een betere batterij - Technische Universiteit Eindhoven
een betere batterij - Technische Universiteit Eindhoven
een betere batterij - Technische Universiteit Eindhoven
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
MATRIX<br />
KWARTAALBLAD VAN DE TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN<br />
STUDENTEN KRIJGEN MEER KEUZEMOGELIJKHEDEN<br />
HET ONTSTAAN VAN ZIEKTES IN BEELD<br />
ONZICHTBARE EN DRAADLOZE COMMUNICATIE<br />
JAARGANG 10<br />
WINTER / 2003<br />
Onderzoek naar<br />
<strong>een</strong> <strong>betere</strong> <strong>batterij</strong>
Colofon<br />
<strong>Technische</strong> <strong>Universiteit</strong><br />
<strong>Eindhoven</strong><br />
Communicatie Service<br />
Centrum<br />
Postbus 513<br />
5600 MB <strong>Eindhoven</strong><br />
homepage: http://www.tue.nl<br />
e-mail: matrix@tue.nl<br />
Hoofdredactie<br />
Drs. Han Konings<br />
Telefoon (040) 247 33 30/<br />
247 29 61<br />
Telefax (040) 245 60 33<br />
Informatie over adverteren<br />
H&J Uitgevers<br />
Telefoon (010) 451 55 10<br />
Telefax (010) 451 53 80<br />
Medewerkers aan dit nummer<br />
Merijn van den Berg<br />
Chris van de Graaf<br />
Joep Huiskamp<br />
Corine Legdeur<br />
Paula van de Riet<br />
Cora van den Berg<br />
Foto’s en illustraties<br />
Ernst Bode<br />
Dick de Jager<br />
Vincent van den Hoogen<br />
OGC<br />
Bart van Overbeeke<br />
Rob Stork<br />
Basisvormgeving<br />
Proforma,<br />
grafisch ontwerp & advies, bno<br />
Vormgeving<br />
Onnink Grafische Comm. bv,<br />
Oudenbosch<br />
Druk<br />
E.M. de Jong, Baarle-Nassau<br />
Redactieadviesgroep<br />
Mr.drs. B.C. Donders<br />
Drs. W.F. Gaasendam<br />
Prof.dr.ir. G.M.W. Kroesen<br />
Ir. J. Schlangen<br />
Prof.dr.ir. H.C.A. van Tilborg<br />
Prof.dr. L.H.J. Verhoef<br />
Matrix wordt gemaakt door<br />
het Communicatie Service<br />
Centrum<br />
van de TU/e en verschijnt vier<br />
keer per jaar. Het blad wordt<br />
(na schriftelijk verzoek)<br />
kosteloos toegezonden aan<br />
TU/e-ingenieurs en aan <strong>een</strong><br />
scala van andere, externe<br />
relaties.<br />
Gehele of gedeeltelijke<br />
overname van artikelen uit<br />
Matrix is all<strong>een</strong> toegestaan<br />
na overleg met de redactie<br />
en met bronvermelding. Voor<br />
het gebruik van de foto’s of<br />
andere illustraties is toestemming<br />
van de maker nodig.<br />
Het eerstvolgende nummer<br />
van Matrix verschijnt<br />
in maart 2004.<br />
2<br />
ISSN 1380-247X<br />
M A T R I X / 4 / 2 0 0 3<br />
FOTO: BART VAN OVERBEEKE<br />
TU/e-CONGRESTIP<br />
Innovatieve bouwprocessen<br />
Herman Assink<br />
(22)<br />
Datum:<br />
18 maart 2004.<br />
Plaats:<br />
TU/e-auditorium.<br />
Inhoud:<br />
Dit lustrumsymposium van de ontwerpersopleiding ADMS<br />
(Architectural Design Management Systems) heeft als subtitel<br />
‘Overleven in laagconjunctuur door inzet van nieuwe strategieën’.<br />
De centrale vraag is hoe men binnen verslechterende<br />
economische omstandigheden verantwoord met risico’s omgaat,<br />
zonder de innovatie binnen bouw-ontwerpprocessen (zoals bijvoorbeeld<br />
voor het duurzaam bouwen) de das om te doen.<br />
Doelgroep:<br />
Bouwkundigen, architecten, onderzoekers, ontwerpers en ondernemers<br />
in <strong>een</strong> bouwkundige of civiele omgeving.<br />
Organisatie:<br />
Ontwerpersopleiding ADMS van de TU/e in samenwerking met<br />
Euroforum.<br />
Meer informatie:<br />
Mw. L. Lokker van Euroforum, tel. (040) 297 48 33.<br />
Inschrijven kan onder andere via www.adms.tue.nl.<br />
ingenieur-in-spe<br />
Derdejaars student Industrial Design. Is penningmeester van<br />
Tuna Ciudad de Luz. Heeft op het Ichthus College in Enschede<br />
gezeten.<br />
Toekomstig beroep: Ik wil ontwerper worden in <strong>een</strong> klein<br />
ontwerpbureau. Ik vind het contact met de uiteindelijke<br />
gebruiker van je product belangrijk.<br />
Leukste moment van het afgelopen jaar: Ik heb samen met<br />
<strong>een</strong> studiegenoot <strong>een</strong> korte tekenworkshop gegeven.<br />
Daardoor gingen de deelnemers meer met elkaar samenwerken.<br />
Beste TU/e-docent: Prof.dr. Lou Feijs, die elektrotechnische<br />
vakken geeft. Hij weet voor veel mensen tijd vrij te maken en<br />
geeft erg verhelderend les.<br />
Wat wil je graag veranderen: Beginnende studenten moeten<br />
eerder aanvoelen waar ze aan beginnen, zodat ze zeker zijn van<br />
hun studiekeuze en daardoor gemotiveerder en zelfstandiger.<br />
Favoriete muziek: Cake, The Police & The Red Hot Chili Peppers.<br />
Belangrijkste in je omgeving: Momenteel de Tuna Ciudad de<br />
Luz, <strong>een</strong> studentenvereniging die Spaanse muziek maakt. Hier<br />
besteed ik veel tijd aan en het zijn goede vrienden geworden.
Op de cover:<br />
Laboratoriumopstelling<br />
van<br />
<strong>batterij</strong>enonderzoek op<br />
de TU/e.<br />
Lees verder op pagina 16.<br />
Foto: Bart van Overbeeke<br />
4<br />
12<br />
26<br />
inhoud<br />
SAMENWERKING<br />
Het ontstaan van ziektes in beeld<br />
36<br />
38<br />
Stel je voor dat medici <strong>een</strong> tumor kunnen ontdekken nog voor de symptomen<br />
zich hebben geopenbaard. En dat ze dan precies op die plek <strong>een</strong><br />
medicijn kunnen toedienen. Toekomstmuziek? Niet meer, dankzij molecular<br />
imaging, <strong>een</strong> booming onderzoeksveld waar verschillende disciplines,<br />
instellingen en bedrijven in samenwerken.<br />
ONDERWIJS<br />
Studenten krijgen meer keuzemogelijkheden<br />
De student centraal. Daar gaat het om in de zogenaamde flexibele bachelor,<br />
<strong>een</strong> systeem waarbij studenten zelf <strong>een</strong> deel van hun opleiding invullen.<br />
Hoe het er precies uit gaat zien, wordt onderzocht aan de faculteit<br />
<strong>Technische</strong> Natuurkunde aan de TU/e.<br />
ONDERZOEK<br />
Onzichtbare en draadloze communicatie<br />
Met veel elektronica en kilometers kabel kan inmiddels veel worden gedaan.<br />
Maar we willen het breedbandig, met behoud van bewegingsvrijheid,<br />
draadloos, veilig en zonder elektronica en draadjes in het zicht. Hoe technici<br />
deze onzichtbare en draadloze omgeving vol met ‘communicatie-naarbehoefte’<br />
gaan maken, wordt onderzocht aan de faculteit Elektrotechniek.<br />
LOOPBAAN<br />
Ingenieur in rails. Bijna heel zijn werkzame leven brengt hij tot nu<br />
toe door in één van de meest besproken bedrijven van de afgelopen<br />
jaren: de NS. Maar deze oud-werktuigbouwkundestudent ziet het als<br />
<strong>een</strong> uitdaging <strong>een</strong> bijdrage te leveren aan het reizen per spoor. En<br />
hij geniet als hij vanuit zijn kantoor op Utrecht Centraal de treinen af<br />
en aan ziet rijden. Dr.Ir. Leo van Dongen over de NS, onderhoud, Het<br />
Huwelijk en onderhandelen met <strong>een</strong> miljard in de achterzak.<br />
CULTUUR<br />
Religie en levensbeschouwing. Praten over levensbeschouwing<br />
en religie is op de TU/e beslist g<strong>een</strong> taboe. Na de schokkende<br />
gebeurtenissen van ‘nine eleven’ is er op de universiteit niet all<strong>een</strong><br />
meer discussie met de moslims, ook vraagt menig student zich af<br />
waar de Nederlandse cultuur nu eigenlijk voor staat.<br />
en verder in dit nummer<br />
• TU/e in de pers / 7 • In gesprek met prof.dr Emile Aarts, wetenschapsdirecteur<br />
Philips Research / 8 • Nieuws bedrijfsleven / 11 • Van start, technostarters<br />
TU/e-origine / 14 • Nieuws over onderwijs / 15 • Nieuws over onderzoek<br />
/ 20 • Nieuws over continuing education / 21 • Prof.ir. Jouke Post, hoogleraar<br />
Bouwtechnisch ontwerpen /22 • Ontwerper in opleiding / 31 • Scheiden bij de<br />
bron / 32 • Nieuws over ontwerpen / 35 • Willem van Einthoven, alumnivereniging<br />
van Biomedische Technologie / 40 • Op stage, TU/e-student in buitenland / 41 •<br />
Agenda en servicerubriek / 42<br />
M A T R I X / 4 / 2 0 0 3<br />
3
SAMENWERKING<br />
Het ontstaan van<br />
ziektes in beeld<br />
Stel je voor dat medici <strong>een</strong> tumor kunnen ontdekken nog voor de symptomen<br />
zich hebben geopenbaard. En dat ze dan precies op die plek <strong>een</strong> medicijn<br />
kunnen toedienen. En dat ze al na enkele dagen kunnen zien of de behandeling<br />
werkt. Toekomstmuziek? Niet meer, dankzij molecular imaging, <strong>een</strong> booming<br />
onderzoeksveld waar verschillende disciplines, instellingen en bedrijven in<br />
samenwerken. Zo ook de TU/e, de <strong>Universiteit</strong> Maastricht, Philips Medical<br />
Systems en Organon.<br />
4 M A T R I X / 4 / 2 0 0 3
‘Ik vergelijk de opkomst van molecular<br />
imaging met de revolutie die de computer<br />
heeft veroorzaakt in de jaren zestig.’ Dr.<br />
Sjaak Deckers van Philips Medical Systems<br />
(PMS) raakt gelijk enthousiast als hij over<br />
zijn vakgebied begint. ‘De zieners uit die<br />
tijd voorspelden dat er over tien, twintig<br />
jaar heel veel veranderd zou zijn. Diezelfde<br />
gedrevenheid zie je nu in het veld van<br />
molecular imaging. De komende tien jaar<br />
zal er ontzettend veel gebeuren, met <strong>een</strong><br />
grote impact op de gezondheidszorg.’<br />
‘Medici hebben al veel ziekteprocessen<br />
ontrafeld’, vult prof.dr. Klaas Nicolay aan.<br />
Hij is hoofd van de groep Biomedische<br />
NMR aan de faculteit Biomedische Technologie<br />
(BMT) van de TU/e. ‘Ze gaan<br />
daarbij steeds meer naar het ontstaan van<br />
ziektes kijken. Molecular imaging is <strong>een</strong><br />
middel om de ziekteprocessen op moleculair<br />
niveau zichtbaar te maken. De laatste<br />
jaren is dit onderzoek in <strong>een</strong> stroomversnelling<br />
geraakt, mede door grote vorderingen<br />
in veel verschillende vakgebieden.<br />
Het onderzoek is vooral gericht op kanker<br />
en hart- en vaatziektes - de twee meest<br />
voorkomende doodsoorzaken in het westen<br />
- en neurologische aandoeningen als<br />
Alzheimer en Parkinson.’<br />
Molecular imaging brengt het ziekteproces<br />
dus in <strong>een</strong> heel vroeg stadium in<br />
beeld. ‘Kanker bijvoorbeeld begint met <strong>een</strong><br />
aantal fouten in <strong>een</strong> cel’, legt Deckers uit.<br />
‘Voorh<strong>een</strong> werkten medici met traditionele<br />
medische afbeeldingstechnieken, waarmee<br />
ze <strong>een</strong> gezwel pas konden zien als <strong>een</strong><br />
raar plekje van <strong>een</strong> paar millimeters op<br />
bijvoorbeeld <strong>een</strong> röntgenfoto. Met molecular<br />
imaging kunnen we al veel eerder<br />
Prof.dr.<br />
Klaas Nicolay<br />
onderzoekt<br />
ziekteprocessen<br />
op moleculair<br />
niveau.<br />
MOLECULAR IMAGING, EEN BOOMING<br />
ONDERZOEKSGEBIED<br />
Met <strong>een</strong> MRI-scan<br />
kunnen weefsels<br />
zichtbaar gemaakt<br />
worden.<br />
individuele processen in de cel aanwijzen<br />
waar het mis is.’<br />
Dat kan door het inspuiten van <strong>een</strong> specifiek<br />
stofje, <strong>een</strong> contrastvloeistof. Dat<br />
wordt door het bloed rondgepompt en<br />
hecht zich aan de afwijkende cellen die<br />
afgebeeld moeten worden. Het stofje, en<br />
daarmee de beoogde cellen, kunnen dan<br />
vervolgens zichtbaar worden gemaakt met<br />
verschillende imaging technieken.’<br />
Dertigduizend genen<br />
Er zijn tot nu toe enkele tientallen contrastvloeistoffen<br />
ontwikkeld, die zich<br />
hechten aan verschillende soorten cellen.<br />
‘Een mens heeft ongeveer dertigduizend<br />
genen, die de codes bevatten van zo’n 250<br />
duizend eiwitten’, legt Deckers uit. ‘Daar<br />
kan allemaal iets mis mee zijn, maar we<br />
kunnen natuurlijk niet 250 duizend contrastvloeistoffen<br />
maken. Daarom werken<br />
we met componenten van stofjes, zeg<br />
maar moleculaire legoblokjes. Die kunnen<br />
we variëren afhankelijk van de component<br />
van het ziekteproces dat we bloot willen<br />
leggen.’<br />
Om de contrastvloeistoffen in het lichaam<br />
zichtbaar te maken zijn er verschillende<br />
afbeeldingstechnieken. Denk aan röntgen/CT,<br />
ultrasound, magnetic resonance<br />
imaging (MRI) of nuclear imaging. ‘Er is<br />
nog g<strong>een</strong> ideale techniek gevonden’, zegt<br />
M A T R I X / 4 / 2 0 0 3<br />
5
Dr. Sjaak Deckers: ‘De oorspronkelijke fout in <strong>een</strong><br />
gen opsporen en repareren is echt spectaculair.’<br />
Deckers, ‘iedere techniek heeft z’n voor- en<br />
nadelen. Met <strong>een</strong> MRI-scan kun je zachte<br />
weefsels prachtig zichtbaar maken. Niet<br />
voor niets is de Nobelprijs voor de Geneeskunde<br />
dit jaar uitgereikt aan onderzoekers<br />
in dit veld. De MRI-beelden hebben <strong>een</strong><br />
goede resolutie, maar de gevoeligheid is<br />
niet geweldig. De radioactieve stofjes voor<br />
nuclear imaging zijn veel gevoeliger, maar<br />
moeilijk om te maken, en de resolutie van<br />
de beelden is minder dan bij MRI. CT of<br />
röntgenstraling levert ook hele scherpe<br />
plaatjes op, maar de straling is schadelijk,<br />
en het is moeilijk om de contrastvloeistoffen<br />
af te beelden. Ultrasound is <strong>een</strong> stuk<br />
goedkoper, maar heeft ook <strong>een</strong> beperkte<br />
beeldkwaliteit.’<br />
Het bijzondere voordeel van ultrasound<br />
is dat je <strong>een</strong> geneesmiddel in de contrastvloeistof<br />
kunt m<strong>een</strong>emen en dit kunt<br />
laten exploderen in het lichaam, precies<br />
op de plaats des onheils. ‘Daarmee sla je<br />
twee vliegen in één klap. Theragnostic<br />
wordt dat al genoemd, diagnose en therapie<br />
tegelijk. Dat is <strong>een</strong> mooi doel dat we<br />
nastreven’, aldus Deckers. ‘De volgende<br />
stap, gentherapie, is echt spectaculair: de<br />
oorspronkelijke fout in <strong>een</strong> gen opsporen<br />
en repareren. Met molecular imaging<br />
zouden we kunnen controleren of dit goed<br />
verlopen is. Bij patiënten met taaislijmziekte<br />
bijvoorbeeld is er sprake van één<br />
6 M A T R I X / 4 / 2 0 0 3<br />
FOTOS: BART VAN OVERBEEKE<br />
foutje op één van de vele genparen in het<br />
menselijk lichaam. De holy grail van veel<br />
onderzoekers is precies dit foute gen te<br />
kunnen repareren.’<br />
Nicolay voegt toe: ‘Ook om het effect van<br />
<strong>een</strong> behandeling te zien is molecular imaging<br />
<strong>een</strong> goed middel. Na <strong>een</strong> chemotherapie<br />
bijvoorbeeld kan de dokter al na <strong>een</strong><br />
paar dagen zichtbaar maken of de kankercellen<br />
afsterven en of de therapie succesvol<br />
zal zijn. Normaal moet <strong>een</strong> patiënt<br />
daar maanden op wachten.’<br />
Niet all<strong>een</strong><br />
Molecular imaging is <strong>een</strong> heel multidisciplinair<br />
vakgebied. ‘Drie traditionele disciplines<br />
zijn erbij betrokken’, legt Nicolay<br />
uit. ‘In de eerste plaats is dat biologie en<br />
geneeskunde, die aangeven welke moleculaire<br />
component <strong>een</strong> sleutelrol speelt<br />
in het ziekteproces. Ten tweede is dat<br />
scheikunde en biomedische technologie,<br />
waar de contraststoffen gemaakt worden<br />
die <strong>een</strong> specifieke interactie aangaan met<br />
de componenten die je wilt afbeelden.<br />
En tenslotte het veld van imaging, om de<br />
afbeeldingstechnieken te optimaliseren,<br />
kwantitatief en kwalitatief. Uit ieder beeld<br />
moet ten slotte betrouwbare informatie af<br />
te leiden zijn.’<br />
Onderlinge samenwerking, in de vorm<br />
van afstemming van de verschillende<br />
vakgebieden, bestaat al langer. Iedere<br />
discipline doet onderzoek op zijn eigen<br />
gebied, maar de uitkomsten worden aan<br />
de ander doorgegeven. ‘Dit onderzoek kun<br />
je gewoon niet all<strong>een</strong> doen’, aldus Nicolay.<br />
‘Samenwerking is bovendien nodig omdat<br />
er wereldwijd al grootschalig onderzoek<br />
naar molecular imaging wordt gedaan.<br />
Vooral de Verenigde Staten zijn groot hierin.<br />
Daar zijn zeker vijf universiteiten die<br />
er voor miljoenen dollars speciale centra<br />
voor hebben ingericht.’<br />
Een officiële samenwerking ontstond eerder<br />
dit jaar in de vorm van <strong>een</strong> consortium<br />
tussen de faculteit BMT, Philips Medical<br />
Systems, de <strong>Universiteit</strong> van Maastricht<br />
(UM) en geneesmiddelenfabrikant Organon.<br />
‘Dat was vanwege de subsidieaanvraag<br />
uit de pot van aardgasbaten. Binnenkort<br />
horen we of we mogen rekenen<br />
op de miljoenen euro’s die we hebben<br />
aangevraagd.’<br />
Het consortium zal zich specifiek richten<br />
op hart- en vaatziektes. Bij BMT gaat het<br />
onderzoek vooral over de ontwikkeling<br />
van contrastmiddelen en MRI-technieken<br />
voor molecular imaging. ‘Voor onze faculteit<br />
is molecular imaging <strong>een</strong> belangrijk<br />
speerpunt’, vertelt Nicolay. ‘Het is in al<br />
onze divisies terug te vinden. Er zullen op<br />
termijn zo’n dertig AIO’s mee bezig zijn,<br />
inclusief die van Maastricht.’
Een voorbeeld van de bijdrage van BMT<br />
aan de samenwerking is het onderzoek<br />
naar aderverkalking. ‘We proberen de<br />
ontstekingsprocessen daarvan in <strong>een</strong><br />
heel vroeg stadium in beeld te krijgen.<br />
Daarvoor werken we sinds kort met proefdiermodellen.<br />
Er mogen g<strong>een</strong> proeven op<br />
mensen gedaan worden. Daarom wordt<br />
molecular imaging op proefdieren en op<br />
cellijnen getest. Dat zijn gekweekte menselijke<br />
cellen die echt in leven kunnen<br />
worden gehouden. Het onderzoek met<br />
proefdieren staat nog helemaal aan het<br />
begin, maar de testen in de cellijnen zijn<br />
tot nu toe veelbelovend.’<br />
Klinische druk<br />
BMT heeft veel interactie met onderzoekers<br />
van het Cardiovascular Research<br />
Institute Maastricht (Carim) van de UM.<br />
‘Hun rol is vooral het genereren van vragen<br />
vanuit medische hoek’, zegt Nicolay.<br />
‘Ze geven aan wat er binnen <strong>een</strong> ziekteproces<br />
belangrijk is om af te beelden. En<br />
TU/e in de pers<br />
‘UNIVERSITAIR ONDERZOEK<br />
NAAR MICRO-ELEKTRONICA HAD<br />
GEEN WETENSCHAPPELIJK NUT.’<br />
Prof.dr. JOCHEN JESS,<br />
emeritus hoogleraar faculteit<br />
Elektrotechniek, in het artikel<br />
‘De godfather van CAD’, in<br />
het TECHNISCH WEEK-<br />
BLAD van 17 oktober 2003.<br />
‘ELKE WERKPLEK MOET STRAKS<br />
INVESTEREN IN EXTRA LICHT,<br />
EEN RELATIEF KLEINE INVESTE-<br />
RING DIE VEEL OPBRENGT.’<br />
Prof.dr. TON BEGEMANN,<br />
hoogleraar Praktische verlichtingskunde<br />
in het artikel<br />
‘Nieuwe tl-buis tegen indutten<br />
in tijd van baas’, in de<br />
TELEGRAAF van 14 oktober<br />
2003.<br />
‘DE NIEUWE TELECOMWET IS<br />
EEN BORDUURWERK MET ALS<br />
BASIS DE OUDE WET WAAROVER<br />
DE NIEUWE HEEN IS<br />
GEWEVEN.’<br />
Prof.mr.dr. JAN SMITS,<br />
hoogleraar Recht en Techniek,<br />
in het artikel ‘TU/e-hoogleraar<br />
Smits: nieuwe telecomwet<br />
is fröbelwerk’, in het<br />
EINDHOVENS DAG-<br />
BLAD van 19 september 2003.<br />
‘THE STUDENTS ARE SO WELL<br />
TRAINED THAT SOME PROFES-<br />
SORS FIND IT HARD TO GRASP<br />
WHAT THEIR RESEARCH IS ABOUT.’<br />
Dr.ir. FONS SAUREN, opleidingsdirecteur<br />
Biomedische<br />
Technologie, in het artikel<br />
‘Europe chips in for training’,<br />
ze laten ons weten waar de prioriteiten<br />
liggen. Zo zit er voortdurend klinische<br />
druk achter het onderzoek. Wij laten er<br />
dan vervolgens onze technologische kennis<br />
op los.’<br />
De UM heeft altijd veel aandacht gehad<br />
voor onderzoek naar hart- en vaatziektes.<br />
Er zijn al fraaie resultaten gehaald, bijvoorbeeld<br />
in het onderzoek naar celdood<br />
in het hart. ‘Er is onlangs <strong>een</strong> proefschrift<br />
hierover verschenen’, zegt prof.dr. Jos<br />
Smits van Farmacologie (UM). ‘We hebben<br />
al veel ervaring met onderzoek naar<br />
ischemische hartziektes, dat wil zeggen<br />
ziektes ontstaan door <strong>een</strong> afsluiting van<br />
het bloedvat, meestal <strong>een</strong> slagader. Het<br />
onderzoek binnen de huidige samenwerking<br />
sluit aan op wat wij al jaren doen.’<br />
Philips Medical Systems op haar beurt<br />
begeeft zich op haar klassieke terrein:<br />
imaging. PMS maakt al jaren apparaten<br />
waarmee je dingen in het lichaam<br />
zichtbaar kunt maken, zoals MRI-scanners,<br />
nucleaire camera’s en ultrasound<br />
berichten uit landelijke en regionale bladen<br />
in NATURE, vol. 425 van 18<br />
september 2003.<br />
‘ELKE VORM VAN DUURZAME<br />
ENERGIE IS DE MOEITE VAN HET<br />
ONDERZOEKEN WAARD.’<br />
Prof.dr. NIEK LOPES<br />
CARDOZO, hoogleraar<br />
aan de faculteit <strong>Technische</strong><br />
Natuurkunde, in het artikel<br />
‘G<strong>een</strong> voetbal maar kernfusie’,<br />
in de VOLKSKRANT<br />
van 8 november 2003.<br />
‘NET ALS DE DECANEN HECHT<br />
HET CVB VEEL WAARDE AAN DE<br />
VERWEVENHEID VAN ONDER-<br />
ZOEK EN ONDERWIJS.’<br />
Ing. AMANDUS LUNDQVIST,<br />
voorzitter CvB, in het artikel<br />
instrumenten. Vanwege de verwachte<br />
impact van molecular imaging op de<br />
gezondheidszorg heeft Philips besloten<br />
veel te investeren op dit gebied. PMS wil<br />
zich vooral richten op de verbetering en<br />
ontwikkeling van imaging technieken en<br />
nieuwe apparaten.<br />
De samenwerkende partijen hebben hoge<br />
verwachtingen van het onderzoek.<br />
Deckers: ‘Er zitten momenteel zo’n dertig<br />
contrastmiddelen in de laatste testfase. De<br />
komende jaren zullen er tientallen middelen<br />
vrijgegeven worden, daar ben ik van<br />
overtuigd.’<br />
Nicolay heeft zijn hoop gevestigd op de<br />
grote pot met subsidie. ‘Als die er niet<br />
komt, gaat het onderzoek hier op de TU/e<br />
op veel kleinere schaal verder, daar zit<br />
niks anders op. Maar als we de subsidie<br />
krijgen, kunnen we echt groot worden.<br />
Ik verwacht dat er veel uit zal komen, dat<br />
het heel belangrijk gaat worden voor de<br />
gezondheidszorg. En dat is toch de belangrijkste<br />
drijfveer voor ons onderzoek.’<br />
FOTO: BART VAN OVERBEEKE<br />
Dr.ir. Fons Sauren<br />
‘CvB wijst Twents model ook<br />
af’, in de CURSOR van 13 november<br />
2003.<br />
M A T R I X / 3 / 2 0 0 3 7
Emile Aarts<br />
is deeltijdhoogleraar<br />
aan<br />
de TU/e.<br />
8<br />
IN GESPREK<br />
FOTO’S: BART VAN OVERBEEKE<br />
EMILE AARTS,<br />
WETENSCHAPSDIRECTEUR<br />
BIJ PHILIPS RESEARCH<br />
‘Ik geloof geloof écht in deze<br />
nieuwe wereld’<br />
Met Ambient Intelligence lijkt <strong>een</strong> vakgebied te zijn ontstaan dat ver over de<br />
grenzen van de traditionele ingenieur h<strong>een</strong> gaat. Een prikkelende wereld voor prof.<br />
dr. Emile Aarts, Scientific Program Manager (wetenschapsdirecteur) bij Philips<br />
Research en als hoogleraar verbonden aan de faculteit Wiskunde en Informatica.<br />
Deze oprichter van HomeLab staat met twee benen in ‘zijn’ nieuwe wereld.<br />
‘Ambient Intelligence is <strong>een</strong> hot topic, zelfs zo hot dat het<br />
in het Innovatieplatform van Balkenende <strong>een</strong> rol speelt.<br />
Aan de andere kant is het mede bepalend in de toekomst<br />
van de High Tech Campus, en uiteraard in de relatie met<br />
onze ‘zusteruniversiteit’, de TU/e. We noemen de universiteit<br />
zo omdat het de intimiteit tussen ons aangeeft. We<br />
zijn heel blij dat ook de TU/e dit onderwerp als speerpunt<br />
van onderzoek heeft gekozen.’<br />
M A T R I X / 4 / 2 0 0 3<br />
Het is politiek meestal niet verstandig om te spreken<br />
over datgene waar je vol van bent, zei Aarts nog aan het<br />
begin van het interview. Maar als het om zijn troetelkindje<br />
Ambient Intelligence gaat, lapt hij deze wijsheid aan zijn<br />
laars. Met <strong>een</strong> twinkeling in zijn ogen en achteroverleunend<br />
in zijn stoel op de vijfde verdieping van het kantoor<br />
op de High Tech Campus legt hij uit: ‘Het begon met <strong>een</strong><br />
aantal observaties die we vijf, zes jaar geleden deden. Op
de eerste plaats is er in de technologie <strong>een</strong> ontwikkeling<br />
die bekend staat als de Wet van Moore. Iemand van Intel<br />
becijferde in de jaren zeventig dat de ontwikkelingen<br />
zodanig zijn dat de integratiedichtheid van elektronica op<br />
<strong>een</strong> chip elke achttien maanden verdubbelt. Dat is nog<br />
steeds zo. En het blijkt ook op te gaan voor de bandbreedte<br />
bij communicatie en de hoeveelheid geheugen op <strong>een</strong><br />
chip. Het energieverbruik wordt sinds kort gehalveerd in<br />
zo’n zelfde termijn.<br />
De belangrijkste observatie was echter dat elektronica<br />
inmiddels zo klein en krachtig kan worden gemaakt dat je<br />
het kunt laten opgaan in de omgeving van mensen. In je<br />
kleding, in de muren, in het meubilair, in je auto – overal<br />
waar je het wil kan elektronica worden opgeborgen en<br />
kan software bewerkingen uitvoeren die iets slims of iets<br />
aardigs voor de mens betekenen.’<br />
Bungeejump-touw<br />
Technologie kan ons kortom heel veel leveren. Maar wat<br />
willen we? ‘Dat is wel <strong>een</strong>s verwoord als dat mensen<br />
bereid zijn heel veel te investeren in belevenissen. Denk<br />
aan de vakantie-industrie, de vermaakindustrie, maar ook<br />
het uiten van creativiteit en zelfexpressie. Mensen hechten<br />
ook veel waarde aan het met elkaar in contact staan,<br />
het hebben van <strong>een</strong> goed gevoel en het hebben van <strong>een</strong><br />
belevenis. Ik herken mezelf ook wel in dat beeld. Je zult<br />
me niet aan bungeejump-touw zien hangen, maar van<br />
kunstuitingen op het gebied van nieuwe media kan ik<br />
enorm genieten. Daar geef ik ook geld aan uit.’<br />
De volgende stap was het koppelen van behoeften en<br />
technologische mogelijkheden. Een proces waarmee Philips<br />
in volle gang is. ‘We willen de technologische kant, de<br />
mogelijkheid om intelligentie te integreren in kantoren,<br />
publieke ruimtes, huis en auto, en de menselijke kant bij<br />
elkaar brengen. De omgeving merkt de mens op en past<br />
zich aan. We werken aan <strong>een</strong> omgeving waar technologie<br />
zich op de achtergrond bevindt, vaak onzichtbaar, maar<br />
die wel die functionaliteit en sfeer creëert waar de gebruiker<br />
op dat moment behoefte aan heeft. Van deze wereld<br />
hebben we besloten dat we hem aan de mensen willen<br />
aanreiken. We hebben het tot Ambient Intelligence,<br />
omgevingsintelligentie, gedoopt.’<br />
Aarts: ‘De Europeaan loopt<br />
niet zo warm voor technologie,<br />
maar wel voor sociale<br />
contacten, expressiviteit of<br />
het bewaren van cultureel<br />
erfgoed.’<br />
Europese Commissie<br />
Om dit te bereiken volgt Philips <strong>een</strong> tweesporenbeleid<br />
zoals de wetenschapper zegt. ‘Enerzijds moet het voor de<br />
firma leiden tot <strong>een</strong> nieuwe visie op consumentenelektronica.<br />
Dat betekent het evangeliseren van je ideeën. We<br />
hebben er ook in vroeg stadium Philips Design bij betrokken<br />
omdat zij <strong>een</strong> hele mooie kijk op dingen hebben.<br />
Het tweede spoor is de conclusie dat je dit in de wereld<br />
niet all<strong>een</strong> kan doen. Daarom is het als open initiatief<br />
gelanceerd.<br />
We zijn met de Europese Commissie gaan praten, waar<br />
we dit concept, waarbij de mens centraal staat, als typisch<br />
Europees hebben aangereikt. In Amerika zou je met<br />
defensie of economische voordelen veel beter scoren. In<br />
Azië zou je ver komen met <strong>een</strong> arbeidsproductiviteitgroei<br />
dankzij technologie. In Europa is dat anders. De Europeaan<br />
loopt eigenlijk helemaal niet zo warm voor technologie,<br />
maar wel voor sociale contacten, expressiviteit of het<br />
bewaren van cultureel erfgoed. Dit is onderzocht in <strong>een</strong><br />
studie waarbij wereldwijd 14.000 mensen zijn geïnterviewd.’<br />
De EU bleek op dat moment op zoek naar <strong>een</strong> nieuw<br />
thema voor onderzoekssubsidies. Het resultaat is dat er in<br />
de komende jaren 3,7 miljard euro in dit gebied zal worden<br />
geïnvesteerd. Dit gebeurt onder de naam Ambient<br />
Intelligence. ‘Dat is dus <strong>een</strong> relatief succes te noemen.<br />
Maar het geeft ook verantwoordelijkheid, omdat het belastinggeld<br />
is uit de zak van Europeanen.’<br />
Gericht op de mens<br />
Uit de mond van Aarts klinkt het bijna magisch: Ambient<br />
Intelligence. En dat moet het ook <strong>een</strong> beetje zijn. Het<br />
is ver weg, maar ook dichtbij. Het is de techniek van<br />
morgen, maar kan vandaag al gemaakt worden. Het is<br />
de paradox van hightech. Maar bovenal is de technologie<br />
M A T R I X / 4 / 2 0 0 3 9
1 0<br />
IN GESPREK<br />
gericht op de mens. ‘Het centraal stellen van de mens zit<br />
in dit bedrijf verankerd. Dat was al zo bij Anton en Gerard.<br />
Altijd hebben we gezocht naar toepassingen die nuttig<br />
waren voor mensen. Maar ook het hele sociale beleid<br />
eromh<strong>een</strong> met de huisvesting van werknemers en hun<br />
leven buiten het bedrijf draaide om de mens.’<br />
Ook Philips Research richt zich als instelling steeds meer<br />
op de mens. ‘We hebben ons heel lang afgesloten van de<br />
buitenwereld. Dat was niet goed. Ik spreek met studenten<br />
die hier nog nooit zijn geweest en die niet <strong>een</strong>s weten<br />
waar deze campus ligt. We hebben de mentaliteit gehad<br />
om zo weinig mogelijk naar buiten te brengen. Dat beleid<br />
is volledig omgegooid en nu laten we alles naar buiten<br />
gaan. Dat is <strong>een</strong> goede ontwikkeling.’<br />
Intelligente spiegel<br />
Eén van de eerste producten die uit HomeLab (<strong>een</strong> huisvan-de-toekomst<br />
op het terrein van de High Tech Campus<br />
waar nieuwe technologieën worden gemaakt en getest<br />
door proefpersonen) is gekomen is <strong>een</strong> intelligente spiegel.<br />
Deze wordt al in Amerika aan <strong>een</strong> grote hotelketen<br />
geleverd. ‘Een hotelkamer is vaak klein. Mensen willen er<br />
<strong>een</strong> tv, maar dat is <strong>een</strong> grote zwarte doos. Als je <strong>een</strong> plat<br />
beeldscherm hebt dat je aan de muur kunt hangen, dan<br />
bespaar je veel ruimte. Maar als de tv uit staat, is het <strong>een</strong><br />
groot zwart gat. Wanneer het dan <strong>een</strong> spiegel is, dan voegt<br />
dat wat toe aan de sfeer in <strong>een</strong> kamer. Op deze spiegels<br />
komen veel grappige varianten. Wij zijn bijvoorbeeld<br />
bezig met <strong>een</strong> spiegel op het toilet. Hierop kun je informatie<br />
van het huisgezin zien of je laat er <strong>een</strong> boodschap<br />
voor de bewoners van het huis achter.’<br />
Technologie dus, die gewoon leuk is. Het is bijna vloeken<br />
in de kerk. Vaak wordt gedacht in andere kwalificaties om<br />
met technologie aan de slag te gaan. Zoals economische<br />
vooruitgang of uiterst nuttige toepassingen op het gebied<br />
van gezondheid en welzijn. ‘Ja, ik geloof wel dat, buiten<br />
de game-industrie, het feit dat technologie gewoon leuk<br />
is, is onderbelicht. Dat komt omdat het veel geld kost<br />
M A T R I X / 4 / 2 0 0 3<br />
Emile Aarts: ‘We hebben de<br />
mentaliteit gehad om zo weinig<br />
mogelijk naar buiten te brengen.<br />
Dat is nu volledig omgegooid.’<br />
iets te ontwikkelen en dit dus gerechtvaardigd moet zijn.<br />
Producten zie je daarom vaak eerst in <strong>een</strong> professionele<br />
omgeving. Pas als blijkt dat ze goedkoop kunnen worden<br />
geproduceerd en de consument ze echt wil hebben, worden<br />
ze breder geïntroduceerd. Deze cycli worden overigens<br />
steeds korter.’<br />
Meerdere malen per week loopt Aarts door het HomeLab,<br />
de verwezenlijking van de Ambient Intelligence-droom.<br />
‘Als ik daar ben, denk ik soms: verdorie, er moeten meer<br />
nieuwe dingen worden getoond, de innovatiesnelheid is<br />
te laag. Ik ben daarin gewoon ongeduldig. Maar áls er<br />
iets nieuws is, kan ik daar heel enthousiast over worden.<br />
Recent hebben we in de badkamer nieuwe concepten<br />
rond licht geïnstalleerd. Dat is geweldig. Een badkamer<br />
is <strong>een</strong> heel privé plekje waar mensen met zichzelf bezig<br />
zijn. Met licht kun je dan heel veel doen. We hebben <strong>een</strong><br />
spiegel gemaakt die in staat is om je er mooier te laten<br />
uitzien. Je eigenwaarde neemt hierdoor toe. Je kunt zeggen:<br />
we maken onszelf daarmee maar iets wijs. Anderzijds<br />
functioneer je zo goed als je eigenwaarde dit toelaat.<br />
Iets anders is de badkuip waarin je in schijnwerpers van<br />
licht kunt zitten. Dat is heel glamorous. Dat vind ik erg<br />
leuk. Ik hoef zelf niet in de schijnwerpers, maar ik zie<br />
voor mijzelf wel sfeerverlichting in de badkamer.’<br />
Aan lager wal geraakt<br />
Voor HomeLab wordt gezocht naar <strong>een</strong> nieuw soort ingenieur.<br />
‘We kwamen tot de conclusie dat we moeten werken<br />
in multidisciplinaire teams. Niet <strong>een</strong> team met <strong>een</strong><br />
psycholoog, <strong>een</strong> wiskundige en elektrotechnicus, maar<br />
juist mensen die dat allemaal hebben en die met elkaar<br />
kunnen praten en elkaar begrijpen. We zochten dus naar<br />
de wiskundige die in het weekend in <strong>een</strong> band speelt,<br />
of de industrieel ontwerper die precies weet hoe de programmeertaal<br />
html in elkaar zit. En die mensen zijn er<br />
opmerkelijk veel. De faculteit Industrial Design ligt heel<br />
dicht bij wat wij zoeken, we waren er om die reden heel<br />
blij mee dat ze werd opgericht. De eerste studenten zijn<br />
al in HomeLab geweest waar ze hebben gekeken naar de<br />
interactieve spiegels.’<br />
Aarts zegt zijn beperkingen te kennen, maar lijkt desalniettemin<br />
heel hongerig naar nieuwe kennis en toepassingen.<br />
‘Ik ben van origine theoretisch fysicus. Ik ben<br />
in mijn huidige functie dus aan lager wal geraakt, zoals<br />
mijn vrienden dat noemen. Ook de psychologische kant<br />
van technologie is niet mijn vakgebied en ik heb het daarom<br />
wel <strong>een</strong>s fout, dat geef ik ruiterlijk toe. Maar ik geloof<br />
écht in de nieuwe wereld van Ambient Intelligence.’
edrijfsleven<br />
nieuws<br />
TU/e-HOOGLERAAR WINT<br />
KONINKLIJKE/SHELL PRIJS<br />
Prof.dr. Niek Lopes Cardozo, hoogleraar aan de<br />
faculteit <strong>Technische</strong> Natuurkunde heeft in november<br />
de Koninklijke/Shell prijs 2003 ontvangen.<br />
Lopes Cardoza heeft de prijs, honderdduizend<br />
euro en <strong>een</strong> beeldje, gekregen voor zijn werk op<br />
het gebied van plasmafysica en kernfusie bij het<br />
FOM-instituut voor Plasmafysica in Nieuwegein.<br />
De jury van de Shell prijs roemt Lopes Cardozo’s<br />
inzet om met de ‘Fusion Read Show’ middelbare<br />
scholieren bewust te maken van de energieproblematiek.<br />
De onderzoeker wil met de show laten<br />
zien wat kernfusie is en jongeren met kleine<br />
proefjes enthousiast maken voor natuurkunde.<br />
NEW VENTURE<br />
De oprichters van Mammoth Foundations BV,<br />
<strong>een</strong> beginnend bedrijf gericht op <strong>een</strong> nieuwe<br />
manier voor het maken van funderingen, zijn<br />
onlangs in de prijzen gevallen bij de ondernemingsplanwedstrijd<br />
New Venture, <strong>een</strong> competitie<br />
die zich richt op beginnende bedrijven.<br />
Voorwaarde om te mogen deelnemen is dat de<br />
onderneming iets nieuws op de markt brengt<br />
ofwel op <strong>een</strong> nieuwe manier inspeelt op <strong>een</strong><br />
bestaande behoefte. Een eis waaraan Mammoth<br />
Foundations ruim voldoet. De ondernemers<br />
in spé, Martijn van den bouwhuijsen en Twan<br />
Hendriks, ontvingen <strong>een</strong> bedrag van vijfduizend<br />
euro. Bij de innovatieve funderingswijze van<br />
Mammoth Foundations is veel minder mankracht<br />
nodig dan bij de huidige funderingstechnieken.<br />
En het resultaat is ook nog nauwkeuriger. De<br />
kosten zijn lager en het leggen van het fundament<br />
gaat sneller.<br />
SUPRAPOLIX<br />
Enkele maanden geleden werd het één jaar oude<br />
bedrijf Suprapolix in Londen gehuldigd als de<br />
meest veelbelovende spin-off van <strong>een</strong> Europese<br />
universiteit.Suprapolix BV is voortgekomen uit<br />
de onderzoeksgroep van prof.dr. Bert Meijer,<br />
hoogleraar Macromoleculaire en Organische<br />
Chemie bij de faculteit Scheikundige Technologie<br />
van de TU/e. Het doel van Suprapolix is om de<br />
kennis die men heeft ontwikkeld op het gebied<br />
van supramoleculaire polymeren (kunststof)<br />
commercieel te vermarkten. Suprapolix werkt<br />
nauw samen met de TU/e en DSM. Het product<br />
dan Suprapolix op de markt wil brengen, heet<br />
SupraB. SupraB is bedoeld om materiaalei-<br />
Prof.dr. Niek Lopes Cardozo.<br />
genschappen van bepaalde kunststoffen te<br />
optimaliseren. Daarbij moet gedacht worden aan<br />
bijvoorbeeld coatings of shampoo. Suprapolix<br />
gaat het materiaal niet zelf produceren, maar<br />
stelt haar kennis en expertise ter beschikking om<br />
bedrijven te helpen SupraB in hun productieproces<br />
in te passen.<br />
BEDRIJVEN GEZOCHT<br />
De Systeem Architectuur en Netwerk (SAN)groep<br />
van de TU/e heeft <strong>een</strong> project uitgevoerd<br />
waarmee technieken worden ontwikkeld om<br />
analyses van software-ontwerpen uit te voeren.<br />
De technieken richten zich op ontwerpen die beschreven<br />
zijn in de Unified Modelling Language<br />
(UML). Voor <strong>een</strong> software-ontwerp berekent <strong>een</strong><br />
tool in korte tijd <strong>een</strong> aantal kengetallen die inzicht<br />
geven in de kwaliteit dit ontwerp. Een voorbeeld<br />
van zo’n kengetal is het aantal inconsistenties<br />
dat in het ontwerp is aangetroffen. Deze<br />
Ondernemen en Technologie<br />
FLEXIBELE MULTIMEDIA EN INNOVATIES<br />
FOTO: ERNST BODE<br />
analyse van <strong>een</strong> ontwerp voorspelt de kwaliteit<br />
van het uiteindelijke systeem. Bij enkele bedrijven<br />
is reeds <strong>een</strong> aantal analyses uitgevoerd<br />
op behoorlijk grote ontwerpen. Per 1 november<br />
2003 is <strong>een</strong> vervolgproject gestart om deze<br />
bevindingen verder uit te werken. De SAN-groep<br />
(contactpersoon dr. Michel Chaudron) is hiervoor<br />
naarstig op zoek naar bedrijven die UMLontwerpen<br />
ter analyse beschikbaar willen stellen.<br />
Voor meer informatie over het onderzoek of<br />
deelname hieraan, kunt u contact opnemen met<br />
dr. Michel Chaudron, tel. 040-2474449/2478309<br />
of e-mail m.r.v.chaudron@tue.nl.<br />
Kijk op: www.win.tue.nl/~mchaudro.<br />
HOOGWAARDIGE KENNISTRANS-<br />
FER NAAR MKB<br />
Het Embedded Systems Institute, waarvan de<br />
TU/e <strong>een</strong> van de oprichters is, en de Brabantse<br />
Ontwikkelings Maatschappij (BOM) slaan de<br />
handen in<strong>een</strong> om de opgedane kennis uit projecten<br />
ter beschikking te stellen aan het MKB.<br />
De BOM promoot de innovatieve kracht van het<br />
MKB in Noord-Brabant en ziet het vakgebied<br />
embedded systemen als speerpunt voor nieuwe<br />
business. Het Embedded Systems Institute heeft<br />
als doel het vakgebied van embedded systemen<br />
vorm en inhoud te geven. Door middel van<br />
onderzoeksprojecten wordt kennis opgedaan<br />
over het vakgebied. Een dergelijk project wordt<br />
georganiseerd aan de hand van <strong>een</strong> concrete<br />
probleemstelling van <strong>een</strong> hightech bedrijf.<br />
Kennisinstellingen en industrie participeren in<br />
deze projecten. Het Embedded Systems Institute<br />
wil stimuleren dat MKB-bedrijven ook deelnemen<br />
aan projecten waarvan de probleemstelling<br />
aansluit bij de kernactiviteiten van het bedrijf.<br />
Ook dit collegejaar organiseert de TU/e weer de lezingenreeks ‘Ondernemen en Technologie’,<br />
bedoeld voor mensen uit het bedrijfsleven. Op donderdag 22 januari geeft<br />
prof.dr. Lynda Hardman, hoogleraar bij de faculteit Wiskunde en Informatica <strong>een</strong><br />
lezing over flexibele multimedia op het internet. Op donderdag 11 maart geeft prof.dr.<br />
Ruth Oldenziel van de faculteit Technologie Management <strong>een</strong> lezing getiteld ‘Innovaties<br />
in de achteruitkijkspiegel’. De lezingen vinden plaats van 17.00 tot 18.15 uur.<br />
Voor meer informatie en aanmelding kan men contact opnemen met het Communicatie<br />
Service Centrum, telefoon (040) 247 2278, e-mail csc@tue.nl of men kan zich<br />
aanmelden via www.tue.nl/csc/lezingenreeks. Toegang is gratis.<br />
M A T R I X / 4 / 2 0 0 3 1 1
1 2<br />
ONDERWIJS<br />
DE FLEXIBELE BACHELOR<br />
Studenten krijgen meer<br />
keuzemogelijkheden<br />
De student centraal. Daar gaat het om in de zogenaamde<br />
flexibele bachelor, <strong>een</strong> systeem waarbij studenten zelf<br />
<strong>een</strong> deel van hun opleiding invullen. Hoe het er precies uit<br />
gaat zien, wordt onderzocht aan de faculteit <strong>Technische</strong><br />
Natuurkunde aan de TU/e. Opleidingsdirecteur prof.<br />
dr. Fons de Waele doet dit bij voornoemde faculteit.<br />
‘Het wordt <strong>een</strong> ingrijpende operatie, maar ik ben ervan<br />
overtuigd dat het onderwijs er echt beter van wordt.’<br />
M A T R I X / 4 / 2 0 0 3<br />
Met het major-minor systeem hoopt de TU/e<br />
aantrekkelijker te worden voor aankomende<br />
studenten.<br />
Het zijn termen die de afgelopen jaren<br />
veel werden gehoord in onderwijsland:<br />
flexibele bachelor, brede bachelor, majorminor.<br />
Vele scenario’s waren denkbaar om<br />
vorm te geven aan <strong>een</strong> aantal uitgangspunten<br />
waarover wèl over<strong>een</strong>stemming<br />
bestaat: de student moet de mogelijkheid<br />
hebben <strong>een</strong> deel van bachelor zelf in te<br />
vullen, het liefst buiten de eigen faculteit.<br />
En in het verlengde hiervan: studenten<br />
moeten breed opgeleide ingenieurs worden<br />
die weten wat er te koop is in de<br />
wereld.
FOTO: ROB STROK<br />
Op dit moment speelt de bachelor zich<br />
voornamelijk af binnen de faculteiten.<br />
Studenten volgen <strong>een</strong> uitgekiend onderwijsprogramma<br />
waarin ze weinig te kiezen<br />
hebben, al zijn er wel wat verschillen<br />
per faculteit.<br />
Het toekomstige model voor de bachelor<br />
heet major-minor, wat staat voor <strong>een</strong> verplicht<br />
deel major en <strong>een</strong> gekozen gedeelte<br />
minor. De minor beslaat daarbij <strong>een</strong> zesde<br />
deel van de driejarige bachelor. Dat komt<br />
neer op <strong>een</strong> halfjaar studie, <strong>een</strong> behoorlijke<br />
tijd dus.<br />
Ooit werd er gesproken over <strong>een</strong> systeem<br />
waarbij studenten op alle faculteiten<br />
konden ‘shoppen’ om <strong>een</strong> pakket samen<br />
te stellen. Maar volgens prof.dr. Fons<br />
de Waele zou dat juist <strong>een</strong> verlies aan<br />
kwaliteit van het onderwijs zijn. ‘Ik kan<br />
niet voor alle faculteiten spreken, maar<br />
ik denk niet dat dit zal gaan gebeuren.<br />
Je kunt niet <strong>een</strong> student zomaar wat<br />
vakjes laten plukken. Dan heeft het vakkenpakket<br />
g<strong>een</strong> gezicht. Een minor moet<br />
herkenbaar zijn, zeker met het oog op de<br />
toekomst van de student. En het pakket<br />
moet ook niet al te ver van het hoofdvak<br />
af liggen. Niet <strong>een</strong> hoofdvak natuurkunde<br />
en bijvak Egyptische mythologie. Eerder<br />
natuurkunde met wiskunde, of met werktuigbouwkunde.’<br />
Welke minors zich in de aandacht van<br />
studenten kunnen verheugen moet de toekomst<br />
uitwijzen. ‘Er zullen verschillende<br />
minors worden gemaakt en daaruit kiezen<br />
ze. Daarbij is het mogelijk dat er met de<br />
beste bedoelingen minors zijn bedacht die<br />
nauwelijks worden gekozen. Dan moet je<br />
er mee stoppen.’<br />
Doorstroom<br />
Het is dus de faculteit die <strong>een</strong> aantal<br />
minoropleidingen zal aanbieden. Dit kunnen<br />
er vijf of tien zijn. In overleg met<br />
andere faculteiten wordt gekeken hoe<br />
<strong>een</strong> minor zinvol kan worden ingericht.<br />
Hierbij wordt gesproken over ‘diepgaande,<br />
duurzame en profilerende minors die<br />
ruimere doorstroommogelijkheden bieden<br />
tot aanpalende masteropleidingen of<br />
bepaalde interfacultaire masters’.<br />
Studenten kunnen zich middels de minor<br />
dus voorbereiden op keuzes die ze na de<br />
bachelor gaan maken, zoals masteropleidingen<br />
die door verschillende faculteiten<br />
samen worden aangeboden en die kennis<br />
van meerdere vakgebieden vragen.<br />
Ook moet het gemakkelijker worden op<br />
andere technische universiteiten in te stro-<br />
Prof.dr. Fons de Waele:<br />
‘Een academicus<br />
kijkt verder dan zijn<br />
eigen toko. Dat willen<br />
we met dit systeem<br />
bereiken.’<br />
FOTO: BART VAN OVERBEEKE<br />
men, zoals is vastgelegd in het zogenaamde<br />
Sectorplan Wetenschap & Technologie, <strong>een</strong><br />
over<strong>een</strong>komst tussen de drie technische<br />
universiteiten. Hierin spreken zij af alles te<br />
doen de doorstroming tussen de TU’s zonder<br />
studievertraging te laten verlopen.<br />
Associaties<br />
Het ligt voor de hand dat er bij het samenstellen<br />
van minors clusters van faculteiten<br />
ontstaan die veel met elkaar delen en dus<br />
veel studenten van elkaar over de vloer krijgen.<br />
De zogenaamde associaties. De Waele:<br />
‘Associaties moeten <strong>een</strong> voertuig zijn om<br />
zaken gemakkelijker te laten verlopen.<br />
Deze indeling is faciliterend, het is om de<br />
richting aan te geven. Het zijn g<strong>een</strong> rigide<br />
verbanden. Er zal dynamiek in zitten.’<br />
Met het systeem van major-minor hoopt<br />
de TU/e aantrekkelijker te worden voor<br />
aankomende studenten. Als hen wordt<br />
gevraagd waar ze op het gebied van hun<br />
opleiding behoefte aan hebben, geven<br />
ze vaak aan <strong>een</strong> brede opleiding te willen<br />
volgen. Er bestaat de angst voor <strong>een</strong><br />
fuik, <strong>een</strong> opleiding die steeds smaller en<br />
specialistischer wordt en waarbij de student<br />
almaar meer mogelijkheden om van<br />
andere vakgebieden te proeven, ziet wegvallen.<br />
In hoeverre dit angstbeeld conform<br />
de werkelijkheid is, is de vraag, maar dat<br />
<strong>een</strong> studentenleven zich niet enkel binnen<br />
de muren van één faculteit moet afspelen,<br />
daarover zijn onderwijsgevenden en studenten<br />
het <strong>een</strong>s.<br />
‘De gedachte is dat studenten soms wat<br />
verkokerd worden opgeleid en dat is niet<br />
wat je van <strong>een</strong> academicus verwacht. Een<br />
academicus kijkt verder dan zijn eigen<br />
toko. Dat willen we met dit systeem bereiken.<br />
Daarom zien we studenten ook graag<br />
naar het buitenland of andere laboratoria<br />
vertrekken. Als ze all<strong>een</strong> hier blijven,<br />
wordt zoals het hier gaat de norm. Als je<br />
buiten je grenzen kijkt, kun je anderen en<br />
jezelf veel beter beoordelen.’<br />
Toch blijft het mogelijk voor studenten om<br />
<strong>een</strong> minor te doen binnen het eigen vakgebied.<br />
‘Als studenten zich volledig in het<br />
vakgebied willen verdiepen en daarin in<br />
willen uitblinken, moeten ze die mogelijkheid<br />
krijgen’, m<strong>een</strong>t De Waele.<br />
Een onderzoekje onder studenten aan de<br />
<strong>Universiteit</strong> van Twente bevestigt het beeld<br />
dat ze behoefte hebben aan keuzemogelijkheden.<br />
Met het systeem van majorminor<br />
krijgen ze echter nog meer keuzemogelijkheden<br />
dan het halfjaar buiten<br />
de eigen faculteit. ‘Als je nu als hoofdvak<br />
natuurkunde kiest en daarna <strong>een</strong> minor in<br />
scheikunde doet, zou het best zo kunnen<br />
zijn dat je later doorstroomt in <strong>een</strong> master<br />
scheikunde. Binnen de master zijn namelijk<br />
nog mogelijkheden om de kennis op<br />
het gewenste niveau te krijgen.’<br />
Volgens De Waele is er in het bedrijfsleven<br />
grote vraag naar studenten die tijdens hun<br />
studie van meerdere vakgebieden kennis<br />
hebben genomen. ‘Het werkveld vraagt<br />
breed opgeleide ingenieurs. Wij hebben<br />
op deze faculteit <strong>een</strong> raad van advies die<br />
bestaat uit mensen uit de industrie. Aan<br />
hen hebben we gevraagd wat bruikbare<br />
minors zouden zijn. Op die vraag hadden<br />
ze zeker wel antwoorden. Bijvoorbeeld <strong>een</strong><br />
natuurkundige die weet hoe <strong>een</strong> elektrisch<br />
circuit in elkaar zit.’<br />
<strong>Eindhoven</strong>s profiel<br />
Parallel met de invoering van majorminor<br />
loopt het harmoniseren van de<br />
onderwijsstructuur. Prof.dr. Hans van<br />
M A T R I X / 4 / 2 0 0 3 1 3
1 4<br />
ONDERWIJS<br />
Duijn, plaatsvervangend decaan van de<br />
faculteit Wiskunde en Informatica, zal<br />
zich hier in de komende tijd namens de<br />
universiteit mee bezig houden.<br />
Het College van Bestuur van de TU/e<br />
streeft naar <strong>een</strong> bachelor met <strong>een</strong> jaarindeling<br />
die bestaat uit zes blokken. De verhouding<br />
tussen theoretisch en praktisch<br />
werk moet zijn 3:2. Het onderwijs aan de<br />
TU/e moet <strong>een</strong> herkenbaar gezicht krijgen<br />
en hiertoe wil de universiteit dat de clusters<br />
van faculteiten <strong>een</strong> aantal gem<strong>een</strong>schappelijke<br />
vakken definiëren. Dit wordt<br />
het <strong>Eindhoven</strong>s profiel genoemd. Hoe de<br />
harmonisatie er uiteindelijk uit zal zien,<br />
wordt de komende tijd onderzocht.<br />
Het plan is om de harmonisering en<br />
van start<br />
Drivetrain Innovations BV<br />
intro<br />
TRANSMISSIES EN AANDRIJFLIJNEN VOOR AUTOMOTIVE<br />
Wat is het belang van DTI in de branche? verkopen van kennis en licenties van innova-<br />
In de automotive branche is de laatste jaren tieve transmissie- en aandrijflijnconcepten<br />
het zeer belang tevreden van de met aandrijflijn de nieuwe en huisstijl met name die die <strong>een</strong> hoge toegevoegde waarde (voor de<br />
van samen de transmissie met ontwerpbureau sterk toegenomen. Keja Donia Het in consument) combineren met lage investe-<br />
is Amsterdam namelijk gebleken werd ontwikkeld. dat door het Het gebruik beeldringskosten (voor de producent). De toege-<br />
van merk nieuwe heeft transmissietechnologieën volgens hem het voordeel zoals van voegde waarde zit hem vooral in <strong>een</strong> hoge<br />
de de Continu <strong>een</strong>voud. Variabele ‘Het is Transmissie hoogwaardige (CVT) grafische en mate van comfort in combinatie met <strong>een</strong> V.l.n.r. Roëll van Druten, Alex Serrarens en Bas Vroemen<br />
hybride vormgeving. aandrijvingen Het is doorzichtig, in combinatie je hoeft met de er laag brandstofverbruik. In 2002 heeft DTI met, in glas, het logo van hun bedrijf.<br />
verbrandingsmotor niets aan uit te leggen, zeer grote hoeft brandstof- niet te puzen<br />
voor ieder transmissiemarktsegment, met<br />
emissiebesparingen zelen, het is g<strong>een</strong> esoterisch mogelijk zijn. symbool. De CVT Di name voor de personenwagenindustrie, <strong>een</strong> het voordeel van de <strong>een</strong>voud.<br />
heeft zeer nu tevreden <strong>een</strong> marktaandeel met de nieuwe van huisstijl twintig pro- die aantal transmissieconcepten ontwikkeld ‘Het tien is hoogwaardige tot vijftien medewerkers grafische zijn, waarcent<br />
samen in Japan met ontwerpbureau en dat zal in de Keja komende Donia tien in en vastgelegd middels patentaanvragen. vormgeving. onder projectmanagers, Het is doorzichprojectengineers,<br />
jaar Amsterdam naar verwachting werd ontwikkeld. verdubbelen. Het Verder beeld- Parallel hieraan zijn de eerste businesstig, onderzoekers, je hoeft er niets AIO’s aan en uit niet te vergeten<br />
heeft merk Toyota heeft drie volgens verschillende hem het voordeel hybrides van to- businesscontacten gelegd met Original te leggen, commerciële hoeft niet en financiële te puz- medewerkers.<br />
ontwikkeld de <strong>een</strong>voud. en ‘Het op de is markt hoogwaardige gezet, en grafische de Equipment Manufacturers (OEMs) in Europa, zelen, DTI het zal is <strong>een</strong> g<strong>een</strong> zeer esoterisch kennisintensief bedrijf zijn<br />
andere vormgeving. autofabrikanten Het is doorzichtig, proberen te je volgen hoeft er Japan en Korea waarbij de interesses voor symbool. met hoogopgeleide Di zeer tevreden medewerkers, met geves-<br />
in niets deze aan groeiende uit te leggen, markt. hoeft In Europa niet is te <strong>een</strong> puzze- de verschillende innovaties zijn gepeild. de nieuwe tigd in de huisstijl regio <strong>Eindhoven</strong>. die samen<br />
trend len, ingezet het is g<strong>een</strong> tot het esoterisch automatiseren symbool. van Di de zeer Begin 2003 is met één Europese OEM en met ontwerpbureau Keja Donia<br />
gangbare tevreden handgeschakelde met de nieuwe huisstijl versnellingsbak. die samen met één Japanse toeleverancier het eerste in Amsterdam Wanneer is werd DTI opgericht? ontwik-<br />
De met verwachting ontwerpbureau is dat rond Keja Donia 2010 het in EuroAmster- concrete projectvoorstel opgesteld, waarbij keld. DTI Het is in beeldmerk 2001 opgericht heeft en aangemeld als<br />
pesedam marktaandeel werd ontwikkeld. van dit Het soort beeldmerk ‘slimme’ heeft naar verwachting begin 2004 gestart zal volgens V.O.F. hem bij de het KvK. voordeel Medio van 2003 zijn Drivet-<br />
transmissies volgens hem boven het voordeel de vijfentwintig van de <strong>een</strong>voud. pro- worden.<br />
de <strong>een</strong>voud. rain Innovations ‘Het is hoogwaar- BV, de holding DTI Group<br />
cent ‘Het zal is liggen. hoogwaardige grafische vormgeving.<br />
dige en grafische drie persoonlijke vormgeving. BV’s opgericht.<br />
Het is doorzichtig, je hoeft er niets aan uit Hoe denkt u dat uw bedrijf er over vijf<br />
Waaruit te leggen, bestaan hoeft niet de activiteiten te puzzelen, van het DTI? is g<strong>een</strong> jaar uit ziet?<br />
Drivetrain esoterisch Innovations symbool. Di BV zeer (DTI) tevreden is <strong>een</strong> inno- met de In 2008 hopen we onze eerste transmisvatie-<br />
nieuwe en kennisbureau huisstijl die samen op het met gebied ontwerpbu- van sie concept (de ‘Zero Inertia’ transmissie)<br />
transmissies reau Keja Donia en aandrijflijnen in Amsterdam voor werd automoont- als massaproduct op de markt te zien. Op<br />
tivewikkeld. toepassingen. Het beeldmerk Het doel heeft van DTI volgens is het hem dat moment zullen we waarschijnlijk met<br />
M A T R I X / 4 / 2 0 0 3<br />
de major-minor-structuur vanaf 2007<br />
over de hele universiteit in te voeren,<br />
maar voor die tijd moet nog veel worden<br />
gedaan. De faculteit Natuurkunde loopt<br />
voorop met major-minor. De Waele: ‘Wij<br />
willen bij Natuurkunde het systeem al<br />
per september 2004 invoeren. Daarom<br />
zijn er nu al levendige discussies. Wij<br />
moeten nu dus de ruimte voor de minor<br />
vrijmaken in ons curriculum. Dat betekent<br />
snijden in de opleiding. Dat is<br />
lastig. Maar men is er enthousiast over<br />
en gebruikt deze overgang om nog <strong>een</strong>s<br />
heel kritisch naar de studie te kijken.<br />
En ik geloof echt dat het verlies van <strong>een</strong><br />
halfjaar, waarin je studenten kwijt bent,<br />
wordt overtroffen door de winst die je<br />
FOTO: BART VAN OVERBEEKE<br />
boekt in de vorm van beter opgeleide<br />
studenten.’ Het nieuwe systeem zal van<br />
docenten en begeleiders meer vergen dan<br />
nu het geval is. ‘Je kunt je voorstellen dat<br />
je voor studenten die <strong>een</strong> minor aan deze<br />
faculteit komen doen <strong>een</strong> speciaal vak<br />
moet maken om ze op niveau te krijgen.<br />
Bijvoorbeeld als <strong>een</strong> student Bouwkunde<br />
<strong>een</strong> minor Natuurkunde wil doen. Dat<br />
kan <strong>een</strong> hoop extra werk geven.’<br />
Op alle niveaus wordt op dit moment<br />
gediscussieerd over de onderwijsvernieuwingen<br />
die op stapel staan. De komende<br />
jaren moeten uitwijzen in welke richting<br />
het major-minor-onderwijs aan de TU/e<br />
zich beweegt.<br />
DTI is opgericht door drie specialisten in het vakgebied: dr.ir.<br />
Roëll van Druten, dr. ir. Alex Serrarens en dr.ir. Bas Vroemen.<br />
Zij hebben alledrie werktuigbouwkunde gestudeerd aan de TU/<br />
e. Op dit moment heeft DTI één medewerker, één promovendus<br />
en twee afstudeerders in dienst. Daarnaast heeft DTI <strong>een</strong> agent<br />
in Japan en werkt het bedrijf samen met TNO-Automotive in Delft<br />
en de TU/e- sectie Control Systems Technology. Meer<br />
informatie over DTI is te vinden op www.dtinnovations.nl
onderwijs<br />
nieuws<br />
CREATECH 2003<br />
In de ontwerpwedstrijd van dit jaar moesten<br />
studenten in vijftien teams <strong>een</strong> vaartuig maken<br />
dat ballen uit het water kan vissen om ze op kleur<br />
gesorteerd in twee verschillende bakken te deponeren.<br />
Samenwerken in <strong>een</strong> multidisciplinair<br />
team, iets maken met je handen <strong>een</strong> raar apparaat<br />
bouwen, zijn redenen van studenten om deel te<br />
nemen aan de wedstrijd. Natuurkundestudent<br />
Merlijn Jacobs had voor het bouwen uitgerekend<br />
hoe groot de schroef en het oppervlak van het<br />
roer moeten zijn. Zijn team heeft gekozen voor<br />
<strong>een</strong> voortstuwing met <strong>een</strong> motor en besturing<br />
met <strong>een</strong> roer. Een tweede, lichtere motor drijft<br />
de lopende band aan die de ballen uit het water<br />
gaat vissen. Het geheel komt op <strong>een</strong> catamaranconstructie<br />
te staan met twee drijvers. In de<br />
strijd om <strong>een</strong> zo licht mogelijke constructie koos<br />
het team van werktuigbouwkundestudent Martijn<br />
Leegwater voor <strong>een</strong> glasvezelconstructie om de<br />
ballen op te pikken. Bij de finale bleek veel uitval<br />
in de robotboten vanwege het water. Dat was <strong>een</strong><br />
bemoeilijkende factor dit jaar.<br />
TRANSPARANTE ETALAGEPOP<br />
De faculteit Biomedische Technologie heeft <strong>een</strong><br />
transparante etalagepop voorzien van <strong>een</strong> aantal<br />
sensoren. Zij wordt ‘Miepie’ genoemd. Wie de<br />
sensoren aanraakt, start <strong>een</strong> filmpje. De filmpjes<br />
gaan over onderwerpen waar <strong>een</strong> toekomstige<br />
student BMT in zijn studie mee te maken kan<br />
krijgen. Miepie wordt ingezet in de studievoorlichtingsactiviteiten<br />
van de faculteit Biomedische<br />
Technologie.<br />
FOTO: BART VAN OVERBEEKE<br />
FOTO: BART VAN OVERBEEKE<br />
Een van de opstellingen bij Createch 2003.<br />
TECHNIEKPROMOTIE MET LEGO<br />
De vrijwilligers van de <strong>Eindhoven</strong>se stichting<br />
Techniekpromotie (met onder andere studenten<br />
van de faculteit <strong>Technische</strong> Natuurkunde) toeren<br />
langs basisscholen en voortgezet onderwijs<br />
om <strong>een</strong> circusachtige show te presenteren met<br />
spectaculaire experimenten uit de natuurkunde<br />
en scheikunde. De nieuwste activiteit is de organisatie<br />
en coördinatie van de First Lego League<br />
in Nederland. Het thema van de wedstrijd luidt<br />
dit jaar ‘A mission to Mars’. De teams van maximaal<br />
tien deelnemers krijgen acht weken de tijd<br />
om van Lego <strong>een</strong> robot te maken die Mars moet<br />
gaan verkennen. Behalve de bekende bouwelementen<br />
van (technisch) lego hebben de jonge<br />
bouwers de beschikking over sensoren, elektromotoren,<br />
computers en software. De stichting<br />
Techniekpromotie heeft op de publieksdag van de<br />
TU/e <strong>een</strong> Scienceshow laten zien. De stichting kan<br />
ook shows op maat maken en scholen kunnen er<br />
gastlessen van TU/e-docenten aanvragen.<br />
STUDENTEN GEVEN TU/e<br />
EEN ZEVEN<br />
Studenten beoordelen de opleidingen van de<br />
TU/e gemiddeld met <strong>een</strong> ruime zeven. Daarmee<br />
staat <strong>Eindhoven</strong> op de vierde plaats in de lijst van<br />
EK Programmeren<br />
de Nederlandse universiteiten. Dat blijkt uit de<br />
Studiekeuze-Informatie 2003, die zich voor het<br />
oordeel van de studenten baseert op enquêtes van<br />
de afgelopen drie jaar. De database Studiekeuze-<br />
Informatie vormt de basis voor de Keuzegids<br />
Hoger Onderwijs. Uit het gegevensbestand blijkt<br />
dat relatief kleine opleidingen zowel bij studenten<br />
als deskundigen beter scoren dan grote. De universiteiten<br />
van Twente, Wageningen, Maastricht<br />
en <strong>Eindhoven</strong> worden door de studenten als beste<br />
beoordeeld. De opleidingen werden beoordeeld<br />
op inhoud, samenhang, arbeidsmarktvoorbereiding,<br />
docenten en de mate waarin studenten<br />
wordt geleerd zelf te denken. Het oordeel van<br />
de deskundigen, gebaseerd op de visitatierapporten<br />
van de HBO-raad en de VSNU, laat <strong>een</strong><br />
vergelijkbaar beeld zien. Bovenaan hun ranglijst<br />
staat de <strong>Universiteit</strong> van Maastricht, gevolgd door<br />
Twente en daarna de universiteiten van Tilburg en<br />
<strong>Eindhoven</strong>.<br />
DUALE OPLEIDING<br />
SCHEIKUNDIGE TECHNOLOGIE<br />
Vijftien studenten zijn in oktober begonnen aan<br />
<strong>een</strong> nieuwe, duale opleiding tot scheikundig ingenieur<br />
aan de TU/e. De studenten, die allemaal<br />
al <strong>een</strong> baan hebben in de chemie, kunnen binnen<br />
drie jaar de ir-titel halen. De ing-titel (HTO)<br />
hadden ze al. De opleiding is <strong>een</strong> initiatief van<br />
de Vereniging van de Nederlandse Chemische<br />
Industrie (VNCI), de faculteit Scheikundige<br />
Technologie van de TU/e en de stichting<br />
Vakopleiding procesindustrie (VAPRO). Het<br />
nieuwe aan de opleiding is dat studenten kunnen<br />
werken én leren. Studeren kan op de werkplek, via<br />
internet of tijdens colleges. Colleges en praktijk<br />
zijn op elkaar afgestemd. Zo’n vijftien bedrijven<br />
‘leveren’ de studenten, waaronder Shell, Akzo<br />
Nobel, Dow Benelux en Organon.<br />
TEAMS TU/e EINDIGEN IN DE MIDDENMOOT<br />
Twee teams van <strong>Eindhoven</strong>se studenten hebben zich gekwalificeerd voor het Europees<br />
kampioenschap programmeren, dankzij <strong>een</strong> vijfde en achtste plaats. Er waren<br />
in totaal acht programmeeropgaven voor de teams. Iedere opgave had <strong>een</strong> eigen<br />
kleur. Bij <strong>een</strong> oplossing kreeg <strong>een</strong> team <strong>een</strong> ballon in die kleur aan het bureau,<br />
zodat de anderen wisten dat die opdracht te doen was. Het team Kipi bestaat uit<br />
drie eerstejaars van de faculteit Wiskunde en Informatica. In het Zweedse Lund heeft<br />
inmiddels het kampioenschap plaatsgevonden. Er deden in totaal 48 teams mee, de<br />
TU/e-teams eindigden als achttiende en <strong>een</strong>entwintigste, in de middenmoot.<br />
M MA TA RT IR X I / X / 1 4 / / 2 2 0 0 0 31 1 75
1 6<br />
ONDERZOEK<br />
ONDERZOEK NAAR EEN BETERE BATTERIJ<br />
De draagbare<br />
toekomst<br />
Het is mogelijk <strong>een</strong> mobiele<br />
telefoon te maken waarmee<br />
filmpjes worden afgespeeld, of <strong>een</strong><br />
polshorloge waarop je spelletjes<br />
doet. Hiervoor is veel elektriciteit<br />
nodig. Maar de prestaties die<br />
<strong>batterij</strong>en leveren, lopen altijd<br />
achter bij de toepassingen die<br />
technici bedenken. Daarom wordt<br />
veel onderzoek gedaan naar<br />
het ver<strong>betere</strong>n van <strong>batterij</strong>en.<br />
Zoals door prof.dr. Peter Notten,<br />
hoogleraar aan de faculteit<br />
Scheikundige Technologie van de<br />
TU/e en werkzaam bij het NatLab.<br />
‘Uiteindelijk draait het hele leven om energie’,<br />
zegt Notten. ‘Je kunt hier op verschillende<br />
niveaus naar kijken. Bijvoorbeeld<br />
naar biologische systemen, die all<strong>een</strong><br />
blijven draaien als ze worden gevoed door<br />
energie. Je kunt op <strong>een</strong> hoger abstractieniveau<br />
kijken naar <strong>een</strong> kunstenaar die<br />
<strong>een</strong> schilderij maakt. Hiervoor is creatieve<br />
energie nodig. Hetzelfde geldt voor onderzoekers.<br />
En ook voor de maatschappij is<br />
energie noodzakelijk.’<br />
Twee kernwoorden bij het gebruik van<br />
energie in de vorm van elektriciteit zijn op<br />
dit moment mobiliteit en portability, ofwel<br />
draagbaarheid. Deze twee begrippen zijn<br />
nu en de komende decennia heel belangrijk,<br />
zegt de onderzoeker.<br />
‘De noodzaak van mobiliteit is evident: de<br />
mens verplaatst zich steeds meer en moet<br />
daarbij ‘gevoed’ worden met energie. Draagbaarheid<br />
kun je op verschillende manieren<br />
bereiken. Je hebt energie aan boord van<br />
<strong>een</strong> mobiele telefoon, laptop of auto nodig.<br />
FOTO’S: BART VAN OVERBEEKE<br />
M A T R I X / 4 / 2 0 0 3<br />
Dat kan door brandstofcellen of <strong>batterij</strong>en.<br />
Brandstofcellen zijn relatief nieuw hoewel<br />
het concept al heel oud is. Batterijen ken-<br />
nen we al heel lang, maar de laatste tien jaar<br />
hebben zich op dat terrein heel belangrijke<br />
ontwikkelingen voorgedaan.’
Batterijenonderzoek aan de TU/e<br />
Ontwikkelingen die vooral liggen op het<br />
gebied van <strong>een</strong> steeds hogere energiedichtheid.<br />
Maar die is volgens Notten evoluti-<br />
De betrokken partijen bij dit onderzoek<br />
Het onderzoek onder de paraplu van het nationale stimuleringsprogramma E.E.T. (Ecologie-Economie-Technologie)<br />
vindt plaats met verschillende partners: het Philips Natuurkundig Laboratorium,<br />
de TU/e, Eurandom en Shell. Aan de TU/e wordt vooral gewerkt op het gebied van materiaalonderzoek:<br />
waterstofopslagverbindingen en nikkelelektrodes. Maar ook zijn mensen bezig met <strong>batterij</strong>modellering<br />
en preshaped <strong>batterij</strong>en. Alle TU/e’ers zijn afkomstig uit de groep Anorganische<br />
Chemie en Katalyse van de faculteit Scheikundige Technologie.<br />
Shell Amsterdam is geïnteresseerd in waterstofopslagmaterialen, omdat zij <strong>een</strong> energiedrager<br />
moeten hebben voor het geval de olie opraakt. Waterstof ligt hierbij erg voor de hand. Eurandom<br />
is bij het project betrokken omdat de onderzoekers daar bedreven zijn in het hanteren van<br />
de complexe <strong>batterij</strong>modellen. De wiskundigen van het instituut helpen bij het optimaliseren van<br />
de modellen gebaseerd op fysisch-chemische grondslag. In totaal zijn ongeveer twintig mensen<br />
betrokken bij de onderzoeken. Volgens Notten is dat is de kracht van dit onderzoek. ‘In je <strong>een</strong>tje<br />
kun je leuke dingen doen, maar met <strong>een</strong> grotere groep kun je <strong>een</strong> verscheidenheid aan onderwerpen<br />
oppakken.’<br />
onair, niet revolutionair – de vooruitgang<br />
wordt met relatief kleine stappen geboekt,<br />
maar toch is de energiedichtheid in tien<br />
jaar tijd verdubbeld.<br />
Een tweede ontwikkeling waar Notten op<br />
doelt, is <strong>batterij</strong>en zo te bewerken dat ze<br />
‘verstandig’ worden gebruikt. Bijvoorbeeld<br />
door het verouderen sterk te vertragen.<br />
Notten werkt bij Philips Research (het<br />
NatLab) in <strong>Eindhoven</strong>, in de groep Portable<br />
Energy. Aan de TU/e bekleedt hij de leerstoel<br />
Elektrochemische Energie Opslag. In<br />
beide functies houdt hij zich bezig met <strong>batterij</strong>en<br />
en brandstofcellen. ‘Ze hebben met<br />
elkaar gem<strong>een</strong> dat ze elektriciteit opslaan in<br />
de vorm van chemische energie. Als je om<br />
elektrische energie vraagt, wordt chemische<br />
energie weer omgezet in elektrische energie.<br />
In <strong>batterij</strong>en zit die chemische energie<br />
opgeslagen in de elektrodes. Bij brandstofcellen<br />
heb je <strong>een</strong> elektrode die heel dun<br />
kan zijn en daar zit <strong>een</strong> container aan vast<br />
waarin de chemische energie zit opgeslagen.<br />
Dat kan waterstofgas of methanol zijn<br />
dat wordt geoxideerd, ‘verbrand’, aan de<br />
elektrode.’<br />
In kleine apparaten worden vooral <strong>batterij</strong>en<br />
gebruikt. Er zijn drie soorten. De<br />
nikkel-cadmium is de oudste. De tweede,<br />
de nikkel-metaal-hydride, bestaat uit <strong>een</strong><br />
nikkelelektrode en <strong>een</strong> hydride-elektrode<br />
(scheikundige verbinding van waterstof met<br />
één ander element, red.) De energiedichtheid<br />
kan veertig tot vijftig procent hoger<br />
zijn dan bij de nikkel-cadmium-<strong>batterij</strong>. Als<br />
laatste is er de lithium<strong>batterij</strong>. Deze zit op<br />
dit moment in veel mobiele telefoons en<br />
laptops. Voordeel hiervan is dat de energiedichtheid<br />
per gewichts<strong>een</strong>heid gunstiger is<br />
dan die van de andere twee typen, waardoor<br />
mobiele telefoons <strong>een</strong> laag gewicht houden.<br />
De cadmium<strong>batterij</strong> heeft zijn langste tijd<br />
M A T R I X / 4 / 2 0 0 3 1 7
1 8<br />
ONDERZOEK<br />
gehad. Hij is weliswaar herlaadbaar en gaat<br />
daarom langer mee dan niet-herlaadbare,<br />
maar het cadmium in de <strong>batterij</strong> is erg<br />
schadelijk en dient uit het milieu te worden<br />
gehouden. Vandaar dat het onderzoek<br />
van Notten zich vooral richt op de twee<br />
andere typen.<br />
Materialen<br />
In het multidisciplinaire onderzoek van<br />
Notten wordt gewerkt aan <strong>batterij</strong>materialen,<br />
technologie en modellering, en <strong>batterij</strong>management.<br />
Het onderzoek naar <strong>batterij</strong>materialen is<br />
bezig met bijvoorbeeld waterstofopslagmaterialen<br />
in nikkel-metaal-hydride. ‘Nu kijken<br />
we of we de materialen lichter kunnen<br />
maken waardoor het de concurrentie met<br />
lithiumsystemen aankan. Op dit gebied<br />
boeken we grote vooruitgang. We gebruiken<br />
nu magnesium als waterstofdrager dat<br />
ongeveer vier keer meer energie kan bevatten<br />
per gewichts<strong>een</strong>heid. Deze materialen<br />
zouden interessant kunnen zijn voor <strong>batterij</strong>en,<br />
maar ook als opslagmateriaal voor<br />
brandstofcellen. Er zitten nog nadelen aan<br />
zoals de hoge kosten en korte levensduur,<br />
maar we denken dat hier mogelijkheden<br />
zijn’, aldus Notten.<br />
Waterstof wordt ook gebruikt als brandstof<br />
voor brandstofcellen. ‘Die kun je in de<br />
toekomst grootschalig in auto’s gaan toepassen<br />
als vervanging van de benzinetank.<br />
Maar dat moet veilig gebeuren.’ Je kunt<br />
waterstof onder druk (500-700 atmosfeer)<br />
m<strong>een</strong>emen, maar je kunt het ook opslaan<br />
in <strong>een</strong> vaste stof. Die opslag onder lage<br />
druk heeft uiteindelijk geleid tot de uitvinding<br />
van Nikkel-Metaal-Hydride (NiMH)<br />
<strong>batterij</strong>.<br />
Ontwerpvrijheid<br />
Een ander onderzoek is dat naar nieuwe<br />
<strong>batterij</strong>technologieën. Er zijn eigenlijk<br />
maar twee verschijningsvormen voor de<br />
<strong>batterij</strong>: ze zijn cilindrisch of ze zijn rechthoekig.<br />
Vrijwel altijd wordt de vorm van<br />
het product aangepast aan de vorm van de<br />
M A T R I X / 4 / 2 0 0 3<br />
<strong>batterij</strong>en. ‘Wij hebben het omgedraaid en<br />
gekeken of het niet mogelijk is de <strong>batterij</strong><br />
<strong>een</strong> vorm te geven die wordt ingegeven<br />
door het product. Dat levert dus veel ontwerpvrijheid<br />
op en heeft geleid tot wat<br />
wij noemen ‘preshaped’ <strong>batterij</strong>en. In het<br />
NatLab hebben we <strong>een</strong> voorbeeld gemaakt<br />
van <strong>een</strong> halve buis die zou kunnen worden<br />
gebruikt in <strong>een</strong> elektrisch scheerapparaat<br />
of elektrische tandenborstel.’<br />
Het klinkt logisch. Waarom is dit nog niet<br />
eerder gedaan? ‘Je kunt je voorstellen dat<br />
je als <strong>batterij</strong>enproducent g<strong>een</strong> zin hebt<br />
om voor elk product <strong>een</strong> andere <strong>batterij</strong> te<br />
maken. Het is veel gemakkelijker om van<br />
<strong>een</strong> zelfde vorm miljarden exemplaren te<br />
produceren. Maar vanuit productontwikkeling<br />
zou dit zeer wenselijk kunnen zijn in<br />
de toekomst.’<br />
Om <strong>batterij</strong>en te ver<strong>betere</strong>n is het essentieel<br />
om precies te weten wat er in de <strong>batterij</strong><br />
gebeurt. ‘Als je bijvoorbeeld <strong>een</strong> <strong>batterij</strong><br />
bij hogere stroom oplaadt, kan de capaciteit<br />
snel naar beneden gaan. We moeten<br />
dus modellen hebben die daar rekening<br />
mee houden. Dat is belangrijk, want je<br />
denkt dat je met <strong>een</strong> laptop acht uur kunt<br />
werken, maar na vijf uur raakt de stroom<br />
op. Vaak is niet helemaal duidelijk waarom<br />
<strong>een</strong> <strong>batterij</strong> zich gedraagt zoals zij doet.<br />
Wij willen dat precies weten’, zegt Notten.<br />
De onderzoekers willen met hun modellen<br />
de spanning, de temperatuur en de<br />
inwendige gasdruk van <strong>een</strong> <strong>batterij</strong> simuleren.<br />
‘Het zijn verschillende stappen die<br />
we zetten om erachter te komen wat er<br />
gebeurt. Het begint met het beschrijven<br />
van de chemische processen. Daarna<br />
maken we wiskundige vergelijkingen die<br />
de thermodynamica en kinetica beschrij-<br />
Een deel van de<br />
opstelling van<br />
het <strong>batterij</strong>enonderzoek<br />
aan<br />
de TU/e.<br />
ven. Vervolgens moeten die vergelijkingen<br />
op <strong>een</strong> goede manier aan elkaar worden<br />
gekoppeld. Dan moeten we de parameters<br />
voeden met waarden. Sommige liggen vast<br />
door het ontwerp, hiervoor moet je zijn bij<br />
de <strong>batterij</strong>fabrikant, andere waarden meten<br />
we zelf. Vervolgens kun je simulaties uitvoeren<br />
die zo dicht mogelijk bij de karakteristieken<br />
van echte <strong>batterij</strong>en liggen. Als<br />
ze niet gelijk zijn, moet je optimaliseren.<br />
Met al deze stappen zijn we in ons onderzoek<br />
bezig. Wij willen modellen maken die<br />
gebaseerd zijn op echte fysisch-chemische<br />
eigenschappen van de natuur. Daarmee<br />
proberen we te begrijpen hoe zo’n <strong>batterij</strong><br />
functioneert. We willen als het ware in de<br />
<strong>batterij</strong> kijken.’<br />
De resultaten van het onderzoek van Notten<br />
hebben gediend als startpunt voor <strong>een</strong><br />
project waarvoor <strong>een</strong> aanvraag voor onderzoeksgeld<br />
inmiddels is gehonoreerd voor<br />
<strong>een</strong> periode van vier jaar.<br />
Eind 2002 kwam <strong>een</strong> boek uit over het <strong>batterij</strong>modelleringsonderzoek.<br />
De titel is Battery<br />
Management Systems, Design by Modelling<br />
en is geschreven door Henk Jan Bergveld,<br />
Wanda S. Kruijt en Peter H.L. Notten. Het is<br />
voor mensen die willen weten hoe deze energiesystemen<br />
kunnen worden gecombineerd<br />
met andere energiesystemen. Bijvoorbeeld in<br />
draagbare elektronica en auto’s. Het is denkbaar<br />
dat de energie die nu wordt weggegooid<br />
met remmen, kan worden omgezet in elektriciteit<br />
die in <strong>batterij</strong>en later weer gebruikt<br />
kan worden. De energiestromen binnen <strong>een</strong><br />
voertuig kan men simuleren met de modellen<br />
waaraan Notten werkt.
The Embedded Systems Institute (ESI) is a research<br />
center and a center of expertise for embedded<br />
systems. It does industrial research in the area of<br />
complex, software-controlled systems. The research<br />
projects at the ESI are driven by problems from indu-<br />
Research Fellows are candidates with industrial or<br />
academic backgrounds.<br />
Candidates with industrial backgrounds must have<br />
experience in embedded systems architecting and<br />
design, and they preferably hold PhD degrees.<br />
Academic candidates must hold PhD degrees in<br />
one of the disciplines that are relevant to embedded<br />
systems, and they have actively shown interest<br />
in embedded systems and industrial applications.<br />
Examples of relevant disciplines are software<br />
engineering, control theory, systems engineering,<br />
and digital electronics.<br />
Research Fellows are people with the ambition<br />
to become internationally recognized experts in<br />
embedded systems.<br />
The Research Fellows have the challenge and the<br />
opportunity to work actively in a new field that<br />
still has to be shaped. By participating in ESI<br />
research projects they keep in touch with the latest<br />
developments. In the projects they often use their<br />
expertise and experience to guide and coach<br />
other team members. Because the ESI depends on<br />
these projects for the buildup of its expertise, the<br />
Research Fellows play an active role in the selection<br />
of new research projects.<br />
Research Fellows transfer their expertise to<br />
others.<br />
They give presentations at conferences, they<br />
publish in journals, and they give courses and<br />
seminars. People with academic backgrounds can<br />
stry and are carried out in teams in which researchers<br />
from the ESI, from industry, and from universities<br />
closely cooperate. To extend its own research<br />
staff the ESI is now hiring Research Fellows.<br />
Embedded Systems<br />
The Embedded Systems Institute is looking for<br />
Research Fellows<br />
find it attractive to combine a 4/5 position as ESI<br />
Research Fellow with a 1/5 position as part-time<br />
professor at a university.<br />
Research Fellows like to work in teams.<br />
They especially enjoy working on problems that<br />
are at the cutting edge betw<strong>een</strong> industrial applications<br />
and scientific research. They like to work<br />
in multidisciplinary teams with experts from<br />
different technological disciplines. They like to listen<br />
to others, and they know that sharing of expertise<br />
and experience is essential in teamwork. As a<br />
collective, the Research Fellows are responsible for<br />
setting up and structuring the newly evolving field<br />
of embedded systems.<br />
How to apply<br />
The ESI website (www.embeddedsystems.<br />
nl) contains all kinds of information about<br />
the institute and its projects.<br />
The scientific director of the Embedded Systems<br />
Institute (martin.rem@embeddedsystems.nl) may<br />
be contacted for more information about the job<br />
contents.<br />
The managing director of the ESI (marloes.van.<br />
lierop@embeddedsystems.nl) can give information<br />
about benefits and conditions associated<br />
with the positions.<br />
Applications and inquiries can be e-mailed to<br />
office@embeddedsystems.nl.<br />
The ESI is reachable by telephone at +31 (0)40<br />
247 4720.<br />
The Embedded Systems Institute is a foundation that is financially sponsored by its seven founders (Océ,<br />
ASML, Philips, TNO, the universities of <strong>Eindhoven</strong>, Delft, and Twente) and by the Netherlands Ministry of<br />
Economic Affairs. The ESI is located at the university campus in <strong>Eindhoven</strong>. It was founded in 2002. Besides<br />
its own staff of around 15 people, some 50 guest researchers work at the ESI. These numbers are expected<br />
to grow to 30 and 150 within a few years. The ESI offers competitive salaries and is flexible in its modes of<br />
appointment. Employees of the ESI can use the childcare facilities at the university campus.<br />
INSTITUTE
onderzoek<br />
nieuws<br />
OPWARMING IN KERKBANKEN<br />
De huidige verwarmingssystemen die in kerken<br />
gebruikt worden, verwarmen het hele luchtvolume<br />
in <strong>een</strong> kerk wat <strong>een</strong> droge lucht veroorzaakt<br />
die schade toebrengt aan bijvoorbeeld<br />
orgels en houtsnijwerken. Ir. Dionne Neilen,<br />
promovenda bij de capaciteitsgroep Fysische<br />
Aspecten van de Gebouwde Omgeving (FAGO)<br />
van de faculteit Bouwkunde, doet onderzoek<br />
naar <strong>een</strong> systeem voor (lokale) kerkbankverwarming.<br />
Zij is bijna anderhalf jaar bezig<br />
met het onderzoek dat deel uitmaakt van het<br />
Europese project ‘Friendly Heating’. In de<br />
Dolomieten in Italië staat <strong>een</strong> kerk die voor het<br />
onderzoek als case-studie wordt gebruikt. Het<br />
bleek echter dat er te veel onbekende parameters<br />
waren. Daarom is ervoor gekozen <strong>een</strong><br />
opstelling te maken in de klimaatkamer van<br />
FAGO. Met behulp van proefpersonen is <strong>een</strong><br />
week lang onderzoek gedaan. In 2005 hoopt<br />
Neilen <strong>een</strong> systeem ontwikkeld te hebben dat<br />
comfortabel is en niet teveel schade veroor-<br />
Plaggenhutten in Glaumbaer.<br />
Gesteld<br />
‘In overdrachtelijke zin doet <strong>een</strong> echoput vaak<br />
niet onder voor <strong>een</strong> klankbord.’<br />
(Stelling bij het proefschrift ‘Argumented<br />
Force Feedback to Facilitate Target Acquisition<br />
in Human-Computer Interaction’ van Hilde<br />
Keuning)<br />
‘Metalen zijn net als mensen, het zijn de onvolkomenheden<br />
die ze interessant maken.’<br />
(Stelling bij het proefschrift ‘Strain Gradient<br />
Crystal Plasticity Based on Dislocation<br />
Densities’ van Rens Evers)<br />
2 0 M A T R I X / 4 / 2 0 0 3<br />
Proefpersonen in de kerkbanken in de<br />
klimaatkamer van FAGO.<br />
zaakt aan het kerkgebouw en het interieur.<br />
Het onderzoek is recent veelvuldig in de media<br />
ter sprake gekomen: onder andere Omroep<br />
MEETEXPEDITIE NAAR IJSLAND<br />
‘Positief aan het feit dat de universiteit steeds<br />
meer lijkt op <strong>een</strong> fastfood restaurant is dat daar<br />
in ieder geval <strong>een</strong> minimale kwaliteitsnorm gehanteerd<br />
wordt.’<br />
(Stelling bij het proefschrift ‘Generalized<br />
Processor Sharing Queues’ van Miranda van<br />
Uitert)<br />
‘Es ist einfach, etwas kompliziert darzustellen,<br />
aber er ist kompliziert, es einfach darzustellen.’<br />
(Stelling bij het proefschrift ‘Ein neuer<br />
Weg zur geberlosen Feldorientatierung der<br />
Asynchronenmachine’ van Felix Blaschke)<br />
FOTO: BART VAN OVERBEEKE<br />
Brabant, Vara Laat en VPRO-radio besteedden<br />
aandacht aan het onderzoek.<br />
QUANTUM DOTS<br />
Quantum dots zijn heel kleine stukjes halfgeleidersmateriaal.<br />
Zo klein dat de fysische verschijnselen<br />
die zich hierin afspelen onderhevig<br />
zijn aan de wetten van de kwantummechanica.<br />
Dr.ir. Frank de Groote heeft tijdens zijn promotie-onderzoek<br />
opgehelderd wat er precies<br />
gebeurt in deze quantum dots. Van dit type homogene<br />
quantum dots kunnen in de toekomst<br />
lasertjes worden gemaakt. Ze hebben <strong>een</strong><br />
aantal voordelen ten opzichte van gewone halfgeleiderlasers<br />
die bijvoorbeeld in de cd-speler<br />
zitten. Een homogene quantum dot laser is zeer<br />
efficiënt en energiezuinig, want alle quantum<br />
dots zenden licht uit bij dezelfde golflengte.<br />
Bovendien hebben ze <strong>een</strong> grote kleurstabiliteit.<br />
Onderzoeker De Groote verwacht dat op <strong>een</strong><br />
termijn van vijf tot tien jaar de eerste lasertjes<br />
op basis van deze homogene quantum dots<br />
ter beschikking zullen komen. Het onderzoek<br />
Negen studenten en drie docenten van de afstudeerrichting FAGO (Fysische Aspecten van de Gebouwde<br />
Omgeving) van de faculteit Bouwkunde hebben in oktober <strong>een</strong> meetonderzoek gedaan naar de comfort-<br />
en gezondheidsaspecten in zogenaamde plaggenhutten in IJsland. Plaggen zijn stukken afgestoken<br />
gras- of heidegrond. In IJsland worden die gebruikt om hutten van te maken. Tot veertig jaar terug<br />
woonde de bevolking in deze onderkomens. De TU/e-delegatie is afgereisd naar het plaggenhuttencomplex<br />
in het gehucht Glaumbaer. Tientallen hutten worden beheerd door <strong>een</strong> museam. In de hutten<br />
hebben de bouwkundigen metingen gedaan aan de temperatuur, wind, energiegebruik en –verbruik,<br />
stoffigheid, akoestiek en de lucht. Ook historisch onderzoek is aan bod gekomen. De bedoeling is dat<br />
de meetresultaten worden verwerkt in <strong>een</strong> aantal wetenschappelijke publicaties. De informatie kan<br />
ook gebruikt worden voor rondleidingen in het museum. Bovendien wil men de objecten op de werelderfgoedlijst<br />
van UNESCO krijgen, waarmee alle informatie over de plaggenhutten van belang is.<br />
‘Grote problemen kan men het beste oplossen<br />
als ze nog klein zijn.’<br />
(Stelling bij het proefschrift ‘Network Dynamics<br />
and Innovation’ van Charmianne Lemmens)<br />
‘De menselijke geest volgt de fysica in zoverre<br />
dat bij beide <strong>een</strong> neiging bestaat tot oppervlakkigheid.’<br />
(Stelling bij het proefschrift ‘Stream Function<br />
Approach for Determining Optimal Surface<br />
Currents’ van Geran Peeren)
is uitgevoerd in de groep Halfgeleiderfysica<br />
van de faculteit <strong>Technische</strong> Natuurkunde en<br />
werd gesubsidieerd door de NWO-stichting<br />
Fundamenteel Onderzoek der Materie.<br />
VIDI-SUBSIDIE VOOR TU/e’ERS<br />
Vier TU/e’ers hebben de zogeheten VIDI-subsidie<br />
van de Nederlandse organisatie voor<br />
Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) toegekend<br />
gekregen. Zij krijgen maximaal 600.000 euro om<br />
gedurende vijf jaar <strong>een</strong> eigen onderzoekslijn te<br />
ontwikkelen. Dr. Remco van der Hofstad van de<br />
faculteit Wiskunde & Informatica onderzoekt <strong>een</strong><br />
nieuwe wiskundige benadering van complexe,<br />
ruimtelijke structuren als polymeren, internet<br />
en ziekteverspreiding. Op detailniveau is bekend<br />
hoe dergelijke structuren zich gedragen.<br />
Van der Hofstand gaat het gedrag op globaal<br />
niveau bekijken. Dr.ir. Servaas Kokkelmans van<br />
de faculteit <strong>Technische</strong> Natuurkunde houdt zich<br />
bezig met het ontwikkelen van <strong>een</strong> nieuwe theoretische<br />
aanpak die het terrein van de sterke<br />
interacties in quantumgassen verkent. Deze<br />
theorie moet <strong>een</strong> verklaring gaan geven voor<br />
nieuwe verschijnselen als superfluïditeit. Dr.<br />
Bert van Rietbergen onderzoekt aan de faculteit<br />
Biomedische Technologie de verzwakking van<br />
botten door osteoporose (botontkalking). Door<br />
beeldvormende technieken te combineren met<br />
technieken voor computersimulatie wil hij de<br />
veranderingen in botsterkte tijdens osteoporose<br />
en haar behandeling nauwkeurig kunnen volgen<br />
en voorspellen. Dr. Nico Sommerdijk, even<strong>een</strong>s<br />
van de faculteit Biomedische Technologie, probeert<br />
de groei van kalk te sturen met behulp<br />
van organische moleculen. Zo kan kalk gebruikt<br />
worden als botvervanger.<br />
HOOGLERAREN ROEMEN TU/e-<br />
ONDERZOEK<br />
Aan zo’n dertienhonderd hoogleraren werd<br />
door het adviesbureau IOWO gevraagd de<br />
beste opleiding op hun vakgebied aan te<br />
wijzen, waarbij ze hun eigen universiteit niet<br />
mochten noemen.<br />
Uit het onderzoek kwam naar voren dat van de<br />
drie technische universiteiten in Nederland, de<br />
TU/e het beste onderzoek in huis heeft. Over<br />
het bachelor-mastersysteem zijn de hoogleraren<br />
beduidend minder positief: één op de drie<br />
vindt het stelsel g<strong>een</strong> verbetering van het onderwijs.<br />
De resultaten van het onderzoek zijn<br />
terug te vinden in het themanummer ‘Studeren’<br />
van Elsevier, dat begin oktober verschenen is.<br />
continuing education<br />
Cursussen voor academici<br />
STATISTICUS VERBETERT<br />
RENDEMENT CLAUSCENTRALE<br />
Harrie Hover, teamleider van het technisch<br />
administratief bureau van de Clauscentrale in<br />
Maasbracht, heeft de komende jaren zijn handen<br />
vol. Hij werkt aan <strong>een</strong> statistisch model om de<br />
prestaties van de centrale te bewaken. Het model<br />
moet zorgen voor <strong>een</strong> aanzienlijke besparing in<br />
brandstofkosten, hogere betrouwbaarheid en<br />
beschikbaarheid, en verbetering van de milieuvriendelijkheid<br />
van de centrale.<br />
Het model is voor Hover tegelijk afstudeerproject<br />
voor zijn Master of Industrial Statistics and<br />
Quality Engineering, <strong>een</strong> titel die hij binnen <strong>een</strong><br />
jaar hoopt te behalen bij TU/e Postgraduate<br />
School.<br />
De opleiding is wel direct van toepassing op<br />
Hovers rekenopdrachten, zaken die hij signaleert<br />
kan hij tussentijds ver<strong>betere</strong>n. Zo heeft Hover<br />
vorig jaar <strong>een</strong> groot bedrag weten te besparen<br />
door statistische analyse van de hoeveelheden<br />
hulpstoffen die nodig zijn bij de bereiding van<br />
proceswater.<br />
‘Het uiteindelijke model zal groot en ingewikkeld<br />
moeten worden, want het moet in alle situaties<br />
te gebruiken zijn en met alle variabelen rekening<br />
houden’, legt Hover uit. ‘We zullen het model inzetten<br />
om vroegtijdig informatie over de toestand<br />
van de twee opwek<strong>een</strong>heden van de centrale te<br />
verkrijgen. Wanneer uit metingen blijkt dat het<br />
gedrag afwijkt van wat het model voorspelt dan<br />
kunnen we onmiddellijk <strong>een</strong> onderdeel vervangen<br />
of schoonmaken’.<br />
‘Je gebruikt het model als <strong>een</strong> simulatie van het<br />
echte proces. Je speelt met het model omdat de<br />
bedrijfsvoering het niet toelaat om met het proces<br />
te spelen. Aan de hand van proeven met het<br />
model kun je de meest economische werkwijze<br />
bepalen en die vervolgens in de echte centrale<br />
realiseren’.<br />
Kwaliteitspredikaat<br />
Het gaat bij Essent om enorme hoeveelheden<br />
energie, dus zelfs <strong>een</strong> kleine verbetering van<br />
de efficiëntie kan veel geld opleveren. ‘Tot nu<br />
toe keek de directie vooral naar de techniek, en<br />
kocht bijvoorbeeld <strong>betere</strong> machines. De leiding<br />
was zich niet zo bewust van de voordelen die <strong>een</strong><br />
gehaaide procesbewaking kan opleveren. Maar<br />
dat is snel aan het veranderen’, zegt Hover.<br />
Aanleiding voor Hover om aan de opleiding te beginnen<br />
was dan ook het feit dat de Clauscentrale<br />
vastliep bij het behalen van het ISO 9002 kwaliteitspredikaat.<br />
Met statische technieken kon<br />
men toen niet op de juiste manier aantonen dat<br />
de centrale aan de kwaliteitsnorm voldeed. Dat<br />
kwam onder meer omdat in de standaardwerkwijze<br />
lange stationaire perioden voor metingen<br />
gebruikt worden, terwijl die er nauwelijks<br />
meer zijn. De beide opwek<strong>een</strong>heden van de<br />
Clauscentrale vangen de pieken en dalen in de<br />
vermogensvraag op.<br />
Zijn huidige opdracht valt dus niet mee. ‘Hoe<br />
weet ik zeker dat ik mijn elektriciteit met zo weinig<br />
mogelijk brandstof en milieuoverlast maak,<br />
dat is de vraag waar ik me mee bezighoud’, zegt<br />
Hover. ‘Je gebruikt statistiek als je niet meer gemakkelijk<br />
natuurkundig kunt bepalen hoe je processen<br />
zich precies afspelen. Het gaat all<strong>een</strong> om<br />
ingangs- en uitgangsparameters, van wat daartussen<br />
gebeurt hoef je niet alles te begrijpen’.<br />
‘Ik heb tijdens mijn opleiding <strong>een</strong> wat bredere<br />
kijk gekregen op kwaliteitsbewaking. Ik zie<br />
steeds meer gebieden die voor verbetering vatbaar<br />
zijn. In de toekomst zou ik dan ook graag<br />
per vestiging van Essent <strong>een</strong> kwaliteitsafdeling<br />
willen’.<br />
De totale Master’s opleiding Industrial Statistics<br />
and Quality Engineering bestaat uit dertien modules<br />
(met enige keuzemogelijkheden) en duurt<br />
twee jaar. Cursisten moeten rekening houden<br />
met ongveer 1600 uur werk, inclusief aanwezigheid,<br />
studie en de uitvoering van <strong>een</strong> eindproject.<br />
Naast de volledige Master’s opleiding<br />
kunnen ook deelcertificaten worden gehaald in<br />
Quality Assurance, Quality Engineering en Risk<br />
Management.<br />
Voor meer informatie:<br />
info@postgraduateschool.tue.nl.<br />
M A T R I X / 4 / 2 0 0 3 2 1
FOTO: VINCENT VAN DEN HOOGEN<br />
2 2<br />
DE VONK<br />
‘Bouwen is niet<br />
voor de eeuwigheid’<br />
Sinds 1998 is Jouke Post hoogleraar Bouwtechnisch Ontwerpen. Post is directielid<br />
van XX Architecten in Delft en voorstander van het genuanceerd omgaan met de<br />
levensduur van <strong>een</strong> gebouw (‘bouw niet voor de eeuwigheid, maar houd rekening<br />
met de feitelijke gebruiksduur’). Zijn eigen gebruiksduur houdt hij op peil door<br />
hard te lopen. In november liep hij voor de tweede keer de New Yorkse marathon.<br />
‘Ik ben onder het sterrenbeeld tweeling geboren en ik ben<br />
ook de helft van <strong>een</strong> echte tweeling. Mijn geboorteplaats<br />
is Abcoude. Mijn grootvader, de kunstschilder Folkert<br />
Post, had daar na <strong>een</strong> leven lang rondtrekken met <strong>een</strong><br />
woonboot zijn eerste huis gekocht. Mijn ouders vonden<br />
er in de oorlog tijdelijk onderdak. Vanaf mijn vijfde heb<br />
ik in Scheveningen gewoond, mijn vader werkte er voor<br />
de gebouwendienst van de PTT. We woonden in <strong>een</strong> oud<br />
seinhuis, helemaal vrijstaand en vlak bij het strand. Vanuit<br />
mijn slaapkamer kon ik de zee zien. Ik ben in mijn werk<br />
ook vaak bezig met huizen die dat vrije aspect hebben. In<br />
het toeristenseizoen meed ik het strand, maar verder was<br />
M A T R I X / 4 / 2 0 0 3<br />
ik er vaak te vinden. Als jongetje hield ik van knutselen.<br />
Ik heb ooit <strong>een</strong> uiterst krakkemikkige zeilwagen gebouwd<br />
waarmee ik lekker over de boulevard scheurde. Ik ben<br />
redelijk beschermd opgegroeid. Mijn moeder wilde haar<br />
vijf kinderen graag bij zich in de buurt houden. Dus waren<br />
we g<strong>een</strong> lid van <strong>een</strong> hockeyvereniging of <strong>een</strong> voetbalclub,<br />
maar hadden we thuis wel <strong>een</strong> paardje en <strong>een</strong> zeilboot.<br />
Later ging ik naar de HBS-B aan het Van Maerlantlyceum<br />
in Den Haag. Ik tekende veel. Wiskunde en natuurkunde<br />
gingen me goed af, maar scheikunde vond ik <strong>een</strong> lastig en<br />
onlogisch vak. Ik had ook allerlei baantjes, onder andere<br />
bij <strong>een</strong> fotograaf.
PROF.IR. JOUKE POST (58)<br />
HOOGLERAAR BOUWTECHNISCH ONTWERPEN<br />
M A T R I X / 4 / 2 0 0 3 2 3
2 4<br />
DE VONK<br />
Bouwen was me met de paplepel ingegoten: mijn vader<br />
had aan de TH Delft gestudeerd en hij was in zijn werk<br />
met gebouwen bezig. De keuze voor bouwkunde lag<br />
voor de hand. Ik voelde me met<strong>een</strong> thuis aan de TH,<br />
ook al pendelde ik op mijn scooter h<strong>een</strong> en weer tussen<br />
Scheveningen en Delft.<br />
Het was de tijd dat de studentenmacht begon door te<br />
breken. We eisten als eerstejaars dat we dag en nacht in<br />
het oude faculteitsgebouw aan de Nieuwe Laan mochten<br />
doorbrengen.Het werd <strong>een</strong> combinatie van atelier en<br />
woonplek, waar je weken kon blijven.<br />
We wilden ook ‘voor de samenleving bouwen’. Ik was<br />
zelf g<strong>een</strong> marxist, maar ik had te maken met <strong>een</strong> grote<br />
club studenten die dat wel was. Een aantal van hen kom<br />
ik nog wel <strong>een</strong>s tegen. Die zijn nu adviseur of manager.<br />
Ik was de eerste bouwkundige die afstudeerde op <strong>een</strong><br />
rapport in plaats van op <strong>een</strong> ontwerp. Het rapport ging<br />
over stadsvernieuwing. Ik ben wel als architect afgestudeerd,<br />
maar ik was toen eigenlijk meer <strong>een</strong> onderzoeker.<br />
Het was <strong>een</strong> vreemde tijd. De hele universitaire<br />
structuur leek in te storten Ook de decaan van de faculteit<br />
hield het niet meer vol. Coryfeeën als Aldo van Eijk,<br />
Rietveld, Bakema en Herman Hertzberger waren er nog<br />
wel, maar ze kwamen nauwelijks meer aan bod. Er verdw<strong>een</strong><br />
<strong>een</strong> stuk klassieke architectuur uit de opleiding.<br />
Sommige hoogleraren kwamen onze afstudeergroep, die<br />
we ‘werkgroep N.V.’ noemden, hun diensten aanbieden.<br />
We mochten hun kamer gebruiken en kregen allerlei<br />
voorzieningen in de schoot geworpen. Er zijn overigens<br />
nauwelijks bekende architecten uit die generatie gekomen.<br />
We hadden weinig bagage. Jaren later heb ik nachten<br />
en weekenden doorgewerkt om <strong>een</strong> inhaalslag op<br />
het gebied van ontwerpen en architectuur te maken.<br />
Door onze betrokkenheid bij de maatschappij rolden we<br />
de stadsvernieuwing in. Twee avonden per week spreekuur<br />
voor de bewoners en wijkvergaderingen met de gebruikelijke<br />
schreeuwers. Vaak kon je na <strong>een</strong> presentatie opnieuw<br />
beginnen. Ik heb nog steeds voordeel van die ervaring.<br />
Ik heb geleerd dat je alle partijen serieus moet nemen en<br />
moet zorgen voor draagvlak, wil je je plannen realiseren.<br />
Nog tijdens mijn studie kreeg ik <strong>een</strong> interessant baantje<br />
bij de Nationale Woningraad, de koepelorganisatie van<br />
FOTO: VINCENT VAN DEN HOOGEN<br />
M A T R I X / 4 / 2 0 0 3<br />
Post: ‘Sommige renovatieprojecten<br />
waren regelrecht waanzinnig.’<br />
woningbouwcoöperaties. Een dag in de week tufte ik met<br />
mijn Daf naar Amsterdam. Ik was assistent van de directie<br />
en mocht bij allerlei vergaderingen aanwezig zijn. Het was<br />
<strong>een</strong> leerzame tijd. Toen ik afgestudeerd was, kreeg ik <strong>een</strong><br />
baan als projectleider in de stadsvernieuwing. Van de ene<br />
op de andere dag was ik bezig met veertig grote projecten.<br />
Ik zag er nog steeds uit als <strong>een</strong> recalcitrante student met<br />
<strong>een</strong> grote baard en was absoluut niet op status uit. Ik kreeg<br />
wel <strong>een</strong> dienstauto, omdat ze mijn Dafje niet zo’n goed idee<br />
vonden.<br />
Ik reed het hele land door om bouwvergaderingen te leiden<br />
en projecten af te ronden of op te starten.<br />
Dat duurde van 1971 tot 1973. Het was de tijd van democratisering<br />
en verhitte discussies tussen politici en oproerkraaiers<br />
in rokerige zaaltjes. Ik herinner me nog <strong>een</strong><br />
autoritje naar zo’n bij<strong>een</strong>komst met Jan Schäfer, die later<br />
staatssecretaris voor Volkshuisvesting in het kabinet Den<br />
Uyl werd.<br />
Dertig jaar later<br />
De situatie in veel stadsvernieuwingswijken is nu natuurlijk<br />
heel anders dan we dertig jaar geleden dachten. In de<br />
beginperiode draaide het om idealisme. Ik zat met veel<br />
immigrantengroepen om tafel en dat waren altijd prima<br />
gesprekken. We hebben echter in ons land te lang volgehouden<br />
dat het aantal immigranten in de wijken wel<br />
meeviel en dat er g<strong>een</strong> echte problemen waren. Niet alles<br />
wat uit idealisme tot stand komt, is per se goed. Sommige<br />
renovatieprojecten waren regelrecht waanzinnig. Ik heb<br />
ooit op <strong>een</strong> congres in Spanje <strong>een</strong> lezing gehouden over<br />
stadsvernieuwing. Die Spanjaarden snapten er niets van<br />
dat we oude gebouwen helemaal uit elkaar pulkten, <strong>een</strong><br />
paar stenen wanden lieten staan en er dan weer hout<br />
inbouwden. In de loop der jaren raak je van lieverlede<br />
steeds technischer georiënteerd. De denkwijze van ons<br />
bureau XX is ondermeer op basis van onze ervaring in<br />
die wijken ontstaan. Gebouwen worden in den regel nog<br />
steeds ‘voor de eeuwigheid’ neergezet, terwijl de feitelijke<br />
gebruiksduur vaak niet meer dan tientallen jaren bedraagt.<br />
Hoeveel panden ondergaan niet de ene na de andere verbouwing?<br />
Zet gewoon <strong>een</strong> flexibel gebouw neer voor <strong>een</strong><br />
maximaal aantal jaren en houd daar bij de bouw rekening<br />
mee, onder andere in de materiaalkeuze. Dat voorkomt<br />
enorm veel sloopafval.<br />
Na twee en <strong>een</strong> half jaar Woningraad ben ik les gaan geven<br />
aan de TU Delft en sloot ik me aan bij <strong>een</strong> startend architectenbureau.<br />
Die combinatie van theorie en praktijk houdt<br />
nog steeds mijn scope breed.
2 6<br />
ONDERZOEK<br />
Over het huis van de toekomst kan ieder<strong>een</strong><br />
vrijelijk de fantasie laten gaan. Centraal staat<br />
altijd <strong>een</strong> woning waarin we zijn omgeven<br />
met alle genoegens die communicatie biedt.<br />
Met veel elektronica en kilometers kabel<br />
kan inmiddels veel worden gedaan. Maar<br />
we willen het breedbandig, met behoud<br />
van bewegingsvrijheid, draadloos, veilig en<br />
zonder elektronica en draadjes in het zicht.<br />
Hoe technici deze onzichtbare en draadloze<br />
omgeving vol met ‘communicatie-naarbehoefte’<br />
zullen maken, wordt onderzocht<br />
aan de faculteit Elektrotechniek.<br />
Onzichtbare en<br />
draadloze communicatie<br />
Het is <strong>een</strong> bekend probleem, dat van de laatste kilometer<br />
glasvezel naar de huizen. De glasvezelkabels, met hun<br />
enorme capaciteit voor dataverkeer, liggen al in de oceanen,<br />
over land, rond steden en in <strong>een</strong> enkele woonwijk.<br />
Het zijn snelwegen voor data. Maar de individuele gebruiker<br />
kan de snelweg pas betreden als deze reist via <strong>een</strong> bospaadje<br />
(coaxkabel of telefoonlijn) en <strong>een</strong> verharde dorpsstraat<br />
(kabel in de straat). De capaciteit bij de gebruiker is<br />
hierdoor vele malen kleiner dan wanneer de data direct via<br />
<strong>een</strong> supersnelle glasvezelkabel tot hem komt.<br />
Een belangrijk bezwaar voor de aanleg van deze laatste<br />
kilometer glasvezel naar de huizen is dat de straten simpelweg<br />
moeten worden opengebroken. Zelfs in <strong>een</strong> project<br />
als Kenniswijk blijkt het moeilijk aanbieders te vinden die<br />
bereid zijn te gaan graven, nog voordat ze verzekerd zijn<br />
van voldoende eindgebruikers.<br />
Een ander probleem is de glasvezelkabel die wordt<br />
gebruikt. De zogenaamde single-mode glasvezel heeft de<br />
doorsnede van <strong>een</strong> mensenhaar en is goed voor <strong>een</strong> capaciteit<br />
van duizenden gigabytes per seconden. Genoeg om<br />
de ene helft van de wereldbevolking met de andere helft<br />
te laten communiceren. Maar het is <strong>een</strong> kwetsbare kabel<br />
die voor aanleg en onderhoud precisieapparatuur, hooggeschoolde<br />
vakmensen en dure connectoren vraagt.<br />
Multi-mode kabel<br />
Een alternatief is het gebruik van multi-mode glasvezelkabel.<br />
Deze dikkere kabel heeft beduidend minder capaciteit<br />
dan de single-mode. Daarom wordt aan de faculteit Elek-<br />
M A T R I X / 4 3 / 2 0 0 3<br />
trotechniek onderzocht hoe ondanks de beperking toch<br />
vele breedbanddiensten kunnen worden gebundeld, waarbij<br />
juist nuttig gebruik wordt gemaakt van de vele modi die<br />
de kabel geleidt.<br />
Deze bundelingtechnieken en de manier waarop <strong>een</strong> effectief<br />
breedbandig toegangsnetwerk kan worden gemaakt,<br />
worden onderzocht in <strong>een</strong> aantal projecten in het IOP<br />
Generieke Communicatie, waarvoor de basis is gelegd<br />
aan de TU/e. IOP staat voor innovatiegerichte onderzoeksprogramma,<br />
door het ministerie van Economische Zaken<br />
beschikbaar gestelde subsidie. In dit IOP zullen de komende<br />
acht jaar tientallen onderzoekers werken, aan diverse<br />
universiteiten in Nederland.<br />
Prof.ir. Ton Koonen, hoogleraar breedbandige communicatie<br />
bij de Electro-Optical Communication Systems<br />
Group, leidt het onderzoek. ‘Of multi-mode optische<br />
vezel de oplossing is, kan ik nu nog niet zeggen. We doen<br />
onderzoek dat op termijn door de industrie kan worden<br />
gebruikt, maar als we nu al wisten dat dit de oplossing is,<br />
dan zouden wij ons er niet mee bezighouden. Dan kon het<br />
bedrijfsleven het zelf doen. Wel liggen binnen kantoren<br />
deze kabels al voor bijvoorbeeld snelle computernetwerken<br />
en daar heeft het zich bewezen. We moeten kijken hoe<br />
we dit bruikbaar en goedkoop kunnen maken voor allerlei<br />
breedbandige diensten zodat het interessant wordt breedband<br />
naar de huizen te brengen. Hoe de multi-mode kabel<br />
hierin toe te passen, wordt onderzocht in samenwerking<br />
met de universiteit van Twente.’<br />
Het tweede onderzoek geleid door Koonen speelt zich af
FOTO: BART VAN OVERBEEKE<br />
binnen de woning. Daar moet de kabel worden aangesloten<br />
op <strong>een</strong> breedbandige infrastructuur die onzichtbaar en<br />
draadloos is, zoals het steeds populairdere wireless LAN.<br />
Het onderzoek van Koonen spitst zich toe op <strong>een</strong> netwerk<br />
van multi-mode kabel om vele draadloze antennes<br />
te voeden.<br />
Vanuit <strong>een</strong> centrale in het huis wordt het dataverkeer geregeld.<br />
Van deze centrale lopen kabels naar antennestations<br />
die in verbinding staan met tal van applicaties. Een optie is<br />
om radiosignalen door multi-mode optische vezel naar de<br />
antennestations te vervoeren. Deze vezel is aantrekkelijk<br />
vanwege het eerdergenoemde installatiegemak, maar de<br />
bandbreedte is beperkt.<br />
Belangrijk hierbij is de manier waarop de centrale in staat<br />
is alle verschillende signalen te ontvangen en verzenden.<br />
Hoe beter de centrale met verschillende informatie kan<br />
omgaan, hoe <strong>een</strong>voudiger de antennestations kunnen zijn<br />
die ze verzenden.<br />
‘Op dit moment gebruikt elke antenne elektronica om de<br />
hoogfrequente radiogolven op te wekken. Dat is erg duur.<br />
De oplossing zou zijn: één doos waarin de golven worden<br />
opgewekt en verzonden naar de antennes.’ Er wordt<br />
gestreefd naar <strong>een</strong> bandbreedte van tientallen megabits<br />
per seconde per antenne, genoeg om bijvoorbeeld televisie<br />
mee te kijken.<br />
Ook wordt gezocht naar <strong>een</strong> alternatief voor de breekbare<br />
glasvezel. Deze kan worden gevonden in <strong>een</strong> polymeervezel.<br />
Koonen: ‘Deze plastic vezel breekt niet, is rekbaar<br />
en mensen kunnen het zelf aanleggen. Het heeft wel <strong>een</strong><br />
slechtere bandbreedte tot gevolg dan de single-mode glasvezel,<br />
maar daarvoor hebben we <strong>een</strong> oplossing bedacht.<br />
Hiervan maken we <strong>een</strong> opstelling om te demonstreren.’<br />
Het onderzoek naar plastic vezelnetwerken voor breedbandige<br />
draadloze communicatie wordt gedaan in samenwerking<br />
met de <strong>Technische</strong> <strong>Universiteit</strong> Delft.<br />
Zender-ontvangers<br />
Een derde onderzoek dat met de IOP-gelden wordt gedaan<br />
is dat van dr.ir. Johan van der Tang, als universitair docent<br />
aan de faculteit Elektrotechniek werkzaam in de Mixed-<br />
Signal Microelectronics Group. In het huis van toekomst<br />
zal alles draadloos worden verzonden. Dit geldt zowel voor<br />
toepassingen als televisie en internet, maar ook applicaties<br />
die weinig dataverkeer nodig hebben, moeten goedkoop en<br />
<strong>een</strong>voudig worden aangesloten op het netwerk.<br />
Voorbeelden die Van der Tang noemt, zijn <strong>een</strong> zender-<br />
M A T R I X / 4 / 2 0 0 3<br />
2 7
ONDERZOEK<br />
2 8<br />
Dr.ir. Johan van der Tang: ‘Zender-ontvangers moeten het leven<br />
gemakkelijk maken.’<br />
tje dat vertelt dat <strong>een</strong> raam openstaat, één die melding<br />
maakt van <strong>een</strong> bezoeker aan de voordeur of <strong>een</strong> sensor die<br />
aangeeft dat er <strong>een</strong> ruit is gesneuveld. Nog talloze toepassingen<br />
zijn te bedenken. Het onderzoek van Van der Tang<br />
richt zich op deze zender-ontvangers met <strong>een</strong> maximale<br />
capaciteit van 1 kilobyte per seconde.<br />
Chip kleiner dan <strong>een</strong> contactlens<br />
Belangrijk hierbij is dat ze g<strong>een</strong> <strong>batterij</strong>en nodig hebben.<br />
‘Het woord onthaasten is hierop van toepassing. Het moet<br />
het leven voor mensen gemakkelijk maken. Dus als ik<br />
honderdvijftig zender-ontvangers in mijn huis heb, wil ik<br />
niet elke ochtend alle <strong>batterij</strong>en vervangen. Het is dus van<br />
belang dat ze hun energie halen uit bijvoorbeeld tempera-<br />
IOP-subsidie:<br />
IOP’s staan voor innovatiegerichte onderzoeksprogramma’s.<br />
Met deze subsidies wil de overheid <strong>een</strong> brug slaan tussen<br />
bedrijfsleven en de onderzoekswereld. IOP is <strong>een</strong> subsidieregeling<br />
van het ministerie van Economische Zaken. Senter voert<br />
ze uit. Gesubsidieerd worden onderzoeken die aansluiten bij<br />
de lange-termijn-behoeftes van het bedrijfsleven. IOP richt<br />
zich hierbij op specifieke onderzoeksterreinen op het gebied<br />
van technologie. Op dit moment lopen er onderzoeken naar<br />
beeldverwerking, elektrische vermogenstechniek, generieke<br />
communicatie, genomics, industriële eiwitten, mens-machine<br />
interactie en precisietechnologie. Het IOP Generieke Communicatie<br />
van de TU/e heeft <strong>een</strong> looptijd van twee keer vier jaar.<br />
Hiervoor is <strong>een</strong> bedrag van zeven miljoen euro beschikbaar.<br />
In totaal zullen ruim dertig aio’s en postdocs werkzaam zijn<br />
aan het onderzoek, dat wordt gedaan in samenwerking met<br />
de universiteiten van Twente en Delft. Voordat het project van<br />
start ging, is <strong>een</strong> lang traject afgelegd. In 2000 ontstonden de<br />
eerste plannen voor het onderzoek naar breedbandige communicatie<br />
in de directe omgeving van de gebruiker.<br />
M A T R I X / 4 / 2 0 0 3<br />
tuursverschillen in de ruimte of uit zonne-energie.’<br />
Op twee manieren wordt onderzoek gedaan naar deze zender-ontvangers.<br />
De ultieme doelstellingen is het ontwikkelen<br />
van <strong>een</strong> chip die nog kleiner is dan <strong>een</strong> contactlens,<br />
zeer goedkoop is te produceren en die g<strong>een</strong> randapparatuur<br />
nodig heeft om te functioneren. Het dingetje moet op<br />
<strong>een</strong> muur geplakt kunnen worden en met grote betrouwbaarheid<br />
in staat zijn informatie door te geven aan <strong>een</strong><br />
antenne, die deze informatie weer naar <strong>een</strong> huiscentrale<br />
transporteert. De lat voor dit onderzoek ligt erg hoog, zegt<br />
de onderzoeker. ‘Als we in onze missie slagen, wordt het<br />
zo gemakkelijk zender-ontvangers te plaatsen dat er zeker<br />
heel veel toepassingen zullen komen die we nu nog niet<br />
kunnen bedenken.’<br />
In de tweede tak van de het onderzoek wordt bekeken wat<br />
op dit moment de beste bestaande standaard is voor zender-ontvangers.<br />
Er zijn twee types: <strong>een</strong> actieve en <strong>een</strong> passieve.<br />
De actieve is in staat veel informatie te verzenden,<br />
maar deze heeft veel energie nodig. De passieve heeft g<strong>een</strong><br />
<strong>batterij</strong>en nodig, maar het vermogen is erg laag. Van der<br />
Tang bekijkt hoe <strong>een</strong> zender-ontvanger kan worden ontwikkeld<br />
die goede eigenschappen van beide combineert.<br />
Een probleem hierbij is dat kristal nodig is om absolute<br />
frequentie-referenties te krijgen. Dit kristal is duur en Van<br />
der Tang gaat op zoek naar manieren om het signaal, zonder<br />
gebruik te maken van zo’n kristal, door ontvangers te<br />
laten begrijpen.<br />
Heeft <strong>een</strong> huis <strong>een</strong>maal honderden zendertjes dan is met<br />
de veelheid aan informatie veel te winnen. Van der Tang:<br />
‘Met alle data die binnenkomen zou je kunnen bekijken<br />
hoe je het meest zuinig met energie moet omgaan. Bijvoorbeeld<br />
door het combineren van gegevens over de<br />
aanwezigheid van mensen in de ruimte en het gebruik van<br />
licht of verwarming. Maar ook op het gebied van veiligheid<br />
kunnen ze van dienst zijn.’ Het onderzoek naar draadloze<br />
zenderontvangers wordt gedaan in nauwe samenwerking<br />
met Philips Research <strong>Eindhoven</strong>, Philips Research Engeland<br />
en Philips Semiconductors.<br />
FOTO: BART VAN OVERBEEKE
Cum Laude genieten<br />
Culinair genieten op academisch niveau. Dat is<br />
wat u op de eerste etage van het hoofdgebouw<br />
van de TU/e mag verwachten. In de sfeervolle<br />
ambiance van de University Club kunt u rekenen<br />
op de meest smakelijke culinaire hoogstandjes. Voor<br />
<strong>een</strong> informele lunch met collegae, <strong>een</strong> zakelijk diner<br />
met<br />
relaties of gewoon voor <strong>een</strong> goed glas en <strong>een</strong> even goed<br />
gesprek. Kom uw smaak <strong>een</strong>s op de proef stellen in de<br />
University Club.<br />
U bent van maandag t/m vrijdag van 09.00 uur tot<br />
21.00 uur van harte welkom. Voor speciale gelegenheden<br />
openen wij op uw verzoek ook in het weekend de deuren.<br />
Den Dolech 2 5612 AZ <strong>Eindhoven</strong> • Telefoon 040 - 2475550 • Fax 040 - 2475551
ontwerper in opleiding<br />
Gerrit Oosterhuis<br />
Ir. Gerrit Oosterhuis (25) studeerde Bodem, water en atmosfeer<br />
aan de Wageningen <strong>Universiteit</strong>. Oosterhuis is tijdens zijn<br />
afstudeeropdracht en stage geïnteresseerd geraakt in het ontwerpen<br />
en ontwikkelen van meetmethoden en instrumenten.<br />
Daarom is hij op 1 februari 2002 met de SAI-opleiding Design<br />
and Technology of Instrumentation (DTI) gestart. Zijn ontwerpopdracht<br />
voert hij uit bij MARIN, <strong>een</strong> hydrodynamisch onderzoeksinstuut<br />
voor de scheepsbouw. Voor onderzoek worden<br />
schepen op modelschaal (1:20 tot 1:40) nagebouwd.<br />
Oosterhuis: ‘Er bestaan schepen met <strong>een</strong> speciaal type aandrij-<br />
vingen, de zogenaamde 'podded propellers' ofwel pods. Het<br />
bestaande ontwerp voor de modelbouw voldeed niet goed, ik<br />
heb <strong>een</strong> nieuw ontwerp gerealiseerd. Er moest <strong>een</strong> aandrijving<br />
worden gevonden die voldoende vermogensdichtheid heeft<br />
(voldoende Watts per kubieke meter) en nauwkeurig genoeg<br />
loopt voor de experimenten. Ook moet <strong>een</strong> aantal metingen<br />
kunnen worden uitgevoerd aan het model zonder verstoring<br />
door de aandrijving.’<br />
Oosterhuis hoopt het ontwerpproject bij Marin te kunnen<br />
voortzetten met <strong>een</strong> promotie op het proefontwerp.<br />
ONTWERPEN<br />
M A T R I X / 4 / 2 0 0 3 3 1<br />
FOTO: BART VAN OVERBEEKE
3 2<br />
ONDERZOEK<br />
Scheiden zo dicht<br />
mogelijk bij de bron<br />
In het jaar 2025 moet de totale<br />
wereldbevolking kunnen beschikken over<br />
veilig drinkwater en hygiënische sanitaire<br />
voorzieningen. Om dat te bereiken,<br />
moet er veel veranderen aan de manier<br />
waarop we met ons (afval)water omgaan.<br />
Annelies Balkema deed onderzoek naar<br />
duurzame afvalwaterzuivering, waarop<br />
zij in november promoveerde aan de<br />
faculteit <strong>Technische</strong> Natuurkunde. Zij is<br />
van mening dat men zuiniger moet zijn<br />
met water en minder achteloos alles door<br />
het riool moet spoelen.<br />
Na haar afstudeeronderzoek naar de zuivering<br />
van industrieel afvalwater heeft<br />
Balkema zich toegelegd op huishoudelijk<br />
afvalwater. ‘Industrieel afvalwater is heel<br />
specifiek en dat hoort eigenlijk meer<br />
bij de processen van de industrie thuis.<br />
Wereldwijd geeft huishoudelijk afvalwater<br />
met ziektekiemen veel grotere gezondheidsproblemen.<br />
Giftige stoffen zitten<br />
er niet zoveel in, dus je kunt het water<br />
M A T R I X / 4 / 2 0 0 3<br />
hergebruiken. Voor het bewerken van<br />
huishoudelijk afvalwater zijn zeer veel<br />
verschillende systemen. Dit project gaf<br />
me de gelegenheid om alle technieken<br />
<strong>een</strong>s naast elkaar te zetten en op de verschillende<br />
eigenschappen te vergelijken.’<br />
Nieuw aan het onderzoek van Balkema<br />
is de breedte van haar aanpak. Ze heeft<br />
<strong>een</strong> computermodel opgesteld dat <strong>een</strong><br />
groot aantal systemen vergelijkt, van heel<br />
kleine op huishoudniveau tot heel grote<br />
voor <strong>een</strong> complete stad. Daarnaast kijkt<br />
het model naar <strong>een</strong> groot aantal indicatoren:<br />
Wat voor afvalwater krijg je, wat kun<br />
je daarmee, kun je het hergebruiken of<br />
is het afval, wat zijn de kosten, wat is het<br />
ruimtegebruik en welke sociale factoren<br />
spelen <strong>een</strong> rol? ‘In het model heb ik 26<br />
technologieën meegenomen voor afvalwaterzuivering’,<br />
vertelt Balkema. ‘Plus
FOTO: OGC<br />
nog allerlei keuzemogelijkheden in het<br />
huishouden. Dat resulteerde in zo’n tien<br />
miljoen mogelijkheden. Om het model<br />
toegankelijk te houden, heb ik de data<br />
losgemaakt van het model, omdat de data<br />
per situatie en locatie kunnen variëren.<br />
Het model is <strong>een</strong> gereedschap dat je helpt<br />
bij het maken van keuzes. Het ordent je<br />
gedachten en haalt aandachtspunten naar<br />
boven.’<br />
Behalve afvalwaterzuivering heeft Balkema<br />
ook gekeken naar het watergebruik<br />
in het huishouden. Een watermeter die<br />
met de computer kan worden uitgelezen,<br />
registreerde zeer gedetailleerd het dagverbruik<br />
van enkele huishoudens. ‘Dat was<br />
bijna gênant, want je kunt er iemands<br />
leefpatroon uit aflezen: wanneer hij naar<br />
de wc gaat, douchet, thee of koffie zet.<br />
Daaruit kwam naar voren dat mensen die<br />
werken en dus overdag niet thuis zijn,<br />
prima uit de voeten kunnen met <strong>een</strong> simpel<br />
opslagvat voor regenwater om de wc<br />
door te spoelen. Ik heb zelf bij mij thuis<br />
zo’n systeem gebouwd, met wat doe-hetzelfspullen<br />
van de Praxis. Buiten staat<br />
<strong>een</strong> regenton van 350 liter die ik met <strong>een</strong><br />
tuinslang op de stortbak heb aangesloten.<br />
Ik kan vrijwel het hele jaar mijn wc doorspoelen<br />
met regenwater. Slechts <strong>een</strong> paar<br />
keer per jaar, bij lange droogteperiodes,<br />
moet ik nog kraanwater gebruiken.’<br />
Huishoudelijk afvalwater kunnen in drie<br />
stromen onderscheiden worden: grijs,<br />
bruin en geel water. Het grijze water komt<br />
van de douche en de wasmachine en<br />
afhankelijk van de definitie soms ook uit<br />
de keuken. Het bevat zeep, stofdeeltjes,<br />
haren en wat ziektekiemen. Dit water is<br />
goed voor hergebruik. Uit de wc en eventueel<br />
uit de keuken komt zwart water,<br />
de samenvoeging van bruin (poep) en<br />
geel (urine) water. ‘Dat moet je echt goed<br />
zuiveren omdat er veel ziektekiemen<br />
in zitten. Een urine-separatie toilet kan<br />
poep en urine van elkaar scheiden. Urine<br />
bevat nauwelijks ziektekiemen en is zeer<br />
geschikt als meststof voor de landbouw,<br />
omdat het veel stikstof en fosfaten bevat.<br />
Juist om die reden wil je het ook uit de<br />
afvalstroom halen: urine is verantwoor-<br />
Annelies<br />
Balkema bij<br />
<strong>een</strong> zuiveringsinstallatie<br />
die<br />
onder meer werkt<br />
met planten.<br />
BALKEMA REGISTREERDE HET<br />
DAGVERBRUIK IN HUISHOUDENS<br />
VOOR HAAR ONDERZOEK<br />
delijk voor circa zeventig procent van het<br />
stikstof en vijftig procent van het fosfaat<br />
in het huishoudelijk afvalwater.’<br />
Urine scheiden aan de bron is dus het<br />
devies. Technisch is dat goed mogelijk,<br />
maar in de praktijk stuit het op bezwaren.<br />
‘Het is nogal ingrijpend voor mensen als<br />
je ze <strong>een</strong> ander type toilet geeft. In Zweden<br />
loopt <strong>een</strong> aantal projecten met urineseparatie<br />
toiletten. Zo’n toilet heeft twee<br />
vakjes: voorin moet je plassen en achterin<br />
poepen. Die toiletten hebben ze geplaatst<br />
in <strong>een</strong> ‘eco-dorp’, maar de bewoners hebben<br />
de toiletten laten vervangen door<br />
gewone exemplaren. Ze vonden het vervelend<br />
om hun bezoek telkens te moeten<br />
uitleggen hoe het toilet werkt. Als je altijd<br />
met je bezoek aan het praten bent over<br />
je toilet, dan heb je het op <strong>een</strong> gegeven<br />
moment wel gehad.’<br />
Begeleiding<br />
Uit diverse onderzoeken blijkt dat de sociale<br />
kant van nieuwe sanitaire technieken<br />
extra aandacht nodig heeft. De gebruiker<br />
heeft begeleiding nodig, iets dat in grotere<br />
projecten beter is te organiseren, vindt<br />
M A T R I X / 4 / 2 0 0 3<br />
3 3
ONDERZOEK<br />
Balkema. ‘In Duitsland is <strong>een</strong> project met<br />
vacuümtoiletten in driehonderdvijftig huizen.<br />
Dat is <strong>een</strong> schaal waarop je iemand<br />
kunt aannemen die het hele systeem<br />
begeleidt en verzorgt. De gebruikers hebben<br />
<strong>een</strong> alternatief systeem, maar ze hoeven<br />
er zelf niets aan te doen.’<br />
Een vacuümtoilet gebruikt minder dan<br />
één liter water per spoeling. Het afval<br />
wordt via <strong>een</strong> relatief dunne vacuümbuis<br />
afgezogen naar <strong>een</strong> centraal punt waar het<br />
wordt vergist. De afvoerbuis, <strong>een</strong> plastic<br />
pijp met <strong>een</strong> diameter van ongeveer tien<br />
centimeter, is veel kleiner dan <strong>een</strong> regulier<br />
riool. In combinatie met <strong>een</strong> ‘grinder’<br />
(<strong>een</strong> maalmachine) zou je zelfs je groenafval<br />
erdoor kunnen afvoeren, maar dat<br />
hebben ze in Duitsland toch niet gedaan.<br />
De vergisting is gecombineerd met <strong>een</strong><br />
warmtekrachtsysteem, dat warm water en<br />
elektriciteit produceert. Het volume van<br />
het afval wordt zo verkleind tot <strong>een</strong> klein<br />
beetje slib dat je maar <strong>een</strong>s in de zoveel<br />
tijd hoeft af te voeren. Het overige afvalwater<br />
(douche, wasmachine, keukenwater)<br />
gaat door <strong>een</strong> apart riool en wordt apart<br />
gezuiverd. Die stroom is zo vloeibaar<br />
dat het niet hoeft te worden afgepompt.<br />
Andere toiletten die Balkema in haar<br />
computermodel heeft opgenomen, zijn<br />
het composttoilet en het ‘solar dry toilet’<br />
waarin de poep onder <strong>een</strong> soort zonnecollector<br />
droogt zodat ziektekiemen sterven<br />
en het volume afneemt.<br />
Het laatste toilet is all<strong>een</strong> toepasbaar in<br />
warme landen, het composttoilet is overal<br />
te gebruiken. Dus ook in Nederland. Toch<br />
zal het niet massaal aanslaan in ons land.<br />
‘Dat ligt aan de omgeving van de technologie,<br />
wat eigenlijk de kern was van mijn<br />
onderzoek’, zegt Balkema. ‘In Nederland<br />
is elk huis op de waterleiding aangesloten,<br />
dus hier is <strong>een</strong> composttoilet meer<br />
iets voor mensen die het per se willen.<br />
In Utrecht heeft <strong>een</strong> aantal mensen het<br />
project ‘Het groene dak’ opgezet, met <strong>een</strong><br />
biologische tuin, regenwatersystemen en<br />
<strong>een</strong> composttoilet. Met het composttoilet<br />
is het helemaal misgelopen. Uiteindelijk<br />
heeft de brandweer het ontruimd omdat de<br />
ammoniakdampen te hoog waren opgelopen.<br />
De oorzaak is onbekend. De bewoners<br />
zeggen dat het systeem niet goed was,<br />
de leverancier zegt dat de bewoners het<br />
verkeerd hebben gebruikt. Ze hadden nou<br />
ook niet het meest geavanceerde systeem,<br />
er zijn tegenwoordig geavanceerdere systemen<br />
die makkelijker in gebruik zijn. En<br />
ik denk dat de leverancier zich niet moet<br />
vergissen in de begeleiding die de mensen<br />
nodig hebben.’<br />
Betrokkenheid<br />
Balkema ziet decentralisatie als <strong>een</strong> globale<br />
trend in afvalwaterzuivering. ‘In de centrale<br />
systemen die we nu gebruiken, zijn<br />
afvalstromen uit industrie en huishouden<br />
vaak gemengd. Zuivering van huishoudelijk<br />
afvalwater op wijkniveau maakt het<br />
makkelijker om het water ook per wijk<br />
te hergebruiken. Je hebt dan <strong>een</strong> minder<br />
uitgebreid en goedkoper rioleringsstelsel<br />
nodig en de retourkanalen zijn korter. De<br />
bewoners raken op wijkniveau ook meer<br />
betrokken als er bijvoorbeeld <strong>een</strong> ‘wetland’<br />
in de wijk ligt, <strong>een</strong> natuurgebiedje waarvan<br />
de grond en de planten <strong>een</strong> zuiverende<br />
werking hebben. Het zuiveringsproces<br />
wordt weer zichtbaar. Het riool is nu <strong>een</strong><br />
soort trukendoos, je kunt er alles in weg<br />
spoelen: medicijnen, maandverband, het<br />
Lang leve het leven<br />
Bescherm het leven op aarde. Word donateur van het Wereld Natuur Fonds. 0900 9090900 (e 0,20/min)
ontwerpen<br />
nieuws<br />
GENTLEGUIDE,<br />
DE GENIALE GIDS<br />
Twee polsbandjes die <strong>een</strong> wandelaar met trilsignalen<br />
aangeven welke kant hij op moet. Vier<br />
studenten Industrial Design deden onderzoek<br />
naar <strong>een</strong> navigatiesysteem voor voetgangers.<br />
Een blindenstok die trilt bij <strong>een</strong> obstakel bestond<br />
al, evenals navigatiesystemen via <strong>een</strong><br />
personal digital assistant (PDA) of via <strong>een</strong><br />
koptelefoon. Een Amerikaans onderzoek naar<br />
methoden voor blindengeleiding wees uit dat<br />
haptische (met behulp van de tastzin) geleiding<br />
het best en prettigst werkt. Met dit idee gingen<br />
de vier studenten aan de slag. De GentleGuide<br />
die zij ontworpen hebben bestaat uit twee polsbandjes<br />
met trilmechanisme die draadloos worden<br />
bestuurd via <strong>een</strong> afstandsbediening. Een<br />
korte trilling links bijvoorbeeld betekent ‘ga<br />
linksaf’, <strong>een</strong> korte trilling rechts ‘ga rechtsaf’<br />
en <strong>een</strong> korte trilling op beide polsbandjes<br />
betekent ‘bestemming bereikt’. De studenten<br />
hebben hun ontwerp als congrespaper mogen<br />
presenteren op de internationale conferentie<br />
‘Mobile HCI (Human Computer Interaction)’ in<br />
het Italiaanse Udine. De volgende stap die de<br />
studenten willen onderzoeken is de integratie<br />
van het systeem in <strong>een</strong> mobiele telefoon met<br />
global positioning system (GPS) of met <strong>een</strong><br />
draadloos computernetwerk.<br />
BEURZENSYSTEEM<br />
VOOR TWAIO’S<br />
Nieuwe TWAIO’s (tweejarige assistenten in<br />
opleiding) die aan de TU/e <strong>een</strong> ontwerpersopleiding<br />
volgen aan het Stan Ackermans<br />
Instituut (SAI) krijgen vanaf 1 januari de status<br />
van student aan de TU/e. Ze worden dan ook<br />
betaald via <strong>een</strong> beurzensysteem en niet als<br />
<strong>een</strong> medewerker, zoals nu nog het geval is. Op<br />
dit moment wordt naar <strong>een</strong> bedrag gezocht<br />
dat het voor mensen aantrekkelijk maakt aan<br />
de TU/e <strong>een</strong> ontwerpersopleiding te komen<br />
volgen. Ook wordt er gekeken naar eventuele<br />
veranderingen voor vergunningsaanvragen van<br />
buitenlanders.<br />
OPENING WEEK VAN HET<br />
ONTWERP<br />
Studievereniging Lucid van de faculteit<br />
Industrial Design heeft de openingsact voor<br />
de Week van het Ontwerp gerealiseerd. Op 10<br />
oktober verrichtte de <strong>Eindhoven</strong>se wethouder<br />
Gentleguide wordt uitgetest door twee studenten van Industrial Design.<br />
Mary-Ann Schreurs de openingsact van de<br />
Week. Er is <strong>een</strong> apparaat ontwikkeld waarmee<br />
op <strong>een</strong> scherm beelden voorbij kwamen zoals<br />
bij <strong>een</strong> fruitautomaat. Gedurende dertig seconden<br />
kwamen drie beelden voorbij. Uiteindelijk<br />
bleven alle beelden stilstaan op het logo van<br />
de Week van het Ontwerp. Met veel voelbare<br />
geluidseffecten ging dit beeld over in <strong>een</strong><br />
groot ‘is geopend!’. Het is dit jaar de eerste<br />
keer geweest dat Industrial Design mee heeft<br />
gedaan met de organisatie van de Week van<br />
het Ontwerp.<br />
VIERDIMENSIONAAL ONTWERP<br />
Het P-spektakel (propedeuse-spektakel)<br />
van de faculteit Bouwkunde leidde tot ver-<br />
European contest for young scientists<br />
ZELFONTWORPEN BESTURINGSSYSTEEM<br />
schillende ideeën voor overkappingen van<br />
<strong>een</strong> fietsenstalling. Met behulp van rietjes<br />
maakten de studenten eerst <strong>een</strong> maquêtte<br />
van hun ontwerp. Enkele ontwerpen werden<br />
uitgekozen om de dag erna op ware grootte<br />
gebouwd te worden. Hiervoor mochten de studenten<br />
slechts gebruik maken van zeventien<br />
pvc-buizen en twaalf vierkante meter zeil. Het<br />
ontwerp van Mieke Verschoor was <strong>een</strong> van de<br />
ontwerpen die gekozen werd om uit te werken.<br />
De naam van het ontwerp ‘4D’ verwijst naar de<br />
vierde dimensie in het ontwerp: de dynamiek,<br />
omdat het ontwerp h<strong>een</strong> en weer kan bewegen.<br />
De test, waarbij de gemaakte overkapping aan<br />
de fietsenrekken voor Vertigo (het gebouw<br />
van de faculteit Bouwkunde) werd bevestigd,<br />
was met<strong>een</strong> <strong>een</strong> proef op de som, omdat het<br />
regende en behoorlijk waaide.<br />
Wim Cools, eerstejaars student <strong>Technische</strong> Informatica heeft tijdens de European Union<br />
Contest for Young Scientists de derde prijs gewonnen. Hij deed aan deze wedstrijd mee met<br />
zijn onderzoek naar <strong>een</strong> zelfontworpen besturingssysteem voor computers. Ergernis over<br />
besturingsprogramma’s en hobbyisme waren voor de student aanleiding <strong>een</strong> eigen besturingssysteem<br />
uit te denken en te maken. Het besturingssysteem heeft nog g<strong>een</strong> compleet<br />
pakket, maar er kunnen programma’s voor gemaakt worden. Cools werkt er aan verder en<br />
overweegt er anderen bij te betrekken.<br />
Cools houdt zich al lang bezig met besturingssytemen. Op zijn vijftiende heeft hij zijn eerste<br />
besturingssysteem gemaakt. Cools kwam bij de Europese wedstrijd terecht na <strong>een</strong> Nederlandse<br />
voorronde waar hij als eerste eindigde. Hij mocht daarom naar Boedapest voor de<br />
eindronde én naar de uitreiking van de Nobelprijzen.<br />
M A T R I X / 4 / 2 0 0 3 3 5
3 6<br />
LOOPBAAN<br />
Leo van Dongen<br />
verwacht dit jaar<br />
<strong>een</strong> punctualiteit<br />
van 83 procent.<br />
FOTO: BART VAN OVERBEEKE<br />
Ingenieur<br />
in rails<br />
Bijna heel zijn werkzame leven brengt hij tot nu toe door in één van de<br />
meest besproken bedrijven van de afgelopen jaren: de NS. Maar deze oudwerktuigbouwkundestudent<br />
ziet het als <strong>een</strong> uitdaging <strong>een</strong> bijdrage te leveren aan<br />
het reizen per spoor. En hij geniet als hij vanuit zijn kantoor op Utrecht Centraal<br />
de treinen af en aan ziet rijden. Dr.ir. Leo van Dongen over de NS, onderhoud, Het<br />
Huwelijk en onderhandelen met <strong>een</strong> miljard in de achterzak.<br />
‘Bij NS is het werken in de schijnwerpers van de maatschappij.<br />
Ik doe dit al negentien jaar in verschillende<br />
functies. Het is <strong>een</strong> dienstverlenend bedrijf dat <strong>een</strong> zekere<br />
winst moet maken om zichzelf te kunnen bedruipen.<br />
Als werknemer van de NS heb je wel <strong>een</strong>s wat uit te leggen<br />
aan mensen. De consument eist basiskwaliteit. Hetzelfde<br />
verwacht je als je in de supermarkt <strong>een</strong> boodschap<br />
doet. Het product moet gewoon in het schap staan en je<br />
bent niet geïnteresseerd in alle logistiek die nodig is voor<br />
de bevoorrading. Het bijzondere bij NS daarentegen is dat<br />
de reizigers zich in het primaire productieproces bevinden.<br />
Daarom leggen wij, bijvoorbeeld met de huidige herfst-<br />
M A T R I X / 4 / 2 0 0 3<br />
campagne, uit wat we doen en wat er mis kan gaan. Het is<br />
beter vooraf te vertellen wat mensen wel en niet kunnen<br />
verwachten, dan achteraf met <strong>een</strong> verklaring te komen.<br />
Eind jaren negentig zijn we behoorlijk door het dal<br />
gegaan. De verzelfstandiging van het bedrijf, de opsplitsing<br />
in verschillende werkmaatschappijen, de discussie<br />
over concurrentie op en om het spoor en ook nog <strong>een</strong>s<br />
<strong>een</strong> forse groei van het aantal reizigers maakten het ons<br />
lastig. De spanning tussen overheid, politiek en NS was<br />
groot en de samenwerking verliep erg stroef. Inmiddels<br />
zijn met nieuwe wetgeving en concessies de rollen in de<br />
spoorbranche vastgelegd en verloopt de samenwerking
aanzienlijk beter. Ook de productkwaliteit neemt toe.<br />
Nieuwe dubbeldekkers stromen nog steeds in en de punctualiteit<br />
stijgt: in 2001 was dat net g<strong>een</strong> 80 procent en het<br />
laatste kwartaal zaten we op 85,9 procent. In de winter zal<br />
dat mogelijk iets minder zijn door bladeren, sneeuw en<br />
vorst. Toch verwacht ik dit jaar rond de 83 procent uit te<br />
komen.’<br />
Het Huwelijk<br />
‘Als beheerder van de vloot heb ik enige tijd geleden<br />
samen met mijn inkoopcollega de bestellingen gedaan<br />
voor 378 nieuwe dubbeldekkers, 150 intercityrijtuigen en<br />
de revisie van ruim 500 rijtuigen. Dat ging om orders ter<br />
waarde van ruim <strong>een</strong> miljard euro.<br />
Dergelijke projecten worden Europees aanbesteed en<br />
daarop schrijven leveranciers zich in. Op basis van analyses,<br />
ervaringen met oude projecten en referenties bepaal<br />
je <strong>een</strong> onderhandelingsstrategie en maak je afspraken<br />
over de begeleiding van het project. Dat was <strong>een</strong> leuke<br />
periode, ook al gingen we op dat moment door <strong>een</strong> dal.<br />
Maar als je werkt aan de toekomst en ziet dat je werk leidt<br />
tot verbetering, dan is dat <strong>een</strong> enorme uitdaging.’<br />
‘Ik ben adjunct directeur productie geweest bij NS Reizigers,<br />
de organisatie die de treinen rijdt. Daar heb ik<br />
mooie projecten gedaan. Eén ervan was het regelen van<br />
het treinverkeer rond het huwelijk van Willem Alexander<br />
en Maxima op 2 februari 2002. Een jaar eerder hadden<br />
we op Koninginnedag problemen met stagnerend treinverkeer<br />
en relletjes op Amsterdam CS.<br />
Wij waren er dus op gebrand om aan Het Huwelijk<br />
<strong>een</strong> goede bijdrage te leveren. Ik heb in overleg met de<br />
gem<strong>een</strong>te Amsterdam, Regiopolitie, ProRail, NedTrain en<br />
Van Dongen: ‘Als ik de bedrijfszekerheid<br />
van de vloot kan garanderen, dan heeft de klant<br />
daar direct plezier van.’<br />
Railverkeersleiding gekozen voor <strong>een</strong> aangepaste materieelomloop.<br />
We hebben van Amsterdam CS voor die dag<br />
<strong>een</strong> soort kopstation gemaakt, wat betekent dat treinen in<br />
Amsterdam stoppen en terugrijden in de richting waar<br />
ze vandaan komen. Voor de reizigers heeft dat slechts<br />
beperkte gevolgen. Het voordeel is dat je problemen veel<br />
beter kunt opvangen. Als er in <strong>een</strong> van de kwadranten iets<br />
gebeurt, blijven de andere treinen gewoon rijden. Vooraf<br />
afgestemde bijsturingscenario’s en vaste communicatielijnen<br />
hebben ook bijgedragen aan het succes.’<br />
‘Sinds 1 maart ben ik directeur van NedTrain Services<br />
waar meer dan drieduizend mensen werken. NedTrain<br />
onderhoudt het rollend materieel van de NS, maar<br />
bijvoorbeeld ook dat van railtransportbedrijf Railion,<br />
NoordNed en Syntus.<br />
Ook in deze functie kan ik <strong>een</strong> belangrijke bijdrage leveren<br />
aan de prestaties van NS. Als ik de bedrijfszekerheid<br />
van de vloot kan garanderen, dan heeft de klant daar<br />
direct plezier van. We doen het dagelijks onderhoud op<br />
grote emplacementen. Dat gaat om veiligheidscontroles,<br />
reiniging en kleine herstellingen. In de onderhoudsbedrijven<br />
komt materieel <strong>een</strong>s in de veertig tot zestig dagen<br />
binnen, dieseltreinen iets vaker. Daar worden remblokken<br />
verwisseld, deuren nagekeken en grote componenten,<br />
zoals draaistellen, elektromotoren en dieselmotoren, uitgebouwd<br />
voor revisie.<br />
Een trein rijdt gemiddeld 230.000 kilometer per jaar en<br />
<strong>een</strong> wielstel moet bijvoorbeeld iedere 1,2 miljoen kilometer<br />
worden gereviseerd. Als <strong>een</strong> trein binnenkomt weten<br />
we op basis van onderhoudsresearch welk onderhoud<br />
preventief moet worden verricht en stellen we vast wat er<br />
correctief moet worden gedaan. Nieuwe technieken zoals<br />
diagnosesystemen maken het ons daarbij steeds gemakkelijker<br />
en leiden tot aanpassingen van het onderhoudssysteem.<br />
Voor het lange termijn onderhoud hebben we<br />
fabrieken waar componenten worden gereviseerd.’<br />
Rol voor TU/e<br />
‘Ik ben in 1983 op de <strong>Technische</strong> <strong>Universiteit</strong> <strong>Eindhoven</strong><br />
gepromoveerd en heb nog steeds <strong>een</strong> sterke affiniteit met<br />
het technisch onderwijs. Zo zit ik onder meer in de Raad<br />
van Opleidingen van het Koninklijk Instituut voor Ingenieurs.<br />
Het is van belang om via nevenfuncties te weten<br />
wat er buiten je directe werkomgeving gebeurt. Ik zie <strong>een</strong><br />
rol weggelegd voor de TU/e op het gebied van railvoertuigtechniek<br />
nu Delft er niets meer aan doet. De typische<br />
kenmerken van railtractie kunnen voor het Automotive<br />
Technology Centre van de TU/e <strong>een</strong> interessante verbreding<br />
opleveren. Vanuit NedTrain zou met de ervaring in<br />
constructie, beheer en onderhoud van rollend materieel<br />
<strong>een</strong> bijdrage kunnen worden geleverd in de vorm van<br />
gastcolleges en stageplaatsen.<br />
Ingenieurs bij NS komen overal vandaan. Dat mogen er<br />
wat mij betreft wel iets meer uit <strong>Eindhoven</strong> zijn.’<br />
M A T R I X / 4 / 2 0 0 3 3 7
3 8<br />
CULTUUR<br />
MOSLIMSTUDENTEN BLIJ MET STILTERUIMTE<br />
Praten over levensbeschouwing en religie is op de TU/e beslist g<strong>een</strong> taboe. Na<br />
de schokkende gebeurtenissen van ‘nine eleven’ is er op de universiteit niet<br />
all<strong>een</strong> meer discussie met de moslims, ook vraagt menig student zich af waar de<br />
Nederlandse cultuur nu eigenlijk voor staat. ‘Het toenemende aantal buitenlandse<br />
studenten met <strong>een</strong> uitgesproken mening over geloof is <strong>een</strong> prikkel voor de ‘gewone’<br />
student om zich ook <strong>een</strong>s af te vragen waar hij of zij nu zelf in gelooft’, aldus<br />
humanistisch studentenraadsvrouw Willemien Fraaije.<br />
Ruimte voor religie en<br />
levensbeschouwing<br />
De raadsvrouw doet dit werk nu al vijftien<br />
jaar en heeft het de laatste jaren steeds<br />
drukker gekregen. ‘Studenten die voor <strong>een</strong><br />
ingrijpende verandering staan, zoeken <strong>een</strong><br />
anker, iets om mee verder te kunnen’.<br />
M A T R I X / 4 / 2 0 0 3<br />
Hieruit moet niet afgeleid worden dat op<br />
de TU/e verder g<strong>een</strong> ruimte zou zijn voor<br />
religie. Dat is wel degelijk het geval. Sinds<br />
september 2001 is er <strong>een</strong> speciale Stilteruimte<br />
in De Hal. Het is de bedoeling dat<br />
FOTO: BART VAN OVERBEEKE<br />
deze ruimte gebruikt wordt door ieder<strong>een</strong><br />
die de behoefte voelt om even <strong>een</strong> stil<br />
moment te beleven, te mediteren of te bidden.<br />
In de praktijk is de ruimte vooral voor<br />
de moslims <strong>een</strong> uitkomst, want twee van<br />
de vijf dagelijkse gebeden vallen tijdens<br />
kantooruren.<br />
Afgelopen maand is de Stilteruimte<br />
opnieuw geopend na <strong>een</strong> restyling door<br />
<strong>een</strong> groepje studenten van Industrial<br />
Design. Ze hebben hun werk goed gedaan.<br />
Veel gebruikers van de Stilteruimte tonen<br />
De Stilteruimte voor ieder<strong>een</strong> die de behoefte<br />
voelt om te bidden of <strong>een</strong> stil moment te beleven.
zich blij met de modernere, frissere aankleding.<br />
Student Elektrotechniek Mohamed<br />
Nacer en woordvoerder van multiculturele<br />
studentenvereniging Mosaic (één van de<br />
groepen gebruikers) is <strong>een</strong> van hen. ‘Wat<br />
mij betreft is de gezamenlijke Stilteruimte<br />
<strong>een</strong> prachtig voorbeeld van hoe het zou<br />
moeten met de integratie. De communicatie<br />
met de andere gebruikers (vertegenwoordigd<br />
door Willemien Fraaije en de studentenpastor<br />
Bert Jan van Haarlem, red.)<br />
is heel open; we werken al twee jaar samen<br />
en proberen elkaar te begrijpen’.<br />
Nacer was tijdens de opening van de Stilteruimte<br />
verrast door het aantal moslims<br />
dat kwam opdagen. ‘We hadden g<strong>een</strong><br />
overzicht van het aantal, want de moslims<br />
zijn vooral buitenlandse promovendi. De<br />
Stilteruimte is echt <strong>een</strong> ontmoetingspunt<br />
geworden voor moslims uit Indonesië,<br />
Egypte, Marokko, Palestina, Soedan, Irak,<br />
Turkije en Algerije. Voor sommigen is<br />
het <strong>een</strong> opluchting om even Arabisch te<br />
kunnen praten, ieder<strong>een</strong> praat de hele dag<br />
Engels of Nederlands en dat valt zeker in<br />
het begin niet mee. De ruimte is g<strong>een</strong> plek<br />
voor activiteiten, dus de ontmoeting zetten<br />
we elders voort. Momenteel, tijdens de<br />
Ramadan, komen er zo’n veertig mensen<br />
per dag bidden. Niet allemaal tegelijk,<br />
maar verspreid over de dag. Voor sommige<br />
moslimstudenten is de Stilteruimte zelfs<br />
het middelpunt van de universiteit, zeker<br />
voor degenen die voortdurend lange dagen<br />
maken’.<br />
Moslimvrouwen<br />
De moslimstudenten zijn ook bijzonder<br />
te spreken over de aangepaste wasruimte,<br />
waar ze zich kunnen wassen alvorens de<br />
gebedsruimte te betreden. Voorh<strong>een</strong> moest<br />
dat ergens bij <strong>een</strong> wasbak op <strong>een</strong> gang.<br />
All<strong>een</strong> de moslimvrouwen komen er wat<br />
bekaaid van af. Voor hen is er g<strong>een</strong> aparte<br />
voorziening, en het wordt onbetamelijk<br />
gevonden om samen met de andere sekse<br />
te bidden. Enkele actieve moslimvrouwen<br />
bidden op hun eigen kamers. Eén zelfs<br />
samen met <strong>een</strong> vrouwelijke collega uit de<br />
Oekraïne, die Grieks-katholiek is. Ze vast<br />
ook tijdens de Ramadan, maar dan wel<br />
in verband met advent. Mosaic overweegt<br />
bepaalde tijden achter de panelen in de<br />
Stilteruimte te reserveren voor zijn vrouwelijke<br />
gebruikers.<br />
De <strong>Eindhoven</strong>se Studentenkerk, <strong>een</strong> van<br />
de initiatiefnemers van de Stilteruimte,<br />
is <strong>een</strong> organisatie met <strong>een</strong> lange geschie-<br />
Een dienst in de studentenkapel<br />
van de Paterskerk.<br />
denis op de TU/e. Menig (oud)student<br />
trouwde in de studentenkapel van de<br />
Paterskerk in de binnenstad en bleef<br />
komen in de levendige oecumenische<br />
gem<strong>een</strong>schap die daar elke zondag bij<strong>een</strong>komt.<br />
‘Maar van het ESK kun je g<strong>een</strong> lid worden’,<br />
zegt studentenpastor Wim de Leeuw.<br />
‘Ik houd dan ook niet van wat ik geestelijke<br />
handtastelijkheid noem, het zieltjes<br />
winnen. Ik vind het niet okay om op de<br />
existentiële angst van jonge mensen te<br />
parasiteren. Wij willen <strong>een</strong> handreiking<br />
geven om te leven, niet meer of minder.<br />
Studenten benaderen levensbeschouwing<br />
en religie <strong>een</strong> beetje vanuit de supermarkt-gedachte:<br />
ze nemen wat ze kunnen<br />
gebruiken en lopen dan door.<br />
Ieder mens is religieus, maar dat is wat<br />
mij betreft niet het goede nieuws. Daar<br />
wil ik niet bij aanknopen, maar liever bij<br />
het leven zélf. Religie is bijbels gezien,<br />
<strong>een</strong> verwerpelijke escape van waar het<br />
eigenlijk om gaat, namelijk het leven hier<br />
en nu, van dag tot dag.’<br />
Het studentenpastoraat is ontstaan uit de<br />
wens van de kerken om present te zijn<br />
in het hoger onderwijs. ESK gaat uit van<br />
het oecumenische gedachtegoed en wordt<br />
grotendeels gefinancierd vanuit de kerken.<br />
De universiteit subsidieert bepaalde<br />
activiteiten. ESK biedt sinds kort <strong>een</strong><br />
stoomcursus christendom, voor mensen<br />
die niet religieus zijn opgevoed, ter informatie.<br />
Maar ook yoga of <strong>een</strong> weekend in<br />
<strong>een</strong> boeddhistisch klooster behoren tot de<br />
mogelijkheden.<br />
De vier studentenpastores van de ESK<br />
houden inloopspreekuren op de TU/e en<br />
de Fontys Hogescholen voor studenten<br />
die willen praten over wat ze meemaken<br />
of als ze vragen hebben. De Leeuw: ‘Wij<br />
zien <strong>een</strong> hoop <strong>een</strong>zaamheid en relatieproblemen.<br />
Dat is op de TU/e erger dan<br />
elders, vanwege de oververtegenwoordiging<br />
van mannen.’<br />
Mede-initiatiefnemer Mohamed Nacer<br />
(uit Marakech, vier jaar in Nederland):<br />
‘Als moslim moet ik altijd iets doen, bidden<br />
is niet genoeg. Ik zie het bijvoorbeeld<br />
als mijn plicht om Nederlands te leren,<br />
want hoe kan ik anders iets betekenen<br />
hier? Twee culturen kennen vind ik <strong>een</strong><br />
sterk punt. Ik vraag me all<strong>een</strong> wel <strong>een</strong>s af<br />
of de mensen hier idealen hebben. Daar<br />
ben ik niet achter’.<br />
Eigen manier<br />
Het Humanistisch Raadswerk probeert<br />
op haar eigen manier de mensen aan het<br />
denken te zetten. In januari is opnieuw<br />
<strong>een</strong> reeks ‘filosofische gesprekken’<br />
gepland over ‘De kunst van het reizen:<br />
weggaan en terugkomen’, aan de hand<br />
van de ideeën van de jonge filosoof Alain<br />
de Botton. ‘Mensen reizen steeds meer.<br />
Dat kunnen bepalende en verrijkende<br />
momenten in je leven zijn,’ aldus Willemien<br />
Fraaije. ‘Dichter bij huis zijn we<br />
ons niet meer zo bewust van de humanistische<br />
en christelijke achtergronden<br />
van onze cultuur, de bronnen van onze<br />
verworvenheden. Onze maatschappij is<br />
ergens op gebaseerd. De studenten van<br />
nu hebben meestal g<strong>een</strong> erfenis van hun<br />
ouders in religieuze zin. Articuleren waar<br />
je zelf voor staat, daarin is de islam voor<br />
ons <strong>een</strong> goede prikkel’.<br />
Voor meer informatie over de stilteruimte<br />
op de TU/e: www.tue.nl/stilteruimte.<br />
M A T R I X / 4 / 2 0 0 3<br />
3 9
FOTO:BART VAN OVERBEEKE<br />
40<br />
ALUMNI<br />
BMT’ers staan<br />
dicht bij de mensen<br />
De TU/e-faculteit Biomedische Technologie (BMT) en BMTstudentenvereniging<br />
Prothagoras willen graag in contact<br />
komen met afgestudeerden van de masteropleiding Biomedical<br />
Engineering, Medical Engineering en de opgeheven opleiding<br />
Werktuigbouwkundige Medische Technologie (WMT). Daarom is<br />
aan het begin van dit academisch jaar de BMT-alumnivereniging<br />
Willem van Einthoven opgericht. Zo’n twintig kersverse leden<br />
zetten zich in om hun oud-studiegenoten te bereiken.<br />
‘Wij hebben g<strong>een</strong> goed zicht op waar onze<br />
afgestudeerden precies terechtkomen. Dat<br />
is voor het onderwijs van belang én voor<br />
de studenten die hun richting nog moeten<br />
bepalen. Het zou interessant zijn om<br />
te zien waar onze afstudeerders precies<br />
blijven, ook gezien de samenwerking met<br />
de medische faculteit van de <strong>Universiteit</strong><br />
van Maastricht’, zegt penningmeester Koos<br />
Blankestijn, studieadviseur en beleidsmedewerker<br />
bij BMT.<br />
Volgens voorzitter Michiel Roersma werken<br />
veel BMT-afgestudeerden aan ontwikke-<br />
M A T R I X / 4 / 2 0 0 3<br />
lingen die heel dicht bij de mensen staan,<br />
<strong>een</strong> verschil met sommige andere technische<br />
richtingen. ‘Ikzelf heb mij bij Philips<br />
Personal Care jaren beziggehouden met<br />
producten voor tandverzorging en scheren.<br />
In dit soort vakgebieden is ieder<strong>een</strong><br />
eigenlijk ervaringsdeskundige. Jaargenoten<br />
van me werken bijvoorbeeld in ziekenhuizen,<br />
met apparaten waar veel mensen wel<br />
<strong>een</strong>s mee te maken krijgen in hun leven.<br />
En niet ieder<strong>een</strong> gaat in de biomedische<br />
technologie door. Ik ken iemand van BMT<br />
die nu bij TNO werkt aan de ontwikkeling<br />
van satellieten’. De alumnivereniging is<br />
vernoemd naar de wetenschapper Willem<br />
van Einthoven, die in 1903 het elektrocardiogram<br />
(ECG) uitvond. Dit is tot nu toe<br />
nog steeds het belangrijkste diagnostische<br />
in-strument in de cardiologie. Van Einthoven<br />
ontving in 1924 als eerste Nederlander<br />
de Nobelprijs voor geneeskunde.<br />
Potentiële leden<br />
BMT leverde in 2001 de eerste afgestudeerden<br />
af. WMT is <strong>een</strong> oudere afstudeerrichting<br />
van werktuigbouwkunde,<br />
waar zo’n vijftien jaar lang ingenieurs in<br />
de medische techniek werden opgeleid.<br />
Roersma is daar één van. Al met al moeten<br />
er <strong>een</strong> kleine honderd potentiële leden<br />
voor de alumnivereniging Willem van<br />
Einthoven zijn. Maar dat aantal neemt<br />
snel toe, momenteel studeren er ongeveer<br />
vijftig BMT’ers per jaar af. ‘Er is <strong>een</strong> verschil<br />
tussen BMT’ers en WMT’ers, maar<br />
we willen beide groepen graag aan ons<br />
binden’, aldus Blankestijn. Tot nu toe was<br />
er voor deze mensen g<strong>een</strong> specifieke vereniging.<br />
‘Ik denk wel dat er behoefte aan<br />
is’, vervolgt Roersma. ‘Je raakt het contact
met vakgenoten gemakkelijk kwijt als je<br />
voor <strong>een</strong> bedrijf met <strong>een</strong> bepaald product<br />
bezig bent. Het is interessant om je netwerk<br />
uit te breiden en om weer in contact<br />
te komen met de universiteit’.<br />
Onderzoekersstudie<br />
Volgens Roersma neemt de invloed van<br />
de techniek op de medische wereld hand<br />
over hand toe. Door weer met elkaar in<br />
contact te komen op de universiteit kunnen<br />
alumni de evolutie van het eigen<br />
vakgebied beter bijhouden. ‘Ik werk bijvoorbeeld<br />
aan heel nieuwe zaken in de<br />
huidmechanica sinds ik bij de universiteit<br />
weg ben. Ik zie <strong>een</strong> bepaalde verschuiving<br />
in het vakgebied. Technisch inhoudelijk<br />
veranderen dingen erg snel’. BMT is <strong>een</strong><br />
echte ‘onderzoekersstudie’, zegt Blankes-<br />
0p stage<br />
ervaringen van <strong>een</strong> TU/e-student in het buitenland<br />
Het gedrag van eiwitten onderzocht<br />
Peter Spijker, zesdejaars student Biomedische<br />
Technologie, verblijft momenteel voor het verrichten<br />
van zijn afstudeeronderzoek in de V.S. aan het<br />
befaamde California Institute of Technology (Caltech)<br />
in Pasadena, nabij Los Angeles.<br />
Ik ben gestationeerd bij de groep<br />
van professor William A. Goddard<br />
III, die werkt in het Beckman<br />
Institute. Via goede contacten van<br />
mijn afstudeerhoogleraar, prof.dr.<br />
Peter Hilbers, heb ik de mogelijkheid<br />
om mijn afstudeerwerk hier<br />
te verrichten. De groep van professor<br />
Goddard vormt het Materials<br />
and Process Simulation Center.<br />
Er wordt met behulp van computermodellen<br />
uitgebreid onderzoek<br />
gedaan naar materie. Van quantummechanische<br />
berekeningen via<br />
Moleculaire Dynamica tot Eindige<br />
Elementen Methoden. Allerlei processen<br />
worden onderzocht, maar<br />
met name katalytische processen<br />
en polymeersimulaties. De derde<br />
tijn. De faculteit heeft relatief veel eigen<br />
studenten die AIO worden, 75 procent van<br />
de groep afgestudeerden is gebleven. Dat is<br />
bij andere richtingen wel anders. Daarom<br />
werft de universiteit in de hele wereld<br />
AIO’s. Momenteel komt ongeveer vijftig<br />
procent van alle AIO’s aan de TU/e uit het<br />
buitenland. Nederlandse studenten zijn<br />
over het algem<strong>een</strong> meer geneigd om <strong>een</strong><br />
goed betaalde baan aan te nemen na hun<br />
afstuderen dan om op de universiteit te blijven<br />
werken voor <strong>een</strong> relatief klein salaris.<br />
‘Wij trekken <strong>een</strong> bepaald type studenten.<br />
Ze blijven vaak als AIO vanuit hun interesse<br />
in <strong>een</strong> specifiek onderzoek. Dat is ook<br />
de inzet van BMT: wij leiden mensen op tot<br />
onderzoeker’.<br />
De faculteit hoopt ook dat de alumnivereniging<br />
voor meer stageplaatsen buiten de<br />
sterke poot is de biocomponent in<br />
deze groep. Het gedrag van <strong>een</strong><br />
bepaald type eiwitten (G-proteins)<br />
wordt onderzocht. Van het vouwen<br />
van de eiwitten tot het bepalen van<br />
de affiniteit van a- en antagonisten.<br />
Mijn onderzoek bevindt zich, als<br />
BMT'er, in dat laatste gebied. Bij de<br />
grotere Moleculaire Dynamica modellen<br />
die hier in zwang zijn om<br />
aan de eiwitten te rekenen wordt<br />
altijd <strong>een</strong> klein stukje van het<br />
membraan dat het eiwit omhult<br />
meegenomen. Dit om het eiwit te<br />
stabiliseren. Maar aangezien alle<br />
simulaties op atoomniveau zijn,<br />
zijn dit nogal kostbare berekeningen<br />
ten aanzien van computercapaciteit.<br />
Het is echter zeer de vraag<br />
of die hoge detaillering (atoomniveau)<br />
wel noodzakelijk is.<br />
Op basis van atoommodellen van<br />
het celmembraan (met name de<br />
phospholipiden, het cholesterol<br />
en de membraaneiwitten) ga ik<br />
dit jaar proberen modellen van<br />
<strong>een</strong> hogere abstractie af te leiden,<br />
zonder daarbij al te veel in te leveren<br />
op de resultaten verkregen<br />
bij atoommodelsimulaties. Deze<br />
methodiek wordt in het Engels<br />
ook wel aangeduid met 'coarse<br />
graining'. Momenteel houd ik me<br />
vooral bezig met het ontwikkelen<br />
van de beschrijving van de krachtvelden<br />
van het phospholipide.<br />
Over <strong>een</strong> poosje hoop ik hetzelfde<br />
te kunnen doen voor het cholesterol<br />
en het membraaneiwit. Ook<br />
hoop ik nog voldoende simulaties<br />
te kunnen doen om aan te tonen<br />
dat <strong>een</strong> meer abstract model gelijke<br />
resultaten kan boeken als <strong>een</strong><br />
atoommodel, en dat er grote voordelen<br />
zijn omdat je met dezelfde<br />
computercapaciteit dan grotere<br />
systemen kan modelleren of simu-<br />
universiteiten in Nederland zal kunnen<br />
zorgen. ‘Stages bij andere universiteiten<br />
in Nederland en internationaal zijn g<strong>een</strong><br />
probleem’, vertelt Blankestijn. ‘Maar omdat<br />
we zo’n nieuwe richting op de universiteit<br />
zijn, weten bedrijven niet precies wat ze<br />
van onze studenten kunnen verwachten.<br />
Alumni kunnen bijdragen aan onze<br />
bekendheid bij bedrijven’.<br />
Alumnivereniging Willem van Einthoven<br />
wil graag input over de interesses en<br />
behoeftes van mensen in de biomedische<br />
R&D. Men wil <strong>een</strong> platform zijn, waar<br />
afgestudeerden in contact kunnen komen<br />
met de universiteit en de huidige studenten.<br />
Binnenkort wordt <strong>een</strong> speciale dag<br />
georganiseerd als kennismaking voor de<br />
nieuwe leden. Voor meer informatie: www.<br />
bmt.tue.nl/alumni.<br />
laties van grotere tijdschaal kunt<br />
draaien.<br />
Caltech, <strong>een</strong> van 's werelds technische<br />
topuniversiteiten, ligt<br />
temidden van woonhuizen. Een<br />
kleine maar mooie campus (1500<br />
studenten), waar je, als je niet<br />
oplet, zo aan voorbij gaat. Gesticht<br />
in 1891 is Caltech <strong>een</strong> van de oudste<br />
plaatsen aan de Amerikaanse<br />
westkust. Caltech ook bekend<br />
vanwege haar hoge aantal<br />
Nobelprijswinnaars. In totaal zijn<br />
er 29 werkzaam (geweest). Het is<br />
toponderzoek dat hier bedreven<br />
wordt en dat ademt het geheel<br />
ook uit.<br />
Wanneer ik begin augustus 2004<br />
vanuit Californië naar Nederland<br />
terugkeer, hoop ik veel geleerd te<br />
hebben en dit in toekomstig onderzoek<br />
te kunnen gebruiken.<br />
M A T R I X / 4 / 2 0 0 3 4 1
4 2<br />
service<br />
nieuws<br />
STUDIO’S VOOR STUDENTEN<br />
In de binnenstad van <strong>Eindhoven</strong>, in het nog<br />
te bouwen Catharinahuis, komen 54 studio’s<br />
voor jongeren en studenten. Het Catharinahuis<br />
moet verrijzen op het kruispunt van de Heuvel<br />
Galerie, de Rechtestraat en het Stratums<br />
Eind. In het complex worden winkels, horeca<br />
en wonen verenigd. Naast het toekomstige<br />
Catharinahuis, aan de Smalle Haven, zijn al<br />
42 appartementen voor dezelfde doelgroep<br />
gerealiseerd. In oktober hebben de gem<strong>een</strong>te<br />
<strong>Eindhoven</strong>, de TU/e, Fontys Hogescholen en<br />
woningstichting Hhvl <strong>een</strong> intentieover<strong>een</strong>komst<br />
getekend om hun streven naar meer studentenhuisvesting<br />
te onderstrepen. Het doel is de<br />
wachttijd voor <strong>een</strong> studentenkamer terug te<br />
brengen van de huidige anderhalf tot twee jaar<br />
naar zes maanden.<br />
MAAGDENBURGER BOLLEN<br />
HOUDEN STAND<br />
G<strong>een</strong> losschietende bollen, maar wel veel waterspektakel.<br />
Dat was het resultaat van de klassieke<br />
natuurkundeproef met de Maagdenbur-<br />
Alumni<br />
MATRIX ONTVANGEN?<br />
Afgestudeerde studenten die Matrix willen<br />
ontvangen, kunnen zich het beste aanmelden<br />
bij het alumninet van de TU/e. In de vragenlijst<br />
die u bij aanmelding invult, kan aangegeven<br />
worden dat u Matrix wilt ontvangen.<br />
Kijk op: www.alumni.tue.nl, klik op registratie.<br />
ger bollen die in september werd uitgevoerd<br />
in de haven van Maasbracht. Zelfs met twee<br />
sleepboten lukte het niet de halve bollen los te<br />
trekken. De <strong>Eindhoven</strong>se stichting Techniek-promotie<br />
had de proef georganiseerd op verzoek<br />
van Teleac. De bollen met <strong>een</strong> diameter van <strong>een</strong><br />
meter zijn speciaal voor het tv-programma gemaakt.<br />
Teleac heeft tv-opnames gemaakt voor<br />
de nieuwe wetenschapsquiz ‘Hoe?Zo!’. De quiz<br />
is eind oktober van start gegaan. De opnames<br />
uit Maasbracht zijn te zien op 1 januari 2004<br />
vanaf 21.00 uur op Nederland 1.<br />
ORIËNTATIEDAG EN<br />
VOORLICHTINGSDAG<br />
Voor scholieren die op zoek zijn naar <strong>een</strong> technische<br />
studie, maar nog niet precies weten<br />
welke opleiding bij hen past, organiseert de<br />
TU/e <strong>een</strong> eerste kennismaking. Op de oriëntatiedag<br />
kan <strong>een</strong> scholier zelf zijn programma<br />
samenstellen en korte presentaties volgen<br />
over de verschillende opleidingen van de TU/e.<br />
Er is ook informatie over studiebegeleiding,<br />
studiefinanciering en huisvesting. Op de uitgebreide<br />
informatiemarkt is te zien wat de TU/e<br />
te bieden heeft op het gebied van sport, cultuur<br />
en gezelligheid. Daarnaast is er voldoende tijd<br />
om te praten met studenten, docenten en afgestudeerden.<br />
Voor scholieren die meer willen<br />
weten over <strong>een</strong> of twee opleidingen, kan <strong>een</strong><br />
voorlichtingsdag meer geschikt zijn. Scholieren<br />
bezoeken uitgebreid <strong>een</strong> opleiding naar keuze.<br />
De oriëntatiedag vindt plaats op 31 januari, de<br />
voorlichtingsdag op 5 maart. Voor meer informatie:<br />
www.studieinfo.tue.nl of bel met het<br />
communicatie service centrum: (040) 247 4747.<br />
BNA-KUBUSPRIJS<br />
M A T R I X / 4 / 2 0 0 3<br />
FOTO: BRAM SAEYS<br />
Prof.ir. John Habraken heeft de BNA-kubusprijs<br />
2003 in de wacht gesleept, de jaarlijkse prijs<br />
van de Bond van Nederlandse Architecten. De<br />
mede-oprichter van de faculteit Bouwkunde<br />
van de TU/e en jarenlang hoogleraar aan het<br />
bekende MIT in Boston, heeft de prijs gekregen<br />
vanwege de manier waarop hij vorm geeft<br />
aan het begrip ‘vitale architectuur’. Habraken<br />
werkte vanaf 1967 als hoogleraar aan de TU/e<br />
en richtte daar mede de faculteit Bouwkunde<br />
op. Van 1965 tot 1975 was hij directeur van de<br />
Stichting Architecten Research (SAR). In 1975<br />
werd hij benoemd tot Head of the department of<br />
Architecture op het befaamde Massachussetts<br />
Institute of Technolog (MIT) in Boston.<br />
Habraken publiceerde bescheiden, maar is<br />
wel invloedrijk. Zijn meest recente boek is ‘the<br />
structure of the Ordinary’. In ‘Housing for the<br />
agenda<br />
9 januari, 16.00 uur, TU/e-auditorium:<br />
Intreerede prof.dr.ir. S. de Bruin<br />
Meer informatie: www.agenda.tue.nl. De<br />
tekst van de intreerede is op te vragen bij het<br />
Communicatie Service Centrum, tel. (040)<br />
247 2278.<br />
16 januari, 16.00 uur, TU/e-auditorium:<br />
Afscheidscollege prof.ir. J.A. Wisse van de<br />
faculteit Bouwkunde. Meer informatie: www.<br />
agenda.tue.nl. De tekst van het afscheidscollege<br />
is op te vragen bij het Communicatie<br />
Service Centrum, tel. (040) 247 2278.<br />
23 januari, 16.00 uur, TU/e-auditorium:<br />
Intreerede prof.dr. S. Oei van de faculteit<br />
Biomedische Technologie. Meer informatie:<br />
www.agenda.tue.nl. De tekst van de intreerede<br />
is op te vragen bij het Communicatie<br />
Service Centrum, tel. (040) 247 2278.<br />
28 januari-13 februari, Hal<br />
Hoofdgebouw: Expositie van kunst gemaakt<br />
door studenten en TU/e-medewerkers.<br />
Openingstijden: werkdagen van 9.00 tot<br />
22.00 uur.<br />
31 januari, 10.30 – 15.30 uur, TU/eauditorium:<br />
Oriëntatiedag voor VWO-scholieren.<br />
Meer informatie: www.studieinfo.tue.nl.<br />
Zie ook elders op deze pagina.<br />
millions – John Habraken and the SAR’ (1960-<br />
2000) van Koos Bosma wordt helder uitgelegd<br />
waar het de hoogleraar om gaat; de relatie<br />
tussen het individu en de gem<strong>een</strong>schap staat<br />
centraal en de grote voordelen van de industrialisatie<br />
worden uit de doeken gedaan.<br />
UNILEVER RESEARCHPRIJS<br />
Ir. Martin van de Heuvel, in december 2002<br />
afgestudeerd aan de faculteit Werktuigbouwkunde,<br />
heeft in november de Unilever<br />
Researchprijs ontvangen voor zijn afstudeeronderzoek<br />
naar <strong>een</strong> automatische balancer<br />
unit in cd-spelers. De prijs omvat 2500 euro.<br />
Voor het balanceren van cd-romspelers wordt<br />
gebruikgemaakt van <strong>een</strong> automatische balanceer<br />
unit, <strong>een</strong> soort ballenbak die zorgt dat de<br />
inbalans die aanwezig is op de cd-rom gecompenseerd<br />
wordt en zelfs verdwijnt. Van den<br />
Heuvel heeft in kaart gebracht waar de ballen<br />
naar toe gaan om trillingen te kunnen verminderen.<br />
Hij heeft hiermee ook experimenten<br />
gedaan. Ook in de vakgroep Dynamica van<br />
prof.dr. Henk Nijmeijer wordt hiernaar nog<br />
steeds onderzoek gedaan.
4 februari, 11.45 – 13.00 uur,<br />
TU/e-auditorium: Lezing ‘De logica van<br />
kennis en kans’, door dr. Barteld Kooi<br />
van de Rijksuniversiteit Groningen. Hij is<br />
gepromoveerd op de logica van kennis en<br />
kans: op breinbrekers die gevoelsmatig<br />
niet altijd kloppen. SG-activiteit.<br />
6 februari, 16.00 uur, TU/eauditorium:<br />
Afscheidscollege prof.dr.ir.<br />
P. Schram van de faculteit <strong>Technische</strong><br />
Natuurkunde. Meer informatie: www.<br />
agenda.tue.nl.<br />
De tekst van het afscheidscollege is op<br />
te vragen bij het Communicatie Service<br />
Centrum, tel. (040) 247 2278.<br />
12 februari, 16.15-17.45 uur,<br />
TU/e-auditorium: Lezing van Jan Pronk,<br />
voormalig PvdA-minister voor Ontwikkeli<br />
ngssamenwerking over <strong>een</strong> actueel thema<br />
dat o.a via de website www.tue.nl/sg van<br />
Studium Generale bekendgemaakt wordt.<br />
Deze lezing is georganiseerd op initiatief<br />
van en in samenwerking met de<br />
Bestuurscommissie Techniek voor Ontwikk<br />
elingsproblematiek van de TU/e.<br />
FOTO: DICK DE JAGER<br />
Boek voor Beatrix<br />
13 februari, 16.00 uur, TU/eauditorium:<br />
Intreerede van prof.ir. F.<br />
Scheublin van de faculteit Bouwkunde.<br />
Meer informatie: www.agenda.tue.nl. De<br />
tekst van de intreerede is op te vragen bij<br />
het Communicatie Service Centrum, tel.<br />
(040) 247 2278.<br />
18 februari, 11.45-13.00 uur,<br />
TU/e-auditorium: Publiek debat over gentechnologie:<br />
‘Technologieën die de wereld<br />
veranderen’.<br />
In dit publiek debat, onder leiding van<br />
prof.dr. Bert Meijer (faculteit BMT en ST)<br />
staat gentechnologie centraal. Hoe gaat<br />
gentechnologie ons leven veranderen?<br />
Wat draagt de TU/e daaraan bij? Moeten<br />
we blij zijn met deze veelbelovende tech-<br />
Koningin Beatrix kreeg op 12 november het eerste<br />
exemplaar van de zevende aflevering van de serie<br />
‘Techniek in Nederland in de twintigste eeuw’. Het<br />
boek werd uitgereikt door Hans Linsen, voorzitter van<br />
het bestuur van de Stichting Historie der Techniek.<br />
TU/e-hoogleraar dr.ir. Harry Lintsen werd bij deze<br />
gelegenheid benoemd tot officier in de orde van<br />
Oranje-Nassau. Hij kreeg de onderscheiding voor<br />
zijn baanbrekend werk op het terrein van techniekgeschiedenis<br />
in Nederland. Zo was hij hoofdredacteur<br />
(vanaf 1988) van het zesdelig overzichtswerk<br />
‘Geschiedenis van de Techniek in Nederland. De<br />
wording van <strong>een</strong> moderne samenleving 1800-1890’.<br />
Dat werk kwam in 1995 gereed. Daarna heeft Lintsen<br />
samen met andere onderzoekers gewerkt aan de<br />
zevendelige serie ‘Techniek in Nederland in de twintigste<br />
eeuw’, waarvan de koningin het eerste deel<br />
ontving.<br />
FOTO: BART VAN OVERBEEKE<br />
Jan Pronk<br />
houdt <strong>een</strong><br />
lezing op<br />
de TU/e.<br />
nologie, of terughoudend zijn vanwege de<br />
risico’s?<br />
Gasten zijn: ethica Klasien Horstman,<br />
biomedisch technologen Maarten Markx<br />
en Mark Post en proteomics expert Albert<br />
Heck, organisator van het nationaal onderzoeksprogramma<br />
naar eiwitten, dat onderdeel<br />
uitmaakt van het Genomics-project.<br />
19 februari, TU/e-auditorium:<br />
Bedrijvendag van de TU/e. Meer informatie:<br />
www.wervingsdagen.nl.<br />
27 februari, 13.00 – 16.00 uur,<br />
TU/e-auditorium: HTO-middag, informatiebij<strong>een</strong>komst<br />
voor HTO-studenten. Meer<br />
informatie en aanmelden: www.studieinfo.<br />
tue.nl.<br />
5 maart, 10.00 – 17.00 uur, TU/<br />
e-auditorium: Voorlichtingsdag voor VWOscholieren.<br />
Meer informatie en aanmelden:<br />
www.studieinfo.tue.nl.<br />
12 maart, 16.00 uur, TU/e-auditorium:<br />
Intreerede prof.dr. R. van Benthem<br />
van de faculteit Scheikundige Technologie,<br />
‘Coatings technologie: laat de toekomst<br />
uit de verf komen.’ Meer informatie: www.<br />
agenda.tue.nl. De tekst van de intreerede<br />
is op te vragen bij het Communicatie<br />
Service Centrum, tel. (040) 247 2278.<br />
19 maart, 16.00 uur, TU/e-auditorium:<br />
Afscheidscollege prof.dr. T.<br />
Bemelmans van de faculteit Technologie<br />
Management. Meer informatie: www.<br />
agenda.tue.nl.<br />
De tekst van het afscheidscollege is op<br />
te vragen bij het Communicatie Service<br />
Centrum, tel. (040) 247 2278.<br />
26 maart, 16.00 uur, TU/e-auditorium:<br />
Intreerede prof.dr.ir. H. Poutré van de<br />
faculteit Technologie Management. Meer<br />
informatie: www.agenda.tue.nl. De tekst<br />
van de intreerede is op te vragen bij het<br />
Communicatie Service Centrum, tel. (040)<br />
247 2278.<br />
M A T R I X / 4 / 2 0 0 3 4 3
<strong>Technische</strong> <strong>Universiteit</strong> <strong>Eindhoven</strong><br />
Den Dolech 2<br />
Postbus 513<br />
5600 MB <strong>Eindhoven</strong><br />
Telefoon (040) 247 91 11<br />
e-mail: voorlichting@tue.nl<br />
Internet: http://www.tue.nl<br />
Emile Aarts<br />
De Europeaan<br />
loopt niet zo<br />
warm voor<br />
technologie