong>e<strong>en</strong></strong> minimale<br />
biotoop <strong>en</strong> <strong>e<strong>en</strong></strong> maximale biotoop. E<strong>en</strong> minimale biotoop is het landhuis met tuin of<br />
park <strong>en</strong> de basisstructuur waar het huis aan gekoppeld is. De minimale biotoop moet<br />
er <strong>voor</strong> zorg<strong>en</strong> dat, daar waar buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> verkleind zijn door uitbreiding van het<br />
stedelijk gebied, deze buit<strong>en</strong>plaatsbiotoop in elk geval <strong>behoud</strong><strong>en</strong> blijft. E<strong>en</strong> maximale<br />
biotoop is <strong>e<strong>en</strong></strong> relatief groot gebied met <strong>e<strong>en</strong></strong> landhuis <strong>en</strong> tuin <strong>en</strong>/of park met daarbij de<br />
basisstructuur, de zichtlijn(<strong>en</strong>), het panorama <strong>en</strong> het blikveld. 26<br />
3.2.3 Voorbeeld landgoedbiotoop<br />
In figuur 16 is <strong>e<strong>en</strong></strong> kaart van Landgoed Duiv<strong>en</strong><strong>voor</strong>de bij Voorschot<strong>en</strong> te zi<strong>en</strong>. Dit landgoed<br />
ligt aan de Veurseweg <strong>en</strong> langs de Vliet. De Vliet is <strong>e<strong>en</strong></strong> trekvaart tuss<strong>en</strong> Leid<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
Delft waar veel buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> aan gevestigd werd<strong>en</strong>. Met dit <strong>voor</strong>beeld wordt getracht<br />
te lat<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> wat de biotoop van <strong>e<strong>en</strong></strong> buit<strong>en</strong>plaats kan zijn. Behoud van bij<strong>voor</strong>beeld<br />
zichtlijn<strong>en</strong> kan er <strong>voor</strong> zorg<strong>en</strong> dat de kwaliteit ervan niet verminderd.<br />
De landgoedbiotoop die door de provincie Zuid-Holland in het lev<strong>en</strong> is geroep<strong>en</strong>, heeft<br />
<strong>e<strong>en</strong></strong> aantal onderdel<strong>en</strong>, zie paragraaf 3.2.2 ‘de landgoedbiotoop’. Niet elke buit<strong>en</strong>plaats<br />
of landgoed heeft alle onderdel<strong>en</strong> van de biotoop. Daarom moet er door de gem<strong>e<strong>en</strong></strong>te<br />
of particuliere eig<strong>en</strong>aar, per buit<strong>en</strong>plaats onderzocht word<strong>en</strong> wat de biotoop is. In<br />
hoofdstuk 4 ‘De ruimtelijke inpassing van buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong>’ meer over de biotoop.<br />
26 Provincie Zuid-Holland (2012). Visie op Zuid-Holland. Verord<strong>en</strong>ing Ruimte. D<strong>en</strong> Haag, Koninklijke De Swart.<br />
23<br />
3<br />
Figuur 16 a: grafische weergave buit<strong>en</strong>plaatsbiotoop.<br />
Bijlage VIII<br />
Bron: www.google.nl/maps, bewerkt<br />
Leg<strong>en</strong>da<br />
Onderdel<strong>en</strong> buit<strong>en</strong>plaats<br />
Bos<br />
Biotoop<br />
Panorama<br />
Blikveld<br />
Structuur - waterweg<br />
Blikveld<br />
Structuur - weg<br />
Structuur - spoorweg<br />
N<br />
Figuur 16 b: leg<strong>en</strong>da grafische weergave buit<strong>en</strong>plaatsbiotoop.<br />
Bijlage VIII
3 3.2.4<br />
Figuur 17: Houdringe 1779<br />
Bron: Kastel<strong>en</strong> <strong>en</strong> buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> op <strong>en</strong> om de Utrechtse<br />
Heuvelrug 29<br />
Figuur 18: Houdringe 2005<br />
Bron: www.buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong>innederland.nl - Albert Speelman.<br />
Geraadpleegd op: 15 maart 2012<br />
24<br />
De beheerders van buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong><br />
Er is <strong>e<strong>en</strong></strong> driedeling te mak<strong>en</strong> in het type beheerder van de hed<strong>en</strong>daagse buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong>,<br />
dit zijn:<br />
• Particuliere eig<strong>en</strong>ar<strong>en</strong>, <strong>voor</strong> wie het vaak niet gemakkelijk is om de buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong><br />
te onderhoud<strong>en</strong>, door onder andere de hoge onderhoudskost<strong>en</strong>. De betrokk<strong>en</strong>heid<br />
van deze eig<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> is groot, door de soms eeuw<strong>en</strong>lange familieband.<br />
De meeste particuliere eig<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> zijn aangeslot<strong>en</strong> bij de Stichting Particuliere<br />
Buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> (PHB). Het grootste gedeelte van de buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> in particulier<br />
bezit word<strong>en</strong> teg<strong>en</strong>woordig perman<strong>en</strong>t bewoond.<br />
• Gem<strong>e<strong>en</strong></strong>t<strong>en</strong>, kantor<strong>en</strong>, bedrijv<strong>en</strong>, hotels <strong>en</strong> particuliere zorginstelling<strong>en</strong>. Er is<br />
hierbij sprake van <strong>e<strong>en</strong></strong> wijziging van bestemming die regelmatig gepaard gaat<br />
met moderne aanpassing<strong>en</strong> van de gebouw<strong>en</strong>, nieuwbouw <strong>en</strong> aanleg van grote<br />
parkeerterrein<strong>en</strong>.<br />
• Natuurbeschermingsorganisaties, zoals Staatsbosbeheer, Natuurmonum<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> provinciale landschapp<strong>en</strong>. Deze organisaties prober<strong>en</strong> de historische waard<strong>en</strong><br />
van de buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong> zo goed mogelijk intact te houd<strong>en</strong>. Het<br />
verschilt echter wel per organisatie hoeveel deskundigheid er in huis is. 27<br />
Vooral bij buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong> die op dit mom<strong>en</strong>t in het beheer zijn van<br />
particuliere bedrijv<strong>en</strong> of organisaties, is de functieverandering duidelijk herk<strong>en</strong>baar.<br />
Hiernaast in figuur 17 tot <strong>en</strong> met 20 vier afbeelding<strong>en</strong> van Houdringe (1779) in De Bilt<br />
<strong>en</strong> Bloem<strong>en</strong>heuvel (1843) 28 in Drieberg<strong>en</strong>. De tuin<strong>en</strong> van beide buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> zijn<br />
aangelegd in de Late Landschapsstijl. Zie hier<strong>voor</strong> hoofdstuk 3.3 ‘De typ<strong>en</strong> tuin<strong>en</strong>’.<br />
Dat de buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> op dit mom<strong>en</strong>t <strong>e<strong>en</strong></strong> kantoorfunctie hebb<strong>en</strong>, is zeer duidelijk te<br />
zi<strong>en</strong> aan de inrichting van de tuin. De tuin<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> <strong>e<strong>en</strong></strong> redelijk klassieke uitstraling,<br />
wat positief is omdat de tuin dan aansluit bij de gebouw<strong>en</strong>. Echter, van het oorspronkelijke<br />
ontwerp in de Late Landschapsstijl is niet veel <strong>behoud</strong><strong>en</strong> geblev<strong>en</strong>. Dit kan gezi<strong>en</strong><br />
word<strong>en</strong> als groot nadeel van het beheer van buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> door bedrijv<strong>en</strong>.<br />
Bij het beheer van buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> door bedrijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> de aanpassing<strong>en</strong> aan de tuin die<br />
daar <strong>voor</strong> nodig zijn, is het belangrijk dat er gekek<strong>en</strong> wordt naar het oorspronkelijke<br />
ontwerp. In het oorspronkelijke ontwerp kunn<strong>en</strong> de ‘nieuwe’ elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, zoals <strong>e<strong>en</strong></strong><br />
vlagg<strong>en</strong>mast, ingepast word<strong>en</strong>. In figuur 19 <strong>en</strong> 20 is de inpassing van ‘nieuwe’ elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
in het oorspronkelijke ontwerp redelijk goed ingepast.<br />
3.2.5 De instandhouding van buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong><br />
De kost<strong>en</strong> <strong>voor</strong> het onderhoud van de buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> lop<strong>en</strong> de laatste dec<strong>en</strong>nia flink op.<br />
Daarnaast zijn de inkomst<strong>en</strong>bronn<strong>en</strong> die er in het verled<strong>en</strong> war<strong>en</strong>, zoals hakhoutopbr<strong>en</strong>gst<strong>en</strong>,<br />
sterk verminderd. Voor private eig<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> van buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> wordt<br />
het steeds lastiger om het geheel in stand te houd<strong>en</strong>. Er zijn echter <strong>voor</strong> particuliere<br />
eig<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> meerdere mogelijkhed<strong>en</strong> om inkomst<strong>en</strong> te g<strong>en</strong>erer<strong>en</strong> uit hun land door<br />
bij<strong>voor</strong>beeld toerisme of het bied<strong>en</strong> van ruimte <strong>voor</strong> workshops <strong>en</strong> vergadering<strong>en</strong>.<br />
Naast de terugloop van inkomst<strong>en</strong> zijn er verscheid<strong>en</strong>e bedreiging<strong>en</strong> van ‘buit<strong>en</strong>af’.<br />
26 Herwaard<strong>en</strong>, van G.W., Suchtel<strong>en</strong> van de Haare, R.J.A., Perryck, J.M.S., Sluyterman van Loo, K.W., Mehrt<strong>en</strong>s, U.M., Asbeck,<br />
van J.D., Jong, de J.J. (1998). Buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong>. Zwolle, Uitgeverij Waanders b.v., Rijksdi<strong>en</strong>st <strong>voor</strong> de Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>zorg, Zeist.<br />
28 www.kastel<strong>en</strong>inutrecht.eu. Geraadpleegd op: 15 maart 2012<br />
29 Terlouw, P. (1996). Kastel<strong>en</strong> <strong>en</strong> Buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> op <strong>en</strong> om de Utrechtse Heuvelrug. Alph<strong>en</strong> aan d<strong>en</strong> Rijn, Canaletto
Ontwikkeling<strong>en</strong> in het gebied word<strong>en</strong> vaak gezi<strong>en</strong> als bedreiging of aantasting, zoals<br />
woningbouw of natuur<strong>ontwikkeling</strong>. Het komt ook <strong>voor</strong> dat als gevolg van <strong>ontwikkeling</strong><strong>en</strong><br />
de oorspronkelijke sam<strong>en</strong>hang van de buit<strong>en</strong>plaats verlor<strong>en</strong> gaat. In bepaalde gevall<strong>en</strong><br />
kunn<strong>en</strong> bedreiging<strong>en</strong> echter ook als kans word<strong>en</strong> gezi<strong>en</strong>.<br />
Deze kans<strong>en</strong> <strong>en</strong> bedreiging<strong>en</strong> zijn:<br />
* Nieuwbouw<br />
* Bebouwing in de omgeving<br />
* Herbestemming van de gebouw<strong>en</strong><br />
* Infrastructuur<br />
* Verstadsparking 31<br />
3.2.6 Herbestemming van buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong><br />
De beheerders van buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> omstreeks de 21ste eeuw<br />
steeds meer moeite met het onderhoud<strong>en</strong> van hun eig<strong>en</strong>dom. De opbr<strong>en</strong>gst<strong>en</strong> uit de<br />
verkoop van hout, wat vroeger vaak <strong>e<strong>en</strong></strong> grote inkomst<strong>en</strong>bron was, lop<strong>en</strong> sterk terug.<br />
Het fortuin van de stichters van de buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong> <strong>en</strong> de g<strong>en</strong>eraties<br />
daarna is op <strong>en</strong> er word<strong>en</strong> door de overheid <strong>en</strong> de bewoners zelf str<strong>en</strong>gere eis<strong>en</strong> gesteld<br />
aan de kwaliteit van de gebouw<strong>en</strong>.<br />
Steeds vaker zijn de eig<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> op zoek naar <strong>e<strong>en</strong></strong> nieuwe bestemming <strong>voor</strong> hun buit<strong>en</strong>plaats<br />
of landgoed. Deze nieuwe bestemming<strong>en</strong> houd<strong>en</strong> niet altijd rek<strong>en</strong>ing met het<br />
oorspronkelijke ontwerp van de tuin, het park of de gebouw<strong>en</strong>. Om de rijkdom <strong>en</strong> de<br />
allure van deze cultuurhistorische erfgoeder<strong>en</strong> te <strong>behoud</strong><strong>en</strong> moet bij herbestemming<br />
per situatie onderzocht word<strong>en</strong> wat <strong>e<strong>en</strong></strong> geschikte nieuwe functie is.<br />
De biotoop die wordt opgesteld <strong>voor</strong> de buit<strong>en</strong>plaats moet (in de toekomst) de omgeving<br />
van de buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> bescherm<strong>en</strong>. Herbestemming is in die zin ook belangrijk,<br />
omdat de omgeving <strong>behoud</strong><strong>en</strong> kan blijv<strong>en</strong>, maar het complex zelf moet ook intact<br />
blijv<strong>en</strong>, om het cultuurhistorisch erfgoed als geheel in stand te houd<strong>en</strong>.<br />
Herbestemmingsmogelijkhed<strong>en</strong><br />
Er zijn vele verschill<strong>en</strong>de mogelijkhed<strong>en</strong> van herbestemming, zoals <strong>e<strong>en</strong></strong> school, <strong>e<strong>en</strong></strong><br />
hotel of paard<strong>en</strong>stall<strong>en</strong> in de bijgebouw<strong>en</strong>. Echter, er moet wel rek<strong>en</strong>ing gehoud<strong>en</strong><br />
word<strong>en</strong> met de inpassing in de omgeving <strong>en</strong> het <strong>behoud</strong> van het cultuurhistorisch<br />
erfgoed. In bijlage I staat de uitgebreide versie van tabel 1 ‘herbestemming buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong>’. In deze tabel staan <strong>e<strong>en</strong></strong> aantal vorm<strong>en</strong> van herbestemming, met<br />
de <strong>voor</strong>- <strong>en</strong> nadel<strong>en</strong> <strong>en</strong> wat de juiste inpassing is.<br />
Deze vorm<strong>en</strong> van herbestemming bestaan over het algem<strong>e<strong>en</strong></strong> al, ze staan beschrev<strong>en</strong> in<br />
bestaande literatuur, zoals ‘Gelders Arcadië – Atlas van <strong>e<strong>en</strong></strong> buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong>landschap’<br />
32 <strong>en</strong> ‘Ruimtelijke kwaliteit kastel<strong>en</strong> <strong>en</strong> historische buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong>’ 33 . Enkele vorm<strong>en</strong><br />
van herbestemming kwam<strong>en</strong> naar vor<strong>en</strong> in de gesprekk<strong>en</strong> die zijn gevoerd <strong>voor</strong><br />
deze scriptie 34 of staan beschrev<strong>en</strong> in de brochures die de Rijksdi<strong>en</strong>st uitgeeft, dit zijn<br />
onder andere: herbestemming kerk<strong>en</strong> <strong>en</strong> herbestemming kloosters. 35<br />
30 Terlouw, P. (1996). Kastel<strong>en</strong> <strong>en</strong> Buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> op <strong>en</strong> om de Utrechtse Heuvelrug. Alph<strong>en</strong> aan d<strong>en</strong> Rijn, Canaletto<br />
31 OKRA landschapsarchitect<strong>en</strong> bv, Stichting tot <strong>behoud</strong> van Particuliere Historische Buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> (2007). Ruimtelijke<br />
kwaliteit kastel<strong>en</strong> <strong>en</strong> historische buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong>, Zuid-Holland. Utrecht.<br />
32 Storms-Smeets, E. (2011). Gelders Arcadië. Atlas van <strong>e<strong>en</strong></strong> buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong>landschap. Utrecht, Uitgeverij Matrijs.<br />
33 OKRA landschapsarchitect<strong>en</strong> bv, Stichting tot <strong>behoud</strong> van Particuliere Historische Buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> (2007). Ruimtelijke<br />
kwaliteit kastel<strong>en</strong> <strong>en</strong> historische buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong>, Zuid-Holland. Utrecht.<br />
34 Gesprek met mevrouw D. Koper-Mosterd op 9 februari 2012 <strong>en</strong> gesprek met m<strong>en</strong>eer A. de Vries op 5 april 2012.<br />
35 Rijksdi<strong>en</strong>st <strong>voor</strong> het Cultureel Erfgoed (2011). E<strong>en</strong> toekomst <strong>voor</strong> kerk<strong>en</strong>. Eindhov<strong>en</strong>, Lecturis.<br />
25<br />
3<br />
Figuur 19: Bloem<strong>en</strong>heuvel 1843<br />
Bron: Kastel<strong>en</strong> <strong>en</strong> buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> op <strong>en</strong> om de Utrechtse<br />
Heuvelrug 30<br />
Figuur 20: Bloem<strong>en</strong>heuvel 2012<br />
Bron: www.utrechtseheuvelrug.punt.nl. Geraadpleegd op:<br />
15 maart 2012
3<br />
26<br />
Tabel 1: Voorbeeld<strong>en</strong> herbestemming buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong>. Zie <strong>voor</strong> <strong>e<strong>en</strong></strong> uitgebreide versie bijlage I.<br />
Voorbeeld<strong>en</strong> van herbestemming<strong>en</strong><br />
De gebouw<strong>en</strong> of tuin<strong>en</strong> van <strong>e<strong>en</strong></strong> buit<strong>en</strong>plaats of <strong>e<strong>en</strong></strong> landgoed <strong>e<strong>en</strong></strong> nieuwe bestemming<br />
gev<strong>en</strong>, kan er <strong>voor</strong> zorg<strong>en</strong> dat het historische erfgoed kan blijv<strong>en</strong> <strong>voor</strong>tbestaan met zijn<br />
historische allure.<br />
Voor bezoekers van de buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> is de buit<strong>en</strong>zijde van de gebouw<strong>en</strong> <strong>en</strong> de tuin<br />
vaak belangrijk, dit is het eerste wat ze zi<strong>en</strong>. Daarnaast hebb<strong>en</strong> de gebouw<strong>en</strong> op <strong>e<strong>en</strong></strong><br />
buit<strong>en</strong>plaats of landgoed vaak <strong>e<strong>en</strong></strong> bijzondere indeling <strong>en</strong> <strong>e<strong>en</strong></strong> bijzonder interieur. Bij<br />
herbestemming zou er <strong>voor</strong> gezorgd moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> dat dit zoveel mogelijk intact blijft.<br />
Hieronder <strong>e<strong>en</strong></strong> <strong>voor</strong>beeld van <strong>e<strong>en</strong></strong> buit<strong>en</strong>plaats waar de herbestemming <strong>e<strong>en</strong></strong> positief<br />
resultaat heeft.<br />
Kasteel Gro<strong>en</strong>eveld (figuur 21) in de gem<strong>e<strong>en</strong></strong>te Baarn is <strong>e<strong>en</strong></strong> ‘buit<strong>en</strong>plaats <strong>voor</strong> stad <strong>en</strong><br />
land’ <strong>en</strong> is eig<strong>en</strong>dom van het ministerie van Economie, Landbouw <strong>en</strong> Innovatie 36 . Het<br />
landgoed wordt sinds 1940 beheerd door Staatsbosbeheer.<br />
Kasteel Gro<strong>en</strong>eveld heeft tot doel om stad <strong>en</strong> land opnieuw met elkaar te verbind<strong>en</strong>.<br />
Om dat te bereik<strong>en</strong> word<strong>en</strong> debatt<strong>en</strong>, ev<strong>en</strong>em<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> t<strong>en</strong>toonstelling<strong>en</strong> verzorgd <strong>voor</strong><br />
beleid, publiek <strong>en</strong> onderwijs. 37<br />
36 www.buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong>innederland.nl geraadpleegd op: 19 april 2012<br />
37 www.kasteelgro<strong>en</strong>eveld.nl. Geraadpleegd op: 19 april 2012
Halverwege de jar<strong>en</strong> zev<strong>en</strong>tig van de vorige eeuw werd<strong>en</strong> het huis <strong>en</strong> de tuin grondig<br />
gerestaureerd door het to<strong>en</strong>malige ministerie van Landbouw <strong>en</strong> Visserij. In 1982 kreeg<br />
Kasteel Gro<strong>en</strong>eveld de bestemming van nationaal c<strong>en</strong>trum van bos, natuur <strong>en</strong> landschap.<br />
In de jar<strong>en</strong> tachtig <strong>en</strong> neg<strong>en</strong>tig krijgt het kasteel de huidige bestemming.<br />
Bij de r<strong>en</strong>ovatie in 2011 lag<strong>en</strong> de gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> van de verbouwing bij ‘respect hebb<strong>en</strong> <strong>voor</strong><br />
het gebouw’ <strong>en</strong> ‘alle ingrep<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> omkeerbaar zijn’. Het pand heeft <strong>e<strong>en</strong></strong> eig<strong>en</strong><br />
uitstraling, die niet verlor<strong>en</strong> mag gaan. Het doel is daarom ook om na de verbouwing<br />
dezelfde sfeer te hebb<strong>en</strong> als vóór de verbouwing 38 .<br />
Kasteel Gro<strong>en</strong>eveld is <strong>e<strong>en</strong></strong> goed <strong>voor</strong>beeld van <strong>e<strong>en</strong></strong> buit<strong>en</strong>plaats waar m<strong>en</strong> in het<br />
Figuur 21: Kasteel Gro<strong>en</strong><strong>en</strong>veld<br />
Bron: www.buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong>innederland.nl. Geraadpleegd op 19 april 2012<br />
verled<strong>en</strong>, maar ook bij de verbouwing in 2011 rek<strong>en</strong>ing heeft gehoud<strong>en</strong> met de geschied<strong>en</strong>is<br />
van de gebouw<strong>en</strong> <strong>en</strong> het park. De verbouwing wordt met respect uitgevoerd.<br />
In <strong>e<strong>en</strong></strong> interview met het hoofd PR van Kasteel Gro<strong>en</strong>eveld <strong>en</strong> de zakelijk leider van<br />
Kasteel Gro<strong>en</strong>eveld wordt ook duidelijk aangegev<strong>en</strong> dat het g<strong>e<strong>en</strong></strong> confer<strong>en</strong>tieoord<br />
wordt, maar <strong>e<strong>en</strong></strong> plek blijft waar m<strong>en</strong> <strong>voor</strong> zowel zakelijke als recreatieve doeleind<strong>en</strong><br />
terecht kan. De sfeer die het kasteel <strong>en</strong> zijn omgeving vroeger had, is ook na de verbouwing<strong>en</strong><br />
<strong>behoud</strong><strong>en</strong> geblev<strong>en</strong>. De bezoekers ervar<strong>en</strong> dat het <strong>e<strong>en</strong></strong> cultuurhistorisch erfgoed<br />
is, ondanks dat het <strong>e<strong>en</strong></strong> aantal keer verbouwd is. Dat is het succes van Kasteel Gro<strong>en</strong>eveld.<br />
Hiernaast in figuur 22 tot <strong>en</strong> met 24 de trap die <strong>behoud</strong><strong>en</strong> blijft, de muurschildering<strong>en</strong><br />
die ontdekt zijn bij de r<strong>en</strong>ovatie in de jar<strong>en</strong> zev<strong>en</strong>tig <strong>en</strong> het restaurant dat zich in de<br />
linker vleugel bevindt. Door het <strong>behoud</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> r<strong>en</strong>over<strong>en</strong> van de historische elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong>,<br />
blijv<strong>en</strong> de bezoekers de sfeer van het verled<strong>en</strong> ervar<strong>en</strong>.<br />
Helaas pakt herbestemming dikwijls minder goed uit. Doordat er bij<strong>voor</strong>beeld te<br />
moderne gebouw<strong>en</strong> vlak bij historische gebouw<strong>en</strong>, met <strong>e<strong>en</strong></strong> geheel andere stijl, geplaatst<br />
word<strong>en</strong>.<br />
Hieronder <strong>e<strong>en</strong></strong> <strong>voor</strong>beeld van <strong>e<strong>en</strong></strong> buit<strong>en</strong>plaats waar de herbestemming positieve <strong>en</strong><br />
minder positieve uitwerking<strong>en</strong> heeft op het historische erfgoed.<br />
38 http://www.youtube.com/watch?v=QeJ-WbIZ3ZU. Geraadpleegd op: 19 april 2012<br />
27<br />
3<br />
Figuur 22: trap in kasteel Gro<strong>en</strong>eveld<br />
Bron: http://www.youtube.com/watch?v=QeJ-WbIZ3ZU.<br />
Geraadpleegd op: 19 april 2012<br />
Figuur 23: muurschildering<strong>en</strong> in kasteel Gro<strong>en</strong>eveld<br />
Bron: http://www.youtube.com/watch?v=QeJ-WbIZ3ZU.<br />
Geraadpleegd op: 19 april 2012
3 Huis<br />
Figuur 24: trap in kasteel Gro<strong>en</strong>eveld<br />
Bron: http://www.youtube.com/watch?v=QeJ-WbIZ3ZU.<br />
Geraadpleegd op: 19 april 2012<br />
Figuur 25: huis hinkeloord met glaz<strong>en</strong> uitbouw<br />
Bron: http://www.flickr.com/photos/paultox/6714058235/.<br />
Geraadpleegd op: 19 april 2012<br />
28<br />
Hinkeloord<br />
Huis Hinkeloord is <strong>e<strong>en</strong></strong> landhuis in de gem<strong>e<strong>en</strong></strong>te Wag<strong>en</strong>ing<strong>en</strong>. In 2000 werd het door de<br />
Universiteit van Wag<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> verkocht aan <strong>e<strong>en</strong></strong> projectontwikkelaar. In 2002 werd het<br />
doorverkocht <strong>en</strong> gerestaureerd. Sinds 2004 is de beeld<strong>en</strong>galerij ‘Het Depot’ in het pand<br />
gevestigd 39 .<br />
Tijd<strong>en</strong>s de verbouwing in 2002 is er op de plaats van de aanbouw uit 1922 <strong>e<strong>en</strong></strong> nieuwe<br />
glaz<strong>en</strong> t<strong>en</strong>toonstellingsruimte <strong>en</strong> <strong>e<strong>en</strong></strong> glaz<strong>en</strong> trapp<strong>en</strong>huis gevestigd 40 .<br />
Enerzijds zorgde de aanbouw <strong>voor</strong> veel discussie, omdat het gebouw niet bij het<br />
landhuis zou pass<strong>en</strong>. Bij de verbouwing is er in mindere mate rek<strong>en</strong>ing gehoud<strong>en</strong> met<br />
de uitstraling van het oorspronkelijke gebouw. Anderzijds maakte de aanbouw wel <strong>e<strong>en</strong></strong><br />
succesvolle herbestemming mogelijk 41 .<br />
Hiernaast in figuur 25 <strong>e<strong>en</strong></strong> afbeelding van de huidige situatie, met rechts de glaz<strong>en</strong> aanbouw.<br />
Bov<strong>en</strong>staande <strong>voor</strong>beeld<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> duidelijk aan dat het zeer belangrijk is om bij uitbreiding<br />
<strong>en</strong> herbestemming te kijk<strong>en</strong> naar de cultuurhistorische elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> de omgeving<br />
van de gebouw<strong>en</strong>. Herbestemming hoeft niet negatief te zijn, het geeft ook vaak <strong>e<strong>en</strong></strong><br />
positieve impuls.<br />
3.2.7 Beschermingszones rondom buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong><br />
Buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> zijn dikwijls <strong>e<strong>en</strong></strong> ess<strong>en</strong>tiële schakel in de ecologische kwaliteit van <strong>e<strong>en</strong></strong><br />
gebied. Het koppel<strong>en</strong> van buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> aan natuurgebied<strong>en</strong>, beschermde stads- of<br />
dorpsgezicht<strong>en</strong> of aan de Ecologische Hoofdstructuur kan er in sterke mate <strong>voor</strong> zorg<strong>en</strong><br />
dat niet all<strong>e<strong>en</strong></strong> de buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> (met de biotop<strong>en</strong>) beschermd word<strong>en</strong>, maar het<br />
gehele landschap daar om h<strong>e<strong>en</strong></strong>.<br />
E<strong>en</strong> <strong>voor</strong>beeld is de Landgoeder<strong>en</strong>zone bij Wass<strong>en</strong>aar, Voorschot<strong>en</strong> <strong>en</strong> Leidsch<strong>en</strong>dam-<br />
Voorburg. Deze is door het Rijk in procedure gebracht om aangewez<strong>en</strong> te word<strong>en</strong> als<br />
beschermd dorpsgezicht. Sinds november 2007 is dit <strong>e<strong>en</strong></strong> feit 42 .<br />
Wanneer <strong>e<strong>en</strong></strong> gebied <strong>e<strong>en</strong></strong> beschermd dorpsgezicht is, is de gem<strong>e<strong>en</strong></strong>te verplicht dit te<br />
verwerk<strong>en</strong> in de bestemmingsplann<strong>en</strong>. Dergelijke bestemmingsplann<strong>en</strong> gaan specifieker<br />
in op de cultuurhistorie van het gebied dan in <strong>e<strong>en</strong></strong> bestemmingsplan <strong>voor</strong> <strong>e<strong>en</strong></strong> gebied<br />
zonder beschermde status. In de bestemmingsplann<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> eis<strong>en</strong> gesteld word<strong>en</strong><br />
aan de bouwhoogtes, nokrichting<strong>en</strong>, dubbelbestemming<strong>en</strong> <strong>en</strong> rooilijn<strong>en</strong>.<br />
Er vall<strong>en</strong> ongeveer 35 buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> het beschermde dorpsgezicht ‘Landgoeder<strong>en</strong>zone’.<br />
Voorbeeld<strong>en</strong> hiervan zijn: Cling<strong>en</strong>dael, Oosterbeek, Duindigt, Voorlind<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> De Paauw. Op de kaart in figuur 26, binn<strong>en</strong> de rode lijn, is het beschermde dorpsgezicht<br />
‘Landgoeder<strong>en</strong>zone Wass<strong>en</strong>aar – Voorschot<strong>en</strong> – Leidsch<strong>en</strong>dam aangegev<strong>en</strong>.<br />
39 http://nl.wikipedia.org/wiki/Hinkeloord. Geraadpleegd op: 19 april 2012<br />
40 www.buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong>innederland.nl. Geraadpleegd op: 19 april 2012<br />
41 Storms-Smeets, E. (2011). Gelders Arcadië. Atlas van <strong>e<strong>en</strong></strong> buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong>landschap. Utrecht, Uitgeverij Matrijs.<br />
42 www.wass<strong>en</strong>aar.nl/vrije_tijd_sport_cultuur. Geraadpleegd op: 20 maart 2012
3.2.8 Conclusie<br />
Het moge duidelijk zijn dat, zeker in deze tijd, het steeds belangrijker wordt om de<br />
buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong>, maar ook de omgeving van de buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> te bescherm<strong>en</strong>. Het initiatief<br />
van de provincie Zuid-Holland, <strong>voor</strong> de landgoedbiotoop, heeft er in het gehele land<br />
<strong>voor</strong> gezorgd dat er meer aandacht is <strong>voor</strong> het bestaande cultuurhistorische landschap<br />
<strong>en</strong> met name <strong>voor</strong> de zones waar de buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> in ligg<strong>en</strong>.<br />
Naast de aandacht <strong>voor</strong> de fysieke elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> in het landschap van de buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong>, zou er ook meer aandacht gegev<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> aan de gewoontes<br />
<strong>en</strong> gebruik<strong>en</strong> die tot de ‘buit<strong>en</strong>plaatscultuur’ gerek<strong>en</strong>d word<strong>en</strong>. Door middel van <strong>e<strong>en</strong></strong><br />
historisch onderzoek kan in kaart gebracht word<strong>en</strong> wie de vroegere bewoners war<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
wat hun ideeën war<strong>en</strong> op het gebied van de tuininrichting <strong>en</strong> de architectuur. Wanneer<br />
hier meer duidelijkheid over is, kan dit meeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> word<strong>en</strong> in de planvorming. Ess<strong>en</strong>tieel<br />
is het vind<strong>en</strong> van <strong>e<strong>en</strong></strong> exploitatievorm waarbij respect is <strong>voor</strong> de auth<strong>en</strong>tieke<br />
aspect<strong>en</strong> van die plek 43 . E<strong>en</strong> (duidelijk aanwezige) commerciële exploitatie is uit historisch<br />
oogpunt niet altijd gew<strong>en</strong>st. 44<br />
3.3 De typ<strong>en</strong> tuin<strong>en</strong> van de buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong><br />
Vanaf het begin van de 17e eeuw zijn er globaal vier typ<strong>en</strong> tuin<strong>en</strong> te onderscheid<strong>en</strong>: de<br />
Hollands classicistische tuin, de Frans classicistische tuin, de vroege landschapsstijl <strong>en</strong><br />
de late landschapsstijl. Er is <strong>e<strong>en</strong></strong> duidelijke verandering in het ontwerp te zi<strong>en</strong>, van strak<br />
naar natuurlijk <strong>en</strong> van op<strong>en</strong> naar geslot<strong>en</strong> <strong>en</strong> weer op<strong>en</strong>. In bijlage 2 de tabel ‘de vier<br />
typ<strong>en</strong> tuinaanleg’, die beschrev<strong>en</strong> staan in het boek ‘De natuur bezwor<strong>en</strong>’ 45. . In deze<br />
tabel staat per tuintype de periode, de k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>, de structuur elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> de architect<strong>en</strong><br />
beschrev<strong>en</strong>. Er is in de tabel qua period<strong>en</strong> g<strong>e<strong>en</strong></strong> overlap te zi<strong>en</strong>. Vanaf deze tijd<strong>en</strong><br />
was de tuinstijl ‘officieel’, in werkelijkheid liep<strong>en</strong> de tuinstijl<strong>en</strong> in elkaar over.<br />
Volg<strong>en</strong>s Godelieve Eijsink, regisseur van de docum<strong>en</strong>taire ‘Pronk<strong>en</strong> <strong>en</strong> Ploeter<strong>en</strong> aan<br />
de Vecht’ die in sam<strong>en</strong>werking met de Stichting Gro<strong>en</strong>e Parels is gemaakt, behoord<strong>en</strong><br />
Nederlandse hov<strong>en</strong>ier in de 17e <strong>en</strong> 18e eeuw tot de top van Europa. 46<br />
Peter de Grote kwam vanuit Rusland naar Nederland om de tuinarchitectuur te bekijk<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> zijn buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> door Nederlandse hov<strong>en</strong>iers aan te lat<strong>en</strong> kled<strong>en</strong>. De zone met<br />
buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> langs de Vecht war<strong>en</strong> <strong>e<strong>en</strong></strong> internationale showroom <strong>voor</strong> rijk<strong>en</strong>. In figuur<br />
27 t/m 28 per type tuinstijl <strong>e<strong>en</strong></strong> schematische weergave, <strong>e<strong>en</strong></strong> gravure <strong>en</strong> <strong>e<strong>en</strong></strong> hed<strong>en</strong>daagse<br />
luchtfoto.<br />
Pas in de periode van de late landschapsstijl had de tuin echt <strong>e<strong>en</strong></strong> verbinding met de<br />
omgeving. Het is overig<strong>en</strong>s niet zo dat all<strong>e<strong>en</strong></strong> buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> met <strong>e<strong>en</strong></strong> tuin met <strong>e<strong>en</strong></strong> op<strong>en</strong><br />
karakter <strong>e<strong>en</strong></strong> buit<strong>en</strong>plaatsbiotoop hebb<strong>en</strong>. Dit wordt door meerdere elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> bepaald.<br />
Zie paragraaf 3.2.2 <strong>en</strong> 4.2.1.<br />
43 Storms-Smeets, E. (2011). Gelders Arcadië. Atlas van <strong>e<strong>en</strong></strong> buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong>landschap. Utrecht, Uitgeverij Matrijs.<br />
45 De Backer, A.M., Blok, E., Old<strong>en</strong>burger-Ebbers, C.S. (1998). De natuur bezwor<strong>en</strong>. Rotterdam, uitgeverij De Hef publishers.<br />
46 U Vandaag 18.00 uur, RTV Utrecht, 27 maart 2012, vanaf: 12.17 minut<strong>en</strong>. Interview met Godelieve Eijsink. Bron: http://<br />
www.rtvutrecht.nl/gemist/uitz<strong>en</strong>ding/rtvutrecht/u-vandaag/20120327-1800/11311052<br />
44 Paragraaf 3.2 is gebaseerd op:<br />
• Storms-Smeets, E. (2011). Gelders Arcadië. Kans<strong>en</strong> <strong>voor</strong> Gelders Arcadië. Utrecht, Uitgeverij Matrijs.<br />
• Storms-Smeets, E. (2011). Gelders Arcadië. Atlas van <strong>e<strong>en</strong></strong> buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong>landschap. Utrecht, Uitgeverij Matrijs.<br />
• Herwaard<strong>en</strong>, van G.W., Suchtel<strong>en</strong> van de Haare, R.J.A., Perryck, J.M.S., Sluyterman van Loo, K.W., Mehrt<strong>en</strong>s,<br />
U.M., Asbeck, van J.D., Jong, de J.J. (1998). Buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong>. Zwolle, Uitgeverij Waanders b.v., Rijksdi<strong>en</strong>st <strong>voor</strong> de<br />
Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>zorg, Zeist.<br />
• OKRA landschapsarchitect<strong>en</strong> bv, Stichting tot <strong>behoud</strong> van Particuliere Historische Buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> (2007).<br />
Ruimtelijke kwaliteit kastel<strong>en</strong> <strong>en</strong> historische buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong>, Zuid-Holland. Utrecht.<br />
• Provincie Zuid-Holland (2012). Visie op Zuid-Holland. Verord<strong>en</strong>ing Ruimte. D<strong>en</strong> Haag, Koninklijke De Swart.<br />
29<br />
3
3 3.3.1<br />
Figuur 27: schematische weergave Hollands classicistische tuin.<br />
Bijlage X<br />
G<strong>e<strong>en</strong></strong> relatie met de omgeving, wel <strong>e<strong>en</strong></strong> l<strong>en</strong>gteas, niet symmetrisch.<br />
30<br />
De Hollands classicistische tuin<br />
Figuur 28: Verled<strong>en</strong> - Gravure Hollands classisitische tuin Landgoed<br />
Weldam, te Goor 1885<br />
Bron: Rijksdi<strong>en</strong>st <strong>voor</strong> de monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>zorg<br />
Figuur 29: Hed<strong>en</strong> – luchtfoto Hollands classisicitische tuin Landgoed<br />
Weldam, te Goor 2012<br />
Bron: www.google.nl/maps
Figuur 30: Schematische weergave Frans classicistische tuin. Bijlage XI<br />
Relatie met de omgeving door zichtlijn<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>e<strong>en</strong></strong> l<strong>en</strong>gteas. E<strong>en</strong> symmetrische<br />
aanleg van de tuinborders, waterelem<strong>en</strong>t<strong>en</strong>.<br />
3.3.2 De Frans classicistische tuin<br />
Figuur 31: Verled<strong>en</strong> - gravure Frans Classicistische tuin, Huis ter Nieburch,<br />
te Rijswijk 1700<br />
Bron: www.haagsebeeldbank.nl<br />
31<br />
3<br />
Figuur 32: Hed<strong>en</strong>: luchtfoto Frans Classicistische tuin Paleis ’t<br />
Loo, te Apeldoorn 2010<br />
Bron: www.google.nl/maps
3 3.3.3<br />
Figuur 33: schematische weergave Vroege Landschapsstijl.<br />
Bijlage XII<br />
Geslot<strong>en</strong> karakter vaker schuine of kronkel<strong>en</strong>de pad<strong>en</strong>, deel<br />
van tuin in landschappelijke stijl, waterelem<strong>en</strong>t<strong>en</strong>.<br />
32<br />
De vroege landschapsstijl<br />
Figuur 34: Verled<strong>en</strong> - gravure vroege landschapsstijl,<br />
Landgoed Beeckestijn, te Velz<strong>en</strong>-Zuid 1772<br />
Bron: www.waardestelling.nl<br />
Figuur 35: Hed<strong>en</strong> - luchtfoto vroege landschapsstijl<br />
Buit<strong>en</strong>plaats Huis t<strong>en</strong> Docck, te Ridderkerk 2010<br />
Bron: www.google.nl/maps
3.3.4 De late landschapsstijl<br />
Figuur 36: Schematische weergave Late Landschapsstijl. Bijlage XIII<br />
47 Olde Meierink, B., Baar<strong>en</strong>, G. van, Bosch van Drakestein, R.G. (1995). Kastel<strong>en</strong> <strong>en</strong> ridderhofsted<strong>en</strong> in Utrecht.<br />
Utrecht, Matrijs.<br />
Figuur 37: Verled<strong>en</strong> - gravure late landschapsstijl Landgoed<br />
Oud Amelisweerd, te Utrecht 1808<br />
Bron: kastel<strong>en</strong> <strong>en</strong> ridderhofsted<strong>en</strong> in Utrecht<br />
33<br />
Figuur 38: Hed<strong>en</strong> - luchtfoto late<br />
landschapsstijl landgoed Amelisweerd, te<br />
Utrecht 2010<br />
Bron: www.google.nl/maps<br />
3
3 3.4<br />
34<br />
Juridische aspect<strong>en</strong> van buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong><br />
In deze paragraaf wordt er kort ingegaan op de juridische kant van de bescherming van<br />
buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong>. Als eerste word<strong>en</strong> de wett<strong>en</strong> aangestipt waarmee<br />
buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong> word<strong>en</strong> beschermd. Hiervan wordt <strong>e<strong>en</strong></strong> beknopte beschrijving<br />
gegev<strong>en</strong>. Vervolg<strong>en</strong>s wordt de juridische vastlegging beschrev<strong>en</strong>. Hierbij gaat<br />
het <strong>voor</strong>namelijk om de vastlegging in beleidsdocum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, bestemmingsplann<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
(thematische) structuurvisies.<br />
3.4.1 Wetgeving <strong>en</strong> buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong><br />
Vanaf het begin van de twintigste eeuw zijn er meerdere wett<strong>en</strong> gemaakt om buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong>,<br />
landgoeder<strong>en</strong> <strong>en</strong> andere cultuurhistorische elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> te bescherm<strong>en</strong>. Dit zijn<br />
onder andere de Natuurschoonwet 1928, de monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>wet 1988 <strong>en</strong> de Wet ruimtelijke<br />
ord<strong>en</strong>ing. Deze drie wett<strong>en</strong> zijn hieronder uitgewerkt.<br />
Natuurschoonwet 1928<br />
De natuurschoonwet is één van de instrum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> uit het natuurbeleid die kan word<strong>en</strong><br />
ingezet <strong>voor</strong> bescherming van cultuurhistorische waard<strong>en</strong>. De natuurschoonwet is <strong>e<strong>en</strong></strong><br />
belastingwet <strong>en</strong> g<strong>e<strong>en</strong></strong> subsidieregeling, het biedt eig<strong>en</strong>ar<strong>en</strong>, vruchtgebruikers <strong>en</strong> erfpachters<br />
van <strong>e<strong>en</strong></strong> landgoed onder bepaalde <strong>voor</strong>waard<strong>en</strong> belasting<strong>voor</strong>del<strong>en</strong>. De wet<br />
<strong>voor</strong>komt dat het eig<strong>en</strong>dom van landgoeder<strong>en</strong> versnipperd raakt <strong>en</strong> dat het natuurschoon<br />
van landgoeder<strong>en</strong> wordt aangetast. 48 Deze versnippering treedt <strong>voor</strong>namelijk op<br />
bij sch<strong>en</strong>king of vererving. De wet <strong>voor</strong>ziet er in dat in deze gevall<strong>en</strong> het sch<strong>en</strong>kings- <strong>en</strong><br />
successierecht niet wordt ingevorderd, mits de eig<strong>en</strong>aar het goed na verkrijging<br />
vijf<strong>en</strong>twintig jaar als zodanig in stand houdt <strong>en</strong> het terrein op<strong>en</strong>stelt <strong>voor</strong> publiek. 49<br />
Wil <strong>e<strong>en</strong></strong> landgoed de status hebb<strong>en</strong> van <strong>e<strong>en</strong></strong> natuurschoonwet-landgoed, dan moet het<br />
aan twee <strong>voor</strong>waard<strong>en</strong> voldo<strong>en</strong>, te wet<strong>en</strong>:<br />
* De omvang moet minst<strong>en</strong>s vijf hectare zijn<br />
* De houtopstand<strong>en</strong> (bos) of natuurterrein<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> minst<strong>en</strong> dertig proc<strong>en</strong>t van<br />
het totale oppervlakte in beslag nem<strong>en</strong>. 50<br />
Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>wet 1988<br />
De zorg <strong>voor</strong> het cultuurhistorische erfgoed <strong>en</strong> de wet- <strong>en</strong> regelgeving daaromh<strong>e<strong>en</strong></strong> is op<br />
rijksniveau vastgelegd in de monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>wet 1988 <strong>en</strong> de Wet ruimtelijke Ord<strong>en</strong>ing. 51<br />
De Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>wet 1988 is het belangrijkste sectorale instrum<strong>en</strong>t <strong>voor</strong> de<br />
bescherming van cultureel erfgoed. In de wet is geregeld hoe object<strong>en</strong> aangewez<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong><br />
word<strong>en</strong> als beschermd monum<strong>en</strong>t. Het gaat om de aanwijzing van:<br />
* Gebouwde monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> tot rijksmonum<strong>en</strong>t<br />
* Beschermd stads- of dorpsgezicht<br />
* Archeologische monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> tot rijksmonum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> 52<br />
48 Rijksdi<strong>en</strong>st <strong>voor</strong> het Cultureel Erfgoed (2009) Erfgoedbalans. Amersfoort<br />
49 Herwaard<strong>en</strong>, van G.W., Suchtel<strong>en</strong> van de Haare, R.J.A., Perryck, J.M.S., Sluyterman van Loo, K.W., Mehrt<strong>en</strong>s,<br />
U.M., Asbeck, van J.D., Jong, de J.J. (1998). Buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong>. Zwolle, Uitgeverij Waanders b.v., Rijksdi<strong>en</strong>st <strong>voor</strong> de<br />
Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>zorg, Zeist.<br />
50 Rijksdi<strong>en</strong>st <strong>voor</strong> het Cultureel Erfgoed (2009) Erfgoedbalans. Amersfoort<br />
51 Rijksdi<strong>en</strong>st <strong>voor</strong> het Cultureel Erfgoed (2009) Erfgoedbalans. Amersfoort. En www.cultureelerfgoed.nl. Geraadpleegd<br />
op: 19 april 2012<br />
52 www.cultureelerfgoed.nl/handreikingerfgoed<strong>en</strong>ruimte. Geraadpleegd op: 19 april 2012
De wettelijke bescherming is om twee red<strong>en</strong><strong>en</strong> van belang. T<strong>en</strong> eerste beschermt de<br />
wet de object<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> bij<strong>voor</strong>beeld planologische dreiging<strong>en</strong> <strong>en</strong> ongew<strong>en</strong>ste ingrep<strong>en</strong><br />
aan het object. T<strong>en</strong> tweede biedt de wet fiscale <strong>voor</strong>del<strong>en</strong> <strong>en</strong> subsidiemogelijkhed<strong>en</strong> die<br />
er <strong>voor</strong> zorg<strong>en</strong> dat de object<strong>en</strong> in stand kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gehoud<strong>en</strong>. 53<br />
Buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> door de monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>wet 1988 beschermd word<strong>en</strong> wanneer<br />
ze aangewez<strong>en</strong> zijn als monum<strong>en</strong>t (object) of als ze geleg<strong>en</strong> zijn binn<strong>en</strong> <strong>e<strong>en</strong></strong> beschermd<br />
stads- of dorpsgezicht. Door de aanwijzing van buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong> als<br />
monum<strong>en</strong>t krijg<strong>en</strong> ze meer erk<strong>en</strong>ning in bij<strong>voor</strong>beeld het bestemmingsplan. 54<br />
Wet ruimtelijke ord<strong>en</strong>ing 2008<br />
De Wet ruimtelijke ord<strong>en</strong>ing regelt hoe ruimtelijke plann<strong>en</strong> in Nederland tot stand<br />
kom<strong>en</strong> <strong>en</strong> gewijzigd kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. 55 Sinds de invoering van de nieuwe Wet ruimtelijke<br />
ord<strong>en</strong>ing op 1 juni 2008 is de verplichting <strong>voor</strong> overhed<strong>en</strong> om cultuurhistorische<br />
waard<strong>en</strong> te betrekk<strong>en</strong> bij ruimtelijke plann<strong>en</strong> <strong>en</strong> project<strong>en</strong> meer zichtbaar gemaakt. 56<br />
Met de invoering van de nieuwe wet moet<strong>en</strong> de streekplann<strong>en</strong> in de loop der tijd<br />
vervang<strong>en</strong> word<strong>en</strong> door provinciale structuurvisies. Voor de buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> zoud<strong>en</strong> de<br />
provincies thematische structuurvisies op kunn<strong>en</strong> stell<strong>en</strong>. 57 Ook bij gem<strong>e<strong>en</strong></strong>t<strong>en</strong> moet<br />
de zorgvuldige omgang met historische buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> hun directe omgeving <strong>e<strong>en</strong></strong><br />
beleidsthema word<strong>en</strong>. 58<br />
3.4.2 Juridische vastlegging buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong><br />
De beleidsdocum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die <strong>voor</strong>tkom<strong>en</strong> uit de wett<strong>en</strong> die hierbov<strong>en</strong> staan beschrev<strong>en</strong>,<br />
zijn onder andere: de structuurvisie <strong>en</strong> het bestemmingsplan.<br />
De structuurvisie<br />
Ruimtelijke beslissing<strong>en</strong> word<strong>en</strong> op landelijk, regionaal <strong>en</strong> lokaal niveau g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Sinds<br />
1 juli 2008 stell<strong>en</strong> de Rijksoverheid, provincies <strong>en</strong> gem<strong>e<strong>en</strong></strong>t<strong>en</strong> <strong>e<strong>en</strong></strong> structuurvisie op.<br />
Hierin staat de visie op de ruimtelijke <strong>ontwikkeling</strong><strong>en</strong> in <strong>e<strong>en</strong></strong> bepaald gebied. Voorh<strong>e<strong>en</strong></strong><br />
stond deze visie in de planologische kernbeslissing (Rijk), het streekplan (provincie) <strong>en</strong><br />
het structuurplan (gem<strong>e<strong>en</strong></strong>te). 59 Het bevoegd gezag stelt in de structuurvisie vast waar<br />
bij<strong>voor</strong>beeld gebouwd mag word<strong>en</strong>, waar de natuur <strong>behoud</strong><strong>en</strong> moet blijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> waar de<br />
economische structuur versterkt moet word<strong>en</strong>. De structuurvisie heeft g<strong>e<strong>en</strong></strong> juridische<br />
status <strong>en</strong> wordt <strong>voor</strong> <strong>e<strong>en</strong></strong> langere termijn gemaakt. 60<br />
Naast <strong>e<strong>en</strong></strong> ‘algem<strong>en</strong>e’ structuurvisie kunn<strong>en</strong> gem<strong>e<strong>en</strong></strong>t<strong>en</strong> ook thematische structuurvisies<br />
opstell<strong>en</strong>. Voorbeeld<strong>en</strong> hiervan zijn structuurvisies <strong>voor</strong> bedrijv<strong>en</strong>terrein<strong>en</strong>, <strong>voor</strong><br />
mobiliteit, gro<strong>en</strong>structur<strong>en</strong> <strong>en</strong> ook <strong>e<strong>en</strong></strong> structuurvisie Cultureel Erfgoed is dus mogelijk<br />
<strong>en</strong> biedt de kans om in detail <strong>e<strong>en</strong></strong> cultureel erfgoed ambitie te formuler<strong>en</strong>. 61 In de laatstg<strong>en</strong>oemde<br />
structuurvisie kunn<strong>en</strong>, waar nodig, buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> verwerkt word<strong>en</strong>.<br />
53 Rijksdi<strong>en</strong>st <strong>voor</strong> het Cultureel Erfgoed (2009) Erfgoedbalans. Amersfoort<br />
54 OKRA landschapsarchitect<strong>en</strong> bv, Stichting tot <strong>behoud</strong> van Particuliere Historische Buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> (2007).<br />
Ruimtelijke kwaliteit kastel<strong>en</strong> <strong>en</strong> historische buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong>, Zuid-Holland. Utrecht.<br />
55 www.wikipedia.org/wiki/wet_ruimtelijke_ord<strong>en</strong>ing. Geraadpleegd op: 19 april 2012<br />
56 Rijksdi<strong>en</strong>st <strong>voor</strong> het Cultureel Erfgoed (2009) Erfgoedbalans. Amersfoort<br />
57 OKRA landschapsarchitect<strong>en</strong> bv, Stichting tot <strong>behoud</strong> van Particuliere Historische Buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> (2007).<br />
Ruimtelijke kwaliteit kastel<strong>en</strong> <strong>en</strong> historische buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong>, Zuid-Holland. Utrecht.<br />
58 OKRA landschapsarchitect<strong>en</strong> bv, Stichting tot <strong>behoud</strong> van Particuliere Historische Buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> (2007).<br />
Ruimtelijke kwaliteit kastel<strong>en</strong> <strong>en</strong> historische buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong>, Zuid-Holland. Utrecht.<br />
59 www.rijksoverheid.nl. Geraadpleegd op: 20 april 2012<br />
60 www.wikipedia.org/wiki/structuurvisie. Geraadpleegd op: 21 april 2012<br />
61 www.cultureelerfgoed.nl/handreikingerfgoed<strong>en</strong>ruimte. Geraadpleegd op: 20 april 2012<br />
35<br />
3
3 Het<br />
36<br />
bestemmingsplan<br />
Op gem<strong>e<strong>en</strong></strong>telijk niveau wordt de structuurvisie uitgewerkt in bestemmingsplann<strong>en</strong>. 62<br />
E<strong>en</strong> bestemmingsplan is <strong>e<strong>en</strong></strong> juridisch-technisch uitvoeringsinstrum<strong>en</strong>t. Hierin wordt<br />
geregeld hoe aspect<strong>en</strong> uit de structuurvisie concreet word<strong>en</strong> vertaald <strong>voor</strong> <strong>behoud</strong> of<br />
<strong>ontwikkeling</strong>. Het bestemmingsplan is <strong>voor</strong> ieder<strong>e<strong>en</strong></strong> bind<strong>en</strong>d. De gem<strong>e<strong>en</strong></strong>te is verplicht<br />
<strong>voor</strong> haar gehele grondgebied één of meerdere bestemmingsplann<strong>en</strong> vast te stell<strong>en</strong>,<br />
welke elke ti<strong>en</strong> jaar moet word<strong>en</strong> herzi<strong>en</strong>. 63<br />
In het bestemmingsplan kunn<strong>en</strong> (als er <strong>e<strong>en</strong></strong> buit<strong>en</strong>plaatsbiotoop is opgesteld) regels<br />
opgesteld word<strong>en</strong> <strong>voor</strong> de omgeving van de buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong>. Deze regels kunn<strong>en</strong> betrekking<br />
hebb<strong>en</strong> op het gebruik van de grond<strong>en</strong>, de bouwhoogtes <strong>en</strong> het vrijwar<strong>en</strong> van de<br />
zichtlijn<strong>en</strong>. Om de buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong> <strong>en</strong> hun omgeving in de toekomst te<br />
kunn<strong>en</strong> bescherm<strong>en</strong> is het daarom belangrijk dat er duidelijke regels word<strong>en</strong> opgesteld<br />
met betrekking tot de cultureel erfgoeder<strong>en</strong>.<br />
Het beschermde stad- of dorpsgezicht<br />
Beschermde stads- <strong>en</strong> dorpsgezicht<strong>en</strong> word<strong>en</strong> door de ministers van OCW <strong>en</strong> I&M<br />
aangewez<strong>en</strong> op grond van de Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>wet 1988. Het rechtsgevolg is dat de gem<strong>e<strong>en</strong></strong>te<br />
<strong>e<strong>en</strong></strong> bescherm<strong>en</strong>d bestemmingsplan moet opstell<strong>en</strong>. Het plan zorgt er <strong>voor</strong> dat<br />
het karakter <strong>en</strong> de structuur volg<strong>en</strong>s het bestemmingsplan <strong>behoud</strong><strong>en</strong> blijv<strong>en</strong>. Het<br />
beschermde stads- of dorpsgezicht is gericht op <strong>e<strong>en</strong></strong> structuur <strong>en</strong> niet op individuele<br />
gebouw<strong>en</strong>. De gem<strong>e<strong>en</strong></strong>te kan stur<strong>en</strong>d optred<strong>en</strong> in de inrichting <strong>en</strong> vormgeving van het<br />
gebied <strong>en</strong> de bebouwing, bij<strong>voor</strong>beeld met <strong>e<strong>en</strong></strong> beeldkwaliteitplan <strong>en</strong>/of welstandsbeleid.<br />
64<br />
Wanneer er buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> het gezicht vall<strong>en</strong>, word<strong>en</strong> deze net als de hele structuur<br />
beschermd via het bestemmingsplan dat <strong>voor</strong> het gezicht is opgesteld. Binn<strong>en</strong> het<br />
beschermde stads- of dorpsgezicht mag er niet vergunningvrij gebouwd word<strong>en</strong> dit is<br />
anders in bepaalde gevall<strong>en</strong> aan de achterzijde van de gebouw<strong>en</strong> waarbij de toevoeging<br />
niet is gericht op het op<strong>en</strong>baar toegankelijke gebied. Aan de gebouw<strong>en</strong> op de buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong> mag daarmee niet zomaar iets veranderd word<strong>en</strong>. 65<br />
Landgoeder<strong>en</strong>visie<br />
E<strong>en</strong> visie op de landgoeder<strong>en</strong> of buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> kan gemaakt word<strong>en</strong> <strong>voor</strong> <strong>e<strong>en</strong></strong> landgoeder<strong>en</strong>zone<br />
(regionale visie) of <strong>voor</strong> <strong>e<strong>en</strong></strong> gem<strong>e<strong>en</strong></strong>te met <strong>e<strong>en</strong></strong> aantal landgoeder<strong>en</strong> binn<strong>en</strong><br />
haar gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> (gem<strong>e<strong>en</strong></strong>telijke visie). Het <strong>voor</strong>deel van <strong>e<strong>en</strong></strong> regionale landgoeder<strong>en</strong>visie<br />
is dat het over de bestuurlijke gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> h<strong>e<strong>en</strong></strong> gaat. De visie richt zich niet all<strong>e<strong>en</strong></strong> op<br />
de buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> zelf, maar ook op hun omgeving met bij<strong>voor</strong>beeld de zichtlijn<strong>en</strong>. E<strong>en</strong><br />
regionale visie kan bouwst<strong>en</strong><strong>en</strong> aanlever<strong>en</strong> met <strong>e<strong>en</strong></strong> tijdpad, <strong>e<strong>en</strong></strong> uitvoeringsprogramma<br />
62 www.rijksoverheid.nl. Geraadpleegd op: 20 april 2012<br />
63 www.cultureelerfgoed.nl/handreikingerfgoed<strong>en</strong>ruimte. Geraadpleegd op: 21 april 2012<br />
64 www.cultureelerfgoed.nl/handreikingerfgoed<strong>en</strong>ruimte. Geraadpleegd op: 21 april 2012<br />
65 http://www.cultureelerfgoed.nl/handreikingerfgoed<strong>en</strong>ruimte/wettelijk-<strong>en</strong>-bestuurlijk-kader/rijk-erfgoed/<br />
monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>wet-1988/beschermde-stads-<strong>en</strong>-dorpsgezicht<strong>en</strong>. Geraadpleegd op 21 april 2012
<strong>en</strong> concrete <strong>voor</strong>nem<strong>en</strong>s. E<strong>en</strong> gem<strong>e<strong>en</strong></strong>telijke landgoeder<strong>en</strong>visie richt zich <strong>voor</strong>namelijk<br />
op de instandhouding <strong>en</strong> het beheer van buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong>. De cultureel<br />
erfgoeder<strong>en</strong> zorg<strong>en</strong> vaak <strong>voor</strong> kwaliteit in de gem<strong>e<strong>en</strong></strong>te <strong>en</strong> zijn van algem<strong>e<strong>en</strong></strong> belang.<br />
De visie heeft (over het algem<strong>e<strong>en</strong></strong>) g<strong>e<strong>en</strong></strong> juridische status. Net als <strong>e<strong>en</strong></strong> cultuurhistorisch<br />
onderzoek, kan <strong>e<strong>en</strong></strong> visie op de landgoeder<strong>en</strong> als onderlegger gebruikt word<strong>en</strong> bij het<br />
opstell<strong>en</strong> van bestemmingsplann<strong>en</strong>, structuurvisies <strong>en</strong> andere beleidsnotities. 66<br />
3.5 Conclusie<br />
Nadat in hoofdstuk 2 de geschied<strong>en</strong>is <strong>en</strong> het huidige beleid van het cultureel erfgoed<br />
zijn beschrev<strong>en</strong>, is hoofdstuk 3 geheel gewijd aan buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong>.<br />
De buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong> zijn in de zev<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de eeuw gesticht door m<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />
van adel of die zich daar aan wilde met<strong>en</strong> <strong>en</strong> veel geld hadd<strong>en</strong> verdi<strong>en</strong>d in de handel.<br />
In de neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de eeuw kwam er <strong>e<strong>en</strong></strong> ‘nieuwe’ groep rijk<strong>en</strong>, dit war<strong>en</strong> advocat<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
projectontwikkelaars uit het west<strong>en</strong> van Nederland die ook <strong>e<strong>en</strong></strong> zomerhuis wild<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>.<br />
De buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong> zijn op k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>de plekk<strong>en</strong> in het landschap<br />
ontstaan <strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> door verschill<strong>en</strong>de soort<strong>en</strong> (tuin-)architectuur, allemaal <strong>e<strong>en</strong></strong> eig<strong>en</strong><br />
stijl. In de tuinarchitectuur zijn globaal vier stijl<strong>en</strong> te onderscheid<strong>en</strong>: de Hollands classicistische<br />
tuin, de Frans classicistische tuin, de vroege landschapstuin <strong>en</strong> de late landschapstuin.<br />
Teg<strong>en</strong>woordig hebb<strong>en</strong> de eig<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> van buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong> steeds meer<br />
moeite met het onderhoud<strong>en</strong> van hun eig<strong>en</strong>dom. Om de buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong><br />
toch in stand te kunn<strong>en</strong> houd<strong>en</strong>, zijn er meerdere vorm<strong>en</strong> van herbestemming<br />
mogelijk, hierbij valt te d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> aan kantor<strong>en</strong>, leefgem<strong>e<strong>en</strong></strong>schapp<strong>en</strong> <strong>en</strong> hotels.<br />
Daarbij komt dat in de laatste dec<strong>en</strong>nia de stedelijke <strong>en</strong> ruimtelijke druk op de cultureel<br />
erfgoeder<strong>en</strong> behoorlijk is toeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. De omgeving van de buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> wordt<br />
steeds vaker volgebouwd of aangepast de hed<strong>en</strong>daagse eis<strong>en</strong>. Om niet all<strong>e<strong>en</strong></strong> de buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong> zelf te bescherm<strong>en</strong>, maar ook hun omgeving is het concept<br />
‘buit<strong>en</strong>plaatsbiotoop’ bedacht.<br />
Met de informatie die in hoofdstuk 3 staat beschrev<strong>en</strong>, kan er <strong>e<strong>en</strong></strong> ontwerpslag word<strong>en</strong><br />
gemaakt in hoofdstuk 4 waar het concept ‘buit<strong>en</strong>plaatsbiotoop’ verder wordt uitgewerkt.<br />
66 Storms-Smeets, E. (2011). Gelders Arcadië. Kans<strong>en</strong> <strong>voor</strong> Gelders Arcadië. Utrecht, Uitgeverij Matrijs.<br />
37<br />
3
4<br />
Deelvrag<strong>en</strong><br />
* Hoe ziet de huidige omgeving van<br />
buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong><br />
eruit?<br />
* Hoe kan er <strong>e<strong>en</strong></strong> verbinding gemaakt<br />
word<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> de buit<strong>en</strong>plaats <strong>en</strong><br />
zijn omgeving?<br />
* Hoe ziet de ruimtelijke inpassing<br />
van minimaal twee buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong><br />
er grafisch <strong>en</strong> beeld<strong>en</strong>d uit?<br />
38<br />
Hoofdstuk 4 - De ruimtelijke<br />
inpassing van buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong><br />
In dit hoofdstuk wordt de buit<strong>en</strong>plaats <strong>en</strong> het landgoed in zijn omgeving geanalyseerd.<br />
Vanaf het ontstaan van de buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong> heeft de omgeving<br />
altijd <strong>e<strong>en</strong></strong> belangrijke rol gespeeld. T<strong>en</strong> eerste werd<strong>en</strong> de zomerverblijv<strong>en</strong><br />
gesticht op de hoger geleg<strong>en</strong> del<strong>en</strong> in het landschap zoals strandwall<strong>en</strong> <strong>en</strong> stroomrugg<strong>en</strong>,<br />
daarnaast moest<strong>en</strong> ze ook op zichtlocaties ligg<strong>en</strong>, zodat <strong>voor</strong>bijgangers<br />
de eig<strong>en</strong>domm<strong>en</strong> <strong>en</strong> de bewoners kond<strong>en</strong> aanschouw<strong>en</strong>. Zie ook paragraaf 3.1<br />
‘de ontstaanswijze van buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong>’. T<strong>en</strong> tweede had de omgeving van buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong> vaak <strong>e<strong>en</strong></strong> economische functie. Landbouwgrond<strong>en</strong><br />
werd<strong>en</strong> verpacht aan boer<strong>en</strong> <strong>en</strong> hakhoutboss<strong>en</strong> zorgde <strong>voor</strong> <strong>e<strong>en</strong></strong> inkom<strong>en</strong>. T<strong>en</strong><br />
derde bracht<strong>en</strong> de eig<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> de omgeving vaak ‘in cultuur’, woeste heidegrond<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> moerass<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> begaanbaar <strong>en</strong> bewerkbaar gemaakt. Ook legde zij weg<strong>en</strong><br />
aan om hun bezitting<strong>en</strong> nog beter te kunn<strong>en</strong> bereik<strong>en</strong>. 67<br />
Zodo<strong>en</strong>de heeft de omgeving van oudsher <strong>e<strong>en</strong></strong> belangrijke functie gehad. Mede<br />
door de hed<strong>en</strong>daagse stedelijke druk wordt de omgeving volgebouwd. Om niet<br />
all<strong>e<strong>en</strong></strong> de cultureel erfgoeder<strong>en</strong> zelf, maar ook hun omgeving te bescherm<strong>en</strong>, is<br />
het concept ‘buit<strong>en</strong>plaatsbiotoop’ bedacht door onder andere de provincie Zuid-<br />
Holland. De biotoop bestaat uit de volg<strong>en</strong>de onderdel<strong>en</strong>: de zichtlijn(<strong>en</strong>), het<br />
panorama, de structuur, het blikveld <strong>en</strong> het complex. Het kan per object verschill<strong>en</strong><br />
welke onderdel<strong>en</strong> er binn<strong>en</strong> de biotoop van dat object vall<strong>en</strong>.<br />
Allereerst wordt de omgeving beschrev<strong>en</strong>, vervolg<strong>en</strong>s de relatie tuss<strong>en</strong> de buit<strong>en</strong>plaats<br />
of het landgoed <strong>en</strong> zijn omgeving <strong>en</strong> als afsluiting wordt er <strong>voor</strong> twee<br />
buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> de biotoop opgesteld.<br />
4.1 De omgeving van buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong><br />
4.1.1 Locatiekeuze<br />
Zoals in paragraaf 3.1 ‘de ontstaanswijze van buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong>’ wordt beschrev<strong>en</strong> is de<br />
plek waar de buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> gesticht, niet zonder red<strong>en</strong><br />
gekoz<strong>en</strong>. De zomerverblijv<strong>en</strong> moest<strong>en</strong> <strong>e<strong>en</strong></strong>voudig te bereik<strong>en</strong> zijn <strong>en</strong> moest<strong>en</strong> op zichtlocaties<br />
ligg<strong>en</strong>.<br />
Buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> vaak gesticht op de hoger geleg<strong>en</strong> del<strong>en</strong> in het<br />
landschap, zoals stroomrugg<strong>en</strong> <strong>en</strong> strandwall<strong>en</strong>. Vooral in de beginfase van de<br />
stichting<strong>en</strong> bestond de omgeving van deze hoger geleg<strong>en</strong> del<strong>en</strong> nog uit woeste grond<strong>en</strong>.<br />
Deze heid<strong>en</strong> <strong>en</strong> moerass<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> dikwijls door de eig<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> van de buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> in<br />
cultuur gebracht.<br />
4.1.2 Stedelijke druk<br />
Doordat de buit<strong>en</strong>verblijv<strong>en</strong> makkelijk bereikbaar moest<strong>en</strong> zijn vanuit de sted<strong>en</strong>, was de<br />
afstand tot de sted<strong>en</strong> vaak niet groot. De stedelijke druk van deze tijd maakt het dat de<br />
buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> hun omgeving het zwaar te verdur<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>. Om aan te gev<strong>en</strong> wat<br />
er in de jar<strong>en</strong> is veranderd in de omgeving van de buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong> zijn<br />
67 Storms-Smeets, E. (2011). Gelders Arcadië. Atlas van <strong>e<strong>en</strong></strong> buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong>landschap. Utrecht, Uitgeverij Matrijs.
er twee zones uitgewerkt, de landgoeder<strong>en</strong>zone bij Wass<strong>en</strong>aar <strong>en</strong> de Vechtzone. Hieronder<br />
in figuur 39 t/m 42 twee soort<strong>en</strong> kaart<strong>en</strong> per zone, één kaart uit 1875 <strong>en</strong> één kaart<br />
uit 1998. Op deze kaart<strong>en</strong> is duidelijk te zi<strong>en</strong> wat de stedelijke druk doet met de omgeving<br />
van de buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong>. De ‘buit<strong>en</strong>plaatsbiotoop’ die in hoofdstuk 3 is<br />
geïntroduceerd, zou de omgeving van de buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> bescherm<strong>en</strong>.<br />
Deze buit<strong>en</strong>plaatsbiotoop wordt verder uitgewerkt in paragraaf 4.2 <strong>en</strong> 4.3.<br />
4.1.3 De landgoeder<strong>en</strong>zone Wass<strong>en</strong>aar <strong>en</strong> de Vechtzone<br />
Met name op de twee kaart<strong>en</strong> van de landgoeder<strong>en</strong>zone bij Wass<strong>en</strong>aar is de stedelijke<br />
druk op de buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong> goed waarneembaar. Waar in 1875 nog<br />
<strong>e<strong>en</strong></strong> vrijwel aan<strong>e<strong>en</strong></strong>geslot<strong>en</strong> zone te zi<strong>en</strong> is, is deze zone in 1998 versnipperd. Dit wordt<br />
mede veroorzaakt door de uitbreiding van D<strong>en</strong> Haag, Wass<strong>en</strong>aar <strong>en</strong> Voorschot<strong>en</strong>. Deze<br />
sted<strong>en</strong> zijn in vergelijking met 1875 <strong>e<strong>en</strong></strong> stuk groter geword<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> andere red<strong>en</strong> van<br />
de versnippering is de verkoop van stukk<strong>en</strong> land aan projectontwikkelaars, zij bouwd<strong>en</strong><br />
vervolg<strong>en</strong>s villapark<strong>en</strong> op deze grond<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> derde red<strong>en</strong> dat de zone teg<strong>en</strong>woordig<br />
niet meer uit één stuk bestaat is dat tot <strong>en</strong>kele jar<strong>en</strong> geled<strong>en</strong> er g<strong>e<strong>en</strong></strong> aandacht werd<br />
besteed aan de omgeving van de buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong>. Hierdoor kond<strong>en</strong> er<br />
bouwplann<strong>en</strong> gemaakt word<strong>en</strong> in de omgeving van de buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong>,<br />
zonder dat er rek<strong>en</strong>ing werd gehoud<strong>en</strong> met de cultuurhistorische erfgoeder<strong>en</strong>.<br />
Op de twee kaart<strong>en</strong> (figuur 41 <strong>en</strong> 42) van de Vechtzone is niet zo zeer de stedelijke groei<br />
te zi<strong>en</strong>, maar <strong>e<strong>en</strong></strong> afname van het aantal buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong>. De buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> in dit gebied<br />
werd<strong>en</strong> geplaatst op de hoger geleg<strong>en</strong> del<strong>en</strong> langs de Vecht. Deze buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
landgoeder<strong>en</strong> hadd<strong>en</strong> vaak g<strong>e<strong>en</strong></strong> economische functie, waardoor het geld <strong>voor</strong> het<br />
onderhoud aan het huis <strong>en</strong> de tuin uit bij<strong>voor</strong>beeld de handel moest kom<strong>en</strong>. Doordat de<br />
inkomst<strong>en</strong> uit de handel sterk terugliep<strong>en</strong>, zijn er door de jar<strong>en</strong> h<strong>e<strong>en</strong></strong> veel buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong><br />
binn<strong>en</strong> deze zone verdw<strong>en</strong><strong>en</strong>.<br />
4.1.4 De buit<strong>en</strong>plaatsbiotoop<br />
Zoals in paragraaf 3.2.2 is beschrev<strong>en</strong> richt het concept van de buit<strong>en</strong>plaatsbiotoop<br />
zich op de omgeving van de buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong>. Het bescherm<strong>en</strong> van de omgeving speelt<br />
natuurlijk niet all<strong>e<strong>en</strong></strong> in het stedelijk gebied, waar de ruimtevraag groot is, maar ook<br />
de omgeving van buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong> in het landelijk gebied moet<strong>en</strong> beschermd<br />
word<strong>en</strong>. Door middel van de kaart<strong>en</strong> in figuur 39 t/m 42 is getracht duidelijk te<br />
mak<strong>en</strong> wat <strong>voor</strong> invloed de omgeving kan hebb<strong>en</strong> op buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong>.<br />
Om er <strong>voor</strong> te zorg<strong>en</strong> dat buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong> niet volledig opgaan in hun<br />
omgeving <strong>en</strong> het stedelijk gebied, zou er per complex <strong>e<strong>en</strong></strong> biotoop opgesteld moet<strong>en</strong><br />
word<strong>en</strong>. In paragraaf 4.2 ‘de verbinding tuss<strong>en</strong> de buit<strong>en</strong>plaats <strong>en</strong> zijn omgeving’ wordt<br />
er ingegaan op de verbinding tuss<strong>en</strong> buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> de omgeving <strong>en</strong> op de onderdel<strong>en</strong><br />
van de biotoop.<br />
39<br />
4
4<br />
Figuur 39: Landgoeder<strong>en</strong>zone bij Wass<strong>en</strong>aar <strong>en</strong> D<strong>en</strong> Haag 1875. Bijlage XIV<br />
Bron: Robas producties Landsmeer (1989). Historische Atlas Zuid-Holland.<br />
Landsmeer, De Lange/ van Leer bv, Dev<strong>en</strong>ter<br />
40<br />
Figuur 40: Landgoeder<strong>en</strong>zone bij Wass<strong>en</strong>aar <strong>en</strong> D<strong>en</strong> Haag 1998. Bijlage XV<br />
Bron: Topografische Di<strong>en</strong>st (1998).
Figuur 41: Vechtzone 1875. Bijlage XVI<br />
Bron: Robas producties Landsmeer (1989). Historische Atlas Utrecht. Landsmeer,<br />
De Lange/ van Leer bv, Dev<strong>en</strong>ter<br />
Figuur 42: Vechtzone 1998. Bijlage XVII<br />
Bron: Topografische Di<strong>en</strong>st (1998).<br />
41<br />
4
4 4.2<br />
Figuur 43: ‘De Baadster’ in de vijver bij de Paauw<br />
Figuur 44: Theekoepel bij buit<strong>en</strong>plaats Leeuw<strong>en</strong>burg<br />
42<br />
De verbinding tuss<strong>en</strong> de buit<strong>en</strong>plaats <strong>en</strong> zijn omgeving<br />
Zoals in paragraaf 4.1 is beschrev<strong>en</strong>, heeft de omgeving altijd <strong>e<strong>en</strong></strong> grote invloed gehad<br />
op de buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong> <strong>en</strong> vice versa. Maar ook de verbinding tuss<strong>en</strong> de<br />
buit<strong>en</strong>plaats <strong>en</strong> het landgoed <strong>en</strong> zijn omgeving zijn altijd belangrijk geweest.<br />
Door de provincie Zuid-Holland <strong>en</strong> Beek & Kooiman Cultuurhistorie is het concept<br />
‘buit<strong>en</strong>plaatsbiotoop’ opgesteld. Het bepal<strong>en</strong> van de bufferzone rondom de buit<strong>en</strong>plaats<br />
is maatwerk, afhankelijk van de situatie. Binn<strong>en</strong> de biotoopzone kan <strong>e<strong>en</strong></strong> ‘nee,<br />
t<strong>en</strong>zij’- beleid geld<strong>en</strong>. Dat wil zegg<strong>en</strong> dat er g<strong>e<strong>en</strong></strong> nieuwe <strong>ontwikkeling</strong><strong>en</strong> mogelijk zijn,<br />
t<strong>en</strong>zij deze gericht zijn op de verbetering <strong>en</strong> versterking <strong>en</strong> <strong>behoud</strong> van de kwaliteit van<br />
de buit<strong>en</strong>plaats <strong>en</strong> zijn omgeving. Daarbij gaat het ook om ‘<strong>behoud</strong> door <strong>ontwikkeling</strong>’,<br />
de doelstelling van het Belvedere programma. 68<br />
De buit<strong>en</strong>plaatsbiotoop kan per geval verschill<strong>en</strong>, doordat er in één gebied bepaalde<br />
landschapselem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> aanwezig kunn<strong>en</strong> zijn <strong>en</strong> in <strong>e<strong>en</strong></strong> ander gebied niet. De buit<strong>en</strong>plaatsbiotoop<br />
van de provincie Zuid-Holland bestaat uit vijf elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong>. Deze elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
word<strong>en</strong> uitgewerkt in paragraaf 4.2.1 met <strong>e<strong>en</strong></strong> definitie <strong>en</strong> <strong>e<strong>en</strong></strong> afbeelding. In de provincie<br />
Gelderland kunn<strong>en</strong> bij<strong>voor</strong>beeld ook de Spr<strong>en</strong>g<strong>en</strong>bek<strong>en</strong> tot de biotoop behor<strong>en</strong>.<br />
4.2.1 Onderdel<strong>en</strong> buit<strong>en</strong>plaatsbiotoop<br />
De buit<strong>en</strong>plaats<br />
“E<strong>en</strong> historische buit<strong>en</strong>plaats is aangelegd. Zij kan deel vorm<strong>en</strong> van <strong>e<strong>en</strong></strong> landgoed. Het<br />
geheel wordt in het bijzonder gevormd door <strong>e<strong>en</strong></strong>, in oorsprong versterkt huis, kasteel,<br />
buit<strong>en</strong>huis of landhuis, met bijgebouw<strong>en</strong>, omgev<strong>en</strong> door tuin<strong>en</strong> <strong>en</strong>/of park met één of<br />
meer van de volg<strong>en</strong>de onderdel<strong>en</strong>, zoals gracht<strong>en</strong>, waterpartij<strong>en</strong>, lan<strong>en</strong>, boomgroep<strong>en</strong>,<br />
parkboss<strong>en</strong>, (sier) weid<strong>en</strong>, moestuin<strong>en</strong>, ornam<strong>en</strong>t<strong>en</strong>.” 69<br />
Hiernaast in figuur 43 <strong>en</strong> 44 twee <strong>voor</strong>beeld<strong>en</strong> van onderdel<strong>en</strong> van <strong>e<strong>en</strong></strong> buit<strong>en</strong>plaats.<br />
In figuur 43 <strong>e<strong>en</strong></strong> afbeelding van de vijver op buit<strong>en</strong>plaats De Paauw, met het beeld ‘De<br />
Baadster’ (H<strong>en</strong>drickje Stoffels) in het water. Figuur 44 laat <strong>e<strong>en</strong></strong> theehuis zi<strong>en</strong> langs de<br />
Vecht.<br />
De structuur<br />
‘De structuur’ zijn onderdel<strong>en</strong> in het landschap waar de buit<strong>en</strong>plaats bewust aan gekoppeld<br />
is. Dit kunn<strong>en</strong> waterlop<strong>en</strong> of weg<strong>en</strong> zijn. Het kan gaan om <strong>e<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong>kelvoudige structuur<br />
(waterloop) of <strong>e<strong>en</strong></strong> meervoudige structuur (waterloop <strong>en</strong> weg). E<strong>en</strong> meervoudige<br />
structuur hebb<strong>en</strong> veel buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> langs de Vecht, hier ligt er <strong>e<strong>en</strong></strong> weg langs het<br />
water, zie figuur 45.<br />
De buit<strong>en</strong>plaats kan ook gekoppeld zijn aan twee lijn<strong>en</strong>, bij<strong>voor</strong>beeld aan de <strong>voor</strong>zijde<br />
aan <strong>e<strong>en</strong></strong> waterloop <strong>en</strong> aan de achterzijde aan <strong>e<strong>en</strong></strong> weg. Het complex kan direct gekoppeld<br />
zijn aan de structuur, zoals de buit<strong>en</strong>huiz<strong>en</strong> aan de Vecht of verbond<strong>en</strong> zijn via<br />
zichtlijn<strong>en</strong>. 70<br />
Figuur 45: Meervoudige structuur langs de Vecht<br />
Bron: www.google.nl/maps. Geraadpleegd op: 29 april 2012 68 Provincie Zuid-Holland (2012). Visie op Zuid-Holland. Verord<strong>en</strong>ing Ruimte. D<strong>en</strong> Haag, Koninklijke De Swart.<br />
69 Provincie Zuid-Holland (2012). Visie op Zuid-Holland. Verord<strong>en</strong>ing Ruimte. D<strong>en</strong> Haag, Koninklijke De Swart.<br />
70 Provincie Zuid-Holland (2012). Visie op Zuid-Holland. Verord<strong>en</strong>ing Ruimte. D<strong>en</strong> Haag, Koninklijke De Swart.
Het panorama<br />
Het panorama is de zichtrelatie tuss<strong>en</strong> de op<strong>en</strong>bare ruimte buit<strong>en</strong> het complex <strong>en</strong> het<br />
hoofdhuis. Vaak wordt het zicht vanaf <strong>e<strong>en</strong></strong> weg of waterloop, via bom<strong>en</strong> ‘geleid’ naar<br />
het huis. E<strong>en</strong> panorama is g<strong>e<strong>en</strong></strong> nauwkeurig (aangelegde) ingekaderde lijn, maar waaiert<br />
uit. 71<br />
Kasteel Duiv<strong>en</strong><strong>voor</strong>de heeft <strong>e<strong>en</strong></strong> goed herk<strong>en</strong>baar panorama vanaf de Veurseweg. Het<br />
kasteel ligt ongeveer zev<strong>en</strong>honderd meter van de weg af. De bom<strong>en</strong> ‘leid<strong>en</strong>’ het zicht<br />
vanaf de Veurseweg naar het kasteel. Figuur 46 laat het panorama naar het kasteel<br />
Duiv<strong>en</strong><strong>voor</strong>de zi<strong>en</strong>, met in het midd<strong>en</strong> van de foto het kasteel.<br />
Het blikveld<br />
Het blikveld is de vrije ruimte die nodig is om het gehele complex (<strong>voor</strong>al het park) van<br />
buit<strong>en</strong>af te kunn<strong>en</strong> herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> <strong>en</strong> ervar<strong>en</strong>. Buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> vaak hoog opgaande<br />
beplanting, wat goed opvalt in de vlakke, op<strong>en</strong>, gro<strong>en</strong>e (agrarische) omgeving. Het<br />
blikveld beslaat het zicht op de <strong>voor</strong>kant, de achterkant <strong>en</strong> de zijkant<strong>en</strong> van de buit<strong>en</strong>plaats,<br />
inclusief het op<strong>en</strong>gebied rondom het complex <strong>en</strong> de op<strong>en</strong>bare ruimte. 72<br />
Landgoed Beresteijn in Voorschot<strong>en</strong> ligt direct aan de Leidseweg, naast buit<strong>en</strong>plaats<br />
Berbice. Sam<strong>en</strong> vorm<strong>en</strong> ze <strong>e<strong>en</strong></strong> gro<strong>en</strong> geheel in de stedelijke omgeving. Wanneer m<strong>en</strong><br />
vanuit het c<strong>en</strong>trum van Voorschot<strong>en</strong> richting Leid<strong>en</strong> rijdt, doemt er aan de linkerkant<br />
van de weg, tuss<strong>en</strong> de bebouwing, <strong>e<strong>en</strong></strong> bos op. Dit bos is zeer duidelijk te herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> in<br />
de stedelijke omgeving (figuur 47). E<strong>en</strong> ander <strong>voor</strong>beeld van <strong>e<strong>en</strong></strong> blikveld is bij Kasteel<br />
Duiv<strong>en</strong><strong>voor</strong>de. Midd<strong>en</strong> in het akkerland ligt het kasteel met zijn boss<strong>en</strong>, erg herk<strong>en</strong>baar<br />
in de omgeving, zie figuur 48.<br />
De zichtlijn<strong>en</strong><br />
E<strong>en</strong> zichtlijn is <strong>e<strong>en</strong></strong> nauw ingekaderde, ontworp<strong>en</strong> lijn, die van buit<strong>en</strong> de buit<strong>en</strong>plaats<br />
zicht geeft op het hoofdhuis <strong>en</strong> vice versa. 73<br />
Zichtlijn<strong>en</strong> leidd<strong>en</strong> over het algem<strong>e<strong>en</strong></strong> erg<strong>en</strong>s naar toe, vanuit <strong>e<strong>en</strong></strong> huis naar bij<strong>voor</strong>beeld<br />
<strong>e<strong>en</strong></strong> kerk of <strong>e<strong>en</strong></strong> dorp. Deze zichtlijn<strong>en</strong> war<strong>en</strong> soms kilometers lang <strong>en</strong> werd<strong>en</strong><br />
vaak beschermd door <strong>e<strong>en</strong></strong> servituut. Dit war<strong>en</strong> recht<strong>en</strong> waarin de garantie van vrij uitzicht<br />
geregeld werd. Daarnaast war<strong>en</strong> er zichtass<strong>en</strong> vanuit <strong>e<strong>en</strong></strong> weg of trekvaart richting<br />
<strong>e<strong>en</strong></strong> huis. Voorbijgangers kond<strong>en</strong> dan via de zichtas het huis aanschouw<strong>en</strong>. Hieronder<br />
in figuur 49 <strong>e<strong>en</strong></strong> <strong>voor</strong>beeld van <strong>e<strong>en</strong></strong> zichtas richting <strong>e<strong>en</strong></strong> huis op de buit<strong>en</strong>plaats ‘Rust <strong>en</strong><br />
Vreugd’ in Wass<strong>en</strong>aar. De foto is gemaakt bij het hek bij de Rijksstaatweg, dat overig<strong>en</strong>s<br />
nu g<strong>e<strong>en</strong></strong> officiële ingang meer is.<br />
Figuur 48: Blikveld Kasteel Duiv<strong>en</strong><strong>voor</strong>de, Voorschot<strong>en</strong><br />
71 Provincie Zuid-Holland (2012). Visie op Zuid-Holland. Verord<strong>en</strong>ing Ruimte. D<strong>en</strong> Haag, Koninklijke De Swart.<br />
72 Provincie Zuid-Holland (2012). Visie op Zuid-Holland. Verord<strong>en</strong>ing Ruimte. D<strong>en</strong> Haag, Koninklijke De Swart.<br />
73 Provincie Zuid-Holland (2012). Visie op Zuid-Holland. Verord<strong>en</strong>ing Ruimte. D<strong>en</strong> Haag, Koninklijke De Swart.<br />
43<br />
4<br />
Figuur 46: Panorama Kasteel Duiv<strong>en</strong><strong>voor</strong>de, Voorschot<strong>en</strong><br />
Figuur 47: Blikveld landgoed Beresteijn, Voorschot<strong>en</strong><br />
Figuur 49: Zichtlijn richting buit<strong>en</strong>plaats Rust <strong>en</strong> Vreugd,<br />
Wass<strong>en</strong>aar
4 4.3<br />
Figuur 50: Schets kasteel Duiv<strong>en</strong><strong>voor</strong>de in 1681<br />
Bron: www.haagsebeeldbank.nl.<br />
Geraadpleegd op: 5 mei 2012<br />
44<br />
Grafische weergave van ruimtelijke inpassing<br />
In deze paragraaf zal de verbinding tuss<strong>en</strong> de buit<strong>en</strong>plaats <strong>en</strong> zijn omgeving grafisch<br />
word<strong>en</strong> weer gegev<strong>en</strong>. Er zijn twee buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> uitgewerkt: Landgoed Duiv<strong>en</strong><strong>voor</strong>de<br />
bij Voorschot<strong>en</strong> <strong>en</strong> Buit<strong>en</strong>plaats Gans<strong>en</strong>hoef bij Maarss<strong>en</strong>. Voor beide buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong><br />
wordt allereerst de ontstaanswijze beschrev<strong>en</strong>, vervolg<strong>en</strong>s wordt de biotoop beschrev<strong>en</strong><br />
met de onderdel<strong>en</strong> die aanwezig zijn binn<strong>en</strong> de desbetreff<strong>en</strong>de biotoop.<br />
4.3.1 Landgoed Duiv<strong>en</strong><strong>voor</strong>de<br />
Algem<strong>e<strong>en</strong></strong><br />
Onder de bijna driehonderd monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> in Voorschot<strong>en</strong> bevindt zich Kasteel Duiv<strong>en</strong><strong>voor</strong>de<br />
aan de zuidkant van Voorschot<strong>en</strong>.<br />
Het kasteel dateert uit de middeleeuw<strong>en</strong> <strong>en</strong> is zijn geschied<strong>en</strong>is waarschijnlijk begonn<strong>en</strong><br />
als verdedigbare tor<strong>en</strong>. Deze tor<strong>en</strong> werd later het middelpunt van <strong>e<strong>en</strong></strong> groot middeleeuws<br />
kasteel. 74 In 1731 kreeg kasteel Duiv<strong>en</strong><strong>voor</strong>de zijn huidige vorm. In 1965 is het<br />
kasteel ger<strong>en</strong>oveerd. 75<br />
In het begin van de 17e eeuw is er bij kasteel Duiv<strong>en</strong><strong>voor</strong>de <strong>e<strong>en</strong></strong> vierkant park met singels<br />
aangelegd, in het begin van de 18e eeuw is de tuin omgevormd tot <strong>e<strong>en</strong></strong> tuin in de<br />
Franse stijl, om vervolg<strong>en</strong>s in de 19e eeuw zijn huidige ontwerp te krijg<strong>en</strong>: <strong>e<strong>en</strong></strong> landschapspark<br />
in Engelse stijl met vijvers. 76<br />
In figuur 50 <strong>e<strong>en</strong></strong> schets van de situatie in 1681, hierop is te zi<strong>en</strong> dat het kasteel to<strong>en</strong> al<br />
ongeveer zijn huidige vorm had. Aan beide kant<strong>en</strong> van het kasteel is de tuin te zi<strong>en</strong> in<br />
<strong>e<strong>en</strong></strong> Franse stijl.<br />
De biotoop<br />
In de subparagraaf ‘onderdel<strong>en</strong> biotoop’ zijn de vier onderdel<strong>en</strong> van de biotoop van<br />
landgoed Duiv<strong>en</strong><strong>voor</strong>de uitgewerkt. Deze elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> zijn ook weergev<strong>en</strong> op één kaart,<br />
zie figuur 51. In de leg<strong>en</strong>da in figuur 52 staat de betek<strong>en</strong>is van de elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong>. Het witte<br />
vlak met de rode lijn geeft de biotoop van landgoed Duiv<strong>en</strong><strong>voor</strong>de weer. Dit houdt in<br />
dat dit gebied beschermd zou moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong>, met dezelfde regels die geld<strong>en</strong> <strong>voor</strong> het<br />
landgoed zelf, zie paragraaf 4.2 ‘de verbinding tuss<strong>en</strong> de buit<strong>en</strong>plaats <strong>en</strong> zijn omgeving’<br />
<strong>voor</strong> meer informatie over de biotoop.<br />
E<strong>en</strong> opvall<strong>en</strong>d aspect in de kaart is de paarse lijn die rondom de buit<strong>en</strong>plaats is getrokk<strong>en</strong>,<br />
deze lijn geeft het aanzicht van het ‘blikveld’ weer. Het landgoed is <strong>e<strong>en</strong></strong> k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>d<br />
elem<strong>en</strong>t in de omgeving van Voorschot<strong>en</strong>. De ruimte die nodig is om het aanzicht te<br />
kunn<strong>en</strong> zi<strong>en</strong>, het blikveld, ligt aan vrijwel alle kant<strong>en</strong> gelijk aan de gr<strong>en</strong>s van de biotoop<br />
74 http://www.absolutefacts.nl/kastel<strong>en</strong>/data/duiv<strong>en</strong><strong>voor</strong>de.htm. Geraadpleegd op 4 mei 2012<br />
75 http://nl.wikipedia.org/wiki/Kasteel_Duiv<strong>en</strong><strong>voor</strong>de. Geraadpleegd op 4 mei 2012<br />
76 www.kasteelduiv<strong>en</strong><strong>voor</strong>de.nl/landgoed. Geraadpleegd op: 4 mei 2012
circa 700<br />
meter<br />
160-560<br />
meter<br />
45<br />
4
4 Onderdel<strong>en</strong><br />
Figuur 53: pad<strong>en</strong> op het landgoed<br />
Figuur 54: natuurlijke vijver<br />
Figuur 55: bos<br />
46<br />
biotoop<br />
De buit<strong>en</strong>plaats<br />
Zoals hierbov<strong>en</strong> is beschrev<strong>en</strong> heeft landgoed Duiv<strong>en</strong><strong>voor</strong>de er in het verled<strong>en</strong> anders<br />
uitgezi<strong>en</strong> dan teg<strong>en</strong>woordig. De tuin is in de 19e eeuw van <strong>e<strong>en</strong></strong> Franse tuin omgevormd<br />
tot <strong>e<strong>en</strong></strong> Engelse landschapstuin. De elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> van de landschapsstijl zijn duidelijk te<br />
herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>; kronkel<strong>en</strong>de pad<strong>en</strong>, natuurlijke vijvers <strong>en</strong> bos. Figuur 53 tot <strong>en</strong> met 55<br />
gev<strong>en</strong> de verschill<strong>en</strong>de elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> van de tuin weer.<br />
Naast het kasteel staat er <strong>e<strong>en</strong></strong> opzichterswoning, <strong>e<strong>en</strong></strong> boerderij <strong>en</strong> twee bijgebouw<strong>en</strong> op<br />
het landgoed. Deze zijn all<strong>en</strong> aangepast aan de stijl van het kasteel. Zie <strong>voor</strong> <strong>e<strong>en</strong></strong> afbeelding<br />
van <strong>e<strong>en</strong></strong> bijgebouw <strong>en</strong> de opzichterswoning figuur 56 <strong>en</strong> 57.<br />
Elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die ev<strong>en</strong><strong>e<strong>en</strong></strong>s k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>d zijn <strong>voor</strong> <strong>e<strong>en</strong></strong> buit<strong>en</strong>plaats of landgoed zijn: <strong>e<strong>en</strong></strong><br />
statige <strong>en</strong>tree, lijnelem<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, lan<strong>en</strong> <strong>en</strong> waterstructur<strong>en</strong>. Deze elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> zijn allemaal<br />
aanwezig op landgoed Duiv<strong>en</strong><strong>voor</strong>de (figuur 58 tot <strong>en</strong> met 61).<br />
De structuur<br />
Vandaag de dag ligt kasteel Duiv<strong>en</strong><strong>voor</strong>de aan drie structur<strong>en</strong>; De Vliet, de Veurseweg<br />
<strong>en</strong> de spoorlijn tuss<strong>en</strong> D<strong>en</strong> Haag <strong>en</strong> Leid<strong>en</strong>. Deze laatste is in 1843 77 aangelegd <strong>en</strong> zorgt<br />
<strong>voor</strong> <strong>e<strong>en</strong></strong> scheiding tuss<strong>en</strong> landgoed Duiv<strong>en</strong><strong>voor</strong>de <strong>en</strong> landgoed de Horst<strong>en</strong>. De Vliet <strong>en</strong><br />
de Veurseweg zijn de oorspronkelijke structur<strong>en</strong>. Hoewel De Vliet wel op <strong>en</strong>ige afstand<br />
ligt, was er met name in het verled<strong>en</strong> <strong>e<strong>en</strong></strong> goed zicht vanaf deze trekvaart op het kasteel.<br />
In figuur 62 <strong>en</strong> 63 de hed<strong>en</strong>daagse Veurseweg <strong>en</strong> De Vliet.<br />
Het panorama<br />
Vanaf de Veurseweg is kasteel Duiv<strong>en</strong><strong>voor</strong>de duidelijk te zi<strong>en</strong>. Het zicht wordt vanaf<br />
deze weg richting het kasteel ‘getrokk<strong>en</strong>’ door de hoge bom<strong>en</strong>rij<strong>en</strong>. Teg<strong>en</strong>woordig eindigt<br />
het panorama bij de Veurseweg. Hoewel er vroeger g<strong>e<strong>en</strong></strong> hoge bom<strong>en</strong>rij<strong>en</strong> stond<strong>en</strong><br />
op het land tuss<strong>en</strong> de Veurseweg <strong>en</strong> De Vliet, die zorgde <strong>voor</strong> <strong>e<strong>en</strong></strong> panorama, was er<br />
to<strong>en</strong> wel vrij uitzicht vanaf het kasteel naar De Vliet <strong>en</strong> vice versa. In figuur 64 <strong>en</strong> 65 het<br />
panorama vanaf de Veurseweg richting het kasteel <strong>en</strong> vanaf de weg richting De Vliet.<br />
Het blikveld<br />
Zoals te zi<strong>en</strong> is in figuur 66 <strong>en</strong> 67 is het landgoed Duiv<strong>en</strong><strong>voor</strong>de zeer duidelijk zichtbaar<br />
in zijn omgeving. De hoogopgaande bom<strong>en</strong>rij<strong>en</strong> <strong>en</strong> -groep<strong>en</strong> vall<strong>en</strong> goed op in het<br />
vlakke grasland rondom het landgoed. Vanaf de Veurseweg <strong>en</strong> vanaf de spoorlijn D<strong>en</strong><br />
Haag – Leid<strong>en</strong> is het landgoed al vanaf <strong>en</strong>ige afstand duidelijk zichtbaar. Dit zorgt <strong>voor</strong><br />
<strong>e<strong>en</strong></strong> herk<strong>en</strong>baar cultuurhistorische object in Voorschot<strong>en</strong>.<br />
De zichtlijn<strong>en</strong><br />
Kasteel Duiv<strong>en</strong><strong>voor</strong>de heeft g<strong>e<strong>en</strong></strong> zichtlijn<strong>en</strong> van <strong>en</strong> naar het kasteel of <strong>e<strong>en</strong></strong> van de bijgebouw<strong>en</strong>.<br />
77 http://nl.wikipedia.org/wiki/Spoorlijn_Amsterdam_-_Rotterdam. Geraadpleegd op: 4 mei 2012
Figuur 56: bijgebouw op landgoed Duiv<strong>en</strong><strong>voor</strong>de Figuur 57: opzichterswoning op landgoed Duiv<strong>en</strong><strong>voor</strong>de 4<br />
Figuur 58: statige <strong>en</strong>tree met oprijlaande<br />
Figuur 59: oprijlaan Figuur 60: laan richting het kasteel Figuur 61: waterstructuur richting het kasteel<br />
Figuur 62: wegstructuur, de Veurseweg in Voorschot<strong>en</strong> Figuur 63: waterwegstructuur De Vliet bij Voorschot<strong>en</strong><br />
Bron: www.google.nl/maps. Geraadpleegd op: 2 mei 2012<br />
47<br />
Figuur 64: panorama richtin Kasteel Duiv<strong>en</strong><strong>voor</strong>de vanaf de<br />
Veurseweg<br />
Figuur 65: panorama richting De Vliet vanaf de Veurseweg Figuur 66: blikveld aan de zuidwest kant van landgoed Duiv<strong>en</strong><strong>voor</strong>de Figuur 67: blikveld aan de noordoost kant van landgoed<br />
Duiv<strong>en</strong><strong>voor</strong>de
4 4.3.2<br />
Figuur 68: <strong>voor</strong>aanzicht hoofdhuis buit<strong>en</strong>plaats Gans<strong>en</strong>hoef<br />
1655.<br />
Bron: www.collectieutrecht.nl/view<br />
48<br />
Buit<strong>en</strong>plaats Gans<strong>en</strong>hoef<br />
Algem<strong>e<strong>en</strong></strong><br />
Buit<strong>en</strong>plaats de Gans<strong>en</strong>hoef is één van de vele statige buit<strong>en</strong>huiz<strong>en</strong> langs de Vecht. Het<br />
maakt deel uit van het buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong>landschap rond Maarss<strong>en</strong> dat in de 17de eeuw is<br />
ontstaan. 78<br />
Het ontwerp links in de gro<strong>en</strong> balk (figuur 68) is in 1655 gemaakt door de architect<br />
Philips Vingboons. Philips Vingboons was in die tijd <strong>e<strong>en</strong></strong> ger<strong>en</strong>ommeerde architect. Het<br />
type architectuur dat hij regelmatig toepaste op de buit<strong>en</strong>s langs de Vecht was <strong>e<strong>en</strong></strong><br />
afgeleide van de Amsterdamse gracht<strong>en</strong>pand<strong>en</strong>. In de loop van de tijd is het huis regelmatig<br />
verbouwd <strong>en</strong> uitgebreid.<br />
Zo’n veerti<strong>en</strong> families hebb<strong>en</strong> de buit<strong>en</strong>plaats vanaf 1655 bewoond. Vanaf 1947 tot<br />
1984 was de buit<strong>en</strong>plaats in hand<strong>en</strong> van de Wilhelmus van Nassau Stichting. In die periode<br />
was het <strong>e<strong>en</strong></strong> tehuis <strong>voor</strong> ongeveer dertig tot veertig kinder<strong>en</strong>. Vanaf 1984 wordt het<br />
weer particulier bewoond.<br />
Er staan <strong>e<strong>en</strong></strong> aantal onderdel<strong>en</strong> van de buit<strong>en</strong>plaats op de Rijksmonum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>lijst. Dit<br />
zijn:<br />
* Het hoofdhuis<br />
* De brug<br />
* De appelschuur<br />
* De historische tuin <strong>en</strong> het park<br />
* Het toegangshek 79<br />
E<strong>en</strong> aantal van deze, door het Rijk beschermde, onderdel<strong>en</strong> behor<strong>en</strong> ook tot de biotoop<br />
van buit<strong>en</strong>plaats Gans<strong>en</strong>hoef.<br />
De biotoop<br />
Net als landgoed Duiv<strong>en</strong><strong>voor</strong>de heeft buit<strong>en</strong>plaats Gans<strong>en</strong>hoef niet alle onderdel<strong>en</strong><br />
van de biotoop. In de subparagraaf ‘onderdel<strong>en</strong> biotoop’ zijn de drie onderdel<strong>en</strong> van<br />
de biotoop van de buit<strong>en</strong>plaats uitgewerkt. Deze onderdel<strong>en</strong> zijn in <strong>e<strong>en</strong></strong> kaart gezet, zie<br />
figuur 69 <strong>en</strong> figuur 70 <strong>voor</strong> de bijbehor<strong>en</strong>de leg<strong>en</strong>da.<br />
Bij vrijwel alle buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> aan de Vecht is er <strong>e<strong>en</strong></strong> duidelijke, meestal meervoudige,<br />
structuur aanwezig. Deze structuur is daarom <strong>en</strong> belangrijk onderdeel van de biotoop<br />
van buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> aan de Vecht. Doordat de huiz<strong>en</strong> aan de Vecht zo dicht langs de<br />
structur<strong>en</strong> staan, hebb<strong>en</strong> ze over het algem<strong>e<strong>en</strong></strong> g<strong>e<strong>en</strong></strong> panorama of zichtlijn, maar soms<br />
wel <strong>e<strong>en</strong></strong> vrij uitzicht naar de overkant van de Vecht. Om het gebied rondom de buit<strong>en</strong>plaats<br />
te bescherm<strong>en</strong> is er <strong>e<strong>en</strong></strong> biotoop rondom het gebied getrokk<strong>en</strong>. Hier zoud<strong>en</strong><br />
dezelfde regels moet<strong>en</strong> geld<strong>en</strong> die ook <strong>voor</strong> de buit<strong>en</strong>plaats zelf geld<strong>en</strong>.<br />
78 www.collectieutrecht.nl/view. Geraadpleegd op: 5 mei 2012<br />
79 www.rijksmonum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>.nl. Geraadpleegd op 5 mei 2012
Figuur 69: biotoop buit<strong>en</strong>plaats Gans<strong>en</strong>hoef bij Maarss<strong>en</strong>. Bijlage XIX<br />
circa 240 meter<br />
49<br />
4
4<br />
Figuur 71: theekoepel langs de Vecht<br />
Figuur 72: toegangshek, rijksmonum<strong>en</strong>t<br />
Figuur 73: hoofdhuis tuss<strong>en</strong> de bom<strong>en</strong><br />
50<br />
Onderdel<strong>en</strong> biotoop<br />
De buit<strong>en</strong>plaats<br />
Zoals hierbov<strong>en</strong> reeds is beschrev<strong>en</strong>, staan er meerdere onderdel<strong>en</strong> van de buit<strong>en</strong>plaats<br />
op de Rijksmonum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>lijst.<br />
De onderdel<strong>en</strong> die onder <strong>e<strong>en</strong></strong> buit<strong>en</strong>plaats vall<strong>en</strong> <strong>en</strong> die aanwezig zijn op buit<strong>en</strong>plaats<br />
Gans<strong>en</strong>hoef zijn: <strong>e<strong>en</strong></strong> theekoepel, <strong>e<strong>en</strong></strong> hek <strong>en</strong> <strong>e<strong>en</strong></strong> tuin of park. In figuur 71 tot <strong>en</strong> met 73<br />
zijn deze onderdel<strong>en</strong> te zi<strong>en</strong>. In figuur 74 <strong>e<strong>en</strong></strong> afbeelding van het <strong>voor</strong>aanzicht van het<br />
hoofdhuis.<br />
De structuur<br />
Buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> langs de Vecht hebb<strong>en</strong> over het algem<strong>e<strong>en</strong></strong> <strong>e<strong>en</strong></strong> meervoudige structuur.<br />
Dit is ook het geval bij de buit<strong>en</strong>plaats Gans<strong>en</strong>hoef. In het verled<strong>en</strong> kond<strong>en</strong> de bewoners<br />
van de buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong>, die vaak uit Amsterdam <strong>en</strong> Utrecht kwam<strong>en</strong>, via de Vecht hun<br />
zomerverblijf gemakkelijk bereik<strong>en</strong>. In figuur 75 de twee structur<strong>en</strong>: De Vecht met het<br />
Zandpad.<br />
Het panorama<br />
Buit<strong>en</strong>plaats Gans<strong>en</strong>hoef heeft g<strong>e<strong>en</strong></strong> panorama van <strong>en</strong> naar het hoofdhuis of één van de<br />
bijgebouw<strong>en</strong>.<br />
Het blikveld<br />
Buit<strong>en</strong>plaats Gans<strong>en</strong>hoef heeft g<strong>e<strong>en</strong></strong> blikveld. De buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong>zone langs de Vecht is<br />
wel duidelijk herk<strong>en</strong>baar.<br />
De zichtlijn<strong>en</strong><br />
Vanuit het huis is er <strong>en</strong>kel <strong>e<strong>en</strong></strong> zichtlijn vanuit de achterzijde van het huis. Deze zicht-lijn<br />
is niet lang <strong>en</strong> is gericht naar het v<strong>e<strong>en</strong></strong>landschap wat gr<strong>en</strong>st aan de buit<strong>en</strong>plaats.
4.4 Conclusie<br />
De omgeving van de buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong> krijgt steeds meer te mak<strong>en</strong> met<br />
de ruimtelijke druk die er is op het grondgebied in <strong>voor</strong>namelijk het west<strong>en</strong> van Nederland.<br />
Op de kaart<strong>en</strong> in figuur 39 tot <strong>en</strong> met 42 is de verandering in de omgeving duidelijk<br />
zichtbaar.<br />
Door het opstell<strong>en</strong> van <strong>e<strong>en</strong></strong> biotoop rondom de buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong> kan<br />
de verbinding, die er van oudsher is geweest, tuss<strong>en</strong> het complex <strong>en</strong> zijn omgeving<br />
<strong>behoud</strong><strong>en</strong> blijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> ontwikkeld word<strong>en</strong>. De twee uitgewerkte <strong>voor</strong>beeld<strong>en</strong> gev<strong>en</strong><br />
goed aan dat de biotoop niet zomaar vastgesteld kan word<strong>en</strong> <strong>voor</strong> één buit<strong>en</strong>plaats of<br />
<strong>voor</strong> <strong>e<strong>en</strong></strong> zone met buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong>. Om rek<strong>en</strong>ing te kunn<strong>en</strong> houd<strong>en</strong> met het cultuurhistorisch<br />
erfgoed, zou er per buit<strong>en</strong>plaats of landgoed onderzocht moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> wat<br />
de biotoop daarvan is. Wat de biotoop is, is erg afhankelijk van de omgeving waarin het<br />
object staat. Door naast de complex<strong>en</strong> zelf ook de omgeving te bescher<br />
m<strong>en</strong>, kunn<strong>en</strong> ze deel uit blijv<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> van het ruimtelijk geheel.<br />
Wanneer <strong>voor</strong> (bijna) alle buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> de gem<strong>e<strong>en</strong></strong>tegr<strong>en</strong>z<strong>en</strong><br />
de biotop<strong>en</strong> zijn bepaald, kunn<strong>en</strong> deze opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> word<strong>en</strong> in de beleidsstukk<strong>en</strong>. Door<br />
de biotop<strong>en</strong> vast te stell<strong>en</strong> in de beleidsstukk<strong>en</strong> wordt er bij planvorming niet all<strong>e<strong>en</strong></strong><br />
rek<strong>en</strong>ing gehoud<strong>en</strong> met de object<strong>en</strong> zelf, maar ook met hun omgeving.<br />
Zoals in hoofdstuk 1 ‘Inleiding’ is beschrev<strong>en</strong>, gaat de verantwoordelijkheid <strong>voor</strong> het<br />
cultureel erfgoed geleidelijk over van het Rijk naar de gem<strong>e<strong>en</strong></strong>t<strong>en</strong>. De k<strong>en</strong>nis die het Rijk<br />
heeft, wordt onder andere door middel van de Handreiking Erfgoed <strong>en</strong> Ruimte overgedrag<strong>en</strong><br />
aan de gem<strong>e<strong>en</strong></strong>t<strong>en</strong>. Zo ook de k<strong>en</strong>nis over buit<strong>en</strong>plaatsbiotop<strong>en</strong>.<br />
51<br />
4<br />
Figuur 74: hoofdhuis buit<strong>en</strong>plaats Gans<strong>en</strong>hoef<br />
Figuur 75: meervoudige structuur richting het noord<strong>en</strong>
5<br />
Deelvrag<strong>en</strong><br />
* Waar bestaat de Handreiking Erfgoed<br />
<strong>en</strong> Ruimte op dit mom<strong>en</strong>t uit?<br />
* Wat is <strong>voor</strong> gem<strong>e<strong>en</strong></strong>t<strong>en</strong> de meest<br />
handzame <strong>en</strong> werkbare manier om<br />
informatie te krijg<strong>en</strong> van de<br />
Rijksoverheid?<br />
52<br />
Hoofdstuk 5 -<br />
De overdrachtsmethode<br />
5.1 De handreiking erfgoed <strong>en</strong> ruimte<br />
In deze paragraaf word<strong>en</strong> <strong>e<strong>en</strong></strong> aantal <strong>voor</strong>beeld<strong>en</strong> beschrev<strong>en</strong> die op dit mom<strong>en</strong>t<br />
al in de handreiking staan. De manier waarop de k<strong>en</strong>nis van deze <strong>voor</strong>beeld<strong>en</strong><br />
is overgedrag<strong>en</strong> aan de gem<strong>e<strong>en</strong></strong>t<strong>en</strong> moet <strong>e<strong>en</strong></strong> inspiratiebron zijn <strong>voor</strong> de manier<br />
waarop de k<strong>en</strong>nis over buit<strong>en</strong>plaatsbiotop<strong>en</strong> wordt overgedrag<strong>en</strong>.<br />
Er zijn verschill<strong>en</strong>de manier<strong>en</strong> om k<strong>en</strong>nis via de handreiking over te drag<strong>en</strong>, <strong>voor</strong>beeld<strong>en</strong><br />
hiervan zijn: via <strong>e<strong>en</strong></strong> platte, beschrijv<strong>en</strong>de tekst, via <strong>e<strong>en</strong></strong> schema of via<br />
<strong>e<strong>en</strong></strong> interactieve kaart. In deze paragraaf staat beschrev<strong>en</strong> hoe de onderwerp<strong>en</strong>:<br />
de mol<strong>en</strong>biotoop, de structuurvisie <strong>en</strong> het stapp<strong>en</strong>plan erfgoed <strong>en</strong> ruimte zijn<br />
uitgewerkt in de handreiking.<br />
Voorbeeld 1: De mol<strong>en</strong>biotoop<br />
Op de site van de Handreiking Erfgoed <strong>en</strong> Ruimte onder ‘praktijk<strong>voor</strong>beeld<strong>en</strong>’ bevindt<br />
zich <strong>e<strong>en</strong></strong> project<strong>en</strong>bank met daarin praktijk<strong>voor</strong>beeld<strong>en</strong> met betrekking tot erfgoed <strong>en</strong><br />
ruimte. 80 Gem<strong>e<strong>en</strong></strong>t<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> in deze project<strong>en</strong>bank <strong>voor</strong>beeld<strong>en</strong> vind<strong>en</strong> van bestemmingsplann<strong>en</strong>,<br />
beleidsadvieskaart<strong>en</strong> <strong>en</strong> werkprocess<strong>en</strong>.<br />
Ook het bestemmingsplan ‘Mol<strong>en</strong>zicht’ staat in deze project<strong>en</strong>bank. Bij het mak<strong>en</strong> van<br />
<strong>e<strong>en</strong></strong> bestemmingsplan in de gem<strong>e<strong>en</strong></strong>te Overbetuwe is rek<strong>en</strong>ing gehoud<strong>en</strong> met de mol<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> zijn omgeving. Er <strong>e<strong>en</strong></strong> zog<strong>en</strong>aamde ‘biotoop’ gecreëerd door cirkels rond de mol<strong>en</strong><br />
te trekk<strong>en</strong>. Binn<strong>en</strong> de biotoop zijn regels <strong>voor</strong> onder andere de maximale bebouwingshoogte<br />
opgesteld. Door het opstell<strong>en</strong> van dergelijke regels kan<br />
de gem<strong>e<strong>en</strong></strong>te er <strong>voor</strong> zorg<strong>en</strong> dat de mol<strong>en</strong> vanaf alle kant<strong>en</strong><br />
voldo<strong>en</strong>de wind vangt <strong>en</strong> in het zicht blijft staan.<br />
Hieronder in figuur 76 <strong>e<strong>en</strong></strong> kaart van het bestemmingsplan<br />
‘Mol<strong>en</strong>zicht’. Hierop is te zi<strong>en</strong> (door middel van de licht blauwe<br />
strep<strong>en</strong>) dat er in de nieuw te ontwikkel<strong>en</strong> woonwijk rek<strong>en</strong>ing<br />
gehoud<strong>en</strong> moet word<strong>en</strong> met de mol<strong>en</strong> die t<strong>en</strong> oost<strong>en</strong> van de<br />
wijk staat.<br />
80 http://www.cultureelerfgoed.nl/handreikingerfgoed<strong>en</strong>ruimte/praktijk<strong>voor</strong>beeld<strong>en</strong>.<br />
Geraadpleegd op: 25 april 2012<br />
81 Gem<strong>e<strong>en</strong></strong>te Overbetuwe (2010). Bestemmingsplan gem<strong>e<strong>en</strong></strong>te Overbetuwe. Valburg,<br />
Mol<strong>en</strong>zicht. Rotterdam, RBOI Rotterdam bv
Voorbeeld 2: De structuurvisie<br />
Sinds in 2008 de nieuwe Wro in werking is getred<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> gem<strong>e<strong>en</strong></strong>t<strong>en</strong> de<br />
verplichting om <strong>voor</strong> het gehele grondgebied <strong>e<strong>en</strong></strong> structuurvisie op te stell<strong>en</strong><br />
met hoofdlijn<strong>en</strong> <strong>voor</strong> het ruimtelijk beleid. Om cultureel erfgoed onderdeel<br />
te lat<strong>en</strong> word<strong>en</strong> van ruimtelijke process<strong>en</strong> is het belangrijk dat de cultureel<br />
erfgoed ambitie wordt vastgesteld in de structuurvisie.<br />
E<strong>en</strong> structuurvisie is <strong>e<strong>en</strong></strong> strategisch <strong>en</strong> uitvoeringsgericht beleidsdocum<strong>en</strong>t<br />
<strong>en</strong> bevat g<strong>e<strong>en</strong></strong> juridisch bind<strong>en</strong>de beleidsbeslissing<strong>en</strong>. De structuurvisie bevat<br />
de kans<strong>en</strong> <strong>en</strong> kaders van ruimtelijke <strong>ontwikkeling</strong><strong>en</strong>, die bij<strong>voor</strong>beeld gebruikt<br />
kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> als basis <strong>voor</strong> de onderbouwing van<br />
bestemmingsplann<strong>en</strong>. 82<br />
Om het <strong>voor</strong> gem<strong>e<strong>en</strong></strong>t<strong>en</strong> overzichtelijk te mak<strong>en</strong> hoe het proces van het<br />
mak<strong>en</strong> van <strong>e<strong>en</strong></strong> structuurvisie verloopt, is er dit stapp<strong>en</strong>plan opgesteld door<br />
de Rijksdi<strong>en</strong>st <strong>voor</strong> het Cultureel Erfgoed. Het is <strong>e<strong>en</strong></strong> mooi <strong>voor</strong>beeld van <strong>e<strong>en</strong></strong><br />
handreiking om tot <strong>e<strong>en</strong></strong> ruimtelijke afweging te kom<strong>en</strong>. Zie figuur 77.<br />
Het stapp<strong>en</strong>plan bestaat uit drie onderdel<strong>en</strong>:<br />
* Waard<strong>en</strong> inv<strong>en</strong>tariser<strong>en</strong>: Dit houdt onder andere in dat er <strong>e<strong>en</strong></strong><br />
archeologisch onderzoek uitge-<br />
voerd di<strong>en</strong>t te word<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat de<br />
monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> vastgesteld<br />
moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong>.<br />
* Meerwaarde zoek<strong>en</strong>: afweg<strong>en</strong> <strong>en</strong> integrer<strong>en</strong>. Kijk<strong>en</strong> naar<br />
de relatie met andere ruimtelijke<br />
functies <strong>en</strong> naar de betek<strong>en</strong>is van<br />
cultureel erfgoed waard<strong>en</strong> <strong>voor</strong><br />
ruimtelijke inrichting.<br />
* Vastlegg<strong>en</strong> in <strong>e<strong>en</strong></strong> integrale Onder andere <strong>e<strong>en</strong></strong> uitvoeringspro-<br />
structuurvisie: gramma mak<strong>en</strong> <strong>en</strong> het <strong>voor</strong>bereid<strong>en</strong><br />
van consultaties met burgers <strong>en</strong><br />
organIsaties.<br />
In stap drie wordt de integrale structuurvisie vastgesteld met de doelstelling<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> koers.<br />
Aan de hand van het stapp<strong>en</strong>plan in de handreiking kunn<strong>en</strong> gem<strong>e<strong>en</strong></strong>t<strong>en</strong><br />
<strong>e<strong>en</strong></strong> structuurvisie opstell<strong>en</strong> <strong>voor</strong> hun eig<strong>en</strong> grondgebied. Door de grafische<br />
weergave van het stapp<strong>en</strong>plan wordt er naar getracht het opstell<strong>en</strong> van <strong>e<strong>en</strong></strong><br />
structuurvisie <strong>voor</strong> gem<strong>e<strong>en</strong></strong>t<strong>en</strong> zo <strong>e<strong>en</strong></strong>voudig mogelijk te mak<strong>en</strong>. 83<br />
82 http://www.cultureelerfgoed.nl/handreikingerfgoed<strong>en</strong>ruimte/home/ambitie-<strong>en</strong>beleidspoor/structuurvisie.<br />
Geraadpleegd op: 25 april 2012<br />
83 http://www.cultureelerfgoed.nl/sites/default/files/u10/Stapp<strong>en</strong>plan%20structuurvisie.pdf.<br />
Geraadpleegd op: 25 april 2012<br />
53<br />
5
5 Voorbeeld<br />
54<br />
3: Stapp<strong>en</strong>plan Erfgoed <strong>en</strong> Ruimte<br />
In het verled<strong>en</strong> werd in de beginfase van het opstell<strong>en</strong> van plann<strong>en</strong> vaak g<strong>e<strong>en</strong></strong> rek<strong>en</strong>ing<br />
gehoud<strong>en</strong> met het cultureel erfgoed. Nu vindt de inbr<strong>en</strong>g van erfgoed bij <strong>voor</strong>keur<br />
vroegtijdig plaats in de idee- of ontwerp-/planfase. Deze inbr<strong>en</strong>g is bij<strong>voor</strong>beeld op basis<br />
van eig<strong>en</strong> beleidsdocum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, inv<strong>en</strong>tarisaties <strong>en</strong> onderzoek<strong>en</strong>.<br />
In de fase van de besluitvorming is het mogelijk vanuit erfgoed via <strong>e<strong>en</strong></strong> zi<strong>en</strong>swijze zak<strong>en</strong><br />
aangepast te krijg<strong>en</strong>.<br />
Hieronder in figuur 78 is het stapp<strong>en</strong>plan <strong>voor</strong> erfgoed <strong>en</strong> ruimte te zi<strong>en</strong>, dat is gemaakt<br />
door de Rijksdi<strong>en</strong>st <strong>voor</strong> het Cultureel Erfgoed. De volg<strong>en</strong>de stapp<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> <strong>voor</strong> beide<br />
aspect<strong>en</strong> gevolgd word<strong>en</strong>:<br />
* Idee/visie<br />
* Ontwerp/plan<br />
* Programma<br />
* Besluit<br />
* Uitvoering<br />
* Beheer 84<br />
Om de overdracht van informatie van het Rijk op de gem<strong>e<strong>en</strong></strong>t<strong>en</strong> te ver<strong>e<strong>en</strong></strong>voudig<strong>en</strong> is<br />
het belangrijk dat er in de handreiking niet all<strong>e<strong>en</strong></strong> tekst<strong>en</strong> staan, maar ook schema’s <strong>en</strong><br />
kaart<strong>en</strong> zoals in <strong>voor</strong>beeld één tot <strong>en</strong> met drie. Daarnaast zijn, volg<strong>en</strong>s Schnotz 85 , visuele<br />
weergav<strong>en</strong> <strong>e<strong>en</strong></strong> goed middel om effectief ler<strong>en</strong> te ondersteun<strong>en</strong> <strong>en</strong> daarmee informatie<br />
over te drag<strong>en</strong>.<br />
Door de informatie op <strong>e<strong>en</strong></strong> schematische of grafische manier weer te gev<strong>en</strong> wordt het<br />
<strong>voor</strong> de doelgroep, in dit geval gem<strong>e<strong>en</strong></strong>teambt<strong>en</strong>ar<strong>en</strong>, makkelijker om de onderwerp<strong>en</strong><br />
in hun structuurvisies <strong>en</strong>/of bestemmingsplann<strong>en</strong> te verwerk<strong>en</strong>.<br />
84 http://www.cultureelerfgoed.nl/handreikingerfgoed<strong>en</strong>ruimte/home/vier-spor<strong>en</strong>erfgoed-<strong>en</strong>-ruimte/stapp<strong>en</strong>plan-erfgoed-<strong>en</strong>-ruimte.<br />
Geraadpleegd op: 25 april 2012<br />
85 Schotz, W. (2002). Towards an integrated view of learning from text and visual<br />
displays. Educational Psychology Review 12(1)
5.2 Overdrachtsmethode buit<strong>en</strong>plaatsbiotop<strong>en</strong><br />
In paragraaf 5.1 ‘de handreiking erfgoed <strong>en</strong> ruimte’ staan drie <strong>voor</strong>beeld<strong>en</strong> beschrev<strong>en</strong><br />
hoe informatie overgedrag<strong>en</strong> kan word<strong>en</strong> van het Rijk naar de gem<strong>e<strong>en</strong></strong>t<strong>en</strong>. Het onderwerp<br />
buit<strong>en</strong>plaatsbiotop<strong>en</strong> wordt ook uitgewerkt in de handreiking. Door navraag te<br />
do<strong>en</strong> bij collega’s van de Rijksdi<strong>en</strong>st <strong>voor</strong> het Cultureel Erfgoed <strong>en</strong> <strong>voor</strong>namelijk bij de<br />
projectled<strong>en</strong> van het team ‘handreiking erfgoed <strong>en</strong> ruimte’ <strong>en</strong> door de huidige overdrachtsmethod<strong>en</strong><br />
als inspiratiebron te gebruik<strong>en</strong>, is er gezocht naar de meest geschikte<br />
methode <strong>voor</strong> het onderwerp buit<strong>en</strong>plaatsbiotop<strong>en</strong>.<br />
De overdrachtsmethode is bedoeld <strong>voor</strong> in de Handreiking Erfgoed <strong>en</strong> Ruimte. De<br />
methode moet inzicht gev<strong>en</strong> in de elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> van de biotoop waarmee rek<strong>en</strong>ing moet<br />
word<strong>en</strong> gehoud<strong>en</strong>. Gem<strong>e<strong>en</strong></strong>teambt<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> aan de hand van de overdrachtsmethode<br />
<strong>en</strong> het volg<strong>en</strong> van het stapp<strong>en</strong>plan in figuur 85 zelf de biotoop opstell<strong>en</strong>. Na<br />
de verschill<strong>en</strong>de stapp<strong>en</strong> <strong>en</strong> onderzoek<strong>en</strong>, kunn<strong>en</strong> zij <strong>e<strong>en</strong></strong> kaart mak<strong>en</strong> zoals in figuur 84.<br />
Deze kaart geeft <strong>voor</strong> ieder<strong>e<strong>en</strong></strong> snel <strong>e<strong>en</strong></strong> beeld uit welke elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> van de biotoop het<br />
complex bestaat <strong>en</strong> waar de gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> ligg<strong>en</strong>. Van de biotoop.<br />
Wanneer <strong>e<strong>en</strong></strong>maal de biotoop is opgesteld <strong>voor</strong> <strong>e<strong>en</strong></strong> complex kan deze opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong><br />
word<strong>en</strong> in de structuurvisie of het bestemmingsplan <strong>en</strong> kan daarmee de omgeving beschermd<br />
word<strong>en</strong>. De kaart<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> als inspiratiebron word<strong>en</strong> gebruikt <strong>en</strong> ev<strong>en</strong>tueel in<br />
de bijlag<strong>en</strong> van het plan word<strong>en</strong> toegevoegd.<br />
Belangrijk bij de manier van overdracht is dat de ambt<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> overtuigd word<strong>en</strong> van het<br />
gehele concept. Ze moet<strong>en</strong> de meerwaarde van het concept zi<strong>en</strong>, <strong>voor</strong> ze er mee will<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> werk<strong>en</strong>. Volg<strong>en</strong>s de heer Collette van de provincie Zuid-Holland, war<strong>en</strong><br />
gem<strong>e<strong>en</strong></strong>teambt<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> in hun provincie in eerste instantie afwacht<strong>en</strong>d <strong>en</strong> bang dat de<br />
biotoop belemmer<strong>en</strong>d zou werk<strong>en</strong>. 86<br />
Hieronder <strong>e<strong>en</strong></strong> bondige opsomming van de verschill<strong>en</strong>de manier<strong>en</strong> van overdracht <strong>en</strong><br />
tot slot zal de meest geschikte methode <strong>voor</strong> het onderwerp buit<strong>en</strong>plaatsbiotop<strong>en</strong><br />
word<strong>en</strong> beschrev<strong>en</strong>.<br />
5.2.1 Manier van overdracht<br />
In paragraaf 5.1 ‘de handreiking erfgoed <strong>en</strong> ruimte’ zijn drie <strong>voor</strong>beeld<strong>en</strong> gegev<strong>en</strong> van<br />
overdrachtsmethod<strong>en</strong> die op dit mom<strong>en</strong>t al te vind<strong>en</strong> zijn op de website van de Handreiking<br />
Erfgoed <strong>en</strong> Ruimte. Dit war<strong>en</strong>:<br />
* De kaart van de mol<strong>en</strong>biotoop<br />
* Het stapp<strong>en</strong>plan van de structuurvisie<br />
* Het stapp<strong>en</strong>plan erfgoed <strong>en</strong> ruimte<br />
De omvang <strong>en</strong> vorm van de buit<strong>en</strong>plaatsbiotoop verschilt per buit<strong>en</strong>plaats of landgoed.<br />
Dit betek<strong>en</strong>t dan ook dat de biotoop per situatie bepaald moet word<strong>en</strong>. De overdrachtsmethod<strong>en</strong><br />
<strong>voor</strong> dit onderwerp kunn<strong>en</strong> zijn: <strong>e<strong>en</strong></strong> (interactieve) kaart <strong>en</strong> refer<strong>en</strong>tiebeeld<strong>en</strong><br />
inclusief tekst. Door diverse method<strong>en</strong> te gebruik<strong>en</strong> om de k<strong>en</strong>nis over te<br />
drag<strong>en</strong>, kunn<strong>en</strong> planmakers, gem<strong>e<strong>en</strong></strong>teambt<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> <strong>en</strong> particulier<strong>en</strong> snel zi<strong>en</strong> wat de<br />
biotoop inhoudt <strong>en</strong> waar ze in hun situatie op moet<strong>en</strong> lett<strong>en</strong>.<br />
Op <strong>e<strong>en</strong></strong> (interactieve) kaart kan m<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> hoe de biotoop er op <strong>e<strong>en</strong></strong> kaart uit ziet. Deze<br />
kaart kan interactief word<strong>en</strong> gemaakt door bij<strong>voor</strong>beeld icon<strong>en</strong> op de kaart te plaats<strong>en</strong><br />
86 Interview met de heer V. Collette <strong>en</strong> de heer M. Hofman, provincie Zuid-Holland. 22 mei 2012<br />
55<br />
5
5 waar,<br />
Figuur 79: icoon buit<strong>en</strong>plaats. Bijlage XX<br />
Figuur 80: icoon panorama. Bijlage XX<br />
56<br />
als m<strong>en</strong> op <strong>e<strong>en</strong></strong> icoon klikt, achtergrond informatie bij te <strong>voor</strong>schijn komt. Refer<strong>en</strong>tiebeeld<strong>en</strong><br />
kunn<strong>en</strong> gebruikt word<strong>en</strong> om de begripp<strong>en</strong> van de biotoop zoals ‘blikveld’ <strong>en</strong><br />
‘panorama’ duidelijker mee te mak<strong>en</strong>.<br />
5.2.2 Aanbeveling <strong>voor</strong> meest geschikte methode<br />
Er is <strong>e<strong>en</strong></strong> meest geschikte methode uitgewerkt <strong>voor</strong> het concept ‘buit<strong>en</strong>plaatsbiotop<strong>en</strong>’<br />
Dit is <strong>e<strong>en</strong></strong> combinatie van <strong>e<strong>en</strong></strong> <strong>voor</strong>beeld biotoop, refer<strong>en</strong>tiebeeld<strong>en</strong> van de verschill<strong>en</strong>de<br />
elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> van de biotoop <strong>en</strong> <strong>e<strong>en</strong></strong> beschrijv<strong>en</strong>de tekst. Hier<strong>voor</strong> is gekoz<strong>en</strong> om het<br />
dikwijls ingewikkelde begrip visueel inzichtelijk te mak<strong>en</strong> <strong>voor</strong> dieg<strong>en</strong>e die het concept<br />
<strong>voor</strong> hun gem<strong>e<strong>en</strong></strong>te of buit<strong>en</strong>plaats uit moet<strong>en</strong> werk<strong>en</strong>. In figuur 84 staat <strong>e<strong>en</strong></strong> <strong>voor</strong>beeld<br />
van de meest geschikte overdrachtsmethode, met de <strong>voor</strong>beeldbiotoop <strong>en</strong> de refer<strong>en</strong>tiebeeld<strong>en</strong>.<br />
Om in één oogopslag te kunn<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> welke biotoopelem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>e<strong>en</strong></strong> buit<strong>en</strong>plaats of landgoed<br />
bevat, zijn er icon<strong>en</strong> gemaakt <strong>voor</strong> elk elem<strong>en</strong>t. Indi<strong>en</strong> <strong>e<strong>en</strong></strong> bepaald elem<strong>en</strong>t aanwezig<br />
is in de biotoop, wordt het icoon bij de kaart geplaatst. Bij de elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong>: blikveld,<br />
panorama <strong>en</strong> zichtlijn, wordt ook de afstand geplaatst. Bij de uitwerking van landgoed<br />
Duiv<strong>en</strong><strong>voor</strong>de <strong>en</strong> buit<strong>en</strong>plaats Gans<strong>en</strong>hoef in paragraaf 4.3 ‘grafische weergave van<br />
ruimtelijke inpassing’ zijn deze icon<strong>en</strong> bij de kaart geplaatst. Hieronder in figuur 79 tot<br />
<strong>en</strong> met 83 staan de icon<strong>en</strong> afgebeeld.<br />
Figuur 80: icoon zichtlijn. Bijlage XX<br />
Figuur 83: icoon structuur. Bijlage XX<br />
Figuur 81: icoon blikveld. Bijlage XX
Figuur 84: Overdrachtsmethode buit<strong>en</strong>plaatsbiotop<strong>en</strong> <strong>voor</strong> Handreiking Erfgoed <strong>en</strong> Ruimte. Bijlage XXI<br />
57<br />
5
5<br />
58<br />
5.2.3 Uitwerking buit<strong>en</strong>plaatsbiotoop door <strong>e<strong>en</strong></strong> gem<strong>e<strong>en</strong></strong>te of eig<strong>en</strong>aar<br />
Voor gem<strong>e<strong>en</strong></strong>teambt<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> of (particuliere) eig<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> die (nog) niet bek<strong>en</strong>d zijn met<br />
het uitwerk<strong>en</strong> van de buit<strong>en</strong>plaatsbiotoop, kan het <strong>e<strong>en</strong></strong> ingewikkeld proces zijn. Daarom<br />
is er <strong>e<strong>en</strong></strong> stapp<strong>en</strong>plan opgesteld, zie figuur 85. Dit stapp<strong>en</strong>plan bestaat uit vijf onder<br />
del<strong>en</strong>:<br />
* Het bureauonderzoek<br />
In deze stap wordt onderzoek gedaan naar de huidige situatie. Door van te<br />
vor<strong>en</strong> via bij<strong>voor</strong>beeld www.google.nl/maps te kijk<strong>en</strong> hoe de omgeving eruit<br />
ziet, kan daar rek<strong>en</strong>ing mee gehoud<strong>en</strong> word<strong>en</strong> tijd<strong>en</strong>s het veldonderzoek.<br />
Daarnaast kan het nuttig zijn om van te vor<strong>en</strong> het één <strong>en</strong> ander aan literatuur<br />
over de buit<strong>en</strong>plaats of het landgoed te lez<strong>en</strong>.<br />
* Het veldonderzoek<br />
Tijd<strong>en</strong>s het veldbezoek wordt er <strong>e<strong>en</strong></strong> bezoek gebracht aan de buit<strong>en</strong>plaats of<br />
het landgoed. Doordat er tijd<strong>en</strong>s het bureauonderzoek al informatie is inge-<br />
wonn<strong>en</strong> over het complex zelf <strong>en</strong> zijn omgeving, kan m<strong>en</strong> tijd<strong>en</strong>s het bezoek<br />
<strong>e<strong>en</strong></strong> gevoel krijg<strong>en</strong> van de omgeving waar het complex instaat <strong>en</strong> het complex<br />
zelf. Voor de uitwerking van de biotoop moet<strong>en</strong> er bij het veldonderzoek<br />
foto’s gemaakt word<strong>en</strong> van de verschill<strong>en</strong>de elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> van de biotoop.<br />
* De uitwerking<br />
De derde stap bestaat uit het uitwerk<strong>en</strong> van de biotoop. Om <strong>e<strong>en</strong></strong> algem<strong>e<strong>en</strong></strong><br />
beeld te krijg<strong>en</strong> van de historische <strong>en</strong> huidige situatie zou er <strong>e<strong>en</strong></strong> inleiding<br />
geschrev<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> over de uitgewerkte buit<strong>en</strong>plaats of landgoed.<br />
Vervolg<strong>en</strong>s wordt er <strong>e<strong>en</strong></strong> kaart gemaakt waarop duidelijk de verschill<strong>en</strong>de<br />
elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> van de biotoop op aangegev<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. De foto’s die tijd<strong>en</strong>s het<br />
veldbezoek gemaakt zijn, kunn<strong>en</strong> aan deze kaart word<strong>en</strong> gelinkt. Als afsluiting<br />
van deze stap word<strong>en</strong> de elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> beschrev<strong>en</strong> met <strong>e<strong>en</strong></strong> aantal foto’s daar-<br />
bij.<br />
* De conclusie<br />
Om in één oogopslag te kunn<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> welke elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> van de biotoop aan<br />
wezig zijn bij het uitgewerkte complex, moet<strong>en</strong> de icon<strong>en</strong> geplaatst word<strong>en</strong><br />
bij de kaart. Als <strong>e<strong>en</strong></strong> elem<strong>en</strong>t aanwezig is, wordt het icoon geplaatst, als het<br />
niet aanwezig is, wordt het icoon niet geplaatst. Ter afsluiting van het gehele<br />
onderzoek, wordt er <strong>e<strong>en</strong></strong> conclusie geschrev<strong>en</strong>. In deze conclusie kan bij<strong>voor</strong>-<br />
beeld beschrev<strong>en</strong> word<strong>en</strong> welke elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> er in het verled<strong>en</strong> war<strong>en</strong> <strong>en</strong> welke<br />
<strong>behoud</strong><strong>en</strong> zijn geblev<strong>en</strong> <strong>en</strong> nu nog aanwezig zijn.
Bureauonderzoek<br />
* Huidige situatie via<br />
www.google.nl/maps<br />
* Historische situatie<br />
* Literatuur <strong>en</strong> internet<br />
* De vastlegging<br />
Wanneer de biotoop is opgesteld <strong>voor</strong> de buit<strong>en</strong>plaats di<strong>en</strong>t, <strong>voor</strong> verdere<br />
bescherming, het beleid vastgelegd te word<strong>en</strong> in <strong>e<strong>en</strong></strong> aantal beleids-<br />
docum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>. De provincie Zuid-Holland heeft het beleid verwerkt in de pro-<br />
vinciale structuurvisie. Hierdoor zijn de gem<strong>e<strong>en</strong></strong>t<strong>en</strong> in deze provincie verplicht<br />
om het beleid te verwerk<strong>en</strong> in hun bestemmingsplann<strong>en</strong>. Gem<strong>e<strong>en</strong></strong>t<strong>en</strong> di<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
<strong>voor</strong> in hun bestemmingsplann<strong>en</strong> <strong>e<strong>en</strong></strong> beeldkwaliteitsparagraaf van de buit<strong>en</strong><br />
plaats of het landgoed op te stell<strong>en</strong>. Deze beeldkwaliteitsparagraaf bestaat<br />
naast foto’s vanuit diverse perspectiev<strong>en</strong> uit <strong>e<strong>en</strong></strong> beschrijv<strong>en</strong>de tekst van het<br />
verled<strong>en</strong>, het hed<strong>en</strong> <strong>en</strong> de gevolg<strong>en</strong> <strong>voor</strong> de toekomst.<br />
5.3 Conclusie<br />
In <strong>voor</strong>gaande hoofdstukk<strong>en</strong> is duidelijk geword<strong>en</strong> dat er steeds meer (ruimtelijke)<br />
dreiging<strong>en</strong> zijn <strong>voor</strong> buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong>. Om het complex <strong>en</strong> zijn omgeving<br />
in stand te houd<strong>en</strong> kan er <strong>e<strong>en</strong></strong> biotoop opgesteld word<strong>en</strong> rondom het complex. Deze<br />
biotoop di<strong>en</strong>t per buit<strong>en</strong>plaats of landgoed opgesteld te word<strong>en</strong>, om vervolg<strong>en</strong>s verwerkt<br />
te kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> in structuurvisies <strong>en</strong> bestemmingsplann<strong>en</strong>.<br />
In dit hoofdstuk is uitgewerkt hoe de k<strong>en</strong>nis over buit<strong>en</strong>plaatsbiotop<strong>en</strong> over gedrag<strong>en</strong><br />
kan word<strong>en</strong> van het Rijk op de gem<strong>e<strong>en</strong></strong>t<strong>en</strong>. Feitelijk wordt in dit hoofdstuk antwoord<br />
gegev<strong>en</strong> op de hoofdvraag. De methode di<strong>en</strong>t zo veel visueel mogelijk te zijn, dit zorgt<br />
<strong>voor</strong> <strong>e<strong>en</strong></strong> snelle <strong>en</strong> efficiënte overdracht. Tot deze methode is gekom<strong>en</strong> door te onderzoek<strong>en</strong><br />
hoe op dit mom<strong>en</strong>t al informatie wordt overgedrag<strong>en</strong> in de handreiking <strong>en</strong> door<br />
navraag te do<strong>en</strong> bij collega’s van de Rijksdi<strong>en</strong>st <strong>voor</strong> het Cultureel Erfgoed.<br />
De overdrachtsmethode bestaat uit <strong>e<strong>en</strong></strong> (interactieve) kaart, refer<strong>en</strong>tiebeeld<strong>en</strong>, beschrijv<strong>en</strong>de<br />
tekst<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>e<strong>en</strong></strong> stapp<strong>en</strong>plan. Door deze methode wordt getracht de k<strong>en</strong>nisoverdracht<br />
zo efficiënt mogelijk te lat<strong>en</strong> verlop<strong>en</strong>.<br />
Veldonderzoek<br />
* Omgeving <strong>en</strong> buit<strong>en</strong>-<br />
plaats bekijk<strong>en</strong><br />
* Foto’s mak<strong>en</strong> van<br />
elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> biotoop<br />
Uitwerking biotoop<br />
* Algem<strong>e<strong>en</strong></strong> stuk over de<br />
buit<strong>en</strong>plaats<br />
* Kaart mak<strong>en</strong> met alle<br />
biotoopelem<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
* Uitwerk<strong>en</strong> onderdel<strong>en</strong><br />
biotoop met foto’s<br />
Figuur 85: Stapp<strong>en</strong>plan overdrachtsmethode buit<strong>en</strong>plaatsbiotop<strong>en</strong> <strong>voor</strong> Handreiking Erfgoed <strong>en</strong> Ruimte.<br />
Conclusie<br />
* Conclusie schrijv<strong>en</strong> wat<br />
de biotoop van het<br />
object is<br />
* Icon<strong>en</strong> toevoeg<strong>en</strong> aan<br />
conclusie<br />
59<br />
5<br />
* Verwerking<br />
Provincie verwerkt de<br />
biotop<strong>en</strong> <strong>en</strong> het beleid<br />
in de provinciale struc-<br />
tuurvisie<br />
* Gem<strong>e<strong>en</strong></strong>t<strong>en</strong> verwerk<strong>en</strong><br />
biotop<strong>en</strong> in hun inpass-<br />
ings- of bestemmingsplan<br />
bestemmingsplan
6<br />
60<br />
Hoofdstuk 6 -<br />
Conclusie <strong>en</strong> aanbeveling<strong>en</strong><br />
6.1 Conclusie<br />
Buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> sinds de 17e eeuw deel uit van het Nederlandse<br />
landschap. De laatste dec<strong>en</strong>nia word<strong>en</strong> de complex<strong>en</strong> echter bedreigd door de ruimtelijke<br />
druk die er vanuit het stedelijk gebied is.<br />
Om de buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong> in stand te houd<strong>en</strong>, di<strong>en</strong>t ook hun omgeving<br />
beschermd te word<strong>en</strong>. Door de provincie Zuid-Holland is het concept ‘buit<strong>en</strong>plaatsbiotoop’<br />
in het lev<strong>en</strong> geroep<strong>en</strong>. Via <strong>e<strong>en</strong></strong> wijziging (vanaf 1 januari 2012) van het Besluit<br />
ruimtelijke ord<strong>en</strong>ing wordt wettelijk vastgelegd dat gem<strong>e<strong>en</strong></strong>t<strong>en</strong> bij het mak<strong>en</strong> van<br />
bestemmingsplann<strong>en</strong> rek<strong>en</strong>ing moet<strong>en</strong> houd<strong>en</strong> met de in het gebied aanwezige<br />
cultuurhistorie. 87 Om de informatie <strong>en</strong> k<strong>en</strong>nis van buit<strong>en</strong>plaatsbiotop<strong>en</strong> over te kunn<strong>en</strong><br />
drag<strong>en</strong> van het Rijk <strong>en</strong> de provincies op de gem<strong>e<strong>en</strong></strong>t<strong>en</strong> is er <strong>e<strong>en</strong></strong> overdrachtsmethode<br />
nodig. Het is belangrijk dat deze methode <strong>voor</strong> gem<strong>e<strong>en</strong></strong>t<strong>en</strong> <strong>e<strong>en</strong></strong> handzame <strong>en</strong> plezierige<br />
manier van werk<strong>en</strong> is.<br />
Onder andere basis van reeds uitgewerkte onderwerp<strong>en</strong> in de Handreiking Erfgoed <strong>en</strong><br />
Ruimte is er <strong>e<strong>en</strong></strong> aanbeveling gedaan <strong>voor</strong> de meest geschikte overdrachtsmethode <strong>voor</strong><br />
buit<strong>en</strong>plaatsbiotop<strong>en</strong>. Door deze aanbeveling kan er <strong>e<strong>en</strong></strong> antwoord gegev<strong>en</strong> word<strong>en</strong> op<br />
de volg<strong>en</strong>de hoofdvraag, die bij de start van het onderzoek is opgesteld:<br />
‘Hoe kan de informatie <strong>en</strong> k<strong>en</strong>nis over buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong>, die de Rijk overheid<br />
bezit, het beste overgedrag<strong>en</strong> word<strong>en</strong> op gem<strong>e<strong>en</strong></strong>t<strong>en</strong>, zodat deze<br />
gem<strong>e<strong>en</strong></strong>t<strong>en</strong> de buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong> op hun grondgebied<br />
kunn<strong>en</strong> <strong>behoud</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> ev<strong>en</strong>tueel ontwikkel<strong>en</strong>?’<br />
Tijd<strong>en</strong>s het onderzoek zijn de method<strong>en</strong> <strong>en</strong> techniek<strong>en</strong> toegepast op de deel- <strong>en</strong> subvrag<strong>en</strong><br />
die in het Plan van Aanpak zijn opgesteld. Hierdoor is er <strong>e<strong>en</strong></strong> methode uitgewerkt,<br />
die bestaat uit <strong>e<strong>en</strong></strong> <strong>voor</strong>beeldkaart van <strong>e<strong>en</strong></strong> biotoop, refer<strong>en</strong>tiebeeld<strong>en</strong>, <strong>e<strong>en</strong></strong><br />
verklar<strong>en</strong>de tekst <strong>en</strong> <strong>e<strong>en</strong></strong> stapp<strong>en</strong>plan.<br />
6.2 Aanbeveling<strong>en</strong> <strong>en</strong> aandachtspunt<strong>en</strong> buit<strong>en</strong>plaatsbiotop<strong>en</strong><br />
Er moet bij het opstell<strong>en</strong> van <strong>e<strong>en</strong></strong> biotoop, bij de vorm van overdracht <strong>en</strong> bij de juridische<br />
vastlegging van de biotoop wel rek<strong>en</strong>ing gehoud<strong>en</strong> word<strong>en</strong> met <strong>e<strong>en</strong></strong> aantal zak<strong>en</strong>.<br />
Deze aanbeveling<strong>en</strong> zijn hieronder beschrev<strong>en</strong>.<br />
6.2.1 Het opstell<strong>en</strong> van <strong>e<strong>en</strong></strong> biotoop<br />
Bij het opstell<strong>en</strong> van <strong>e<strong>en</strong></strong> buit<strong>en</strong>plaatsbiotoop is het belangrijk dat er onderzoek gedaan<br />
wordt per complex. De onderdel<strong>en</strong> <strong>en</strong> de inhoud van de onderdel<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> namelijk<br />
per object verschill<strong>en</strong>. Veldonderzoek is naast bureauonderzoek ess<strong>en</strong>tieel bij de uitwerking<br />
van <strong>e<strong>en</strong></strong> biotoop. Wanneer m<strong>en</strong> op <strong>en</strong> rondom het complex loopt of rijdt zal<br />
87 www.sam-limburg.nl/actueel.aspx
m<strong>en</strong> <strong>e<strong>en</strong></strong> goede indruk krijg<strong>en</strong> over wat de biotoop van dat complex is. Dit vergt<br />
wel <strong>en</strong>ige tijd, maar wanneer de biotoop <strong>voor</strong> het complex is opgesteld kan, de<br />
omgeving van, dit cultuurhistorische object in de toekomst beter beschermd word<strong>en</strong>.<br />
Dit doordat de biotoop er <strong>voor</strong> zorgt dat er bij planvorming in de omgeving rek<strong>en</strong>ing<br />
wordt gehoud<strong>en</strong> met de buit<strong>en</strong>plaats of het landgoed, zodat de elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> zoals<br />
zichtlijn<strong>en</strong> in tact blijv<strong>en</strong>.<br />
Om gem<strong>e<strong>en</strong></strong>t<strong>en</strong> bij het opstell<strong>en</strong> van de biotoop of bij de uitwerking daarvan in bestemmingsplann<strong>en</strong><br />
te ondersteun<strong>en</strong>, zou er <strong>e<strong>en</strong></strong> k<strong>en</strong>nis- <strong>en</strong> servicec<strong>en</strong>trum opgericht moet<strong>en</strong><br />
word<strong>en</strong> per provincie, zoals het Erfgoedhuis in Zuid-Holland. Net als in Zuid-Holland kan<br />
<strong>e<strong>en</strong></strong> dergelijke organisatie werk<strong>en</strong> als uitvoerder van het provinciaal cultuurbeleid <strong>en</strong><br />
ondersteuner van het (historische) erfgoedveld. 88<br />
6.2.2 De overdrachtsmethod<strong>en</strong><br />
De k<strong>en</strong>nis over buit<strong>en</strong>plaatsbiotop<strong>en</strong> bevindt zich nu <strong>voor</strong>namelijk bij de provincies<br />
<strong>en</strong> specifiek bij de provincie Zuid-Holland. Het past in de filosofie van de Handreiking<br />
Erfgoed <strong>en</strong> Ruimte om beschikbare methodiek<strong>en</strong> <strong>en</strong> k<strong>en</strong>nis beschikbaar te stell<strong>en</strong> aan<br />
(<strong>voor</strong>namelijk) gem<strong>e<strong>en</strong></strong>t<strong>en</strong>. Belangrijk bij de methode van overdracht is dat het op <strong>e<strong>en</strong></strong><br />
overzichtelijke, begrijpelijke <strong>en</strong> plezierige wijze gebeurt. Zo kan er tot de meest geschikte<br />
methode gekom<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. Daarnaast moet er aan de gem<strong>e<strong>en</strong></strong>teambt<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> duidelijk<br />
uitgelegd word<strong>en</strong> wat de meerwaarde is van <strong>e<strong>en</strong></strong> biotoop. Zij kunn<strong>en</strong> er grot<strong>en</strong>deels<br />
<strong>voor</strong> zorg<strong>en</strong> dat het concept <strong>e<strong>en</strong></strong> succes wordt <strong>en</strong> <strong>e<strong>en</strong></strong> toekomst heeft.<br />
6.2.3 Vervolgonderzoek<br />
Op dit mom<strong>en</strong>t is nog g<strong>e<strong>en</strong></strong> navraag gedaan bij gem<strong>e<strong>en</strong></strong>t<strong>en</strong>, wat hun m<strong>en</strong>ing is over de<br />
overdrachtsmethode. Om het concept <strong>e<strong>en</strong></strong> succes te lat<strong>en</strong> word<strong>en</strong>, di<strong>en</strong>t er draagvlak<br />
verkreg<strong>en</strong> te word<strong>en</strong> bij de gem<strong>e<strong>en</strong></strong>t<strong>en</strong>. Bij <strong>e<strong>en</strong></strong> ev<strong>en</strong>tueel vervolgonderzoek zoud<strong>en</strong> de<br />
w<strong>en</strong>s<strong>en</strong> <strong>en</strong> eis<strong>en</strong> van de gem<strong>e<strong>en</strong></strong>t<strong>en</strong> meeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> in de uitwerking van<br />
de methode.<br />
6.2.4 Juridische vastlegging<br />
De buit<strong>en</strong>plaatsbiotop<strong>en</strong> di<strong>en</strong><strong>en</strong> in feite vóór het <strong>voor</strong>onderzoek van de structuurvisies<br />
<strong>en</strong> bestemmingsplann<strong>en</strong> vastgesteld te word<strong>en</strong>. Op deze manier kan de informatie<br />
meeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> word<strong>en</strong> in het <strong>voor</strong>onderzoek. Dit is van belang omdat in één van de drie<br />
pijlers van de Modernisering Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>zorg is vastgesteld dat cultuurhistorische belang<strong>en</strong><br />
moet<strong>en</strong> meeweg<strong>en</strong> in het ruimtelijke ord<strong>en</strong>ingsbeleid. E<strong>en</strong> goede <strong>en</strong> effectieve<br />
overdrachtsmethode zorgt er <strong>voor</strong> dat de k<strong>en</strong>nisoverdracht vlot verloopt <strong>en</strong> bij<strong>voor</strong>beeld<br />
de gem<strong>e<strong>en</strong></strong>teambt<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> <strong>e<strong>en</strong></strong> start kunn<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> met het onderzoek<strong>en</strong> van de<br />
buit<strong>en</strong>plaatsbiotop<strong>en</strong>. De provincie zou het beleid vast moet<strong>en</strong> stell<strong>en</strong> in de provinciale<br />
structuurvisie. Hierdoor zijn gem<strong>e<strong>en</strong></strong>t<strong>en</strong> verplicht om het beleid over te nem<strong>en</strong> in hun<br />
bestemmingsplan.<br />
88 http://www.erfgoedhuis-zh.nl/over-ons/waar-staan-wij-<strong>voor</strong>.<br />
Geraadpleegd op: 23 mei 2012<br />
61<br />
6
6 6.3<br />
62<br />
Aanbeveling<strong>en</strong> <strong>en</strong> aandachtspunt<strong>en</strong> instandhouding<br />
buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong><br />
Naast dat er <strong>e<strong>en</strong></strong> biotoop opgesteld moet word<strong>en</strong> om de omgeving van buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong> te bescherm<strong>en</strong> is er ook <strong>e<strong>en</strong></strong> aantal aandachtspunt<strong>en</strong> <strong>voor</strong> de instandhouding<br />
van het complex zelf. In paragraaf 3.2.6 zijn de verschill<strong>en</strong>de vorm<strong>en</strong> van<br />
herbestemming uitgewerkt. Deze nieuwe functies kunn<strong>en</strong> zorg<strong>en</strong> <strong>voor</strong> (nieuwe) inkomst<strong>en</strong>bronn<strong>en</strong><br />
om het complex te kunn<strong>en</strong> onderhoud<strong>en</strong> <strong>en</strong> te <strong>behoud</strong><strong>en</strong>, want ‘<strong>behoud</strong><br />
door <strong>ontwikkeling</strong>’ is nog steeds <strong>e<strong>en</strong></strong> belangrijk strev<strong>en</strong> van de overheid.<br />
Aandachtspunt<strong>en</strong> hierbij zijn:<br />
* Bij herbestemming is het belangrijk dat de eig<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> van de buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong> rek<strong>en</strong>ing houd<strong>en</strong> met de cultuurhistorische waarde van het<br />
erfgoed. De buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong> bestaan vaak al meerdere eeu<br />
w<strong>en</strong> <strong>en</strong> zijn over het algem<strong>e<strong>en</strong></strong> van groot belang <strong>voor</strong> de omgeving. E<strong>en</strong> juiste<br />
inpassing van de herbestemming is daarom ess<strong>en</strong>tieel.<br />
* Door het park op<strong>en</strong> te stell<strong>en</strong> kan er <strong>voor</strong> meer bek<strong>en</strong>dheid onder de om<br />
won<strong>en</strong>d<strong>en</strong> gezorgd word<strong>en</strong>. De bezoekers lever<strong>en</strong> niet all<strong>e<strong>en</strong></strong> geld op tijd<strong>en</strong>s<br />
hun bezoek, maar zorg<strong>en</strong> ook <strong>voor</strong> naamsbek<strong>en</strong>dheid.<br />
* Bij uitbreiding <strong>en</strong>/of verbouwing van het hoofdhuis of de bijgebouw<strong>en</strong> di<strong>en</strong>t<br />
er rek<strong>en</strong>ing gehoud<strong>en</strong> te word<strong>en</strong> met de oorspronkelijke architectuur, door<br />
de nieuwbouw aan te lat<strong>en</strong> sluit<strong>en</strong> bij de architectuur.<br />
* Dit zelfde geldt <strong>voor</strong> het interieur, vaak is er (nog <strong>e<strong>en</strong></strong> deel) van het oor<br />
spronkelijke interieur intact. Dit di<strong>en</strong>t <strong>behoud</strong><strong>en</strong> te blijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> het interieur in de<br />
aanbouw di<strong>en</strong>t over <strong>e<strong>en</strong></strong> te kom<strong>en</strong> met het historische interieur.
Literatuurlijst<br />
* www.absolutefacts.nl/kastel<strong>en</strong>/data/duiv<strong>en</strong><strong>voor</strong>de.htm. Geraadpleegd op: 3<br />
mei 2012<br />
* Baas, H. hoofd landschap bij de Rijksdi<strong>en</strong>st <strong>voor</strong> het Cultureel Erfgoed.<br />
Gesprok<strong>en</strong> op 8 februari 2012<br />
* Backer, A.M. de, Blok, E., Old<strong>en</strong>burger-Ebbers, C.S. (1998). De natuur bezwor<strong>en</strong>.<br />
Rotterdam, uitgeverij De Hef publishers<br />
* Berkelmans, M. (1986). Kastel<strong>en</strong> <strong>en</strong> buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> – monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> in Rijswijk.<br />
Rijswijk, gem<strong>e<strong>en</strong></strong>te Rijswijk.<br />
* Bers, M. van, (2012). De cultuurhistorische waarde van erfgoed. Amersfoort.<br />
* www.buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong>innederland.nl. Geraadpleegd op 5 februari 2012<br />
* www.collectieutrecht.nl/view. Geraadpleegd op 4 mei 2012<br />
* Collette, V., Hofman, M. provincie Zuid-Holland. Gesprok<strong>en</strong> op 22 mei 2012<br />
* www.cultureelerfgoed.nl. Geraadpleegd op: 3 februari 2012<br />
* www.cultuurnetwerk.nl. Geraadpleegd op 25 maart 2012<br />
* www.digischool.nl/ak. Geraadpleegd op: 24 maart 2012<br />
* Fölting, H., H<strong>en</strong>ry-Buit<strong>en</strong>huis, T., Lit, M. van, Molthof, M., Sman, M C. van der.<br />
(1992) Buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> in <strong>en</strong> om D<strong>en</strong> Haag. Zwolle, Waanders Uitgevers.<br />
* Gem<strong>e<strong>en</strong></strong>te Overbetuwe (2010). Bestemmingsplan gem<strong>e<strong>en</strong></strong>te Overbetuwe.<br />
Valburg, Mol<strong>en</strong>zicht. Rotterdam, RBOI Rotterdam bv<br />
* www.google.nl/maps. Geraadpleegd op: 6 februari 2012<br />
* Grijz<strong>en</strong>hout, F. (2007). Erfgoed de geschied<strong>en</strong>is van <strong>e<strong>en</strong></strong> begrip. Amsterdam,<br />
Amsterdam University Press.<br />
* www.haagsebeeldbank.nl. Geraadpleegd op: 10 maart 2012<br />
* Herwaard<strong>en</strong>, van G.W., Suchtel<strong>en</strong> van de Haare, R.J.A., Perryck, J.M.S., Sluyter<br />
man van Loo, K.W., Mehrt<strong>en</strong>s, U.M., Asbeck, van J.D., Jong, de J.J. (1998).<br />
Buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong>. Zwolle, Uitgeverij Waanders b.v., Rijksdi<strong>en</strong>st <strong>voor</strong> de<br />
Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>zorg, Zeist.<br />
* www.kasteelduiv<strong>en</strong><strong>voor</strong>de.nl/landgoed. Geraadpleegd op: 4 mei 2012<br />
* www.kasteelgro<strong>en</strong>eveld.nl. Geraadpleegd op 19 april 2012<br />
* www.kastel<strong>en</strong>inutrecht.eu. Geraadpleegd op: 15 maart 2012<br />
* Koper , D. consul<strong>en</strong>t gro<strong>en</strong> erfgoed bij de Rijksdi<strong>en</strong>st <strong>voor</strong> het Cultureel Erfgoed.<br />
Gesprok<strong>en</strong> op 9 februari 2012.<br />
* L<strong>en</strong>svelt, N. specialist tuin<strong>en</strong> <strong>en</strong> park<strong>en</strong>bij de Rijksdi<strong>en</strong>st <strong>voor</strong> het Cultureel Erf<br />
goed. Gesprok<strong>en</strong> op 21 februari 2012<br />
* Mehrt<strong>en</strong>s, U.M., Asbeck, van J.D., Jong, de J.J. (1998). Buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong>. Zwolle,<br />
Uitgeverij Waanders b.v., Rijksdi<strong>en</strong>st <strong>voor</strong> de Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>zorg, Zeist.<br />
* Ministerie van Justitie (1928) Natuurschoonwet. D<strong>en</strong> Haag.<br />
* Ministerie van Onderwijs, Cultuur <strong>en</strong> Wet<strong>en</strong>schap (november 2009).<br />
Beleidsbrief MoMo modernisering monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>zorg. D<strong>en</strong> Haag.<br />
* OKRA landschapsarchitect<strong>en</strong> <strong>en</strong> de provincie Utrecht (juni 2011).<br />
Gebiedskatern<strong>en</strong> kwaliteitsgids, Utrechtse Heuvelrug. Utrecht.<br />
* Olde Meierink, B., Baar<strong>en</strong>, G. van, Bosch van Drakestein, R.G. (1995). Kastel<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> ridderhofsted<strong>en</strong> in Utrecht. Utrecht, Matrijs.<br />
* owwnlms034/huisatlas/Huisatlas.html (intern). Geraadpleegd op: 5 februari<br />
2012<br />
63<br />
L
L<br />
64<br />
* Pots, R., Well<strong>en</strong>berg, M. (2008). Landgoeder<strong>en</strong> <strong>en</strong> buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> in Zuid-<br />
Holland. Leimuid<strong>en</strong>, Bannink Publiciteit.<br />
* Provincie Zuid-Holland (december 2008). Kans<strong>en</strong> <strong>voor</strong> buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong>. D<strong>en</strong><br />
Haag, Koninklijke De Swart<br />
* Provincie Zuid-Holland (2012). Visie op Zuid-Holland. Verord<strong>en</strong>ing Ruimte. D<strong>en</strong><br />
Haag, Koninklijke De Swart.<br />
* Rijksdi<strong>en</strong>st <strong>voor</strong> het Cultureel Erfgoed (2011). E<strong>en</strong> toekomst <strong>voor</strong> kerk<strong>en</strong>.<br />
Eindhov<strong>en</strong>, Lecturis.<br />
* Rijksdi<strong>en</strong>st <strong>voor</strong> het Cultureel Erfgoed (2009) Erfgoedbalans. Amersfoort<br />
* www.rijksmonum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>.nl. Geraadpleegd op 5 mei 2012<br />
* www.rijksoverheid.nl. Geraadpleegd op: 20 april 2012<br />
* Robas producties Landsmeer (1989). Historische Atlas Utrecht <strong>en</strong> Zuid-Holland.<br />
Landsmeer, De Lange/ van Leer bv, Dev<strong>en</strong>ter<br />
* www.sam-limburg.nl/actueel.aspx<br />
* Schotz, W. (2002). Towards an integraded view of learning from text and visual<br />
displays. Educational Psychology Review 12 (1)<br />
* Storms-Smeets, E. (2011). Gelders Arcadië. Atlas van <strong>e<strong>en</strong></strong> buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong>-<br />
landschap. Utrecht, Uitgeverij Matrijs.<br />
* Storms-Smeets, E. (2011). Gelders Arcadië. Kans<strong>en</strong> <strong>voor</strong> Gelders Arcadië.<br />
Utrecht, Uitgeverij Matrijs.<br />
* Terlouw, P. (1996). Kastel<strong>en</strong> <strong>en</strong> Buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> op <strong>en</strong> om de Utrechtse Heu-<br />
velrug. Alph<strong>en</strong> aan d<strong>en</strong> Rijn, Canaletto.<br />
* Topografische Di<strong>en</strong>st (1998). Kaart<strong>en</strong> Zuid-Holland, Utrecht<br />
* U Vandaag 18.00 uur, RTV Utrecht, 27 maart 2012, vanaf 12.17 minut<strong>en</strong>. Inter<br />
view met Godelieve Eijsink.<br />
* Van Dale (2004). Van Dale. Groot woord<strong>en</strong>boek der Nederlandse taal.<br />
Utrecht, Van Dale Lexicografie bv.<br />
* www.wass<strong>en</strong>aar.nl/vrije_tijd_sport_cultuur. Geraadpleegd op: 20 maart 2012<br />
* www.wikipedia.org/wiki/. Geraadpleegd op: 25 maart 2012<br />
* Wilmer, C.C.S. (1982). Buit<strong>en</strong>s binn<strong>en</strong> Utrecht. Vian<strong>en</strong>, uitgeverij Kwadraat<br />
* Wit, L. de, hoofd beleid bij de Rijksdi<strong>en</strong>st <strong>voor</strong> het Cultureel Erfgoed.<br />
Gesprok<strong>en</strong> op 5 april 2012.<br />
* http://www.youtube.com/watch?v=QeJ-WbIZ3ZU. Geraadpleegd op: 19 april<br />
2012.<br />
* Zande, A. van der, During, R. (2009). Erfgoed <strong>en</strong> ruimtelijke planning. D<strong>en</strong> Haag,<br />
Sdu Uitgevers bv.<br />
Foto’s <strong>en</strong> kaart<strong>en</strong> van Mirjam van Brouwershav<strong>en</strong><br />
Hoofdstuk 2: figuur 7<br />
Hoofdstuk 3: figuur 9, 10, 11, 16<br />
Hoofdstuk 4: figuur 51, 52, 53, 54, 55, 56, 57, 58, 59, 60, 61, 62, 63, 64, 65,<br />
66, 67, 68, 70, 71, 72, 73, 74, 75<br />
Hoofdstuk 5: figuur 79, 80, 81, 82, 83, 84, 85