Een volk van daders en slachtoffers? - Cogis
Een volk van daders en slachtoffers? - Cogis
Een volk van daders en slachtoffers? - Cogis
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
28 CogiSCopE 0407 <strong>E<strong>en</strong></strong> Titel<strong>volk</strong> <strong>van</strong> <strong>van</strong> het <strong>daders</strong> artikel <strong>en</strong> <strong>slachtoffers</strong>?<br />
krijn thijs<br />
Over de rec<strong>en</strong>te aandacht voor het Duitse oorlogsleed<br />
<strong>E<strong>en</strong></strong> <strong>volk</strong> <strong>van</strong> <strong>daders</strong> <strong>en</strong> <strong>slachtoffers</strong>?<br />
Berlijn 1946 (Foto Bundesbildstelle/DIA)<br />
www.cogis.nl<br />
Bombardem<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, verkrachting<strong>en</strong>,<br />
vlucht <strong>en</strong> verdrijving – voor veel<br />
Duitsers ging het einde <strong>van</strong> de oorlog<br />
met grote verschrikking<strong>en</strong> gepaard.<br />
Sinds kort groeit in de Bondsrepubliek<br />
de aandacht voor deze kant <strong>van</strong> de<br />
Tweede Wereldoorlog. Dit artikel<br />
beschrijft de verschill<strong>en</strong>de categorieën<br />
<strong>slachtoffers</strong> <strong>en</strong> belicht de ingewikkelde<br />
zoektocht naar e<strong>en</strong> balans tuss<strong>en</strong> het<br />
erk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> <strong>van</strong> schuld <strong>en</strong> het vertell<strong>en</strong><br />
over eig<strong>en</strong> leed.
Natuurlijk k<strong>en</strong>t iedere<strong>en</strong> ‘de Duitsers’ in de eerste<br />
plaats als veroorzakers <strong>van</strong> de oorlog <strong>en</strong> de<br />
holocaust. Dat er onder ‘het <strong>volk</strong> <strong>van</strong> de <strong>daders</strong>’<br />
ook miljo<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>slachtoffers</strong> zijn gevall<strong>en</strong>, schuldige<br />
<strong>en</strong> onschuldige, was lange tijd moeilijk bespreekbaar.<br />
Was het niet ongepast om aandacht<br />
te vrag<strong>en</strong> voor de eig<strong>en</strong> verliez<strong>en</strong>, terwijl de wereld<br />
verbijsterd was over de <strong>en</strong>orme misdad<strong>en</strong><br />
die juist door Duitsers war<strong>en</strong> begaan? M<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />
die publiekelijk over hun herinnering<strong>en</strong> aan<br />
de verlor<strong>en</strong> ‘Heimat’ sprak<strong>en</strong>, werd<strong>en</strong> snel in<br />
verband gebracht met allerlei re<strong>van</strong>chistische<br />
kring<strong>en</strong>.<br />
Maar de herinnering<strong>en</strong> aan leed <strong>en</strong> verlies werd<strong>en</strong><br />
in het collectieve geheug<strong>en</strong> <strong>van</strong> Duitsland<br />
toch lev<strong>en</strong>d gehoud<strong>en</strong>. Vanwege de politieke<br />
gevoeligheid gebeurde dat lange tijd vooral in<br />
persoonlijke <strong>en</strong> familiaire kring, <strong>en</strong> in de literatuur.<br />
To<strong>en</strong>em<strong>en</strong>de publieke aandacht<br />
Maar sinds e<strong>en</strong> jaar of ti<strong>en</strong> is de publieke aandacht<br />
voor zulke verhal<strong>en</strong> <strong>en</strong>orm gegroeid.<br />
Waarom nu? Dat heeft t<strong>en</strong> eerste veel te mak<strong>en</strong><br />
met het einde <strong>van</strong> de Koude Oorlog <strong>en</strong><br />
met de Duitse <strong>en</strong> de Europese e<strong>en</strong>wording.<br />
Door de val <strong>van</strong> de Muur (1989) <strong>en</strong> het eind<br />
<strong>E<strong>en</strong></strong> <strong>volk</strong> <strong>van</strong> <strong>daders</strong> <strong>en</strong> <strong>slachtoffers</strong>? CogiSCopE 0407 29<br />
<strong>van</strong> het communisme kond<strong>en</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> aan de<br />
andere kant <strong>van</strong> het IJzer<strong>en</strong> Gordijn ine<strong>en</strong>s<br />
op<strong>en</strong>lijk over hun herinnering<strong>en</strong> sprek<strong>en</strong>. In<br />
Moskou ging<strong>en</strong> de archiev<strong>en</strong> op<strong>en</strong>, met veel<br />
nieuw bronn<strong>en</strong>materiaal over de opmars <strong>van</strong><br />
het Rode Leger. Verder gaf de Duitse e<strong>en</strong>wording<br />
(1990) het gevoel alsof er e<strong>en</strong> tijdperk <strong>van</strong><br />
‘Nachkriegsgeschichte’ voorbij was, wat nieuwe<br />
terugblikk<strong>en</strong> mogelijk maakte.<br />
T<strong>en</strong> tweede is het democratische zelfbewustzijn<br />
in Duitsland <strong>en</strong>orm gegroeid. De vergroting<br />
<strong>van</strong> de Bondsrepubliek <strong>en</strong> de verhuizing<br />
<strong>van</strong> de hoofdstad <strong>van</strong> Bonn naar Berlijn hebb<strong>en</strong><br />
niet – zoals wel gevreesd werd – allerlei nationalistische<br />
of autoritaire verschuiving<strong>en</strong> teweeg<br />
gebracht. Het wijz<strong>en</strong> op eig<strong>en</strong> slachtofferervaring<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> verlies na de oorlog leek de democratische<br />
orde <strong>van</strong> Duitsland niet langer in gevaar<br />
te kunn<strong>en</strong> br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>. Desondanks gaan er de<br />
laatste tijd weer stemm<strong>en</strong> op die opnieuw waarschuw<strong>en</strong><br />
voor e<strong>en</strong> soort cultuur <strong>van</strong> nationaal<br />
zelfmedelijd<strong>en</strong>, maar daarover later meer.<br />
Wat, t<strong>en</strong> derde, ook e<strong>en</strong> rol speelt is het feit dat<br />
er steeds minder m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> nog in lev<strong>en</strong> zijn die<br />
uit eig<strong>en</strong> herinnering over het Derde Rijk kunn<strong>en</strong><br />
vertell<strong>en</strong>. Tijdg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong> voel<strong>en</strong> de behoefte<br />
om aan het eind <strong>van</strong> hun lev<strong>en</strong> in het reine<br />
te kom<strong>en</strong> <strong>en</strong> ‘eindelijk’ over gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong><br />
in hun jeugd te sprek<strong>en</strong>. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> vraagt de<br />
derde g<strong>en</strong>eratie <strong>van</strong> na de oorlog op e<strong>en</strong> nieuwe<br />
<strong>en</strong> onbe<strong>van</strong>g<strong>en</strong> manier naar gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong><br />
in de geschied<strong>en</strong>is. Dit heeft er voor gezorgd<br />
dat gevoelige onderwerp<strong>en</strong> uit het verled<strong>en</strong><br />
gemakkelijker bespreekbaar zijn geword<strong>en</strong>.<br />
Traumatische ervaring<strong>en</strong> over verkrachting<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> verdrijving<strong>en</strong> behor<strong>en</strong> daartoe. Overig<strong>en</strong>s<br />
geldt hetzelfde voor de verhal<strong>en</strong> over Duitse<br />
oorlogsmisdad<strong>en</strong>. Veel k<strong>en</strong>nis over het precieze<br />
verloop <strong>van</strong> de Holocaust <strong>en</strong> over de <strong>daders</strong><br />
stamt uit de jar<strong>en</strong> neg<strong>en</strong>tig.<br />
T<strong>en</strong>slotte riep<strong>en</strong> rec<strong>en</strong>te internationale gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong><br />
in Duitsland emotionele herinnering<strong>en</strong><br />
op. De Balkanoorlog<strong>en</strong> bracht<strong>en</strong> beeld<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> etnische zuivering<strong>en</strong> op de tv. De impressies<br />
<strong>van</strong> kapotgeschot<strong>en</strong> sted<strong>en</strong> – Sarajevo,<br />
Bagdad, Kabul – ded<strong>en</strong> terugd<strong>en</strong>k<strong>en</strong> aan de<br />
bombardem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>van</strong> Dresd<strong>en</strong>, Hamburg <strong>en</strong><br />
Keul<strong>en</strong>. Dit verklaart deels waarom de Irakoorlog<br />
in Duitsland <strong>van</strong>af het begin nog impopulairder<br />
was dan in andere West-Europese<br />
land<strong>en</strong>. Bondskanselier Gerhard Schröder<br />
dankte in 2002 zijn krappe verkiezingsoverwinning<br />
vooral aan zijn duidelijke ‘nee’ teg<strong>en</strong><br />
die oorlog.<br />
www.cogis.nl
30 CogiSCopE 0407 <strong>E<strong>en</strong></strong> <strong>volk</strong> <strong>van</strong> <strong>daders</strong> <strong>en</strong> <strong>slachtoffers</strong>?<br />
De bomm<strong>en</strong>oorlog<br />
Over welke gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong> gaat het, als er teg<strong>en</strong>woordig<br />
over Duitse <strong>slachtoffers</strong> gesprok<strong>en</strong><br />
wordt? In dit verband word<strong>en</strong> niet de Duitse<br />
jod<strong>en</strong> bedoeld, wier <strong>slachtoffers</strong>tatus natuurlijk<br />
onomstred<strong>en</strong> is. Anders ligt dat bij Duitse<br />
burger<strong>slachtoffers</strong>, bijvoorbeeld <strong>van</strong> de geallieerde<br />
bombardem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> op nazi-Duitsland.<br />
Vanaf 1942 hebb<strong>en</strong> de Engelse <strong>en</strong> Amerikaanse<br />
luchtmacht bij elkaar ongeveer 160 Duitse sted<strong>en</strong><br />
gebombardeerd. Daarbij viel<strong>en</strong> zo’n half<br />
miljo<strong>en</strong> dod<strong>en</strong>. Niet minder dan ongeveer 30<br />
miljo<strong>en</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> maakt<strong>en</strong> de bombardem<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
mee, <strong>en</strong> de herinnering aan deze ‘hel op aarde’<br />
liet vel<strong>en</strong> nooit meer los. Daarnaast werd het<br />
Duitse sted<strong>en</strong>landschap letterlijk onherstelbaar<br />
geruïneerd.<br />
Binn<strong>en</strong> <strong>en</strong> buit<strong>en</strong> Duitsland wordt de bom-<br />
www.cogis.nl<br />
m<strong>en</strong>oorlog meestal direct geassocieerd met<br />
Dresd<strong>en</strong>. De grote bombardem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> op sted<strong>en</strong><br />
als Berlijn, het Roergebied <strong>en</strong> Hamburg kond<strong>en</strong><br />
word<strong>en</strong> gezi<strong>en</strong> als onderdeel <strong>van</strong> de moderne<br />
oorlogsvoering, om de oorlogsindustrie<br />
te ontregel<strong>en</strong> <strong>en</strong> de moraal <strong>van</strong> het Duitse <strong>volk</strong><br />
te brek<strong>en</strong>, dit laatste tevergeefs overig<strong>en</strong>s. De<br />
bombardem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> vond<strong>en</strong> midd<strong>en</strong> in de oorlog<br />
plaats <strong>en</strong> het ging om c<strong>en</strong>tra met veel industrie<br />
<strong>en</strong> <strong>van</strong> grote strategische waarde.<br />
Maar bij Dresd<strong>en</strong> was dat in februari 1945 allemaal<br />
minder duidelijk. In e<strong>en</strong> verschrikkelijk<br />
bombardem<strong>en</strong>t werd deze industrieloze stad,<br />
die vol zat met vluchteling<strong>en</strong> uit het Oost<strong>en</strong>,<br />
<strong>van</strong> de kaart geveegd, terwijl de oorlog to<strong>en</strong> al<br />
vrijwel gewonn<strong>en</strong> was. Er viel<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>s de<br />
jongste schatting<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele ur<strong>en</strong> zo’n<br />
25.000 dod<strong>en</strong>. Het bombardem<strong>en</strong>t is tot op<br />
Vertrieb<strong>en</strong><strong>en</strong> (Bundesbildstelle/DIA)<br />
hed<strong>en</strong> omstred<strong>en</strong>. De vraag naar de zin er<strong>van</strong><br />
heeft zijn spor<strong>en</strong> ook in de Nederlandse literatuur<br />
nagelat<strong>en</strong>, getuige Harry Mulisch’ vroege<br />
<strong>en</strong> indrukwekk<strong>en</strong>de Het st<strong>en</strong><strong>en</strong> Bruidsbed.<br />
Over de geallieerde bombardem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> brak<br />
in 2002 opnieuw e<strong>en</strong> controverse uit, to<strong>en</strong> de<br />
Duitse historicus Jörg Friedrich zijn boek De<br />
brand uitbracht. In e<strong>en</strong> woed<strong>en</strong>de <strong>en</strong> meeslep<strong>en</strong>de<br />
stijl beschrijft hij de eindeloze luchtaanvall<strong>en</strong><br />
op ‘weerloze’ <strong>en</strong> ‘onschuldige’ sted<strong>en</strong>.<br />
Hij kiest welbewust bewoording<strong>en</strong> die normaal<br />
gesprok<strong>en</strong> voor de holocaust gebruikt word<strong>en</strong>:<br />
schuilkelders noemt hij ‘crematoria’, stedeling<strong>en</strong><br />
werd<strong>en</strong> door rook <strong>en</strong> giftige stoff<strong>en</strong><br />
‘vergast’ <strong>en</strong> de bomm<strong>en</strong>werpers beoogd<strong>en</strong> de<br />
‘vernietiging’ <strong>van</strong> zoveel mogelijk m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>. Zo<br />
lijk<strong>en</strong> de front<strong>en</strong> ine<strong>en</strong>s omgekeerd: de geallieerd<strong>en</strong><br />
als oorlogsmisdadigers <strong>en</strong> de Duitsers<br />
als <strong>slachtoffers</strong>? De protest<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> Friedrich<br />
war<strong>en</strong> niet <strong>van</strong> de lucht, maar het boek werd<br />
e<strong>en</strong> absolute bestseller.<br />
‘Vreemdeling<strong>en</strong>’<br />
Aan het eind <strong>van</strong> de oorlog werd<strong>en</strong> eerst de<br />
door de Duitsers bezette gebied<strong>en</strong> weer terugveroverd,<br />
<strong>en</strong> daarna Duitsland zelf. Op de<br />
vlucht voor het Rode Leger, of later verdrev<strong>en</strong><br />
door nieuwe (of de oude) bewoners, moest<strong>en</strong><br />
niet minder dan 12 miljo<strong>en</strong> Duitsers hun<br />
‘Heimat’ verlat<strong>en</strong>. Vooral de overhaaste vlucht<br />
uit Oost-Pruis<strong>en</strong> in de winter <strong>van</strong> 1944-’45<br />
vond onder barre omstandighed<strong>en</strong> plaats. Door<br />
de snelle omsingeling <strong>van</strong> het gebied rondom<br />
Koningsberg (het huidige Kaliningrad) restte<br />
duiz<strong>en</strong>d<strong>en</strong> families alle<strong>en</strong> de vluchtweg over het<br />
water. Op weg naar de hav<strong>en</strong>s <strong>van</strong> de Oostzee
moest<strong>en</strong> zij met karr<strong>en</strong> <strong>en</strong> paard<strong>en</strong> eerst de bevror<strong>en</strong><br />
binn<strong>en</strong>zee <strong>van</strong> het Koerische Haff overstek<strong>en</strong>.<br />
<strong>E<strong>en</strong></strong> lange stoet <strong>van</strong> donkere schimm<strong>en</strong><br />
over e<strong>en</strong> eindeloze besneeuwde ijsvlakte – de<br />
dramatische beeld<strong>en</strong> zijn diep verankerd in de<br />
Duitse herinneringscultuur. De bootreis over<br />
de Oostzee naar het West<strong>en</strong> <strong>van</strong> het Duitse Rijk<br />
was door zeemijn<strong>en</strong> <strong>en</strong> Russische torpedo’s niet<br />
minder gevaarlijk. De ondergang <strong>van</strong> het passagiersschip<br />
Wilhelm Gustloff in januari 1945,<br />
met neg<strong>en</strong>duiz<strong>en</strong>d vluchteling<strong>en</strong> aan boord, is<br />
het bek<strong>en</strong>dste voorbeeld – Günter Grass wijdde<br />
er in 2002 zijn novelle In Krabb<strong>en</strong>gang aan.<br />
To<strong>en</strong> de Poolse <strong>en</strong> Tsjechische be<strong>volk</strong>ing na<br />
1945 terugkeerde naar hun dorp<strong>en</strong> waaruit ze<br />
aan het begin <strong>van</strong> de oorlog door de Duitsers<br />
war<strong>en</strong> verjaagd, war<strong>en</strong> ‘wilde verdrijving<strong>en</strong>’<br />
het gevolg. Plundering<strong>en</strong>, verkrachting<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
moordpartij<strong>en</strong> war<strong>en</strong> eerder regel dan uitzondering.<br />
Veel Pol<strong>en</strong> <strong>en</strong> Tsjech<strong>en</strong> wild<strong>en</strong> zich<br />
wrek<strong>en</strong> op alles wat Duits was.<br />
Op de confer<strong>en</strong>tie <strong>van</strong> Potsdam werd officieel<br />
bepaald dat gebied<strong>en</strong> waar vóór de oorlog nog<br />
e<strong>en</strong> gem<strong>en</strong>gde be<strong>volk</strong>ing woonde, etnisch gezuiverd<br />
zoud<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. Duitsers uit Silezië,<br />
Pommer<strong>en</strong> <strong>en</strong> Sudet<strong>en</strong>land moest<strong>en</strong> naar de<br />
vier Geallieerde bezettingszones vertrekk<strong>en</strong>.<br />
Het ging er ook bij deze ‘officiële’ evacuaties<br />
niet zachtzinnig aan toe.<br />
Zo leefd<strong>en</strong> na de oorlog miljo<strong>en</strong><strong>en</strong> ‘vreemdeling<strong>en</strong>’<br />
in de Bondsrepubliek <strong>en</strong> de DDR – de<br />
verdrev<strong>en</strong> Duitsers uit de oostelijke strek<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> het voormalige Duitse Rijk (Vertrieb<strong>en</strong><strong>en</strong>).<br />
In sommige gebied<strong>en</strong> <strong>van</strong> het naoorlogse<br />
Duitsland ging het om e<strong>en</strong> kwart <strong>van</strong> de be<strong>volk</strong>ing.<br />
Dit verklaart ook waarom de herinnerin-<br />
<strong>E<strong>en</strong></strong> <strong>volk</strong> <strong>van</strong> <strong>daders</strong> <strong>en</strong> <strong>slachtoffers</strong>? CogiSCopE 0407 31<br />
g<strong>en</strong> aan vlucht <strong>en</strong> verdrijving later zo aanwezig<br />
zijn geblev<strong>en</strong>.<br />
Taboe<br />
Nerg<strong>en</strong>s is het <strong>slachtoffers</strong>chap zo ondubbelzinnig<br />
duidelijk als bij de talloze Duitse vrouw<strong>en</strong><br />
die bij de ‘bevrijding’ door Russische soldat<strong>en</strong><br />
in 1944 <strong>en</strong> 1945 zijn verkracht. Zo moest<strong>en</strong><br />
vrouw<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> vreselijke manier boet<strong>en</strong> voor<br />
de misdad<strong>en</strong> <strong>van</strong> mann<strong>en</strong> in de Sovjet-Unie.<br />
Van Oost-Pruis<strong>en</strong> tot Berlijn trok het Rode<br />
Leger e<strong>en</strong> spoor <strong>van</strong> plundering <strong>en</strong> verkrachting,<br />
in sommige dorp<strong>en</strong> werd de gehele vrouwelijke<br />
be<strong>volk</strong>ing verkracht, <strong>van</strong> kleine meisjes<br />
tot bejaarde vrouw<strong>en</strong>, vaak meerdere ker<strong>en</strong> achter<br />
elkaar <strong>en</strong> niet zeld<strong>en</strong> tot de dood erop volgde.<br />
Op vlondertjes, in kelders <strong>en</strong> kast<strong>en</strong> hield<strong>en</strong><br />
vrouw<strong>en</strong> zich wek<strong>en</strong>lang wanhopig schuil, om<br />
aan het geweld te ontkom<strong>en</strong>. Het in bezit nem<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> de vijandelijke vrouw<strong>en</strong> leek voor de<br />
Russische soldat<strong>en</strong> de hoogste vorm te zijn <strong>van</strong><br />
wraak <strong>en</strong> vernedering <strong>van</strong> de verslag<strong>en</strong> vijand.<br />
Desondanks wordt het leed <strong>van</strong> de verkrachting<strong>en</strong><br />
tot op hed<strong>en</strong> maar moeizaam erk<strong>en</strong>d.<br />
Vrouw<strong>en</strong> die verkracht war<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> door hun<br />
mann<strong>en</strong> vaak verstot<strong>en</strong>, alsof ze zelf schuldig<br />
<strong>en</strong> voor eeuwig besmeurd war<strong>en</strong>. Alle<strong>en</strong> al in<br />
april 1945, tijd<strong>en</strong>s de ‘bevrijding’, pleegd<strong>en</strong> duiz<strong>en</strong>d<strong>en</strong><br />
vrouw<strong>en</strong> in Berlijn zelfmoord, sommig<strong>en</strong><br />
werd<strong>en</strong> door hun echtg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong> omgebracht.<br />
Het onderwerp werd na de oorlog met e<strong>en</strong> sluier<br />
<strong>van</strong> schaamte <strong>en</strong> schande verhuld.<br />
Hierdoor zijn de getuig<strong>en</strong>iss<strong>en</strong> over verkrachting<strong>en</strong><br />
schaarser dan bijvoorbeeld over de bombardem<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
of de verdrijving<strong>en</strong>. <strong>E<strong>en</strong></strong> opmerkelijk<br />
<strong>en</strong> aangrijp<strong>en</strong>d boek is het anonieme<br />
dagboek <strong>E<strong>en</strong></strong> vrouw in Berlijn. De schrijfster<br />
doet met e<strong>en</strong> verbazingwekk<strong>en</strong>de zakelijkheid<br />
verslag <strong>van</strong> haar verschrikkelijke ervaring<strong>en</strong><br />
gedur<strong>en</strong>de de bevrijding <strong>van</strong> Berlijn, waarin<br />
verkrachting<strong>en</strong> door Russische soldat<strong>en</strong> wek<strong>en</strong>lang<br />
aan de orde <strong>van</strong> de dag war<strong>en</strong>. [zie ook:<br />
Withuis <strong>Cogis</strong>cope 0307 red.]<br />
Het is onmogelijk om te reconstruer<strong>en</strong> hoeveel<br />
vrouw<strong>en</strong> slachtoffer <strong>van</strong> verkrachting<strong>en</strong> zijn<br />
geword<strong>en</strong>. Voor de hele opmars <strong>van</strong> het Rode<br />
Leger schat m<strong>en</strong> het aantal op ca. twee miljo<strong>en</strong>,<br />
waar<strong>van</strong> zo’n honderdduiz<strong>en</strong>d in Berlijn. Er<br />
zijn nerg<strong>en</strong>s officiële monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> of herd<strong>en</strong>king<strong>en</strong><br />
voor de talloze <strong>slachtoffers</strong> <strong>van</strong> de verkrachting<strong>en</strong><br />
– het onderwerp gold na de oorlog<br />
als taboe.<br />
Schuld <strong>en</strong> vergelding<br />
Minder duidelijk is de status <strong>van</strong> Duits <strong>slachtoffers</strong>chap<br />
in het geval <strong>van</strong> de Duitse krijgsge<strong>van</strong>g<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
die als dwangarbeiders werd<strong>en</strong> meeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong><br />
naar de Sovjet-Unie. De categorieën<br />
verschuiv<strong>en</strong>: hier veranderd<strong>en</strong> ‘<strong>daders</strong>’ op slag<br />
in ‘<strong>slachtoffers</strong>’. In Siberië, waar de krijgsge<strong>van</strong>g<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
aan<strong>van</strong>kelijk naartoe werd<strong>en</strong> gestuurd,<br />
wist bijna niemand te overlev<strong>en</strong>.<br />
Later in de oorlog, to<strong>en</strong> het Duitse oostfront instortte,<br />
viel<strong>en</strong> veel grotere aantall<strong>en</strong> soldat<strong>en</strong> in<br />
hand<strong>en</strong> <strong>van</strong> het Rode Leger. In totaal ging het<br />
om ruim drie miljo<strong>en</strong> krijgsge<strong>van</strong>g<strong>en</strong><strong>en</strong>. Onder<br />
barre omstandighed<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> vel<strong>en</strong> <strong>van</strong> h<strong>en</strong><br />
in de Sovjet-Unie tewerkgesteld; uiteindelijk<br />
zoud<strong>en</strong> er zo’n twee miljo<strong>en</strong> naar Duitsland terugker<strong>en</strong><br />
– de laatst<strong>en</strong> pas in 1956. De rest is in<br />
kamp<strong>en</strong> om het lev<strong>en</strong> gekom<strong>en</strong> of geldt tot op<br />
hed<strong>en</strong> als vermist.<br />
www.cogis.nl
32 CogiSCopE 0407 <strong>E<strong>en</strong></strong> <strong>volk</strong> <strong>van</strong> <strong>daders</strong> <strong>en</strong> <strong>slachtoffers</strong>?<br />
Ook hier ligg<strong>en</strong> schuld, vergelding <strong>en</strong> lijd<strong>en</strong><br />
dicht bij elkaar. Want eerder hadd<strong>en</strong> <strong>van</strong> de<br />
ruim vijf <strong>en</strong> e<strong>en</strong> half miljo<strong>en</strong> Russische soldat<strong>en</strong>,<br />
die het Duitse leger zelf ge<strong>van</strong>g<strong>en</strong> had<br />
g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>, bijna drie <strong>en</strong> e<strong>en</strong> half miljo<strong>en</strong> hun<br />
krijgsge<strong>van</strong>g<strong>en</strong>schap niet overleefd. Het lev<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> de Russische ‘Unterm<strong>en</strong>sch<strong>en</strong>’ was voor<br />
de Duitse bevelhebbers destijds k<strong>en</strong>nelijk nog<br />
minder waard geweest.<br />
Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> honger, kou, ziekte <strong>en</strong> tekort<br />
in de Russische ge<strong>van</strong>g<strong>en</strong><strong>en</strong>kamp<strong>en</strong> grot<strong>en</strong>deels<br />
veroorzaakt door de infrastructurele schade<br />
die de Wehrmacht eerder in de Sovjet-Unie<br />
had aangericht, bijvoorbeeld door de plundering<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> de Duitse soldat<strong>en</strong> zelf. Zo werd<strong>en</strong><br />
de krijgsge<strong>van</strong>g<strong>en</strong><strong>en</strong> ook heel concreet slachtoffer<br />
<strong>van</strong> hun eerdere misdad<strong>en</strong>. De Russische<br />
burgerbe<strong>volk</strong>ing leed overig<strong>en</strong>s ev<strong>en</strong>zeer onder<br />
deze barre omstandighed<strong>en</strong>.<br />
Erk<strong>en</strong>ning <strong>van</strong> misdad<strong>en</strong>, ruimte voor<br />
<strong>slachtoffers</strong>chap<br />
De discussie over Duits leed <strong>en</strong> verlies is misschi<strong>en</strong><br />
het minst overzichtelijk, wanneer<br />
het over gesneuvelde soldat<strong>en</strong> gaat. Waar in de<br />
bezette land<strong>en</strong> de Duitse soldaat als ‘dader’ per<br />
excell<strong>en</strong>ce geldt, werd in de Bondsrepubliek lange<br />
tijd de leg<strong>en</strong>de <strong>van</strong> de ‘saubere Wehrmacht’<br />
hooggehoud<strong>en</strong>. De oorlogsmisdad<strong>en</strong> <strong>en</strong> vernietigingspolitiek<br />
zoud<strong>en</strong> uitsluit<strong>en</strong>d het werk<br />
zijn geweest <strong>van</strong> Himmler <strong>en</strong> zijn SS – achter<br />
het front –, terwijl het Duitse leger zijn traditionele<br />
‘militaire eer’ niet zou hebb<strong>en</strong> verlor<strong>en</strong>.<br />
Volg<strong>en</strong>s dit beeld war<strong>en</strong> de soldat<strong>en</strong> min<br />
of meer door Hitler misbruikt voor e<strong>en</strong> oorlog<br />
die ze niet wild<strong>en</strong> <strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> programma <strong>van</strong><br />
www.cogis.nl<br />
moord <strong>en</strong> vernietiging waar ze aan het front<br />
zelf weinig <strong>van</strong> gemerkt zoud<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>.<br />
Deze leg<strong>en</strong>de is in de jar<strong>en</strong> neg<strong>en</strong>tig definitief<br />
gesneuveld, onder andere door de geruchtmak<strong>en</strong>de<br />
Wehrmachtsausstellung over de misdad<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> gewone Duitse soldat<strong>en</strong> aan het oostfront.<br />
Ook de bek<strong>en</strong>de boek<strong>en</strong> Doodgewone mann<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> Christopher Browning <strong>en</strong> Hitlers gewillige<br />
beul<strong>en</strong> <strong>van</strong> Jonas Daniel Goldhag<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> afgerek<strong>en</strong>d<br />
met de mythe dat slechts e<strong>en</strong> klein<br />
groepje fanatiekeling<strong>en</strong> verantwoordelijk was<br />
voor de moord op zes miljo<strong>en</strong> jod<strong>en</strong>.<br />
Maar tegelijk met het onder og<strong>en</strong> zi<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> de gruwelijke misdad<strong>en</strong> <strong>van</strong> veel<br />
Wehrmachtsoldat<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> er ook andere nuances<br />
aangebracht. Zo blek<strong>en</strong> er bijvoorbeeld<br />
in de laatste oorlogsmaand<strong>en</strong> talloze pubers in<br />
afdeling<strong>en</strong> <strong>van</strong> de Waff<strong>en</strong>-SS te zijn opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>.<br />
Nauwelijks opgeleid werd<strong>en</strong> ze naar het<br />
chaotische <strong>en</strong> terugholl<strong>en</strong>de front gestuurd,<br />
waar ze maar weinig kans hadd<strong>en</strong> het vege lijf<br />
te redd<strong>en</strong>. Dit is bijvoorbeeld te lez<strong>en</strong> in het rec<strong>en</strong>te<br />
herinneringsboek De rokk<strong>en</strong> <strong>van</strong> de ui <strong>van</strong><br />
Günter Grass. Vanuit ander perspectief getuig<strong>en</strong><br />
ook verhal<strong>en</strong> <strong>van</strong> Nederlandse soldat<strong>en</strong> aan<br />
het oostfront <strong>van</strong> deze dubbelzinnigheid, zoals<br />
Dirk Ayelt Kooimans’ Montyn. Wat er in zulke<br />
boek<strong>en</strong> gebeurt is dat (pot<strong>en</strong>tiële) <strong>daders</strong> e<strong>en</strong><br />
m<strong>en</strong>selijk gezicht krijg<strong>en</strong>, waardoor er begrip<br />
ontstaat <strong>en</strong> ze slachtoffer <strong>van</strong> de omstandighed<strong>en</strong><br />
lijk<strong>en</strong>.<br />
In zulke gevall<strong>en</strong> blijkt hoezeer pure dader-<br />
<strong>en</strong> slachtofferperspectiev<strong>en</strong> vaak tekortschiet<strong>en</strong>.<br />
Soms is de gr<strong>en</strong>s tuss<strong>en</strong> beide begripp<strong>en</strong><br />
flinterdun, <strong>en</strong> ze deug<strong>en</strong> uiteindelijk niet<br />
om de complete werkelijkheid <strong>van</strong> de Tweede<br />
Wereldoorlog te vatt<strong>en</strong>. Dit betek<strong>en</strong>t natuurlijk<br />
niet dat de Duitse verantwoordelijkheid voor<br />
oorlog <strong>en</strong> <strong>volk</strong><strong>en</strong>moord verminderd moet word<strong>en</strong>.<br />
Het was juist de gegroeide erk<strong>en</strong>ning <strong>van</strong><br />
de Duitse misdad<strong>en</strong> aan het oostfront, die e<strong>en</strong><br />
gediffer<strong>en</strong>tieerder beeld <strong>van</strong> ervaring<strong>en</strong> <strong>van</strong> de<br />
gemiddelde Duitse soldaat mogelijk maakte.<br />
<strong>E<strong>en</strong></strong> indrukwekk<strong>en</strong>d voorbeeld <strong>van</strong> zo’n kritisch<br />
onderzoek is Uwe Timms Mijn broer bijvoorbeeld,<br />
waarin de schrijver uit allerlei achtergeblev<strong>en</strong><br />
familiedocum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> probeert op te<br />
mak<strong>en</strong> waarom zijn zesti<strong>en</strong> jaar oudere broer<br />
zich vrijwillig voor de SS had gemeld. De broer<br />
sneuvelde in 1943 op 19-jarige leeftijd aan het<br />
oostfront.<br />
Balans<br />
Hoe moet<strong>en</strong> we deze golf <strong>van</strong> aandacht voor<br />
Duits lijd<strong>en</strong> beoordel<strong>en</strong>? Wat betek<strong>en</strong><strong>en</strong> de verhal<strong>en</strong><br />
over Duitse <strong>slachtoffers</strong> voor het beeld<br />
<strong>van</strong> de Tweede Wereldoorlog? En <strong>van</strong> de holocaust?<br />
Allereerst betek<strong>en</strong><strong>en</strong> de herinnering<strong>en</strong> aan<br />
Duits verlies e<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>de stap in de richting<br />
<strong>van</strong> het afbouw<strong>en</strong> <strong>van</strong> zwart-wit-beeld<strong>en</strong>. Er<br />
bestaan ge<strong>en</strong> volledige ‘dader<strong>volk</strong><strong>en</strong>’, zoals ook<br />
veel bezette land<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> pure ‘slachtoffer<strong>volk</strong><strong>en</strong>’<br />
war<strong>en</strong> – anders dan jod<strong>en</strong> <strong>en</strong> zigeuners.<br />
De paradox<strong>en</strong> <strong>en</strong> nuances die de discussie over<br />
Duits <strong>slachtoffers</strong>chap aanbr<strong>en</strong>gt corresponder<strong>en</strong><br />
wat dat betreft met het moderne onderzoek<br />
naar collaboratie in het bezette Europa.<br />
Teg<strong>en</strong> deze achtergrond is het begrijpelijk <strong>en</strong><br />
redelijk dat Duitsland, na drie g<strong>en</strong>eraties <strong>en</strong><br />
na het lange <strong>en</strong> buit<strong>en</strong>gewoon grondige proces<br />
<strong>van</strong> ‘Vergang<strong>en</strong>heitsbewältigung’, nu opnieuw
zijn eig<strong>en</strong> <strong>slachtoffers</strong> herd<strong>en</strong>kt. Bij vel<strong>en</strong> gaat<br />
het om oprechte herinnering<strong>en</strong> aan gruwelijke<br />
gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong> <strong>en</strong> ervaring<strong>en</strong> <strong>van</strong> persoonlijk<br />
verlies. Het bewustzijn <strong>van</strong> schuld vermindert<br />
niet de pijn <strong>en</strong> het verdriet. Deze herinnering<strong>en</strong><br />
zijn lev<strong>en</strong>d <strong>en</strong> belangrijk, ze hor<strong>en</strong> bij het<br />
verhaal <strong>van</strong> het Derde Rijk.<br />
Maar er zijn wel criteria te noem<strong>en</strong> voor het<br />
uitdrag<strong>en</strong> <strong>van</strong> deze herinnering<strong>en</strong>, want het<br />
verhaal over de Tweede Wereldoorlog – <strong>en</strong> zeker<br />
het Duitse verhaal daarover – zal altijd in<br />
balans moet<strong>en</strong> zijn. Het mag niet zo zijn dat de<br />
erk<strong>en</strong>ning <strong>van</strong> Duitse misdad<strong>en</strong> afneemt t<strong>en</strong><br />
gunste <strong>van</strong> de eig<strong>en</strong> lijd<strong>en</strong>servaring<strong>en</strong>.<br />
Wat dat betreft zitt<strong>en</strong> er zo nu <strong>en</strong> dan wel zorgwekk<strong>en</strong>de<br />
kant<strong>en</strong> aan het debat, bijvoorbeeld<br />
als in films of boek<strong>en</strong> gedaan wordt alsof het<br />
bij de <strong>slachtoffers</strong> <strong>van</strong> de bombardem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> of<br />
de verdrijving<strong>en</strong> alle<strong>en</strong> maar om onschuldige<br />
m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> ging. Tot ver in de oorlog was de steun<br />
voor Hitler <strong>en</strong>orm, <strong>en</strong> vooral ook onder de<br />
Duitsers die in het Oost<strong>en</strong> woond<strong>en</strong>. De Duitse<br />
‘<strong>volk</strong>sgeme<strong>en</strong>schap’ kan niet met terugwerk<strong>en</strong>de<br />
kracht word<strong>en</strong> witgewass<strong>en</strong>.<br />
Verder kunn<strong>en</strong> verschill<strong>en</strong>de <strong>slachtoffers</strong> nooit<br />
teg<strong>en</strong> elkaar word<strong>en</strong> ‘weggestreept’ of met elkaar<br />
word<strong>en</strong> ‘verrek<strong>en</strong>d’; <strong>van</strong> groot belang voor<br />
de herinneringscultuur is hoe m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> in de jar<strong>en</strong><br />
1939-1945 zijn gestorv<strong>en</strong>. Het gelijkstell<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> ‘Auschwitz’ <strong>en</strong> ‘Dresd<strong>en</strong>’ blijft uit d<strong>en</strong> boze,<br />
<strong>en</strong> kritische geest<strong>en</strong> blijv<strong>en</strong> in Duitsland terecht<br />
waarschuw<strong>en</strong> voor dergelijk relativisme.<br />
Misleid<strong>en</strong>d is voorts de indruk die soms gewekt<br />
wordt, dat de Duitsers zelf slachtoffer <strong>van</strong><br />
Hitler zijn geword<strong>en</strong>, zoals in de populaire tvserie<br />
met de titel Die Vertrieb<strong>en</strong><strong>en</strong>. Hitlers letzte<br />
<strong>E<strong>en</strong></strong> <strong>volk</strong> <strong>van</strong> <strong>daders</strong> <strong>en</strong> <strong>slachtoffers</strong>? CogiSCopE 0407 33<br />
Opfer. De expansie- <strong>en</strong> vernietigingspolitiek in<br />
Europa war<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> e<strong>en</strong>mansactie <strong>van</strong> e<strong>en</strong> gek<br />
geword<strong>en</strong> Führer, maar werd<strong>en</strong> gedrag<strong>en</strong> door<br />
grote del<strong>en</strong> <strong>van</strong> het Duitse <strong>volk</strong>, die er ook materieel<br />
<strong>van</strong> profiteerd<strong>en</strong>.<br />
Daarom is het ook vertek<strong>en</strong><strong>en</strong>d om Duitse<br />
slachtofferervaring<strong>en</strong> te vertell<strong>en</strong> zonder aandacht<br />
voor de context <strong>en</strong> de voorgeschied<strong>en</strong>is<br />
<strong>van</strong> gruwelijke misdad<strong>en</strong>. Wie alle<strong>en</strong> het eind<br />
<strong>van</strong> de oorlog filmt, zoals veel docum<strong>en</strong>taires<br />
<strong>van</strong> de bek<strong>en</strong>de Duitse tv-historicus Guido<br />
Knopp, br<strong>en</strong>gt vooral Duits lijd<strong>en</strong> in beeld.<br />
Maar de ‘Duitse catastrofe’ begon al in 1933,<br />
to<strong>en</strong> Hitler Rijkskanselier werd, <strong>en</strong> niet pas in<br />
1944, to<strong>en</strong> het oostfront instortte.<br />
Het blijft dus zaak om de herinnering<strong>en</strong> aan<br />
Duitse slachtofferervaring<strong>en</strong> kritisch te volg<strong>en</strong>,<br />
maar dat is aan de Duitse pers <strong>en</strong> wet<strong>en</strong>schap<br />
in de regel wel toevertrouwd. Dergelijke verhal<strong>en</strong><br />
hoev<strong>en</strong> teg<strong>en</strong>woordig niet meer publiekelijk<br />
gewantrouwd te word<strong>en</strong>, zolang er maar<br />
ge<strong>en</strong> politieke claims uit word<strong>en</strong> afgeleid. Op<br />
<strong>en</strong>kele geïsoleerde figur<strong>en</strong> uit de kring<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
de Vertrieb<strong>en</strong>e na is er in de Bondsrepubliek<br />
niemand meer uit op schadeloosstelling<strong>en</strong>, teruggave<br />
<strong>van</strong> verlor<strong>en</strong> land of zelfs schuiv<strong>en</strong> met<br />
(Europese) gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong>.<br />
Deze Vertrieb<strong>en</strong><strong>en</strong> do<strong>en</strong> mom<strong>en</strong>teel het meest<br />
<strong>van</strong> zich sprek<strong>en</strong>. Zij will<strong>en</strong> in Berlijn e<strong>en</strong><br />
Z<strong>en</strong>trum geg<strong>en</strong> Vertreibung <strong>en</strong> e<strong>en</strong> monum<strong>en</strong>t<br />
voor hun <strong>slachtoffers</strong> bouw<strong>en</strong>, het liefst ‘in de<br />
buurt’ <strong>van</strong> het Holocaustmonum<strong>en</strong>t. Daarmee<br />
gaan ze e<strong>en</strong> heilloze symbolische concurr<strong>en</strong>tie<br />
met de jod<strong>en</strong> aan. Het plan heeft in Duitsland<br />
<strong>en</strong> in de Duits-Poolse relaties de afgelop<strong>en</strong> jar<strong>en</strong><br />
voor nogal wat ophef gezorgd. Verder koos e<strong>en</strong><br />
groep (nakomeling<strong>en</strong> <strong>van</strong>) Sudet<strong>en</strong>duitsers vorig<br />
jaar het motto ‘Vertreibung ist Völkermord’.<br />
Dergelijke poging<strong>en</strong> om Duitsland e<strong>en</strong> soort<br />
collectieve slachtofferid<strong>en</strong>titeit aan te met<strong>en</strong><br />
zijn politiek misplaatst <strong>en</strong> bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> historisch<br />
onjuist. De geschied<strong>en</strong>is <strong>van</strong> het einde <strong>van</strong> de<br />
Tweede Wereldoorlog is te complex voor simpele<br />
waarhed<strong>en</strong> <strong>en</strong> voor elkaar uitsluit<strong>en</strong>de dader-slachtoffer-perspectiev<strong>en</strong>.<br />
Dit artikel versche<strong>en</strong> oorspronkelijk in Kleio<br />
2007-5.<br />
KRIJN THIJS (1976) is historicus <strong>en</strong> werkt aan<br />
het C<strong>en</strong>trum voor Taal <strong>en</strong> Id<strong>en</strong>titeit <strong>van</strong> de<br />
Universiteit Leid<strong>en</strong>. Hij is medeauteur <strong>van</strong> het<br />
boek: Patrick Dass<strong>en</strong>, Ton Nijhuis <strong>en</strong> Krijn Thijs<br />
(red.), Duitsers als <strong>slachtoffers</strong>. Het einde <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
taboe? (Amsterdam: Mets <strong>en</strong> Schilt, 2007).<br />
www.cogis.nl