PDF (Dibbits, H.C. (1998) Vertrouwd bezit. Materiële cultuur in
PDF (Dibbits, H.C. (1998) Vertrouwd bezit. Materiële cultuur in
PDF (Dibbits, H.C. (1998) Vertrouwd bezit. Materiële cultuur in
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
voorstell<strong>in</strong>gen aan de muur<br />
In de Republiek bestond een grote vraag naar schilderijen. Ook <strong>in</strong> m<strong>in</strong>der<br />
vermogende huishoudens h<strong>in</strong>gen er vaak schilderijen aan de wand. Op basis<br />
van kwantitatief onderzoek naar onder meer boedelbeschrijv<strong>in</strong>gen wordt de<br />
omvang van de totale productie ten tijde van de Republiek geraamd op vijf<br />
tot tien miljoen schilderijen. 12<br />
Hoe <strong>in</strong>drukwekkend de gegevens ook zijn, voorzover zij op boedelbeschrijv<strong>in</strong>gen<br />
berusten vertellen zij ons eerder iets over de productie van<br />
‘beeldmateriaal’ <strong>in</strong> het algemeen dan over de productie van ‘schilderijen’ <strong>in</strong><br />
het bijzonder, en zeker niet over de productie van schilderstukken op doek.<br />
Achter het woord ‘schilderij’ konden immers vele soorten beelddragers<br />
schuilgaan. 13 Nu eens is sprake van ‘een schilderij of borretje’, en dan weer<br />
van ‘een schilderij of prent’ of ‘een schilderij of kaart’. Dan zijn er nog ‘schilderijtjes’<br />
van papier, hout, glas, aardewerk of albast, 14 ‘schilderijtjes op<br />
koperen plaatjes’, ‘schilderijtjes <strong>in</strong> prent’, ‘prentschilderijtjes’ of ‘een rol<br />
schilderijen’. En ten slotte zijn er nog omschrijv<strong>in</strong>gen als: ‘een tafereeltje’,<br />
‘een figuur of tronie’, ‘een beeld achter glas’, ‘een figuur achter glas’ of ‘een<br />
bloempot gestooken onder glas’.<br />
In de periode 1665-1675 komen we <strong>in</strong> negen van de tw<strong>in</strong>tig <strong>in</strong>ventarissen<br />
waar<strong>in</strong> ‘voorstell<strong>in</strong>gen aan de muur’ genoemd worden ‘borretjes’ tegen. Het<br />
kan hier zijn gegaan om paneeltjes waarop losse prenten waren geplakt, 15 om<br />
gemarmerde, geverfde of beschilderde borden van hout of aardewerk, of om<br />
schilderijtjes op paneel, 16 al dan niet <strong>in</strong>gelijst, en achter glas geplaatst. 17 Het<br />
Maassluise boekverkopersechtpaar Goemaen-De Bije had <strong>in</strong> 1696 maar<br />
liefst 29 ‘glazen borretjes’ <strong>in</strong> voorraad. Misschien betrof het hier achterglas-<br />
5. Nicolai, ‘De genealogie van het voorwerp’, 1992. 6. Pastoor, ‘Bijbelse historiestukken <strong>in</strong><br />
particulier <strong>bezit</strong>’, 1997. 7. Frijhoff, ‘Scheepsmodellen <strong>in</strong> kerken’, 1988, p. 204. 8. Ibidem.<br />
9. Zie Egmond en Mason, ‘De walvis en de poelomp’, 1992. 10. Kootte (ed.), De bijbel <strong>in</strong><br />
huis, 1991; Thoen, ‘Grafter kookpotten en hertrouwende weduwen’, 1997. 11. Over de<br />
relaties tussen museum en beeldvorm<strong>in</strong>g zie Frijhoff, ‘Museale beeldvorm<strong>in</strong>g’, 1995.<br />
12. Van der Woude, ‘De schilderijenproduktie <strong>in</strong> Holland tijdens de Republiek’, 1991,<br />
p. 41; en idem, ‘The volume and value of pa<strong>in</strong>t<strong>in</strong>gs <strong>in</strong> Holland at the time of the Dutch<br />
Republic’, 1991, p. 297. Vgl. Montias, ‘Estimates of the number of Dutch masterpa<strong>in</strong>ters’,<br />
1990. Montias kwam op aantallen <strong>in</strong> dezelfde orde van grootte, uitgaande van<br />
een schatt<strong>in</strong>g van de <strong>in</strong> de Noordelijke Nederlanden werkzame meesters en hun productiviteit.<br />
Zie ook Bok, Vraag en aanbod op de Nederlandse kunstmarkt, 1580-1700, 1994,<br />
pp. 45-50. 13. Zie ook De Pauw-de Veen, De begrippen ‘schilder’, ‘schilderij’, en ‘schilderen’<br />
<strong>in</strong> de zeventiende eeuw, 1969, p. 125. 14. Albast werd veel gebruikt voor landschapsschilderijtjes:<br />
bij de op albasten paneel geschilderde landschapjes liet men vaak de structuur van<br />
albast ‘meespelen’. Voor vermeld<strong>in</strong>gen van albaster bordjes <strong>in</strong> H<strong>in</strong>delooper boedels zie<br />
Van der Molen, H<strong>in</strong>delooper woonkultuur, 1967. Van der Molen neemt op basis van zijn<br />
gegevens aan dat ‘albast’ staat voor ‘gemarmerd’, en maakt geen onderscheid tussen albaster<br />
en geschilderd. 15. Vgl. Frijhoff, Wegen van Evert Willemsz., 1995, p. 341; Visser,<br />
Broeders <strong>in</strong> de geest, 1988, deel ii, p. 376. 16. Deze omschrijv<strong>in</strong>g onder het lemma ‘bord’ <strong>in</strong>:<br />
Woordenboek der Nederlandsche Taal. 17. Montias lijkt bij zijn bereken<strong>in</strong>gen geen onderscheid<br />
te maken tussen ‘borretjes’ en ‘schilderijen’; hij beschouwt de ‘borretjes’ als schilderijen<br />
op paneel. Zie bijvoorbeeld Montias, Artists and artisans <strong>in</strong> Delft, 1982, pp. 220-271.<br />
285