De aansprakelijkheid van de werkgever voor arbeidsongevallen en ...
De aansprakelijkheid van de werkgever voor arbeidsongevallen en ...
De aansprakelijkheid van de werkgever voor arbeidsongevallen en ...
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong><br />
<strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
Aansprakelijkheid_11.indd 1 24-9-2009 15:56:01
Vrag<strong>en</strong>, opmerking<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijke wor<strong>de</strong>n verwelkomd door <strong>de</strong> auteur <strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n<br />
gericht aan haar e-mailadres: yvonnewaterman@hotmail.com.<br />
Omslagontwerp: Primo!Studio, <strong>De</strong>lft<br />
Opmaak binn<strong>en</strong>werk: Textcetera, <strong>De</strong>n Haag<br />
© 2009 mr. Y.R.K. Waterman / Boom Juridische uitgevers<br />
Behou<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> in of kracht<strong>en</strong>s <strong>de</strong> Auteurswet gestel<strong>de</strong> uitzon<strong>de</strong>ring<strong>en</strong> mag niets uit <strong>de</strong>ze uitgave<br />
wor<strong>de</strong>n verveelvoudigd, opgeslag<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> geautomatiseerd gegev<strong>en</strong>sbestand, of op<strong>en</strong>baar gemaakt,<br />
in <strong>en</strong>ige vorm of op <strong>en</strong>ige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnam<strong>en</strong> of <strong>en</strong>ige<br />
an<strong>de</strong>re manier, zon<strong>de</strong>r <strong>voor</strong>afgaan<strong>de</strong> schriftelijke toestemming <strong>van</strong> <strong>de</strong> uitgever.<br />
Voor zover het mak<strong>en</strong> <strong>van</strong> reprografische verveelvoudiging<strong>en</strong> uit <strong>de</strong>ze uitgave is toegestaan op grond<br />
<strong>van</strong> artikel 16h Auteurswet di<strong>en</strong>t m<strong>en</strong> <strong>de</strong> daar<strong>voor</strong> wettelijk verschuldig<strong>de</strong> vergoeding<strong>en</strong> te voldo<strong>en</strong> aan<br />
<strong>de</strong> Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp, www.reprorecht.nl). Voor het overnem<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> (e<strong>en</strong>) ge<strong>de</strong>elte(n) uit <strong>de</strong>ze uitgave in bloemlezing<strong>en</strong>, rea<strong>de</strong>rs <strong>en</strong> an<strong>de</strong>re compilatiewerk<strong>en</strong> (art. 16<br />
Auteurswet) kan m<strong>en</strong> zich w<strong>en</strong><strong>de</strong>n tot <strong>de</strong> Stichting PRO (Stichting Publicatie- <strong>en</strong> Reproductierecht<strong>en</strong><br />
Organisatie, Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, www.cedar.nl/pro).<br />
No part of this book may be reproduced in any form, by print, photoprint, microfilm or any other<br />
means without writt<strong>en</strong> permission from the publisher.<br />
ISBN 978-90-8974-193-6<br />
NUR 825<br />
www.bju.nl<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 2 24-9-2009 15:56:02
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
<strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
E<strong>en</strong> rechtsvergelijk<strong>en</strong>d on<strong>de</strong>rzoek<br />
The Employers’ Liability for<br />
Occupational Acci<strong>de</strong>nts and Diseases<br />
A comparative research<br />
Proefschrift<br />
ter verkrijging <strong>van</strong> <strong>de</strong> graad <strong>van</strong> doctor<br />
aan <strong>de</strong> Erasmus Universiteit Rotterdam<br />
op gezag<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> rector magnificus<br />
prof. dr. H.G. Schmidt<br />
<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>s besluit <strong>van</strong> het College <strong>voor</strong> Promoties<br />
<strong>De</strong> op<strong>en</strong>bare ver<strong>de</strong>diging zal plaatsvin<strong>de</strong>n op<br />
vrijdag 13 november 2009 om 09.30 uur<br />
door<br />
Yvonne Rolanda Kar<strong>en</strong> Waterman<br />
gebor<strong>en</strong> te <strong>De</strong>n Haag<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 3 24-9-2009 15:56:02
Promotiecommissie<br />
Promotor: prof.mr. W.H. <strong>van</strong> Boom<br />
Overige le<strong>de</strong>n: prof.mr. T. Hartlief<br />
prof.mr.dr. S.D. Lin<strong>de</strong>nbergh<br />
prof.mr. C.J. Loonstra<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 4 24-9-2009 15:56:02
Dankwoord<br />
Het is in belangrijke mate aan het beproef<strong>de</strong> geduld <strong>van</strong> mijn oorspronkelijke<br />
promotor, prof. dr. A.T.J.M. Jacobs <strong>en</strong> <strong>de</strong> doortast<strong>en</strong>dheid <strong>en</strong> vri<strong>en</strong><strong>de</strong>lijkheid<br />
<strong>van</strong> mijn uitein<strong>de</strong>lijke promotor, prof. dr. W.H. <strong>van</strong> Boom, te dank<strong>en</strong> dat dit<br />
proefschrift over <strong>de</strong> rechtsvergelijk<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
<strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> tot stand is gekom<strong>en</strong>. Ein<strong>de</strong>lijk.<br />
Uit mijn gehele omgeving heb ik veel steun <strong>en</strong> aanmoediging ont<strong>van</strong>g<strong>en</strong><br />
om het proefschrift te schrijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>voor</strong>al, nadat dit nogal begon te dur<strong>en</strong>,<br />
om door te zett<strong>en</strong>. Ik b<strong>en</strong> h<strong>en</strong> heel dankbaar, hoewel <strong>de</strong> alom klink<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>en</strong><br />
<strong>voor</strong>tdur<strong>en</strong><strong>de</strong> vraag “Is het nu al af?” soms wel wat vermoei<strong>en</strong>d was. E<strong>en</strong><br />
aantal person<strong>en</strong> b<strong>en</strong> ik in het bijzon<strong>de</strong>r dank verschuldigd <strong>voor</strong> <strong>de</strong> totstandkoming<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> diverse hoofdstukk<strong>en</strong>. Zo heette prof. Johan Put mij altijd<br />
welkom in Leuv<strong>en</strong> <strong>en</strong> beantwoord<strong>de</strong> steeds met grote zorgvuldigheid <strong>en</strong> naar<br />
aang<strong>en</strong>aam Belgisch gebruik al mijn vrag<strong>en</strong> in het ka<strong>de</strong>r <strong>van</strong> <strong>de</strong> Belgische<br />
rechtsvergelijking over e<strong>en</strong> Bourgondische lunch. Professor Nick Wikeley in<br />
Southampton <strong>de</strong>ed hier niet <strong>voor</strong> on<strong>de</strong>r; zijn waar<strong>de</strong>volle bijstand is terug<br />
te vin<strong>de</strong>n in <strong>de</strong> Engelse rechtsvergelijking. Welwill<strong>en</strong><strong>de</strong> ‘sparringspartners’<br />
<strong>voor</strong> <strong>de</strong> ontwikkeling <strong>van</strong> mijn gedacht<strong>en</strong> over <strong>de</strong> toekomstige ontwikkeling<br />
<strong>van</strong> het <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht zijn geweest: mr. P.A.J. Kamp<br />
(Nationale Ne<strong>de</strong>rlan<strong>de</strong>n), jhr. mr. J.P.H. Six (Interpolis), mr. H.L. Mul<strong>de</strong>r<br />
<strong>en</strong> mr. W.H. Quaedvlieg-Meijer (Verbond <strong>van</strong> Verzekeraars), dr. D. Spreeuwers<br />
(Ne<strong>de</strong>rlands C<strong>en</strong>trum <strong>voor</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong>), dhr. M. <strong>van</strong> <strong>de</strong>r Wou<strong>de</strong><br />
(Instituut <strong>voor</strong> Asbestslachtoffers), dhr. P. Ul<strong>en</strong>belt (Bureau Beroepsziekt<strong>en</strong><br />
FNV) <strong>en</strong> dhr. J. Uytterhoev<strong>en</strong> <strong>en</strong> dr. M. Van<strong>de</strong>weerdt, die als respectievelijk<br />
Administrateur-g<strong>en</strong>eraal <strong>en</strong> arts bei<strong>de</strong>n verbon<strong>de</strong>n zijn aan het Fonds <strong>voor</strong><br />
<strong>de</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong> <strong>en</strong> het Asbestfonds (AFA) in Brussel. Binn<strong>en</strong> <strong>de</strong> kring <strong>van</strong><br />
letselscha<strong>de</strong>advocat<strong>en</strong> war<strong>en</strong> mr. dr. J.C. Sneep <strong>en</strong> mr. L.E.M. Charlier mijn<br />
vaste toeverlat<strong>en</strong>.<br />
Last but not least rest mij nog <strong>de</strong> meest belangrijke persoon in mijn lev<strong>en</strong> te<br />
dank<strong>en</strong>: mijn va<strong>de</strong>r. Hij heeft mij in <strong>de</strong>ze wet<strong>en</strong>schappelijke reis <strong>voor</strong>tdur<strong>en</strong>d<br />
gesteund, heeft altijd overal e<strong>en</strong> verstandig antwoord op <strong>en</strong> kan vrag<strong>en</strong> stell<strong>en</strong><br />
die hemelterg<strong>en</strong>d frustrer<strong>en</strong>d kunn<strong>en</strong> zijn (wat meer zegt over mijn capaciteit<br />
om <strong>de</strong> vraag te beantwoor<strong>de</strong>n dan over <strong>de</strong> vraag) maar immer uiterst ‘to the<br />
point’ zijn. Hij heeft mij altijd gestimuleerd om kritisch <strong>en</strong> zelfstandig te<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 5 24-9-2009 15:56:02<br />
5
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong>nk<strong>en</strong> <strong>en</strong> daar b<strong>en</strong> ik hem heel dankbaar <strong>voor</strong>. Wat is e<strong>en</strong> juriste zon<strong>de</strong>r die<br />
eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong>?<br />
Wouwse Plantage, 25 augustus 2009,<br />
Y.R.K. Waterman<br />
6<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 6 24-9-2009 15:56:02
Verkorte inhoudsopgave<br />
Dankwoord 5<br />
Lijst <strong>van</strong> gebruikte afkorting<strong>en</strong> 17<br />
Hoofdstuk 1: Inleiding 21<br />
<strong>De</strong>el I 25<br />
Hoofdstuk 2: Het historisch perspectief: <strong>van</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet naar WIA 27<br />
Hoofdstuk 3: Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Ne<strong>de</strong>rlands recht 81<br />
<strong>De</strong>el II 165<br />
Hoofdstuk 4: Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Belgisch recht 167<br />
Hoofdstuk 5: Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Engels recht 221<br />
<strong>De</strong>el III 279<br />
Hoofdstuk 6: Ontwikkeling<strong>en</strong>, verplichting<strong>en</strong> <strong>en</strong> keuzes <strong>voor</strong> <strong>de</strong><br />
Ne<strong>de</strong>rlandse wetgever 281<br />
<strong>De</strong>el IV 397<br />
Hoofdstuk 7: E<strong>en</strong> overzicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>voor</strong>gaan<strong>de</strong> hoofdstukk<strong>en</strong> 399<br />
Hoofdstuk 8: Summary 425<br />
Bijlag<strong>en</strong> 457<br />
– Art. 7A:1638x oud-BW 457<br />
– Art. 7:658 BW 457<br />
Literatuurlijst 459<br />
Jurispru<strong>de</strong>ntieregister 491<br />
Trefwoor<strong>de</strong>nregister 511<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 7 24-9-2009 15:56:02<br />
7
Aansprakelijkheid_11.indd 8 24-9-2009 15:56:02
Inhoudsopgave<br />
Dankwoord 5<br />
Lijst <strong>van</strong> gebruikte afkorting<strong>en</strong> 17<br />
1 Inleiding 21<br />
1 Introductie 21<br />
2 Het on<strong>de</strong>rwerp <strong>en</strong> doel <strong>van</strong> dit proefschrift 22<br />
3 <strong>De</strong> opbouw <strong>van</strong> dit proefschrift 22<br />
<strong>De</strong>el I 25<br />
2 Het historisch perspectief: <strong>van</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet naar WIA 27<br />
1 Inleiding 27<br />
1.1 Ne<strong>de</strong>rland over het tijdsbestek <strong>van</strong> e<strong>en</strong> eeuw: to<strong>en</strong> <strong>en</strong> nu 27<br />
1.2 <strong>De</strong> situatie <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>r <strong>voor</strong> 1901 28<br />
2 <strong>De</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet (1901) 37<br />
3 <strong>De</strong> civielrechtelijke <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse<br />
<strong>werkgever</strong> 44<br />
3.1 <strong>De</strong> introductie <strong>van</strong> art. 7A:1638x oud-BW (1907) 44<br />
3.2 Van 7A:1638x oud-BW naar 7:658 NBW 50<br />
4 <strong>De</strong> WAO (1967) 52<br />
4.1 Historische achtergrond 52<br />
4.2 Ge<strong>de</strong>eltelijke opheffing 54<br />
4.3 Inhou<strong>de</strong>lijk 54<br />
4.4 Van WAO naar WIA 57<br />
4.5 Overgangsrecht 62<br />
5 <strong>De</strong> WIA (2006) 62<br />
5.1 Inleiding 62<br />
5.2 <strong>De</strong> eerste twee jar<strong>en</strong> arbeidsongeschiktheid: focus op<br />
reïntegratie 64<br />
5.3 Wanneer twee jar<strong>en</strong> verstrek<strong>en</strong> zijn 66<br />
5.4 <strong>De</strong> werknemer met min<strong>de</strong>r dan 35% loonverlies 68<br />
5.5 <strong>De</strong> werknemer met 35-80% arbeidsgeschiktheid (WGA) 72<br />
5.6 <strong>De</strong> werknemer met meer dan 80% loonverlies (IVA) 76<br />
6 Conclusies 78<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 9 24-9-2009 15:56:02<br />
9
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
3 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Ne<strong>de</strong>rlands recht 81<br />
1 In het kort – <strong>de</strong> uitgangspunt<strong>en</strong> <strong>van</strong> art. 7:658 BW 81<br />
1.1 Inleiding 81<br />
1.2 <strong>De</strong>finities <strong>van</strong> arbeidsongeval <strong>en</strong> beroepsziekte 84<br />
2 <strong>De</strong> uitdij<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> 85<br />
2.1 Inleiding 85<br />
2.2 E<strong>en</strong> ruime uitleg <strong>van</strong> het begrip ‘werknemer‘ 86<br />
2.3 E<strong>en</strong> ruime uitleg <strong>van</strong> het begrip ‘<strong>werkgever</strong>‘ 91<br />
2.4 E<strong>en</strong> ruime uitleg <strong>van</strong> het begrip ‘werkplek‘ 92<br />
2.5 E<strong>en</strong> ruime uitleg <strong>van</strong> het begrip ‘immateriële scha<strong>de</strong>‘ 99<br />
3 <strong>De</strong> zorgplicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> na<strong>de</strong>r bekek<strong>en</strong> 107<br />
3.1 On<strong>de</strong>rzoeksplicht 107<br />
3.2 Instructie- <strong>en</strong> toezichtplicht 113<br />
3.3 Veiligheidsmaatregel<strong>en</strong> 117<br />
4 Bewijsrechtelijke kwesties 123<br />
4.1 Inleiding 123<br />
4.2 Stelplicht, bewijslastver<strong>de</strong>ling <strong>en</strong> causaal verband 123<br />
4.3 Ongevalsrapportage 136<br />
5 Scha<strong>de</strong> 139<br />
5.1 Scha<strong>de</strong>vergoeding: alles of niets 139<br />
5.2 Immateriële scha<strong>de</strong> 140<br />
5.3 Proportionele <strong>aansprakelijkheid</strong> 141<br />
6 Gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> 146<br />
6.1 Inleiding 146<br />
6.2 Eig<strong>en</strong> schuld: opzet of bewuste roekeloosheid 146<br />
6.3 Verjaring 154<br />
7 Overgangsrecht 161<br />
8 Conclusies 164<br />
<strong>De</strong>el II 165<br />
4 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Belgisch recht 167<br />
1 Historische ontwikkeling 167<br />
2 <strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong><br />
<strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> 173<br />
2.1 Inleiding 173<br />
2.1 Uitgangspunt<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet 174<br />
2.1.1 Algem<strong>en</strong>e <strong>de</strong>finitie <strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbeidsongeval 174<br />
2.1.2 <strong>De</strong> vijf basis<strong>voor</strong>waar<strong>de</strong>n <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
arbeidsongeval 174<br />
2.1.3 Het Fonds <strong>voor</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong> 182<br />
2.1.4 <strong>De</strong> Welzijnswet 183<br />
10<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 10 24-9-2009 15:56:02
Inhoudsopgave<br />
2.2 Aansprakelijkheidsbeperking<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
<strong>en</strong> zijn aangestel<strong>de</strong>n 184<br />
2.2.1 Burgerlijke immuniteit 184<br />
2.2.2 Eig<strong>en</strong> schuld 186<br />
2.2.3 Alledaagse risico’s 187<br />
2.2.4 Verjaring 189<br />
2.2.5 Overmacht 190<br />
2.3 Bewijsrechtelijke kwesties 190<br />
2.3.1 Bewijslastver<strong>de</strong>ling 190<br />
2.3.2 On<strong>de</strong>rscheid werklie<strong>de</strong>n <strong>en</strong> bedi<strong>en</strong><strong>de</strong>n 193<br />
2.4 Reikwijdte <strong>van</strong> <strong>de</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet 194<br />
2.4.1 Verkeersongevall<strong>en</strong> 194<br />
2.4.1.1 Arbeidswegongevall<strong>en</strong> 194<br />
2.4.1.2 Verkeersongeval in <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
arbeidsovere<strong>en</strong>komst 199<br />
2.4.3 <strong>De</strong> vervag<strong>en</strong><strong>de</strong> gr<strong>en</strong>s tuss<strong>en</strong> werk <strong>en</strong> privé 200<br />
2.5 <strong>De</strong> scha<strong>de</strong>afwikkeling 201<br />
2.5.1 <strong>De</strong> verzekeringsplicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> 201<br />
2.5.2 Uitkering <strong>en</strong> financiering 201<br />
2.5.3 <strong>De</strong> scha<strong>de</strong>afwikkelingsprocedure 202<br />
2.5.4 Scha<strong>de</strong>post<strong>en</strong> 203<br />
2.5.4.1 Materiële scha<strong>de</strong> 203<br />
2.5.4.2 Immateriële scha<strong>de</strong> 205<br />
2.5.5 Tij<strong>de</strong>lijke arbeidsongeschiktheid 206<br />
2.5.6 Blijv<strong>en</strong><strong>de</strong> arbeidsongeschiktheid 208<br />
3 Aansprakelijkheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> 209<br />
3.1 <strong>De</strong> uitgangspunt<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong>wet 209<br />
3.1.1 Het lijstsysteem 210<br />
3.1.2 Het op<strong>en</strong> of gem<strong>en</strong>gd systeem 212<br />
3.1.3 Het Fonds <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong> 214<br />
3.2 <strong>De</strong> scha<strong>de</strong>loosstelling 214<br />
3.2.1 Tij<strong>de</strong>lijke arbeidsongeschiktheid 215<br />
3.2.2 Blijv<strong>en</strong><strong>de</strong> arbeidsongeschiktheid 215<br />
3.2.3 Stopzetting <strong>van</strong> <strong>de</strong> beroepsactiviteit 216<br />
3.2.4 Medische <strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> 217<br />
3.2.5 Verjaring 217<br />
4 Conclusies 218<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 11 24-9-2009 15:56:02<br />
11
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
5 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Engels recht 221<br />
1 Historische ontwikkeling 221<br />
2 Positief recht 231<br />
2.1 <strong>De</strong> begripp<strong>en</strong> tort, common law <strong>en</strong> statutory law 231<br />
2.2 <strong>De</strong> zorgplicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>: the duty of care 236<br />
2.3 <strong>De</strong> basisverplichting<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> uit hoof<strong>de</strong><br />
<strong>van</strong> common law 239<br />
2.3.1 Algeme<strong>en</strong> 239<br />
2.3.2 On<strong>de</strong>rzoeksplicht 240<br />
2.3.3 Inv<strong>en</strong>tarisatie <strong>en</strong> evaluatie 241<br />
2.3.4 Maatregel<strong>en</strong> 243<br />
2.3.5 Instructieplicht <strong>en</strong> toezichtplicht 245<br />
2.3.6 Materiaal 248<br />
2.4 <strong>De</strong> basisverplichting<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> uit hoof<strong>de</strong><br />
<strong>van</strong> statutory law 249<br />
2.4.1 Employers’ Liability (Compulsory Insurance)<br />
Act 1969 249<br />
2.4.2 Health and Safety at Work Act 1974 254<br />
2.4.3 Employers’ Liability (<strong>De</strong>fective Equipm<strong>en</strong>t)<br />
Act 1969 255<br />
3 Sociale zekerheid 256<br />
3.1 Social Security Contributions and B<strong>en</strong>efits Act 1992 256<br />
3.1.1 Industrial Injury Scheme 256<br />
3.1.2 Statutory Sick Pay 260<br />
3.1.3 Incapacity b<strong>en</strong>efit 261<br />
3.2 Particuliere aanvulling op <strong>de</strong> sociale zekerheid 263<br />
4 Civielrechtelijke <strong>aansprakelijkheid</strong> 266<br />
4.1 Eig<strong>en</strong> schuld 266<br />
4.2 Scha<strong>de</strong> 267<br />
4.3 Materiële scha<strong>de</strong> 268<br />
4.4 Immateriële scha<strong>de</strong> <strong>en</strong> psychisch letsel 269<br />
5 Reikwijdte <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong> 274<br />
5.1 Ongevall<strong>en</strong> op <strong>de</strong> op<strong>en</strong>bare weg 274<br />
5.3 Verjaring 276<br />
6 Conclusies 277<br />
<strong>De</strong>el III 279<br />
6 Ontwikkeling<strong>en</strong>, verplichting<strong>en</strong> <strong>en</strong> keuzes <strong>voor</strong> <strong>de</strong><br />
Ne<strong>de</strong>rlandse wetgever 281<br />
1. Inleiding 281<br />
1.1 Algeme<strong>en</strong> 281<br />
12<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 12 24-9-2009 15:56:02
Inhoudsopgave<br />
2 Uitdij<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>: oorzak<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
achtergron<strong>de</strong>n 282<br />
2.1 <strong>De</strong> ontwikkeling naar mo<strong>de</strong>rne arbeidsrisico’s 282<br />
2.2 Aanleiding tot herbezinning:<br />
<strong>de</strong> verzekerbaarheidsdiscussie 287<br />
2.3 Juridische ontwikkeling<strong>en</strong> 290<br />
2.3.1 T<strong>en</strong><strong>de</strong>ns naar risico<strong>aansprakelijkheid</strong><br />
buit<strong>en</strong> art. 7:658 BW: verkeersongevall<strong>en</strong> 290<br />
2.3.2 Het belang <strong>van</strong> behoorlijke verzekering 301<br />
2.3.3 Causaliteitsonzekerheid 311<br />
2.3.4 Retroactieve <strong>aansprakelijkheid</strong> 314<br />
2.3.5 Sluip<strong>en</strong><strong>de</strong> scha<strong>de</strong> 315<br />
2.3.6 Psychische scha<strong>de</strong> 316<br />
2.3.7 Uitwijk<strong>en</strong> naar het goed <strong>werkgever</strong>schap 317<br />
2.4 Ontwikkeling<strong>en</strong> in <strong>de</strong> sociale zekerheid 322<br />
2.5 Wet<strong>en</strong>schappelijke ontwikkeling<strong>en</strong> 323<br />
2.5.1 Algeme<strong>en</strong> 323<br />
2.5.2 Beroepsziekt<strong>en</strong> 324<br />
2.6 Maatschappelijke ontwikkeling<strong>en</strong> 328<br />
2.6.1 Claimcultuur 328<br />
2.6.2 On<strong>de</strong>rrapportage <strong>en</strong> statistische gat<strong>en</strong>kaas 332<br />
4 <strong>De</strong> reacties <strong>van</strong> verzekeraars 337<br />
4.1 Het METRO-rapport 337<br />
4.2 Poliswijziging<strong>en</strong> 339<br />
4.2.1 <strong>De</strong> loss occurr<strong>en</strong>ce-polis 340<br />
4.2.2 <strong>De</strong> claims ma<strong>de</strong>-polis 340<br />
5 Naar e<strong>en</strong> nieuwe regeling: verplichting<strong>en</strong> <strong>voor</strong> <strong>de</strong> wetgever 343<br />
5.1 Inleiding: e<strong>en</strong> toetsing <strong>van</strong> <strong>de</strong> WIA aan<br />
IAO-verdrag 121. 343<br />
5.2 Verdragsrechtelijke consequ<strong>en</strong>ties <strong>van</strong><br />
IAO-verdrag 121 343<br />
5.2 Risque professionnel 345<br />
5.3 Uitkeringshoogte <strong>en</strong> uitkerings<strong>voor</strong>waar<strong>de</strong>n 349<br />
5.4 Eig<strong>en</strong> bijdrage 358<br />
5.5 Arbeidsgerelateer<strong>de</strong> verkeersongevall<strong>en</strong> 360<br />
5.6 Beroepsziekt<strong>en</strong>lijst 363<br />
6 Naar e<strong>en</strong> nieuwe regeling: ess<strong>en</strong>tiële keuzes 363<br />
6.1 Herstel <strong>van</strong> <strong>de</strong> sociale zekerheid? 363<br />
6.2 E<strong>en</strong> Extra Garantieregeling Beroepsrisico’s? 366<br />
6.3 Betere registratie <strong>van</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>? 369<br />
6.4 Invoering <strong>van</strong> e<strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>lijst? 370<br />
6.5 E<strong>en</strong> scha<strong>de</strong>fonds? 373<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 13 24-9-2009 15:56:02<br />
13
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
14<br />
6.6 E<strong>en</strong> directe verzekering? 377<br />
6.7 Immuniteit <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>? 383<br />
6.8 Verplichte verzekering? 386<br />
6.9 Ver<strong>de</strong>re beleidsvrag<strong>en</strong> 390<br />
7 Conclusies 392<br />
<strong>De</strong>el IV 397<br />
7 E<strong>en</strong> overzicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>voor</strong>gaan<strong>de</strong> hoofdstukk<strong>en</strong> 399<br />
1 Introductie <strong>en</strong> opbouw 399<br />
2 Hoofdstuk 2: Het historisch perspectief 400<br />
3 Hoofdstuk 3: <strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse<br />
<strong>werkgever</strong> 403<br />
4 Hoofdstuk 4: Belgisch recht 405<br />
5 Hoofdstuk 5: Engels recht 409<br />
6 Hoofdstuk 6: Ontwikkeling<strong>en</strong>, verplichting<strong>en</strong> <strong>en</strong> keuzes 412<br />
6.1 Inleiding 412<br />
6.2 <strong>De</strong> uitdij<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong> 413<br />
6.3 Naar e<strong>en</strong> nieuwe regeling 417<br />
6.4 Ess<strong>en</strong>tiële keuzes 420<br />
6.5 E<strong>en</strong> laatste overweging: het reisdoel 424<br />
8 Summary 425<br />
1 Introduction 425<br />
2 The construction of this dissertation 426<br />
3 Part I. The historical perspectives 427<br />
3.1 Introduction 427<br />
3.2 The Netherlands 429<br />
3.3 Belgium 432<br />
3.4 England 433<br />
3.5 Conclusion 435<br />
4 Part II. Pres<strong>en</strong>t and comparative perspectives: social security 435<br />
4.1 Introduction 435<br />
4.2 The Netherlands 435<br />
4.3 Belgium 438<br />
4.4 England 439<br />
4.5 Conclusion 440<br />
5 Part III. Pres<strong>en</strong>t and comparative perspectives:<br />
employers’ liability law 441<br />
5.1 Introduction 441<br />
5.2 Fault liability 441<br />
5.3 Scope of s. 7:658 CC 441<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 14 24-9-2009 15:56:02
Inhoudsopgave<br />
5.4 Duty of care 443<br />
5.5 Bur<strong>de</strong>n of proof 443<br />
5.6 Comp<strong>en</strong>sation 444<br />
5.7 Contributory neglig<strong>en</strong>ce 445<br />
5.8 Limitation 445<br />
6 Part IV. A critical look at Dutch employers’ liability law<br />
and social security law 446<br />
6.1 Introduction 446<br />
6.2 The profound influ<strong>en</strong>ce of traffic and commuting<br />
acci<strong>de</strong>nts 447<br />
6.3 ILO Conv<strong>en</strong>tion 121 cannot be disregar<strong>de</strong>d forever 449<br />
6.4 Some thoughts on various aspects 452<br />
7 Conclusion 453<br />
Bijlag<strong>en</strong> 457<br />
Art. 7A:1638x oud-BW 457<br />
Art. 7:658 BW 457<br />
Literatuurlijst 459<br />
Jurispru<strong>de</strong>ntieregister 491<br />
Trefwoor<strong>de</strong>nregister 511<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 15 24-9-2009 15:56:02<br />
15
Aansprakelijkheid_11.indd 16 24-9-2009 15:56:02
Lijst <strong>van</strong> gebruikte afkorting<strong>en</strong><br />
A & A Tijdschrift <strong>voor</strong> Arbo & Aansprakelijkheid<br />
AAe Ars Aequi<br />
ABI Association of British Insurers<br />
AC Appeal Cases<br />
AC Arrest<strong>en</strong> <strong>van</strong> het Hof <strong>van</strong> Cassatie<br />
AFA Asbestfonds<br />
AI Arbeid Integraal<br />
AJT Algeme<strong>en</strong> Juridisch Tijdschrift<br />
All ER All England Law Reports<br />
A-G Advocaat-G<strong>en</strong>eraal<br />
APIL Association of Personal Injury Lawyers<br />
AR Tijdschrift ArbeidsRecht, Maandblad <strong>voor</strong> <strong>de</strong> praktijk<br />
AR Algem<strong>en</strong>e Rol<br />
ArA Arbeidsrechtelijke Annotaties<br />
Arbh. Arbeidshof<br />
Arbrb. Arbeidsrechtbank<br />
art. artikel<br />
artt. artikel<strong>en</strong><br />
A & V Tijdschrift <strong>voor</strong> Aansprakelijkheid & Verzekering<br />
AVB Aansprakelijkheidsverzekering Bedrijv<strong>en</strong><br />
AV&S Tijdschrift <strong>voor</strong> Aansprakelijkheid, Verzekering & Scha<strong>de</strong><br />
a.w. aangehaald werk<br />
Bb Bedrijfsjuridische bericht<strong>en</strong><br />
BJU Boom Juridische Uitgevers<br />
BLD Bulletin of Legal <strong>De</strong>velopm<strong>en</strong>ts<br />
BMLR British Medical Law Reports<br />
B.S. Belgisch Staatsblad<br />
BTSZ Belgisch Tijdschrift <strong>voor</strong> Sociale Zekerheid<br />
BW Burgerlijk Wetboek<br />
CAO Collectieve Arbeidsovere<strong>en</strong>komst<br />
Cass. Hof <strong>van</strong> Cassatie<br />
CBI Confe<strong>de</strong>ration of British Industry<br />
CBS C<strong>en</strong>traal Bureau <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Statistiek<br />
Cmnd Command paper<br />
Cr App R (S) Criminal Appeal Reports (S<strong>en</strong>t<strong>en</strong>cing)<br />
CRvB C<strong>en</strong>trale Raad <strong>van</strong> Beroep<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 17 24-9-2009 15:56:02<br />
17
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
CSV Coördinatiewet Sociale Verzekering<br />
CTE chronische toxische <strong>en</strong>cephalopathie of ‘schil<strong>de</strong>rsziekte’<br />
d.d. <strong>de</strong> dato<br />
DES diëthylstilbestrol<br />
<strong>De</strong> Verz. <strong>De</strong> Verzekering<br />
e.a. et alia<br />
EGB Extra Garantieregeling Beroepsziekt<strong>en</strong><br />
EK Eerste Kamer <strong>de</strong>r Stat<strong>en</strong>-G<strong>en</strong>eraal<br />
EL Act Employers’ Liability (Compulsory Insurance) Act 1998<br />
e.v. <strong>en</strong> volg<strong>en</strong><strong>de</strong>n<br />
EU-OSHA European Ag<strong>en</strong>cy for Safety and Health at Work<br />
EVRM Europees Verdrag <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Recht<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> M<strong>en</strong>s<br />
EWCA England & Wales Court of Appeal<br />
EWHC England & Wales High Court<br />
Exch Exchequer Reports<br />
FAO Fonds <strong>voor</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong><br />
FBZ Fonds <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong><br />
FOD Fe<strong>de</strong>rale Overheidsdi<strong>en</strong>st Werkgeleg<strong>en</strong>heid, Arbeid <strong>en</strong> Sociaal<br />
Overleg<br />
HMSO Her Majesty’s Stationery Office<br />
HR Hoge Raad <strong>de</strong>r Ne<strong>de</strong>rlan<strong>de</strong>n<br />
HSE Health & Safety Executive<br />
IIAC Industrial Injuries Advisory Council<br />
IAO Internationale Arbeidsorganisatie<br />
IAS Instituut Asbestslachtoffers<br />
ICR Industrial Cases Report<br />
IIB Industrial Injuries Disablem<strong>en</strong>t B<strong>en</strong>efit (acci<strong>de</strong>nts)<br />
IIDB Industrial Injuries Disablem<strong>en</strong>t B<strong>en</strong>efit (diseases and <strong>de</strong>afness)<br />
IJS Industrial Injuries Scheme<br />
ILJ Industrial Law Journal<br />
ILO International Labour Office<br />
IRLR Industrial Relations Law Reports<br />
IRS Industrial Relations Services<br />
IS Social Security Commissioner <strong>De</strong>cisions: Income Support<br />
IVA Regeling inkom<strong>en</strong>s<strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>ing volledig arbeidsongeschikt<strong>en</strong><br />
JA Jurispru<strong>de</strong>ntie Aansprakelijkheidsrecht<br />
JAR Jurispru<strong>de</strong>ntie Arbeidsrecht<br />
jo. juncto<br />
JTT Journal <strong>de</strong>s tribunaux <strong>de</strong>s travail<br />
KB Koninklijk Besluit<br />
KIR Knight’s Industrial Reports<br />
Ktr. Kantonrechter<br />
18<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 18 24-9-2009 15:56:02
Lijst <strong>van</strong> gebruikte afkorting<strong>en</strong><br />
L & S Letsel & Scha<strong>de</strong><br />
LISV Lan<strong>de</strong>lijk Instituut Sociale Verzekering<strong>en</strong><br />
LJN Lan<strong>de</strong>lijk Jurispru<strong>de</strong>ntie Nummer<br />
LR Limburgs Rechtslev<strong>en</strong><br />
LR Law Reports (1st series)<br />
LSA Ver<strong>en</strong>iging <strong>van</strong> Letselscha<strong>de</strong> Advocat<strong>en</strong><br />
LT Law Times Reports<br />
Ltd. Limited<br />
Macq Macque<strong>en</strong>’s Scotch Appeal Cases<br />
Med LR Medical Law Review<br />
MHSWR Managem<strong>en</strong>t of Health and Safety at Work Regulations 1992<br />
MvA Memorie <strong>van</strong> Antwoord<br />
MvT Memorie <strong>van</strong> Toelichting<br />
NbBW Nieuwsbrief BW<br />
NCvB Ne<strong>de</strong>rlands C<strong>en</strong>trum <strong>voor</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong><br />
NIA Ne<strong>de</strong>rlands Instituut <strong>voor</strong> Arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n<br />
NJ Ne<strong>de</strong>rlandse Jurispru<strong>de</strong>ntie<br />
NJB Ne<strong>de</strong>rlands Jurist<strong>en</strong>blad<br />
NLJ New Law Journal<br />
nr. nummer<br />
NTBR Ne<strong>de</strong>rlands Tijdschrift <strong>voor</strong> Burgerlijk Recht<br />
OPS Organisch Psycho Syndroom<br />
Oud-BW Oud-Burgerlijk Wetboek<br />
p. pagina<br />
Pas. Pasicrisie belge<br />
Pb. Publicatieblad <strong>van</strong> <strong>de</strong> Europese Geme<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong><br />
Pemba Wet Premiediffer<strong>en</strong>tiatie <strong>en</strong> marktwerking bij arbeidsongeschiktheids-<br />
verzekering<strong>en</strong><br />
PHI Perman<strong>en</strong>t Health Insurance<br />
PIQR Personal Injuries and Quantum Reports<br />
Prg. Praktijkgids<br />
PTSS Posttraumatisch Stress Syndroom<br />
QB The Que<strong>en</strong>’s B<strong>en</strong>ch Reports<br />
Rb. Rechtbank<br />
REA Wet op <strong>de</strong> Reïntegratie Arbeidsgehandicapt<strong>en</strong><br />
RIVM Rijksinstituut <strong>voor</strong> Volksgezondheid <strong>en</strong> Milieu<br />
RM Themis Rechtsgeleerd Magazijn Themis<br />
r.o. rechtsoverweging<br />
RoSPA Royal Society for the Prev<strong>en</strong>tion of Acci<strong>de</strong>nts<br />
Rpez Regeling procesgang eerste ziektejaar<br />
RRD Revu Régionale <strong>de</strong> Droit<br />
RSI Repetitive Strain Injury<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 19 24-9-2009 15:56:03<br />
19
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
Rv Wetboek <strong>van</strong> Rechtsvor<strong>de</strong>ring<br />
RvdW Rechtspraak <strong>van</strong> <strong>de</strong> Week<br />
R.W. Rechtskundig Weekblad<br />
SER Sociaal- Economische Raad<br />
SI Statutory Instrum<strong>en</strong>ts<br />
SJ Solicitors’ Journal<br />
SMA Sociaal Maandblad Arbeid; Tijdschrift over Arbeid <strong>en</strong> Sociale Zekerheid<br />
Soc. Kron. Sociaalrechtelijke Kroniek<strong>en</strong><br />
Sr Wetboek <strong>van</strong> Strafrecht<br />
SR Tijdschrift Sociaal Recht<br />
SRK Sociaalrechtelijke Kroniek<strong>en</strong><br />
SSCBA Social Security Contributions and B<strong>en</strong>efits Act 1992<br />
Stb. Staatsblad<br />
Strcrt. Staatscourant<br />
Sv Wetboek <strong>van</strong> Strafvor<strong>de</strong>ring<br />
SZW Ministerie <strong>van</strong> Sociale Zak<strong>en</strong> <strong>en</strong> Werkgeleg<strong>en</strong>heid<br />
TAR Tijdschrift <strong>voor</strong> Ambt<strong>en</strong>ar<strong>en</strong>recht<br />
TBA Wet terugdringing beroep op arbeidsongeschiktheidsverzekering<strong>en</strong><br />
TBBR Tijdschrift <strong>voor</strong> Burgerlijk Recht<br />
TGR Tijdschrift <strong>voor</strong> G<strong>en</strong>tse Rechtspraak<br />
TK Twee<strong>de</strong> Kamer <strong>de</strong>r Stat<strong>en</strong>-G<strong>en</strong>eraal<br />
TSR Tijdschrift <strong>voor</strong> Sociaal Recht<br />
T. Vred. Tijdschrift <strong>van</strong> <strong>de</strong> vre<strong>de</strong>- <strong>en</strong> politierechters<br />
TVP Tijdschrift <strong>voor</strong> Vergoeding <strong>van</strong> Person<strong>en</strong>scha<strong>de</strong><br />
TW Toeslag<strong>en</strong>wet<br />
UKHL United Kingdom House of Lords<br />
UWV Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekering<strong>en</strong> Werkbedrijf<br />
v. versus<br />
vgl. vergelijk<br />
VR Verkeersrecht<br />
VWF Vibration White Finger<br />
W. Weekblad <strong>van</strong> het Recht<br />
Wajong Wet arbeidsongeschiktheids<strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>ing jonggehandicapt<strong>en</strong><br />
WAO Wet op <strong>de</strong> arbeidsongeschiktheidsverzekering<br />
WAZ Arbeidsongeschiktheidsverzekering zelfstandig<strong>en</strong><br />
WGA Regeling werkhervatting ge<strong>de</strong>eltelijk arbeidsgeschikt<strong>en</strong><br />
WIA Wet werk <strong>en</strong> inkom<strong>en</strong> naar arbeidsvermog<strong>en</strong><br />
WLR Weekly Law Reports<br />
WRRSTG Work Related Road Safety Task Group<br />
WULBZ Wet verl<strong>en</strong>ging loondoorbetalingsverplichting bij ziekte<br />
WvK Wetboek <strong>van</strong> Koophan<strong>de</strong>l<br />
WW Werkloosheidswet<br />
20<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 20 24-9-2009 15:56:03
1 Inleiding<br />
1 Introductie<br />
Het c<strong>en</strong>trale thema <strong>van</strong> dit proefschrift betreft <strong>de</strong> to<strong>en</strong>em<strong>en</strong><strong>de</strong> betek<strong>en</strong>is <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> aan arbeid gerelateer<strong>de</strong> letselscha<strong>de</strong> (dat wil zegg<strong>en</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong><br />
beroepsziekt<strong>en</strong>), <strong>de</strong> daarmee gepaard gaan<strong>de</strong> uitdijing <strong>van</strong> <strong>de</strong> civielrechtelijke<br />
<strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> problem<strong>en</strong> die daarmee sam<strong>en</strong>hang<strong>en</strong>.<br />
Over <strong>de</strong> perio<strong>de</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> eeuw heeft het <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht<br />
op verrass<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>en</strong> boei<strong>en</strong><strong>de</strong> wijze <strong>de</strong> maatschappelijke, juridische, technische<br />
<strong>en</strong> wet<strong>en</strong>schappelijke ontwikkeling<strong>en</strong> in <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse sam<strong>en</strong>leving<br />
weerspiegeld – <strong>en</strong> doet dat nog <strong>voor</strong>tdur<strong>en</strong>d. Ruim hon<strong>de</strong>rd jaar na <strong>de</strong> ‘conceptie’<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> wettelijke <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong> in 1907, moet wor<strong>de</strong>n<br />
vastgesteld dat in <strong>de</strong> gekoz<strong>en</strong> bewoording<strong>en</strong> <strong>van</strong> het huidige artikel 7:658 BW<br />
nog in belangrijke mate <strong>de</strong> visie <strong>van</strong> <strong>de</strong> wetgever op <strong>de</strong> to<strong>en</strong>malige arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n<br />
kan wor<strong>de</strong>n herk<strong>en</strong>d. Dat dit he<strong>de</strong>n t<strong>en</strong> dage niet tot grote<br />
problem<strong>en</strong> leidt, is met name <strong>de</strong> verdi<strong>en</strong>ste <strong>van</strong> <strong>de</strong> rechterlijke macht die<br />
zich in to<strong>en</strong>em<strong>en</strong><strong>de</strong> mate int<strong>en</strong>sief met <strong>de</strong> <strong>voor</strong>loper <strong>van</strong> art. 7:658 BW heeft<br />
bemoeid <strong>en</strong> steeds heeft getracht om door e<strong>en</strong> bre<strong>de</strong> interpretatie <strong>van</strong> het<br />
artikel tot e<strong>en</strong> maatschappelijk aanvaardbaar resultaat te kom<strong>en</strong> dat beantwoordt<br />
aan <strong>de</strong> mo<strong>de</strong>rne realiteit. Art. 7:658 BW is in zoverre e<strong>en</strong> boei<strong>en</strong>d,<br />
maar ge<strong>en</strong>szins rustig bezit geblek<strong>en</strong>.<br />
<strong>De</strong> ingrijp<strong>en</strong><strong>de</strong> jurispru<strong>de</strong>ntie heeft tev<strong>en</strong>s tot gevolg gehad dat <strong>de</strong> oorspronkelijke<br />
bedoeling<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> wetgever haaks staan op <strong>de</strong> uitleg <strong>van</strong> art. 7:658<br />
BW zoals wij die <strong>van</strong>daag k<strong>en</strong>n<strong>en</strong>. Zo heeft bij<strong>voor</strong>beeld <strong>de</strong> ‘klassieke’ schuld<strong>aansprakelijkheid</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> zich ontwikkeld naar e<strong>en</strong> bijna-risico<strong>aansprakelijkheid</strong>,<br />
is er e<strong>en</strong> groei<strong>en</strong><strong>de</strong> belangstelling <strong>voor</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong>sclaims<br />
weg<strong>en</strong>s beroepsziekt<strong>en</strong>, stijgt het aantal claims weg<strong>en</strong>s verkeersongevall<strong>en</strong><br />
in <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> <strong>de</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n <strong>en</strong> wordt <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
aansprakelijk gesteld omdat het ‘mis is tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> or<strong>en</strong>’ <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer.<br />
Slechts weinig<strong>en</strong> had<strong>de</strong>n met name <strong>de</strong> laatste twee ontwikkeling<strong>en</strong> ti<strong>en</strong> jaar<br />
gele<strong>de</strong>n überhaupt <strong>voor</strong> mogelijk gehou<strong>de</strong>n. <strong>De</strong> wetgever <strong>van</strong> 1907 had dit<br />
zeker niet (kunn<strong>en</strong>) <strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>.<br />
<strong>De</strong> oorzak<strong>en</strong> <strong>van</strong> bov<strong>en</strong>staan<strong>de</strong> <strong>en</strong> an<strong>de</strong>re ontwikkeling<strong>en</strong> mog<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n<br />
gezocht in factor<strong>en</strong> als <strong>de</strong> afbouw <strong>van</strong> het sociale zekerheidsstelsel, <strong>de</strong> ver-<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 21 24-9-2009 15:56:03<br />
21
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
gaan<strong>de</strong> processuele bescherming <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer, <strong>de</strong> groei naar risico<strong>aansprakelijkheid</strong><br />
<strong>en</strong> <strong>de</strong> to<strong>en</strong>em<strong>en</strong><strong>de</strong> assertiviteit <strong>van</strong> <strong>de</strong> gemid<strong>de</strong>l<strong>de</strong> gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong><br />
werknemer. Het (verzeker<strong>en</strong> <strong>van</strong>) <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht ex art.<br />
7:658 BW heeft echter niet gelijke tred kunn<strong>en</strong> hou<strong>de</strong>n met <strong>de</strong>ze maatschappelijke<br />
ontwikkeling<strong>en</strong>; <strong>de</strong> rec<strong>en</strong>te jurispru<strong>de</strong>ntie rondom verkeersongevall<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> werknemers illustreert dit. Dit spanningsveld tuss<strong>en</strong> het in wez<strong>en</strong><br />
verou<strong>de</strong>r<strong>de</strong> wetsartikel 7:658 BW <strong>en</strong> <strong>de</strong> mo<strong>de</strong>rne in- of vervulling <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
arbeidsovere<strong>en</strong>komst geeft aanleiding tot e<strong>en</strong> behoefte tot bezinning door <strong>de</strong><br />
wetgever, wellicht zelfs tot het uitzett<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> nieuwe koers.<br />
2 Het on<strong>de</strong>rwerp <strong>en</strong> doel <strong>van</strong> dit proefschrift<br />
<strong>De</strong> in paragraf<strong>en</strong> 2 <strong>en</strong> 3 geschetste ontwikkeling<strong>en</strong> <strong>en</strong> overweging<strong>en</strong> lei<strong>de</strong>n<br />
tot drie on<strong>de</strong>rling sam<strong>en</strong>hang<strong>en</strong><strong>de</strong> vrag<strong>en</strong>. T<strong>en</strong> eerste, of <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse<br />
wetgever in 1967 wel <strong>de</strong> juiste keuze heeft gemaakt door <strong>van</strong> e<strong>en</strong> sociale verzekering<br />
op wettelijke basis (<strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet) over te stapp<strong>en</strong> naar e<strong>en</strong> op<br />
contractuele grondslag gefun<strong>de</strong>erd mo<strong>de</strong>l. <strong>De</strong> beantwoording <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze vraag<br />
nodigt gelijktijdig ook uit tot e<strong>en</strong> twee<strong>de</strong> vraag, namelijk of <strong>de</strong> WIA e<strong>en</strong> kritische<br />
waar<strong>de</strong>ring kan doorstaan <strong>en</strong> e<strong>en</strong> <strong>de</strong>r<strong>de</strong> vraag, waar bezinning over <strong>de</strong><br />
toekomstige inrichting <strong>van</strong> het <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht toe leidt.<br />
<strong>De</strong>ze dissertatie heeft tot doel om antwoor<strong>de</strong>n op <strong>de</strong>ze drie kwesties te formuler<strong>en</strong>.<br />
Het zoek<strong>en</strong> naar <strong>de</strong>ze antwoor<strong>de</strong>n geschiedt door mid<strong>de</strong>l <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
on<strong>de</strong>rzoek dat zich beweegt op <strong>de</strong> aangr<strong>en</strong>z<strong>en</strong><strong>de</strong> rechtsgebie<strong>de</strong>n <strong>van</strong> het <strong>aansprakelijkheid</strong>srecht,<br />
arbeidsrecht, sociaalzekerheidsrecht, verzekeringsrecht<br />
<strong>en</strong> (historische) rechtsvergelijking.<br />
3 <strong>De</strong> opbouw <strong>van</strong> dit proefschrift<br />
Het on<strong>de</strong>rzoek is opgebouwd uit vier <strong>de</strong>l<strong>en</strong>, die <strong>de</strong> drie c<strong>en</strong>trale vrag<strong>en</strong> zoals<br />
omschrev<strong>en</strong> in <strong>de</strong> <strong>voor</strong>gaan<strong>de</strong> paragraaf in grote lijn<strong>en</strong> b<strong>en</strong>a<strong>de</strong>r<strong>en</strong> <strong>van</strong>uit drie<br />
perspectiev<strong>en</strong>: het verle<strong>de</strong>n, het he<strong>de</strong>n <strong>en</strong> <strong>de</strong> toekomst.<br />
<strong>De</strong>el I b<strong>en</strong>a<strong>de</strong>rt het positieve <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht <strong>van</strong>uit<br />
e<strong>en</strong> rechtshistorische analyse. In hoofdstuk 2 wordt het historisch ka<strong>de</strong>r <strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> wetsgeschie<strong>de</strong>nis <strong>van</strong> art. 7:658 BW toegelicht, waarin <strong>de</strong> basis <strong>van</strong> het<br />
Ne<strong>de</strong>rlandse civiele <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht is neergelegd. Ook <strong>de</strong><br />
<strong>voor</strong> dit on<strong>de</strong>rzoek rele<strong>van</strong>te geschie<strong>de</strong>nis <strong>van</strong> <strong>de</strong> sociale zekerheid komt in<br />
dit hoofdstuk aan <strong>de</strong> or<strong>de</strong>, met name <strong>de</strong> WAO <strong>en</strong> <strong>de</strong> WIA. Immers, waar <strong>de</strong><br />
sociale zekerheid ophoudt, begint e<strong>en</strong> belangrijk <strong>de</strong>el <strong>van</strong> <strong>de</strong> financiële scha<strong>de</strong><br />
22<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 22 24-9-2009 15:56:03
1 Inleiding<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer, zodat er e<strong>en</strong> dui<strong>de</strong>lijke relatie tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong>ze twee rechtsgebie<strong>de</strong>n<br />
bestaat. E<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rzoek naar <strong>de</strong> achtergrond <strong>van</strong> het huidige recht<br />
komt ook e<strong>en</strong> beter begrip t<strong>en</strong> goe<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> ontstaansre<strong>de</strong>n<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> actuele<br />
problem<strong>en</strong> waarmee <strong>werkgever</strong>s, werknemers, <strong>de</strong> wetgever <strong>en</strong> verzekeraars<br />
nu worstel<strong>en</strong>. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> is e<strong>en</strong> inzicht in <strong>de</strong> historische achtergrond nuttig<br />
<strong>van</strong>uit rechtsvergelijk<strong>en</strong>d perspectief om <strong>de</strong> ‘overstap’ te kunn<strong>en</strong> verklar<strong>en</strong><br />
die in 1967 heeft plaatsgevon<strong>de</strong>n waarbij e<strong>en</strong> publiekrechtelijk zorgsysteem<br />
is ver<strong>van</strong>g<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> civielrechtelijk, zeer individualistisch georiënteerd<br />
systeem.<br />
In hoofdstuk 3 wordt het positieve Ne<strong>de</strong>rlandse <strong>aansprakelijkheid</strong>srecht<br />
beschrev<strong>en</strong> <strong>en</strong> geanalyseerd. Alle belangrijke aspect<strong>en</strong> <strong>van</strong> art. 7:658 BW passer<strong>en</strong><br />
daarbij <strong>de</strong> revue. Hierbij wordt dui<strong>de</strong>lijk welke dominante rol <strong>de</strong> jurispru<strong>de</strong>ntie<br />
heeft gespeeld in <strong>de</strong> invulling <strong>en</strong> ontwikkeling <strong>van</strong> dit artikel. Het<br />
is met name aan <strong>de</strong> rechterlijke macht te dank<strong>en</strong> dat dit artikel nog <strong>en</strong>igszins<br />
voldoet aan <strong>de</strong> eis<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> tijd (hoewel hier wel sprake is <strong>van</strong> e<strong>en</strong> continue<br />
inhaalrace) <strong>en</strong> niet is gereduceerd tot e<strong>en</strong> anachronisme. Ook blijkt <strong>de</strong> term<br />
‘uitdijing <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>’ ge<strong>en</strong> loze kreet te zijn; <strong>de</strong>ze<br />
term beantwoordt zon<strong>de</strong>r twijfel aan <strong>de</strong> realiteit. Het uitdij<strong>en</strong>d effect heeft<br />
onvermij<strong>de</strong>lijk tot gevolg dat art. 7:658 BW in hoog tempo aan betek<strong>en</strong>is to<strong>en</strong>eemt.<br />
Bijzon<strong>de</strong>re aandacht wordt geschonk<strong>en</strong> aan die juridische aspect<strong>en</strong> die nog<br />
niet geheel zijn uitgekristalliseerd (<strong>en</strong> dat misschi<strong>en</strong> ook nooit zull<strong>en</strong> rak<strong>en</strong>),<br />
zoals <strong>de</strong> inhou<strong>de</strong>lijke vereist<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> zorgplicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>, <strong>de</strong> verhouding<br />
tuss<strong>en</strong> art. 7:658 BW <strong>en</strong> art. 7:611 BW <strong>en</strong> ‘nieuwe’ aspect<strong>en</strong> <strong>van</strong> het<br />
<strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht (psychische scha<strong>de</strong>, verkeersongevall<strong>en</strong>,<br />
etc.) Eén ding zal na het lez<strong>en</strong> <strong>van</strong> dit hoofdstuk dui<strong>de</strong>lijk zijn: art. 7:658 BW<br />
is in e<strong>en</strong> staat <strong>van</strong> <strong>voor</strong>tdur<strong>en</strong><strong>de</strong> beweging.<br />
<strong>De</strong>el II bestaat uit twee rechtsvergelijk<strong>en</strong><strong>de</strong> hoofdstukk<strong>en</strong> met betrekking tot<br />
respectievelijk het Belgisch recht (hoofdstuk 4) <strong>en</strong> het Engels recht (hoofdstuk<br />
5). Juist door te kijk<strong>en</strong> in <strong>de</strong> spiegel <strong>van</strong> <strong>de</strong> rechtsvergelijking krijg<strong>en</strong> wij<br />
e<strong>en</strong> scherper beeld <strong>van</strong> wat ons recht bijzon<strong>de</strong>r maakt, hoe <strong>en</strong> waarom het<br />
afwijkt <strong>van</strong> an<strong>de</strong>re rechtssystem<strong>en</strong>, welke problem<strong>en</strong> geme<strong>en</strong>schappelijk zijn<br />
<strong>en</strong> welke verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> b<strong>en</strong>a<strong>de</strong>ring<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n gehanteerd om <strong>de</strong>ze problem<strong>en</strong><br />
op te loss<strong>en</strong>. Gekoz<strong>en</strong> is <strong>voor</strong> vergelijking met Belgisch <strong>en</strong> Engels recht<br />
omdat hiermee zowel e<strong>en</strong> sterk gelijk<strong>en</strong>d als e<strong>en</strong> sterk afwijk<strong>en</strong>d rechtsstelsel<br />
in <strong>de</strong> vergelijking wordt betrokk<strong>en</strong>. Het Belgische recht is als vergelijk<strong>en</strong>d<br />
materiaal gekoz<strong>en</strong> omdat het <strong>van</strong>wege <strong>de</strong> risque professionnel grondslag qua<br />
rechtsstelsel typer<strong>en</strong>d is <strong>voor</strong> <strong>de</strong> meeste Europese lan<strong>de</strong>n, die <strong>de</strong>ze grondslag<br />
geme<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>. Het Engelse recht is interessant <strong>voor</strong> vergelijking omdat het,<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 23 24-9-2009 15:56:03<br />
23
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
net als het Ne<strong>de</strong>rlandse recht, afwijkt <strong>van</strong> <strong>de</strong> Europese gem<strong>en</strong>e <strong>de</strong>ler <strong>van</strong> het<br />
strikt doorgevoer<strong>de</strong> risque professionnel. Het Engels recht doet dit op e<strong>en</strong><br />
unieke wijze door zowel compon<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>van</strong> het risque professionnel als het<br />
risque social te incorporer<strong>en</strong>. Toch lijkt dit niet ‘the best of both worlds’ te<br />
zijn gewor<strong>de</strong>n.<br />
<strong>De</strong>el III inv<strong>en</strong>tariseert <strong>de</strong> gevon<strong>de</strong>n knelpunt<strong>en</strong> <strong>en</strong> beschouwt het toekomstperspectief<br />
in hoofdstuk 6. In dit hoofdstuk wordt beoogd e<strong>en</strong> antwoord te<br />
bie<strong>de</strong>n op <strong>de</strong> expliciete vraag of – achteraf gezi<strong>en</strong>, anno 2009 – Ne<strong>de</strong>rland<br />
in 1967 er goed aan heeft gedaan om <strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet af te schaff<strong>en</strong>. Dit<br />
br<strong>en</strong>gt echter nieuwe vrag<strong>en</strong> <strong>en</strong> moeilijke keuzes met zich. Om slechts<br />
<strong>en</strong>kele te noem<strong>en</strong>: Moet <strong>de</strong> wetgever het huidige <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht<br />
in stand hou<strong>de</strong>n of afschaff<strong>en</strong>, na<strong>de</strong>nk<strong>en</strong> over e<strong>en</strong> herstel <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
sociale zekerheid, het opricht<strong>en</strong> <strong>van</strong> scha<strong>de</strong>fonds<strong>en</strong> of wellicht het invoer<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> verplichte verzekering? Als <strong>voor</strong> het laatste zou wor<strong>de</strong>n gekoz<strong>en</strong>, op<br />
welke grondslag zou e<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijke verzekering dan zijn gebaseerd <strong>en</strong> zou<br />
zij het risque professionnel of het risque social moet<strong>en</strong> <strong>de</strong>kk<strong>en</strong>? In hoeverre<br />
wordt <strong>de</strong> wetgever in zijn keuzevrijheid gebon<strong>de</strong>n aan internationale<br />
verdragsverplichting<strong>en</strong>? Bij het behan<strong>de</strong>l<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> mogelijke toekomstige<br />
ontwikkeling<strong>en</strong> heb ik e<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rscheid gemaakt tuss<strong>en</strong> <strong>en</strong>erzijds hetge<strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
wetgever verplicht is te veran<strong>de</strong>r<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> huidige situatie <strong>en</strong> an<strong>de</strong>rzijds <strong>de</strong><br />
beleidsalternatiev<strong>en</strong> waaruit <strong>de</strong> wetgever keuzes kan mak<strong>en</strong>.<br />
<strong>De</strong>el IV tot slot vormt e<strong>en</strong> overzicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> belangrijkste bevinding<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
sam<strong>en</strong>vatting <strong>van</strong> het geheel, zowel in het Ne<strong>de</strong>rlands (hoofdstuk 7) als in het<br />
Engels (hoofdstuk 8).<br />
24<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 24 24-9-2009 15:56:03
<strong>De</strong>el I<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 25 24-9-2009 15:56:03
Aansprakelijkheid_11.indd 26 24-9-2009 15:56:03
2 Het historisch perspectief: <strong>van</strong><br />
Ongevall<strong>en</strong>wet naar WIA<br />
1 Inleiding<br />
Dit hoofdstuk biedt e<strong>en</strong> beknopt historisch beeld <strong>van</strong> <strong>de</strong> sociale <strong>en</strong> politieke<br />
ontwikkeling<strong>en</strong> die hebb<strong>en</strong> geleid tot <strong>de</strong> totstandkoming <strong>van</strong> <strong>de</strong> in artikel<br />
7:658 BW neergeleg<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong> zoals wij die nu k<strong>en</strong>n<strong>en</strong>.<br />
1 Eerst wordt e<strong>en</strong> algeme<strong>en</strong> beeld <strong>van</strong> Ne<strong>de</strong>rland rond het ein<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong><strong>de</strong> eeuw geschetst, wanneer <strong>de</strong> eerste ontwikkeling<strong>en</strong> in het <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht<br />
plaatsvin<strong>de</strong>n. Zo wordt dui<strong>de</strong>lijk hoe ver <strong>de</strong>ze<br />
tijd letterlijk <strong>en</strong> figuurlijk <strong>van</strong> <strong>de</strong> huidige verwij<strong>de</strong>rd is <strong>en</strong> daarmee ook <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> mo<strong>de</strong>rne inzicht<strong>en</strong> – <strong>en</strong> perikel<strong>en</strong> – waarmee art. 7:658 BW (<strong>voor</strong>he<strong>en</strong><br />
art. 7A:1638x oud-BW) in <strong>de</strong> e<strong>en</strong><strong>en</strong>twintigste eeuw is omgev<strong>en</strong>. Vervolg<strong>en</strong>s<br />
wordt <strong>de</strong> ontwikkeling <strong>van</strong> art. 7A:1638x oud-BW naar 7:658 BW gevolgd,<br />
daarbij steeds geplaatst binn<strong>en</strong> <strong>de</strong> historische context <strong>van</strong> sociale, politieke<br />
<strong>en</strong> arbeidsrechtelijke ontwikkeling<strong>en</strong>. Tot slot wordt het artikel afgezet teg<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> mo<strong>de</strong>rne sociaalzekerheidsrechtelijke ontwikkeling<strong>en</strong>, waaron<strong>de</strong>r <strong>de</strong> roep<br />
om afschaffing <strong>van</strong> het <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht.<br />
1.1 Ne<strong>de</strong>rland over het tijdsbestek <strong>van</strong> e<strong>en</strong> eeuw: to<strong>en</strong> <strong>en</strong> nu<br />
Het wettelijke <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht is circa e<strong>en</strong> eeuw oud:<br />
art. 7A:1638x oud-BW, <strong>de</strong> <strong>voor</strong>loper <strong>van</strong> het huidige 7:658 BW, werd in 1907<br />
gepubliceerd in het Staatsblad. In het licht <strong>van</strong> alle wet<strong>en</strong>schappelijke, technische,<br />
medische <strong>en</strong> maatschappelijke ontwikkeling<strong>en</strong> die sindsdi<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong><br />
plaatsgevon<strong>de</strong>n, is dat zéér lang gele<strong>de</strong>n. Of an<strong>de</strong>rs gezegd: het huidige art.<br />
7:658 BW, dat in <strong>de</strong> loop <strong>van</strong> e<strong>en</strong> eeuw inhou<strong>de</strong>lijk weinig is veran<strong>de</strong>rd, is<br />
gecreëerd met als uitgangspunt<strong>en</strong> arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n <strong>en</strong> -verhouding<strong>en</strong><br />
die weinig meer geme<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> met <strong>de</strong> he<strong>de</strong>ndaagse werkplek <strong>en</strong> arbeidsrelaties.<br />
Het laat zich licht ra<strong>de</strong>n dat dit aanleiding tot problem<strong>en</strong> geeft.<br />
1 Zie Fillet 1985, p. 350 <strong>en</strong> Bles 1909, p. 295 e.v.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 27 24-9-2009 15:56:03<br />
27
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
Hoe zag Ne<strong>de</strong>rland er dan rond <strong>de</strong> <strong>voor</strong>laatste eeuwwisseling uit? <strong>De</strong> industrialisatie<br />
had ons land net stevig in zijn greep gekreg<strong>en</strong>. ‘Industrialisatie’<br />
betek<strong>en</strong><strong>de</strong> echter nog niet aanstonds grootschalige fabriek<strong>en</strong> maar veeleer<br />
<strong>de</strong> opkomst <strong>van</strong> fabrieksmatige arbeid in e<strong>en</strong> ‘lokaal’ in <strong>de</strong> woning <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong>. <strong>De</strong> infrastructuur stel<strong>de</strong>, vergelek<strong>en</strong> met <strong>de</strong> dichtgeslib<strong>de</strong> snelweg<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> nu, weinig <strong>voor</strong>; <strong>en</strong> dit gold ook <strong>voor</strong> <strong>de</strong> verkeersrisico’s. Zelfs na <strong>de</strong><br />
eeuwwisseling kon (althans had) <strong>de</strong> wetgever <strong>van</strong> <strong>de</strong>stijds niet <strong>voor</strong>zi<strong>en</strong> dat<br />
het gemotoriseer<strong>de</strong> (vracht-)verkeer e<strong>en</strong> halve eeuw later explosief zou to<strong>en</strong>em<strong>en</strong>,<br />
ev<strong>en</strong>als <strong>de</strong> daaraan gerelateer<strong>de</strong> opkomst <strong>van</strong> ambulante beroep<strong>en</strong>,<br />
zoals treinconducteurs, vrachtwag<strong>en</strong>chauffeurs, stewar<strong>de</strong>ss<strong>en</strong> <strong>en</strong> wasmachinemonteurs.<br />
Het belang <strong>van</strong> <strong>de</strong> di<strong>en</strong>stverl<strong>en</strong><strong>en</strong><strong>de</strong> sector was <strong>de</strong>stijds gering, wat wellicht<br />
verklaart waarom <strong>de</strong>ze groep niet wordt vermeld in <strong>de</strong> parlem<strong>en</strong>taire geschie<strong>de</strong>nis.<br />
Ook <strong>de</strong> relatieve veiligheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> beroep<strong>en</strong> in <strong>de</strong>ze sector kan hieraan<br />
<strong>de</strong>bet zijn.<br />
Hoewel <strong>de</strong> elektrotechniek <strong>en</strong> <strong>de</strong> telecommunicatie al war<strong>en</strong> uitgevon<strong>de</strong>n,<br />
wer<strong>de</strong>n zij nog niet of nauwelijks toegepast in <strong>de</strong> woning of werkplek <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> gemid<strong>de</strong>l<strong>de</strong> burger. Wet<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> als chemie, psychologie, economie,<br />
nucleaire technologie, mo<strong>de</strong>rne werktuigbouwkun<strong>de</strong>, informatica of ruimtetechnologie<br />
beston<strong>de</strong>n niet of ston<strong>de</strong>n nog in <strong>de</strong> kin<strong>de</strong>rscho<strong>en</strong><strong>en</strong>. Vandaag<br />
<strong>de</strong> dag is het moeilijk om <strong>voor</strong> te stell<strong>en</strong> hoe <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse sam<strong>en</strong>leving<br />
zon<strong>de</strong>r <strong>de</strong>ze (toegepaste) k<strong>en</strong>nis er uit moet hebb<strong>en</strong> gezi<strong>en</strong>. In <strong>de</strong> parlem<strong>en</strong>taire<br />
geschie<strong>de</strong>nis <strong>van</strong> <strong>de</strong>stijds kan uit niets wor<strong>de</strong>n afgeleid dat <strong>de</strong> wetgever<br />
ooit zulke technologieën of beroep<strong>en</strong> heeft <strong>voor</strong>zi<strong>en</strong> of daar op <strong>en</strong>ige wijze<br />
rek<strong>en</strong>ing mee heeft gehou<strong>de</strong>n.<br />
Kortom: er bestaat e<strong>en</strong> wereld <strong>van</strong> verschil tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> perio<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> twintigste<br />
eeuwwisseling, waarin art. 7A:1638x oud-BW tot stand kwam, <strong>en</strong> het begin<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> e<strong>en</strong><strong>en</strong>twintigste eeuw, waarin zijn opvolger art. 7:658 BW wordt toegepast.<br />
Het wetsartikel zelf is echter weinig veran<strong>de</strong>rd. Het is dan ook ge<strong>en</strong><br />
won<strong>de</strong>r dat <strong>de</strong> toepassing <strong>van</strong> het artikel in to<strong>en</strong>em<strong>en</strong><strong>de</strong> mate moet wor<strong>de</strong>n<br />
‘geïnterpreteerd’ t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> ‘mo<strong>de</strong>rne’ aspect<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> he<strong>de</strong>ndaagse<br />
arbeidsrelatie <strong>en</strong> arbeidsvervulling.<br />
1.2 <strong>De</strong> situatie <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>r <strong>voor</strong> 1901<br />
In <strong>de</strong> jar<strong>en</strong> veertig <strong>en</strong> vijftig <strong>van</strong> <strong>de</strong> neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong><strong>de</strong> eeuw war<strong>en</strong> ernstige <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong><br />
<strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> schering <strong>en</strong> inslag. Hier<strong>voor</strong> zijn vele verklaring<strong>en</strong>,<br />
waar<strong>van</strong> zelfs <strong>de</strong> belangrijkst<strong>en</strong> al e<strong>en</strong> lange lijst vorm<strong>en</strong>: het vrijwel<br />
geheel ontbrek<strong>en</strong> <strong>van</strong> wetgeving op <strong>de</strong> veiligheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsomstandig-<br />
28<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 28 24-9-2009 15:56:03
2 Het historisch perspectief: <strong>van</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet naar WIA<br />
he<strong>de</strong>n, <strong>de</strong> afwezigheid <strong>van</strong> overheidstoezicht, e<strong>en</strong> zeer gebrekkig inzicht in<br />
<strong>de</strong> gevar<strong>en</strong> op <strong>de</strong> werkplek, vergaand winstbejag <strong>en</strong> felle concurr<strong>en</strong>tie, e<strong>en</strong><br />
scherpe klass<strong>en</strong>scheiding, conservatisme, hoge structurele werkeloosheid,<br />
kin<strong>de</strong>rarbeid, zeer ongezon<strong>de</strong> woon- <strong>en</strong> arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n, e<strong>en</strong> overvloed<br />
aan goedkope, onmondige arbei<strong>de</strong>rs, etc. Dit alles leid<strong>de</strong> tot armoe<strong>de</strong>,<br />
apathie <strong>en</strong> verpaupering <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>rsbevolking. Familiele<strong>de</strong>n verlichtt<strong>en</strong><br />
on<strong>de</strong>rling <strong>de</strong> misère op het platteland. In <strong>de</strong> ste<strong>de</strong>n k<strong>en</strong><strong>de</strong>n <strong>de</strong> ambachtslie<strong>de</strong>n<br />
<strong>de</strong> zog<strong>en</strong>aam<strong>de</strong> gil<strong>de</strong>- <strong>en</strong> knecht<strong>en</strong>bus, waaraan zij all<strong>en</strong> e<strong>en</strong> contributie<br />
lever<strong>de</strong>n <strong>en</strong> bij teg<strong>en</strong>slag e<strong>en</strong> beroep op kon<strong>de</strong>n do<strong>en</strong>. Het mer<strong>en</strong><strong>de</strong>el <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
arbei<strong>de</strong>rs was echter bij ie<strong>de</strong>re teg<strong>en</strong>slag – ziekte, verwonding<strong>en</strong>, winterkou,<br />
honger – aangewez<strong>en</strong> op <strong>de</strong> arm<strong>en</strong>zorg. 2<br />
Er was weinig inzicht in het belang <strong>van</strong> <strong>de</strong> veilige <strong>en</strong> gezon<strong>de</strong> inrichting <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
fabriek of werkplaats, zoals <strong>voor</strong> bij<strong>voor</strong>beeld verlichting, v<strong>en</strong>tilatie, klimaatbeheersing<br />
of ergonomie. Arbeidsur<strong>en</strong> <strong>van</strong> 14-16 uur per dag of meer war<strong>en</strong><br />
niet ongebruikelijk, terwijl dit nog vaak to<strong>en</strong>am naarmate er, afhankelijk <strong>van</strong><br />
het jaargetij<strong>de</strong>, meer zonlicht was. 3 Dit gold, zij het in iets geringere mate, ook<br />
<strong>voor</strong> jonge kin<strong>de</strong>r<strong>en</strong>. Het laat zich ra<strong>de</strong>n dat <strong>de</strong> vermoeidheid <strong>en</strong> zwakheid<br />
die hier<strong>van</strong> het gevolg war<strong>en</strong> <strong>de</strong> kans op arbeidsgerelateer<strong>de</strong> letsel sterk verhoog<strong>de</strong>n.<br />
<strong>De</strong> trieste arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n, nog verergerd door e<strong>en</strong>zijdige<br />
<strong>en</strong> karige voeding, vochtige <strong>en</strong> tochtige huisvesting, besmet drinkwater <strong>en</strong><br />
gebrek aan sanitair <strong>en</strong> hygiënisch inzicht, leid<strong>de</strong>n ertoe dat <strong>de</strong> gemid<strong>de</strong>l<strong>de</strong><br />
lev<strong>en</strong>sduur <strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbei<strong>de</strong>r slechts 32 jaar was. 4 Dat vorm<strong>de</strong> echter <strong>voor</strong> <strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong>s, die <strong>de</strong> liberale tijdsgeest e<strong>en</strong> economische interpretatie gav<strong>en</strong>,<br />
ge<strong>en</strong> aanleiding om onveilige of ongezon<strong>de</strong> arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n te verbeter<strong>en</strong>.<br />
Het was immers veel goedkoper om <strong>de</strong> ‘beschadig<strong>de</strong>’ of ‘opgebruikte’<br />
arbei<strong>de</strong>r te ver<strong>van</strong>g<strong>en</strong>.<br />
<strong>De</strong> overheid hield zich met e<strong>en</strong> beroep op het liberalisme nadrukkelijk afzijdig<br />
<strong>van</strong> zowel <strong>de</strong> arbeidsverhouding<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>r als<br />
t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> regelgeving over <strong>de</strong> inrichting <strong>van</strong> fabriek<strong>en</strong> <strong>en</strong> werkplaats<strong>en</strong>.<br />
5 <strong>De</strong>ze neutrale houding omvatte echter niet e<strong>en</strong> tolerantie <strong>van</strong> arbei<strong>de</strong>rs<br />
die protesteer<strong>de</strong>n teg<strong>en</strong> hun ontslag of hun arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n – <strong>de</strong>ze<br />
‘oproerkraaiers’ <strong>en</strong> ‘raddraaiers’ kon<strong>de</strong>n <strong>van</strong> het op<strong>en</strong>bare gezag op brute wijze<br />
e<strong>en</strong> lesje krijg<strong>en</strong> in het respecter<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> op<strong>en</strong>bare or<strong>de</strong> <strong>en</strong> hun beter<strong>en</strong>. 6<br />
2 Schwitters 1991, p. 11-15. Zie ook Roland Holst-<strong>van</strong> <strong>de</strong>r Schalk 1901a, p. 34 <strong>en</strong> Brugmans<br />
1975, p. 66-82.<br />
3 Geers 1988, p. 23. Zelfs teg<strong>en</strong> <strong>de</strong> eeuwwisseling kwam<strong>en</strong> werktij<strong>de</strong>n <strong>van</strong> 13 uur of meer veelvuldig<br />
<strong>voor</strong>, vgl. Roland Holst-<strong>van</strong> <strong>de</strong>r Schalk 1901b, p. 33-34.<br />
4 Schraalhans was altijd keuk<strong>en</strong>meester: <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>r at hoofdzakelijk aardappels met azijn <strong>en</strong><br />
mosterd; soms aangevuld met meelpap <strong>en</strong> brood <strong>van</strong> inferieure kwaliteit. Vlees k<strong>en</strong><strong>de</strong> hij<br />
niet. Vgl. Brugmans 1975, p. 154-193.<br />
5 Brugmans 1975, p. 150.<br />
6 Vgl. Geers 1988, p. 26.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 29 24-9-2009 15:56:03<br />
29
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> arbei<strong>de</strong>rs beklaag<strong>de</strong>n zich niet of nauwelijks over <strong>de</strong> arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n<br />
waar<strong>van</strong> zij het slachtoffer wer<strong>de</strong>n. Dit komt nu vreemd over, maar<br />
<strong>de</strong>stijds war<strong>en</strong> er – in het licht <strong>van</strong> die tijd – goe<strong>de</strong> re<strong>de</strong>n<strong>en</strong> <strong>voor</strong>. Zo had<strong>de</strong>n<br />
arbei<strong>de</strong>rs bij<strong>voor</strong>beeld niet het scherpe besef <strong>van</strong> inkom<strong>en</strong>sscha<strong>de</strong> door e<strong>en</strong><br />
verlies aan arbeidsvermog<strong>en</strong>, dat hun nazat<strong>en</strong> teg<strong>en</strong>woordig k<strong>en</strong>n<strong>en</strong>. Arbeid<br />
was per <strong>de</strong>finitie onzeker: veel arbei<strong>de</strong>rs leef<strong>de</strong>n <strong>van</strong> seizo<strong>en</strong>arbeid of dagloonarbeid,<br />
letterlijk <strong>van</strong> dag tot dag. Ook was, bij gebrek aan medische <strong>en</strong><br />
hygiënische inzicht<strong>en</strong>, <strong>de</strong> gelat<strong>en</strong>heid teg<strong>en</strong>over lichamelijke misère alom<br />
zo verspreid <strong>en</strong> <strong>de</strong> oorzaak er<strong>van</strong> dikwijls zo ondui<strong>de</strong>lijk, dat <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>r er<br />
moeilijk toekwam met e<strong>en</strong> verwijt<strong>en</strong><strong>de</strong> vinger naar zijn <strong>werkgever</strong> te wijz<strong>en</strong>.<br />
Zelfs indi<strong>en</strong> e<strong>en</strong> arbei<strong>de</strong>r in vaste di<strong>en</strong>st besef had <strong>van</strong> verwijtbaar han<strong>de</strong>l<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> zijn <strong>werkgever</strong>, zou het hem <strong>van</strong>uit emotioneel <strong>en</strong> praktisch oogpunt<br />
zwaar gevall<strong>en</strong> zijn om <strong>de</strong>ze aansprakelijk te stell<strong>en</strong>: daar<strong>voor</strong> war<strong>en</strong> <strong>de</strong> sociale<br />
afstand, <strong>de</strong> financiële afhankelijkheid <strong>en</strong> <strong>de</strong> last <strong>van</strong> e<strong>en</strong> advocat<strong>en</strong>honorarium<br />
e<strong>en</strong>voudigweg te groot. Diepgewortel<strong>de</strong> gevoel<strong>en</strong>s <strong>van</strong> loyaliteit, eerbied<br />
<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rdanigheid maakt<strong>en</strong> het <strong>voor</strong> <strong>de</strong> gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>r moeilijk om<br />
teg<strong>en</strong> zijn ‘broodheer’ te klag<strong>en</strong> indi<strong>en</strong> <strong>de</strong>ze niet naar hem wil<strong>de</strong> omzi<strong>en</strong>. 7<br />
Bij afwezigheid <strong>van</strong> vrijwel ie<strong>de</strong>re vorm <strong>van</strong> ontslagbescherming zou klag<strong>en</strong><br />
waarschijnlijk tot ontslag lei<strong>de</strong>n, zowel <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>r zelf als mogelijkerwijs<br />
ook <strong>van</strong> zijn familiele<strong>de</strong>n. Wie durf<strong>de</strong> dat te risker<strong>en</strong>?<br />
Ook het rechtsstelsel bood <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>r zo weinig kans op soelaas dat hier<br />
zel<strong>de</strong>n e<strong>en</strong> beroep op werd gedaan. Het civiele recht had namelijk bedroev<strong>en</strong>d<br />
weinig te bie<strong>de</strong>n aan arbei<strong>de</strong>rs die door e<strong>en</strong> arbeidsongeval of beroepsziekte<br />
arbeidsongeschikt war<strong>en</strong> geraakt. <strong>De</strong> <strong>en</strong>ige specifieke wettelijke bepaling die<br />
aan arbei<strong>de</strong>rs e<strong>en</strong> recht op scha<strong>de</strong>loosstelling toek<strong>en</strong><strong>de</strong> was art. 423 Wetboek<br />
<strong>van</strong> Koophan<strong>de</strong>l: “Ie<strong>de</strong>re schepeling die gedur<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong> reis ziek, of in di<strong>en</strong>st<br />
<strong>van</strong> het schip, of in gevecht teg<strong>en</strong> vijan<strong>de</strong>n of zeeroovers, gewond of verminkt<br />
wordt, blijft zijne huur behou<strong>de</strong>n, is gerechtigd tot oppassing <strong>en</strong> g<strong>en</strong>ezing,<br />
<strong>en</strong>, in geval <strong>van</strong> verminking, tot scha<strong>de</strong>loosstelling, op zoodanig<strong>en</strong> voet <strong>en</strong><br />
op zoodanige wijze, als <strong>de</strong> rechter, in geval <strong>van</strong> verschil, zal beoor<strong>de</strong>l<strong>en</strong> te<br />
behoor<strong>en</strong>.”<br />
<strong>De</strong> algem<strong>en</strong>e artikel<strong>en</strong> 1401 e.v. oud-BW 8 bo<strong>de</strong>n <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>r e<strong>en</strong> recht op<br />
scha<strong>de</strong>vergoeding indi<strong>en</strong> hem in <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> het bedrijf e<strong>en</strong> scha<strong>de</strong>veroorzak<strong>en</strong>d<br />
ongeval was overkom<strong>en</strong>, wat was veroorzaakt door e<strong>en</strong> onrecht-<br />
7 Zo vertel<strong>de</strong> J.H. Schaper (SDAP) aan <strong>de</strong> Twee<strong>de</strong> Kamer tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> <strong>de</strong>batt<strong>en</strong> over het ontwerp-Lely<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet in 1899 hoe hij in 1884, als <strong>de</strong> <strong>voor</strong>naamste kostwinner <strong>van</strong><br />
het gezin (à fl. 6,00 per week), ernstig arbeidsletsel had gele<strong>de</strong>n <strong>en</strong> vervolg<strong>en</strong>s <strong>van</strong> zijn baas<br />
di<strong>en</strong>s laatste kwartje als troost mocht hebb<strong>en</strong>. Zie <strong>De</strong> Vries Wzn. 1970, p. 16.<br />
8 Thans art. 6:162 BW e.v.<br />
30<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 30 24-9-2009 15:56:03
2 Het historisch perspectief: <strong>van</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet naar WIA<br />
matige daad jeg<strong>en</strong>s hem <strong>van</strong> zijn <strong>werkgever</strong> of di<strong>en</strong>s hulpperson<strong>en</strong>. Tot 1919<br />
huldig<strong>de</strong> <strong>de</strong> Hoge Raad echter <strong>de</strong> theorie dat e<strong>en</strong> onrechtmatige daad slechts<br />
kon bestaan uit e<strong>en</strong> han<strong>de</strong>ling in strijd met e<strong>en</strong> wet of e<strong>en</strong> wettelijke veror<strong>de</strong>ning.<br />
9 Gegev<strong>en</strong> <strong>de</strong> schaarste aan wettelijke bepaling<strong>en</strong> was <strong>van</strong> e<strong>en</strong> zodanige<br />
onrechtmatige daad naar <strong>de</strong> norm<strong>en</strong> <strong>van</strong> die tijd niet snel sprake.<br />
Dit gold zeker <strong>voor</strong> <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst, die berustte op e<strong>en</strong> summiere<br />
regeling over huur <strong>en</strong> verhuur <strong>van</strong> di<strong>en</strong>st<strong>en</strong> in het Burgerlijk Wetboek. <strong>De</strong><br />
arbeidsovere<strong>en</strong>komst verplichtte <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> uitsluit<strong>en</strong>d tot betaling <strong>van</strong> het<br />
overe<strong>en</strong>gekom<strong>en</strong> loon. <strong>De</strong>ze betaling werd algeme<strong>en</strong> beschouwd als e<strong>en</strong> vergoeding<br />
<strong>voor</strong> zowel <strong>de</strong> verrichte arbeid als (daarin verdisconteerd) <strong>de</strong> risico’s<br />
<strong>van</strong> die arbeid. Anno 1887 stel<strong>de</strong> e<strong>en</strong> gezaghebb<strong>en</strong><strong>de</strong> uitspraak <strong>van</strong> <strong>de</strong> Rechtbank<br />
Rotterdam inzake e<strong>en</strong> arbeidsongeval dan ook dat “<strong>de</strong> e<strong>en</strong>ige praestatie,<br />
waartoe <strong>de</strong> huur<strong>de</strong>r <strong>van</strong> di<strong>en</strong>st<strong>en</strong> gehou<strong>de</strong>n is, bestaat in <strong>de</strong> uitbetaling <strong>van</strong><br />
het overe<strong>en</strong>gekoom<strong>en</strong> loon.” 10 Behou<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> omstandigheid <strong>van</strong> schuld <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> aan e<strong>en</strong> arbeidsongeval was <strong>de</strong>ze niets verschuldigd aan <strong>de</strong><br />
arbei<strong>de</strong>r. 11 <strong>De</strong> <strong>werkgever</strong> kon zich zelfs contractueel vrijwar<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> daaruit<br />
<strong>voor</strong>tvloei<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong>; dit werd nog zo laat als 1898 acceptabel<br />
geacht. 12 <strong>De</strong>ed hij dit niet, dan nog werd schuld zijnerzijds slechts zel<strong>de</strong>n<br />
aang<strong>en</strong>om<strong>en</strong>, zoals nog zal blijk<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> korte terzij<strong>de</strong>: in <strong>de</strong> jar<strong>en</strong> 1884-1885 stel<strong>de</strong>n <strong>de</strong> Belgische jurist<strong>en</strong> Sauzet<br />
<strong>en</strong> Sainctelette dat <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>r beter kon ager<strong>en</strong> op grond <strong>van</strong> <strong>de</strong> tuss<strong>en</strong> hem<br />
<strong>en</strong> zijn <strong>werkgever</strong> bestaan<strong>de</strong> overe<strong>en</strong>komst. Zij leid<strong>de</strong>n uit <strong>de</strong> wetsartikel<strong>en</strong><br />
over goe<strong>de</strong> trouw <strong>en</strong> <strong>de</strong> re<strong>de</strong>lijkheid <strong>en</strong> billijkheid 13 <strong>de</strong> juridische consequ<strong>en</strong>tie<br />
af dat e<strong>en</strong> <strong>werkgever</strong> zijn arbei<strong>de</strong>r bij het ein<strong>de</strong> <strong>van</strong> het arbeidscontract<br />
gezond behoor<strong>de</strong> ‘af te lever<strong>en</strong>’, t<strong>en</strong>zij hij kon aanton<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> schuld te hebb<strong>en</strong><br />
aan e<strong>en</strong> arbeidsongeval. 14 <strong>De</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse jurist<strong>en</strong> me<strong>en</strong><strong>de</strong>n echter dat <strong>de</strong><br />
vor<strong>de</strong>ring tot scha<strong>de</strong>vergoeding <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>r letterlijk steun moest vin<strong>de</strong>n<br />
in <strong>de</strong> artikel<strong>en</strong> 1374 <strong>en</strong> 1375 BW. Nu dit niet zo was, behoef<strong>de</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
ge<strong>en</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> te drag<strong>en</strong> <strong>voor</strong> scha<strong>de</strong> die hem niet volg<strong>en</strong>s <strong>de</strong> wet<br />
te verwijt<strong>en</strong> was. 15 Sauzet <strong>en</strong> Sainctelette war<strong>en</strong> <strong>de</strong>rhalve hun tijd wat te ver<br />
<strong>voor</strong>uit.<br />
9 Vgl. HR 31 januari 1919, NJ 1919, p. 161 (Lin<strong>de</strong>nbaum/Coh<strong>en</strong>).<br />
10 WvhR nr. 5546; Geers 1988, p. 61.<br />
11 <strong>De</strong> Vries Wzn. 1970, p. 12.<br />
12 TK Bijlag<strong>en</strong> 1897-1898, nr. 182, p. 11. Dit betreft <strong>de</strong> Wettelijke verzekering <strong>van</strong> werklie<strong>de</strong>n<br />
teg<strong>en</strong> <strong>de</strong> gevolg<strong>en</strong> <strong>van</strong> ongevall<strong>en</strong> in bepaal<strong>de</strong> bedrijv<strong>en</strong>.<br />
13 Artt. 1135 <strong>en</strong> 1165 Belgisch BW/artt. 1374, 1375 <strong>en</strong> 1376 Ned. BW.<br />
14 <strong>De</strong> Vries Wzn. 1970, p. 15.<br />
15 Drucker 1887, p. 48-49.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 31 24-9-2009 15:56:03<br />
31
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
Wanneer <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>r het toch waag<strong>de</strong> om tot juridische actie over te gaan, stak<br />
hij zijn hoofd in e<strong>en</strong> figuurlijk wesp<strong>en</strong>nest. Van gesubsidieer<strong>de</strong> rechtsbijstand<br />
was <strong>de</strong>stijds nog ge<strong>en</strong> sprake, zodat – om slechts te beginn<strong>en</strong> – <strong>de</strong> financiële<br />
drempel naar <strong>de</strong> advocaat heel hoog was. Daarnaast di<strong>en</strong><strong>de</strong> hij als eis<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
partij in alle opzicht<strong>en</strong> <strong>de</strong> volle bewijslast te drag<strong>en</strong>; <strong>van</strong> <strong>en</strong>ige bewijslastomkering<br />
of -verlichting was <strong>de</strong>stijds ge<strong>en</strong> sprake. Op gunstige verklaring<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
zijn collega’s kon hij zel<strong>de</strong>n rek<strong>en</strong><strong>en</strong>: daarmee riskeer<strong>de</strong>n zij het dagelijks<br />
brood <strong>voor</strong> zichzelf <strong>en</strong> hun gezinn<strong>en</strong>. 16 E<strong>en</strong> geringe mate <strong>van</strong> eig<strong>en</strong> schuld<br />
kon <strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> zijn <strong>werkgever</strong> al geheel t<strong>en</strong>iet do<strong>en</strong>. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong><br />
kon <strong>werkgever</strong> altijd e<strong>en</strong> beroep do<strong>en</strong> op overmacht, het ongeval wijt<strong>en</strong> aan<br />
onbek<strong>en</strong><strong>de</strong> oorzak<strong>en</strong> of aanton<strong>en</strong> dat hij het ongeval niet had kunn<strong>en</strong> <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong>.<br />
In al <strong>de</strong>ze gevall<strong>en</strong> kwam <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>r ge<strong>en</strong> recht op scha<strong>de</strong>vergoeding<br />
toe. 17 Zelfs indi<strong>en</strong> ondanks alle hin<strong>de</strong>rniss<strong>en</strong> toch e<strong>en</strong> veroor<strong>de</strong>l<strong>en</strong>d vonnis<br />
was bereikt, bestond <strong>de</strong> kans dat het niet kon wor<strong>de</strong>n geëxecuteerd omdat<br />
<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> insolvabel was. Dit was met name bij kleine fabrikant<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
kleine bouwon<strong>de</strong>rnemers, die werkt<strong>en</strong> met door hypotheek verkreg<strong>en</strong> geld,<br />
niet uitzon<strong>de</strong>rlijk.<br />
Zon<strong>de</strong>r moeite kan wor<strong>de</strong>n geconclu<strong>de</strong>erd dat <strong>de</strong> civielrechtelijke <strong>aansprakelijkheid</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>werkgever</strong>s <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> in <strong>de</strong> neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong><strong>de</strong> eeuw<br />
weinig <strong>voor</strong>stel<strong>de</strong>. 18<br />
Vanaf <strong>de</strong> laatste <strong>de</strong>c<strong>en</strong>nia <strong>van</strong> <strong>de</strong> neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong><strong>de</strong> eeuw ging<strong>en</strong> <strong>de</strong> industriële<br />
ra<strong>de</strong>r<strong>en</strong> gelei<strong>de</strong>lijk sneller draai<strong>en</strong>. In e<strong>en</strong> poging om <strong>de</strong> achterstand t<strong>en</strong><br />
opzichte <strong>van</strong> het buit<strong>en</strong>land in te hal<strong>en</strong> wer<strong>de</strong>n nieuwe industriële procédés<br />
geïmporteerd, zoals <strong>de</strong> stoomkrachttechnologie <strong>en</strong> <strong>de</strong> snelspoel. Hiermee<br />
wer<strong>de</strong>n <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse productiemetho<strong>de</strong>n gemo<strong>de</strong>rniseerd, wat tev<strong>en</strong>s grotere,<br />
meer efficiënte fabriek<strong>en</strong> mogelijk maakte.<br />
<strong>De</strong> snel <strong>voor</strong>tschrij<strong>de</strong>n<strong>de</strong> mechanisatie <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeid had diverse ingrijp<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
gevolg<strong>en</strong> <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse sam<strong>en</strong>leving. Allereerst betek<strong>en</strong><strong>de</strong> zij e<strong>en</strong> verschuiving<br />
<strong>van</strong> werkgeleg<strong>en</strong>heid <strong>en</strong> bevolkingsdichtheid <strong>van</strong> het platteland<br />
naar <strong>de</strong> ste<strong>de</strong>n. <strong>De</strong> massaliteit <strong>van</strong> arbei<strong>de</strong>rs op <strong>de</strong> werkvloer verzakelijkte <strong>de</strong><br />
<strong>voor</strong>he<strong>en</strong> tamelijk persoonlijke relatie tuss<strong>en</strong> arbei<strong>de</strong>r <strong>en</strong> <strong>werkgever</strong>. Voorts<br />
schiep <strong>de</strong> gemechaniseer<strong>de</strong> arbeid e<strong>en</strong> nieuwe behoefte aan gespecialiseer<strong>de</strong><br />
fabrieksarbei<strong>de</strong>rs, waardoor het loon <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>rs in beweging kwam.<br />
E<strong>en</strong> bijkomstig gevolg <strong>van</strong> <strong>de</strong> mechanisatie in combinatie met <strong>de</strong> grote getale<br />
16 TK, MvT, Bijlag<strong>en</strong> 1897-1898, nr. 182, p. 10.<br />
17 <strong>De</strong> Vries Wzn. 1970, p. 12.<br />
18 TK, MvT, Bijlag<strong>en</strong> 1897-1898, nr. 182, p. 11 (Ministers Lely, Cort <strong>van</strong> <strong>de</strong>r Lin<strong>de</strong>n <strong>en</strong> Pierson).<br />
Vgl. ook Grev<strong>en</strong> 1887 <strong>en</strong> <strong>De</strong> Vries Wzn. 1970, p. 12.<br />
32<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 32 24-9-2009 15:56:03
2 Het historisch perspectief: <strong>van</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet naar WIA<br />
<strong>van</strong> arbei<strong>de</strong>rs bij één <strong>werkgever</strong> was <strong>de</strong> opkomst <strong>van</strong> <strong>de</strong> mo<strong>de</strong>rne vakbondsver<strong>en</strong>iging.<br />
Naarmate <strong>de</strong> industrialisatie vor<strong>de</strong>r<strong>de</strong>, nam<strong>en</strong> ook <strong>de</strong> door <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>s verlang<strong>de</strong><br />
werktempo <strong>en</strong> -belasting toe. <strong>De</strong> fysiek <strong>en</strong> geestelijke zwakke gesteldheid<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>r werd gezi<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> ergerlijke productiebeperking. 19<br />
Gelei<strong>de</strong>lijk realiseer<strong>de</strong>n <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>s zich dat, om e<strong>en</strong> aanbod te vin<strong>de</strong>n <strong>van</strong><br />
gezon<strong>de</strong>, bekwame arbei<strong>de</strong>rs die kon<strong>de</strong>n lez<strong>en</strong>, schrijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>en</strong>, eerst<br />
e<strong>en</strong> hogere lev<strong>en</strong>sstandaard <strong>en</strong> beter on<strong>de</strong>rwijs <strong>voor</strong> <strong>de</strong> (toekomstige) arbei<strong>de</strong>rsbevolking<br />
moest<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n gecreëerd. Het welbek<strong>en</strong><strong>de</strong> ‘Kin<strong>de</strong>rwetje’<br />
vindt zijn oorsprong in dit praktisch inzicht.<br />
Ook werd het makkelijker om e<strong>en</strong> verband te legg<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> arbeid <strong>en</strong><br />
hierdoor veroorzaakt letsel. Bij gebrek aan <strong>en</strong>ige an<strong>de</strong>re <strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>ing w<strong>en</strong>d<strong>de</strong>n<br />
<strong>de</strong> slachtoffers <strong>van</strong> <strong>de</strong> ‘helse’ machines zich massaal tot <strong>de</strong> arm<strong>en</strong>zorg<br />
<strong>voor</strong> bijstand. Dit leid<strong>de</strong> tot e<strong>en</strong> felle maatschappelijke discussie: <strong>de</strong> afhankelijke<br />
positie <strong>van</strong> <strong>de</strong> gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>r werd als e<strong>en</strong> sociaal onrecht <strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
schan<strong>de</strong> ervar<strong>en</strong>. Zo wees Grev<strong>en</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandsche Jurist<strong>en</strong>-Vere<strong>en</strong>iging in<br />
1887 op het feit dat vier <strong>van</strong> <strong>de</strong> vijf person<strong>en</strong> die e<strong>en</strong> ongeluk had<strong>de</strong>n gehad,<br />
vaak geheel buit<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> schuld, slechts door liefdadigheid wer<strong>de</strong>n on<strong>de</strong>rhou<strong>de</strong>n.<br />
20<br />
Om <strong>de</strong> nood te l<strong>en</strong>ig<strong>en</strong> <strong>van</strong> gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>rs <strong>en</strong> hun gezinn<strong>en</strong> ging<strong>en</strong><br />
vele grote <strong>werkgever</strong>s in bedrijfssector<strong>en</strong> als <strong>de</strong> spoorweg<strong>en</strong>, <strong>de</strong> mijn<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
textielfabriek<strong>en</strong> ertoe over om fabrieksfonds<strong>en</strong> op te richt<strong>en</strong>. Vermoe<strong>de</strong>lijk<br />
lag<strong>en</strong> hier ook meer praktisch ingestel<strong>de</strong> motiev<strong>en</strong> aan t<strong>en</strong> grondslag. Zo<br />
had het instell<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> fonds als <strong>voor</strong><strong>de</strong>l<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> gemakkelijker<br />
arbei<strong>de</strong>rs kon aantrekk<strong>en</strong> <strong>en</strong> aan zich bin<strong>de</strong>n, bij<strong>voor</strong>beeld door ook e<strong>en</strong> p<strong>en</strong>sio<strong>en</strong>uitkering<br />
in het fonds op te nem<strong>en</strong>. 21 Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> wer<strong>de</strong>n <strong>de</strong> fonds<strong>en</strong> niet<br />
gefinancierd door <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>s maar door contributies <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>rs;<br />
het kostte <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> dus weinig of niets. E<strong>en</strong> arbei<strong>de</strong>r mocht in geval <strong>van</strong><br />
ziekte of verwonding e<strong>en</strong> beroep do<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> uitkering door dit fonds, t<strong>en</strong>zij<br />
sprake was <strong>van</strong> eig<strong>en</strong> schuld. Vaak werd <strong>de</strong>ze uitkering door <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
aangevuld of aan het fonds terugbetaald.<br />
Hoewel <strong>de</strong> fabrieksfonds<strong>en</strong> e<strong>en</strong> m<strong>en</strong>sliev<strong>en</strong><strong>de</strong> uitstraling had<strong>de</strong>n, werd er<br />
toch kritisch teg<strong>en</strong> aangekek<strong>en</strong>. Werkgevers die e<strong>en</strong> (aanvull<strong>en</strong><strong>de</strong>) uitkering<br />
<strong>de</strong><strong>de</strong>n aan hun arbei<strong>de</strong>rs, me<strong>en</strong><strong>de</strong>n dat concurrer<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>s die hun<br />
19 Vgl. Roland Holst-<strong>van</strong> <strong>de</strong>r Schalk 1901a, p. 130-131 <strong>en</strong> Brugmans 1975, p. 91.<br />
20 Ne<strong>de</strong>rlandsche Jurist<strong>en</strong>-Vere<strong>en</strong>iging 1887, p. 34-35.<br />
21 Vgl. Schwitters 1991a, p. 18-19.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 33 24-9-2009 15:56:03<br />
33
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>rs verwez<strong>en</strong> naar <strong>de</strong> arm<strong>en</strong>zorg e<strong>en</strong> oneerlijk concurr<strong>en</strong>tie<strong>voor</strong><strong>de</strong>el<br />
g<strong>en</strong>ot<strong>en</strong>. Niemand durf<strong>de</strong> echter <strong>voor</strong> te stell<strong>en</strong> om <strong>de</strong> arm<strong>en</strong>zorg<br />
af te schaff<strong>en</strong>, zodat moest wor<strong>de</strong>n gezocht naar e<strong>en</strong> manier waarop<br />
gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>rs in hun bestaan kon<strong>de</strong>n <strong>voor</strong>zi<strong>en</strong> zon<strong>de</strong>r dat dit e<strong>en</strong><br />
onrechtvaardig <strong>voor</strong><strong>de</strong>el betek<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>voor</strong> één <strong>werkgever</strong> t<strong>en</strong> opzichte <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
an<strong>de</strong>re <strong>werkgever</strong>.<br />
Teg<strong>en</strong> het ein<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong><strong>de</strong> eeuw beseft<strong>en</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse politici<br />
dat het liberalisme <strong>de</strong> contractsvrijheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>r (<strong>en</strong> in het verl<strong>en</strong>g<strong>de</strong><br />
daar<strong>van</strong>, di<strong>en</strong>s arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n) weinig te bie<strong>de</strong>n had. Omwille <strong>van</strong><br />
het algeme<strong>en</strong> belang war<strong>en</strong> publiekrechtelijke regeling<strong>en</strong> nodig t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> zowel <strong>de</strong> soms zeer gevaarlijke arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n als <strong>de</strong> verhaalsmogelijkhe<strong>de</strong>n<br />
<strong>van</strong> arbei<strong>de</strong>rs. E<strong>en</strong> wijziging <strong>van</strong> koers was gebo<strong>de</strong>n. 22<br />
E<strong>en</strong> eerste aanzet tot <strong>de</strong>ze omslag was <strong>de</strong> Kin<strong>de</strong>rwet “hou<strong>de</strong>n<strong>de</strong> maatregel<strong>en</strong><br />
tot het teg<strong>en</strong>gaan <strong>van</strong> overmatig<strong>en</strong> arbeid <strong>en</strong> verwaarlozing <strong>van</strong> kin<strong>de</strong>r<strong>en</strong>”<br />
<strong>van</strong> 1874. 23 <strong>De</strong>ze wet verbood het in di<strong>en</strong>st hebb<strong>en</strong> <strong>van</strong> kin<strong>de</strong>r<strong>en</strong> b<strong>en</strong>e<strong>de</strong>n <strong>de</strong><br />
leeftijd <strong>van</strong> twaalf jaar. Op zich stel<strong>de</strong> <strong>de</strong>ze wet in <strong>de</strong> praktijk weinig <strong>voor</strong>.<br />
Zij was in vage term<strong>en</strong> gesteld, er was ge<strong>en</strong> controle op <strong>de</strong> naleving <strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
toegestane uitzon<strong>de</strong>ring<strong>en</strong> (land- <strong>en</strong> huisarbeid) war<strong>en</strong> zeer breed <strong>en</strong> wer<strong>de</strong>n<br />
nog bre<strong>de</strong>r geïnterpreteerd. <strong>De</strong> invoering <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze wet betek<strong>en</strong><strong>de</strong> echter <strong>de</strong><br />
eerste wettelijke inbreuk op <strong>de</strong> contractsvrijheid tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
arbei<strong>de</strong>r.<br />
<strong>De</strong> Kin<strong>de</strong>rwet leid<strong>de</strong> tot vele <strong>en</strong>quêtes over arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n <strong>en</strong> gaf<br />
aanleiding tot bescherm<strong>en</strong><strong>de</strong> wetgeving zoals <strong>de</strong> belangrijke Arbeidswet 24 ,<br />
die in ess<strong>en</strong>tie beperk<strong>en</strong><strong>de</strong> regels stel<strong>de</strong> over <strong>de</strong> arbeid door jonge kin<strong>de</strong>r<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> (zwangere) vrouw<strong>en</strong>. <strong>De</strong>ze wet leid<strong>de</strong> tot haar beurt tot <strong>de</strong> oprichting <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> Arbeidsinspectie, aan wi<strong>en</strong>s on<strong>de</strong>rzoek<strong>en</strong> <strong>en</strong> publicaties <strong>de</strong> he<strong>de</strong>ndaagse<br />
werknemer veel dank verschuldigd is. Het ontstaan <strong>van</strong> (met name door <strong>de</strong><br />
Arbeidsinspectie ontwikkel<strong>de</strong>) erk<strong>en</strong><strong>de</strong> veiligheidsnorm<strong>en</strong> betek<strong>en</strong><strong>de</strong> dat er<br />
ein<strong>de</strong>lijk norm<strong>en</strong> war<strong>en</strong> waaraan <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>r het verwijtbaar han<strong>de</strong>l<strong>en</strong> of<br />
nalat<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> jeg<strong>en</strong>s hem in rechte kon toets<strong>en</strong>. Ook <strong>de</strong> eerste<br />
Arbeidsomstandighe<strong>de</strong>nwet <strong>van</strong> 1980 vindt zijn oorsprong in <strong>de</strong> Kin<strong>de</strong>rwet.<br />
22 Vanuit <strong>de</strong>ze achtergrond koos <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse Jurist<strong>en</strong>ver<strong>en</strong>iging al in 1887 <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> verplichte<br />
ongevall<strong>en</strong>verzekering. <strong>De</strong> nieuwe politieke visies war<strong>en</strong> waarschijnlijk beïnvloed<br />
door <strong>de</strong> rec<strong>en</strong>te wijziging<strong>en</strong> in <strong>de</strong> Kieswet, waarmee werd getracht <strong>de</strong> binn<strong>en</strong>landse onrust<strong>en</strong>,<br />
veroorzaakt door <strong>de</strong> zware armoe<strong>de</strong>, <strong>en</strong> <strong>de</strong> aantrekkingskracht <strong>van</strong> het buit<strong>en</strong>landse<br />
socialisme e<strong>en</strong> halt toe te roep<strong>en</strong>.<br />
23 Stb. 1874, 130.<br />
24 Stb. 1889, 48.<br />
34<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 34 24-9-2009 15:56:03
2 Het historisch perspectief: <strong>van</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet naar WIA<br />
<strong>De</strong> rapportages <strong>van</strong> <strong>de</strong> Arbeidsinspecteurs <strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>en</strong>quêtes naar <strong>de</strong> Kin<strong>de</strong>rwet<br />
<strong>en</strong> <strong>de</strong> Arbeidswet leid<strong>de</strong>n tot <strong>de</strong> door Minister Van <strong>de</strong>r Sley<strong>de</strong>n aangevoer<strong>de</strong><br />
politieke discussie over <strong>de</strong> w<strong>en</strong>selijkheid om maatregel<strong>en</strong> te treff<strong>en</strong> ter<br />
bescherming <strong>van</strong> álle arbei<strong>de</strong>rs. Dit ging niet zon<strong>de</strong>r weerstand: uit <strong>de</strong> Han<strong>de</strong>ling<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> Twee<strong>de</strong> Kamer blijkt dat <strong>en</strong>kele parlem<strong>en</strong>tariërs zelfs <strong>van</strong><br />
m<strong>en</strong>ing war<strong>en</strong> dat e<strong>en</strong> wet ter bescherming <strong>van</strong> mannelijke arbei<strong>de</strong>rs “e<strong>en</strong><br />
uiting <strong>van</strong> ziekelijke philanthropie” was <strong>en</strong> dat “twijfelachtig is, of in<strong>de</strong>rdaad<br />
doeltreff<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>voor</strong>schrift<strong>en</strong> <strong>voor</strong> het <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong> <strong>van</strong> ongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> ziekt<strong>en</strong><br />
te gev<strong>en</strong> zijn, daar verreweg het grootste ge<strong>de</strong>elte <strong>van</strong> <strong>de</strong> ongelukk<strong>en</strong> <strong>voor</strong>tspruit<br />
uit roekeloosheid <strong>en</strong> zorgeloosheid <strong>de</strong>r arbei<strong>de</strong>rs”. 25 E<strong>en</strong> meer<strong>de</strong>rheid<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> Twee<strong>de</strong> Kamer vond e<strong>en</strong> wettelijke ingreep in <strong>de</strong> verbetering <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
veiligheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n echter noodzakelijk, <strong>voor</strong>al omdat<br />
het particuliere initiatief <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>s op dit punt evi<strong>de</strong>nt ernstig had<br />
gefaald. Zo kwam in 1895 <strong>de</strong> Veiligheidswet tot stand. 26 <strong>De</strong> <strong>voor</strong> <strong>de</strong> hand<br />
ligg<strong>en</strong><strong>de</strong> suggestie om <strong>de</strong> Arbeidswet <strong>en</strong> <strong>de</strong> Veiligheidswet te combiner<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> daarmee één wettelijk regeling <strong>voor</strong> alle arbei<strong>de</strong>rs te creër<strong>en</strong> haal<strong>de</strong> het<br />
(<strong>voor</strong>lopig) echter nog niet: <strong>de</strong> regering wil<strong>de</strong> eerst nog <strong>en</strong>kele jar<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong><br />
hoe <strong>de</strong> bei<strong>de</strong> wett<strong>en</strong> in <strong>de</strong> praktijk zou<strong>de</strong>n uitpakk<strong>en</strong>. 27<br />
<strong>De</strong> Veiligheidswet stel<strong>de</strong> <strong>voor</strong>schrift<strong>en</strong> vast met het oog op <strong>de</strong> veiligheid <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>r in werkplaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> fabriek<strong>en</strong>. <strong>De</strong> naleving hier<strong>van</strong> werd gewaarborgd<br />
met strafsancties <strong>en</strong> toezicht door <strong>de</strong> Arbeidsinspectie. <strong>De</strong> wet had aan<strong>van</strong>kelijk<br />
slechts e<strong>en</strong> beperkte werking doordat zij alle<strong>en</strong> <strong>van</strong> toepassing was<br />
op beslot<strong>en</strong> ruimt<strong>en</strong> waarin e<strong>en</strong> bedrijf werd uitgeoef<strong>en</strong>d <strong>voor</strong> zover daar e<strong>en</strong><br />
krachtwerktuig of ov<strong>en</strong> werd gebruikt of daar t<strong>en</strong>minste ti<strong>en</strong> person<strong>en</strong> placht<strong>en</strong><br />
te verblijv<strong>en</strong>. <strong>De</strong> Veiligheidswet had dus ge<strong>en</strong> betrekking op bij<strong>voor</strong>beeld<br />
kantor<strong>en</strong>, winkels, magazijn<strong>en</strong> of fabriek<strong>en</strong> waar min<strong>de</strong>r dan ti<strong>en</strong> werknemers<br />
aanwezig war<strong>en</strong>, 28 ‘industrieschol<strong>en</strong>’ 29 , woning<strong>en</strong> of het verricht<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
arbeid in <strong>de</strong> op<strong>en</strong> lucht.<br />
Gaan<strong>de</strong>weg groei<strong>de</strong> <strong>de</strong> belangstelling <strong>van</strong> het parlem<strong>en</strong>t <strong>voor</strong> <strong>de</strong> arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n.<br />
30 Zo werd uitein<strong>de</strong>lijk algeme<strong>en</strong> erk<strong>en</strong>d dat zelfs <strong>de</strong> meest<br />
hardwerk<strong>en</strong><strong>de</strong>, sobere, moreel hoogstaan<strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>r ge<strong>en</strong> reële kans had om<br />
zichzelf uit ‘het slijk’ te worstel<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat, wanneer hem e<strong>en</strong> ongeval of beroeps-<br />
25 Bijlage bij <strong>de</strong> TK Han<strong>de</strong>ling<strong>en</strong> 1894-1985, nr. 15, p. 2; zie ook Mol<strong>en</strong>aar 1958, p. 1377-1378.<br />
26 Stb. 1895, 137.<br />
27 Bijlag<strong>en</strong> 1894-1895, II, nr. 15, p. 14.<br />
28 Dit werd bij wijzigingswet <strong>van</strong> 19 juni 1915, Stb. 1915, 245 gereduceerd tot vijf of meer person<strong>en</strong>.<br />
29 HR 2 <strong>de</strong>cember 1901, W. 7700.<br />
30 Frappant is dat <strong>de</strong> Arbeidsinspectie wel officieel verslag uitbracht <strong>van</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong><br />
maar niet <strong>van</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>, vgl. Vinke 1997, p. 6.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 35 24-9-2009 15:56:03<br />
35
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
ziekte overkwam, zijn kans<strong>en</strong> op verhaal <strong>van</strong> zijn scha<strong>de</strong> zeer gering war<strong>en</strong>.<br />
Ook droeg<strong>en</strong> <strong>de</strong> rapport<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> Arbeidsinspectie bij tot het maatschap pelijk<br />
inzicht dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> verantwoor<strong>de</strong>lijkheid droeg <strong>voor</strong> <strong>de</strong> gezondheid <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>r. E<strong>en</strong> arbeidsongeval werd niet langer gezi<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> contractueel<br />
aanvaard risico of als e<strong>en</strong> Godsgericht, maar als e<strong>en</strong> tekortkoming in<br />
<strong>de</strong> verant woor<strong>de</strong>lijkheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> jeg<strong>en</strong>s zijn personeel. Het welzijn<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer werd niet langer gezi<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> individuele kwestie maar<br />
als e<strong>en</strong> “geme<strong>en</strong>schappelijk belang <strong>de</strong>r nijverheid, hetwelk regeling eischt,<br />
want <strong>de</strong> ongelukk<strong>en</strong>, die, nietteg<strong>en</strong>staan<strong>de</strong> alle <strong>voor</strong>zorg<strong>en</strong>, steeds zull<strong>en</strong><br />
blijv<strong>en</strong> <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong>, moet<strong>en</strong> als practisch onvermij<strong>de</strong>lijk wor<strong>de</strong>n aangemerkt<br />
<strong>en</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong>, daaruit <strong>voor</strong>tvloei<strong>en</strong><strong>de</strong>, behoort tot <strong>de</strong> noodzakelijke kost<strong>en</strong> <strong>de</strong>r<br />
productie, m.a.w. <strong>de</strong> risico is e<strong>en</strong>e aan <strong>de</strong> productie inhaer<strong>en</strong>te risico <strong>en</strong> moet<br />
door haar zelve gedrag<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n.” 31<br />
Teg<strong>en</strong> het ein<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong><strong>de</strong> eeuw leid<strong>de</strong>n <strong>de</strong> <strong>voor</strong>gaan<strong>de</strong> ontwikkeling<strong>en</strong><br />
ertoe dat het niet langer ongehoord was <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> arbei<strong>de</strong>r om e<strong>en</strong> vor<strong>de</strong>ring<br />
tot scha<strong>de</strong>vergoeding weg<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> arbeidsongeval in te stell<strong>en</strong>, soms<br />
met <strong>de</strong> steun <strong>van</strong> zijn vakbond, als hij die had. <strong>De</strong> <strong>werkgever</strong>s zag<strong>en</strong> hierin<br />
e<strong>en</strong> ongunstige maatschappelijke ontwikkeling: zij me<strong>en</strong><strong>de</strong>n dat civiele (of,<br />
erger nog, strafrechtelijke) geding<strong>en</strong> <strong>van</strong> arbei<strong>de</strong>rs teg<strong>en</strong> hun <strong>werkgever</strong>s e<strong>en</strong><br />
bedreiging vorm<strong>de</strong>n <strong>voor</strong> <strong>de</strong> sociale vre<strong>de</strong>. 32 Het was politiek onvermij<strong>de</strong>lijk<br />
gewor<strong>de</strong>n dat er e<strong>en</strong> behoorlijke wettelijke regeling moest kom<strong>en</strong> die arbei<strong>de</strong>rs<br />
in staat zou stell<strong>en</strong> hun scha<strong>de</strong> t<strong>en</strong> gevolge <strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbeidsongeval te<br />
verhal<strong>en</strong> op <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>. <strong>De</strong> politici worstel<strong>de</strong>n echter nog met <strong>de</strong> vraag<br />
hoe dit moest wor<strong>de</strong>n gerealiseerd. Zij kwam<strong>en</strong> <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> moeilijke keuze te<br />
staan.<br />
<strong>De</strong> eerste optie was e<strong>en</strong> verscherping <strong>van</strong> <strong>de</strong> civielrechtelijke <strong>aansprakelijkheid</strong>.<br />
<strong>De</strong> grote fabrikant<strong>en</strong>, die belangrijke invloed uitoef<strong>en</strong><strong>de</strong>n in het parlem<strong>en</strong>t,<br />
von<strong>de</strong>n dit onaanvaardbaar: het zou slechts lei<strong>de</strong>n tot e<strong>en</strong> verslechtering<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsrelatie, zoals reeds was aangetoond in e<strong>en</strong> Duits experim<strong>en</strong>t<br />
on<strong>de</strong>r leiding <strong>van</strong> Bismarck.<br />
<strong>De</strong> twee<strong>de</strong> optie bestond uit het invoer<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> publiekrechtelijke ongevall<strong>en</strong>verzekering.<br />
Dit had e<strong>en</strong> breed maatschappelijk <strong>en</strong> politiek draagvlak,<br />
want op het particuliere vlak bestond reeds <strong>en</strong>ige ervaring met ongevall<strong>en</strong>verzekering<strong>en</strong>.<br />
33 Aan<strong>van</strong>kelijk werd het bezwaar opgeworp<strong>en</strong> dat e<strong>en</strong> verplichte<br />
31 TK, MvT, Bijlag<strong>en</strong> 1898-1899, nr. 182-3, p. 12.<br />
32 <strong>De</strong> Vries Wzn. 1970, p. 22. Hierbij moet m<strong>en</strong> be<strong>de</strong>nk<strong>en</strong> dat vele <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> plaatsvon<strong>de</strong>n<br />
bij kleine on<strong>de</strong>rnemers, <strong>voor</strong> wie e<strong>en</strong> verplichting tot scha<strong>de</strong>vergoeding bijkans<br />
gelijk stond aan faillissem<strong>en</strong>t.<br />
33 Vgl. Mol<strong>en</strong>aar 1958, p. 1525.<br />
36<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 36 24-9-2009 15:56:03
2 Het historisch perspectief: <strong>van</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet naar WIA<br />
ongevall<strong>en</strong>verzekering teveel kapitaal aan ‘<strong>de</strong> nijverheid’ zou onttrekk<strong>en</strong>. Dit<br />
argum<strong>en</strong>t werd reeds in e<strong>en</strong> vroeg stadium afgedaan door <strong>de</strong> stelling dat <strong>de</strong><br />
Staat e<strong>en</strong> verplichte verzekering slechts wil<strong>de</strong> oplegg<strong>en</strong> omdat het particulier<br />
initiatief om gebruik te mak<strong>en</strong> <strong>van</strong> particuliere verzekering<strong>en</strong> te gering was<br />
geblek<strong>en</strong>. 34<br />
Bij Koninklijk Besluit <strong>van</strong> 29 september 1892 werd aan e<strong>en</strong> parlem<strong>en</strong>taire<br />
commissie opdracht gegev<strong>en</strong> e<strong>en</strong> wets<strong>voor</strong>stel te do<strong>en</strong> over <strong>de</strong> mogelijkheid<br />
“tot oplegging <strong>de</strong>r verplichting aan <strong>werkgever</strong>s tot verzekering hunner werklie<strong>de</strong>n<br />
teg<strong>en</strong> geheele of ge<strong>de</strong>eltelijke tij<strong>de</strong>lijke of blijv<strong>en</strong><strong>de</strong> invaliditeit, t<strong>en</strong><br />
gevolge <strong>van</strong> e<strong>en</strong> ongeval bij <strong>de</strong>n arbeid, mits zóó geregeld, dat <strong>van</strong> Staatswege<br />
geleg<strong>en</strong>heid tot zoodanige verzekering wor<strong>de</strong> verschaft”. 35 In 1897 was het<br />
wetsontwerp na veel moeite ein<strong>de</strong>lijk gereed maar bleef het buit<strong>en</strong> behan<strong>de</strong>ling.<br />
In 1899 pres<strong>en</strong>teer<strong>de</strong> <strong>de</strong> opvolg<strong>en</strong><strong>de</strong> regering e<strong>en</strong> twee<strong>de</strong> wets<strong>voor</strong>stel:<br />
<strong>de</strong> ‘Wettelijke verzekering <strong>van</strong> werklie<strong>de</strong>n teg<strong>en</strong> <strong>de</strong> gevolg<strong>en</strong> <strong>van</strong> ongevall<strong>en</strong><br />
in bepaal<strong>de</strong> bedrijv<strong>en</strong>’. Zo kreeg Ne<strong>de</strong>rland in 1901, in navolging <strong>van</strong> het buit<strong>en</strong>land,<br />
zijn eerste wettelijke ‘dwangverzekering’: <strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet. 36<br />
2 <strong>De</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet (1901)<br />
<strong>De</strong> totstandkoming <strong>van</strong> <strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet vorm<strong>de</strong> e<strong>en</strong> omslagpunt in <strong>de</strong><br />
doelstelling <strong>van</strong> <strong>de</strong> tot dusver ontwikkel<strong>de</strong> arbeidswetgeving. Wett<strong>en</strong> als <strong>de</strong><br />
Kin<strong>de</strong>rwet, <strong>de</strong> Arbeidswet <strong>en</strong> <strong>de</strong> Veiligheidswet <strong>en</strong> als meer specifieke uitwerking<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong>ze <strong>voor</strong>gaan<strong>de</strong> wett<strong>en</strong> <strong>de</strong> Phosphorluciferwet (1901), <strong>de</strong> Mijnwet<br />
(1903), <strong>de</strong> Caissonwet (1905), <strong>de</strong> Ste<strong>en</strong>houwerswet (1911) <strong>en</strong> <strong>de</strong> Stuwadoorswet<br />
(1914) beoog<strong>de</strong>n <strong>voor</strong>al bescherming <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>r teg<strong>en</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong><br />
<strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>. Bij <strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet was <strong>de</strong> comp<strong>en</strong>satie <strong>voor</strong> scha<strong>de</strong> <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>r bij <strong>de</strong> verwez<strong>en</strong>lijking <strong>van</strong> gevar<strong>en</strong> op <strong>de</strong> werkplek het c<strong>en</strong>trale<br />
motief. Na e<strong>en</strong> halve eeuw maatschappelijke <strong>en</strong> politieke discussie was <strong>de</strong><br />
gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>r ein<strong>de</strong>lijk niet meer afhankelijk <strong>van</strong> <strong>de</strong> arm<strong>en</strong>zorg <strong>en</strong><br />
onzekere gunst<strong>en</strong>.<br />
Minister <strong>van</strong> Justitie Cort <strong>van</strong> <strong>de</strong>r Lin<strong>de</strong>n verklaar<strong>de</strong> over <strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet<br />
dat “<strong>de</strong>ze wet zal strekk<strong>en</strong> tot pacificatie <strong>en</strong> <strong>de</strong> onaang<strong>en</strong>ame hatelijke<br />
34 “Het vrij initiatief <strong>de</strong>r betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong> di<strong>en</strong>t noch <strong>de</strong> nijverheid noch <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>rs in behoorlijke<br />
mate”, aldus <strong>de</strong> Commissie Cort Van <strong>de</strong>r Lin<strong>de</strong>n III aan het bestuur <strong>van</strong> <strong>de</strong> ‘Ne<strong>de</strong>rlandsche<br />
Vere<strong>en</strong>iging tot <strong>voor</strong>koming <strong>van</strong> ongelukk<strong>en</strong> in fabriek<strong>en</strong> <strong>en</strong> werkplaats<strong>en</strong>’ in 1894; zie ook<br />
Mol<strong>en</strong>aar 1958, p. 1525.<br />
35 Nr. 50, p. 16, sub XI. <strong>De</strong> Troonre<strong>de</strong> <strong>van</strong> 1894 refereert aan <strong>de</strong> <strong>voor</strong>bereiding <strong>van</strong> het wets<strong>voor</strong>stel.<br />
36 Stb. 2 januari 1901, nr. 1. Vgl. ook Schwitters 1991b.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 37 24-9-2009 15:56:03<br />
37
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
process<strong>en</strong> tussch<strong>en</strong> werkman <strong>en</strong> <strong>werkgever</strong> uit <strong>de</strong> wereld zal help<strong>en</strong>”. 37 Hiermee<br />
refereer<strong>de</strong> hij <strong>voor</strong>al aan <strong>de</strong> belangrijke koppeling tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> publiekrechtelijke<br />
ongevall<strong>en</strong>verzekering <strong>en</strong> <strong>de</strong> ontheffing <strong>van</strong> <strong>de</strong> civielrechtelijke<br />
<strong>aansprakelijkheid</strong> in art. 87 <strong>van</strong> <strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet (het zog<strong>en</strong>aam<strong>de</strong> ‘pacificatie-artikel’).<br />
Dit vol<strong>de</strong>ed ook aan <strong>de</strong> ou<strong>de</strong> w<strong>en</strong>s om alle <strong>werkgever</strong>s op gelijke<br />
voet te belast<strong>en</strong>, óók dieg<strong>en</strong><strong>en</strong> die ge<strong>en</strong> fabrieksfonds had<strong>de</strong>n ingesteld. <strong>De</strong><br />
consequ<strong>en</strong>tie <strong>van</strong> <strong>de</strong> ‘vrijstelling’ was echter wel dat <strong>de</strong> Staat (in <strong>de</strong> gedaante<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> Rijksverzekeringsbank 38 ) <strong>de</strong> uitkering <strong>van</strong> <strong>de</strong> r<strong>en</strong>te moest waarborg<strong>en</strong><br />
teg<strong>en</strong>over <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>r. 39<br />
<strong>De</strong> motivering <strong>van</strong> <strong>de</strong> keuze <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> collectief stelsel school <strong>voor</strong>al in <strong>de</strong><br />
overweging dat e<strong>en</strong> individueel stelsel <strong>voor</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> veel administratieve<br />
last<strong>en</strong> <strong>en</strong> kost<strong>en</strong> met zich zou br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>, terwijl het <strong>voor</strong> <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>r <strong>van</strong> ge<strong>en</strong><br />
belang hoor<strong>de</strong> te zijn of hij nu individueel dan wel collectief was verzekerd.<br />
Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> zou <strong>de</strong> inschakeling <strong>van</strong> particuliere verzekeraars veel (bezwaarlijke)<br />
overheidscontrole met zich br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> terwijl dan ook <strong>de</strong> kans in het lev<strong>en</strong><br />
werd geroep<strong>en</strong> dat <strong>de</strong>ze particuliere verzekeringsmaatschappij<strong>en</strong> alle goe<strong>de</strong><br />
risico’s zou<strong>de</strong>n wegsnoep<strong>en</strong>. Dan zou <strong>de</strong> overheid blijv<strong>en</strong> zitt<strong>en</strong> met <strong>de</strong> ‘rotte<br />
appels’, wat uiteraard niet <strong>de</strong> bedoeling was. 40<br />
In overe<strong>en</strong>stemming met <strong>de</strong> bepaling<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet werd <strong>de</strong><br />
premie opgebracht door <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>. <strong>De</strong> kost<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze premie mocht<strong>en</strong><br />
niet wor<strong>de</strong>n verhaald op <strong>de</strong> werknemer (art. 43ter) maar wer<strong>de</strong>n beschouwd<br />
als natuurlijke bedrijfsonkost<strong>en</strong>. <strong>De</strong> belangrijkste argum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> hier<strong>voor</strong><br />
war<strong>en</strong> het al geringe loon <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>r, waar in re<strong>de</strong>lijkheid niet op kon<br />
wor<strong>de</strong>n beknibbeld; <strong>de</strong> functie <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> als <strong>de</strong> lei<strong>de</strong>r <strong>van</strong> het bedrijf,<br />
waardoor hij het beste in staat werd geacht om ongevall<strong>en</strong> te <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong>; <strong>en</strong><br />
zijn positie als <strong>de</strong> partij met <strong>de</strong> sterkste schou<strong>de</strong>rs. 41 Ook werd aangevoerd dat<br />
het niet meer dan rechtvaardig was dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>de</strong> last<strong>en</strong> moest drag<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> ongevall<strong>en</strong> overkom<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>r, wanneer die ongevall<strong>en</strong> als het<br />
ware e<strong>en</strong> onafschei<strong>de</strong>lijk gevolg war<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> het bedrijf. 42<br />
Hiermee werd impliciet <strong>de</strong> basis gelegd <strong>voor</strong> het beginsel <strong>van</strong> risque professionnel<br />
als grondslag <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet.<br />
37 Clausing 1964, p. 408.<br />
38 <strong>De</strong> Rijksverzekeringsbank is <strong>de</strong> <strong>voor</strong>ganger <strong>van</strong> <strong>de</strong> huidige Sociale Verzekeringsbank.<br />
39 Bijlag<strong>en</strong> 1898-1899, II, nr. 16, Memorie <strong>van</strong> Antwoord, p. 1-2.<br />
40 TK Bijlag<strong>en</strong> 1898-1899, nr. 182-3 (MvT), p. 20.<br />
41 Van <strong>de</strong>r Lin<strong>de</strong>n, in: TK Han<strong>de</strong>ling<strong>en</strong> 1899-1900, p. 134.<br />
42 Vgl. het wetsontwerp-Van <strong>de</strong>r Sley<strong>de</strong>n c.s., zie TK Bijlag<strong>en</strong> 1896-1897, nr. 159, MvT p. 10; zie<br />
ook Mol<strong>en</strong>aar 1958, p. 1552-1553.<br />
38<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 38 24-9-2009 15:56:03
2 Het historisch perspectief: <strong>van</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet naar WIA<br />
Volledigheidshalve zij vermeldt dat het risque professionnel-karakter ook uit<br />
an<strong>de</strong>re aspect<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet valt af te lei<strong>de</strong>n, zoals <strong>de</strong> in<strong>de</strong>ling <strong>van</strong><br />
bedrijv<strong>en</strong> in gevar<strong>en</strong>klass<strong>en</strong> <strong>en</strong> aan <strong>de</strong> toek<strong>en</strong>ning <strong>van</strong> ‘gevar<strong>en</strong>cijfers’ aan <strong>de</strong><br />
individuele bedrijv<strong>en</strong>.<br />
<strong>De</strong> hoogte <strong>van</strong> <strong>de</strong> premie was gerelateerd aan <strong>de</strong> hoogte <strong>van</strong> <strong>de</strong> risicofactor<br />
(‘gevar<strong>en</strong>klasse’) waaraan <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>r werd blootgesteld. E<strong>en</strong> regelmatige<br />
inv<strong>en</strong>taris door <strong>de</strong> Rijksverzekeringsbank <strong>van</strong> <strong>de</strong> door <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> g<strong>en</strong>om<strong>en</strong><br />
veiligheidsmaatregel<strong>en</strong> kon resulter<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> in<strong>de</strong>ling in e<strong>en</strong> lagere of hogere<br />
gevar<strong>en</strong>klasse in overe<strong>en</strong>stemming met e<strong>en</strong> lagere respectievelijk e<strong>en</strong> hogere<br />
premie.<br />
<strong>De</strong> Rijksverzekeringsbank keer<strong>de</strong> e<strong>en</strong> uitkering (‘r<strong>en</strong>te’), uit na <strong>de</strong> melding<br />
<strong>van</strong> het ongeval aan <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>r, indi<strong>en</strong> zij <strong>van</strong> oor<strong>de</strong>el was dat <strong>de</strong>ze:<br />
– t<strong>en</strong> tij<strong>de</strong> <strong>van</strong> het ongeval zijn werkzaamhe<strong>de</strong>n uitvoer<strong>de</strong> t<strong>en</strong> behoeve <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> het verzekeringsplichtige bedrijf <strong>van</strong> zijn <strong>werkgever</strong> <strong>en</strong><br />
dat<br />
– <strong>de</strong>ze werkzaamhe<strong>de</strong>n <strong>de</strong> kans <strong>van</strong> het verwez<strong>en</strong>lijkte risico aanmerkelijk<br />
had<strong>de</strong>n vergroot <strong>en</strong><br />
– hij als gevolg hier<strong>van</strong> letsel had gele<strong>de</strong>n.<br />
<strong>De</strong> r<strong>en</strong>te-uitkering geschied<strong>de</strong> periodiek, zoveel mogelijk op <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> tijdstipp<strong>en</strong><br />
als <strong>de</strong> normale salarisuitkering maar niet eer<strong>de</strong>r dan na e<strong>en</strong> observatietijd<br />
<strong>van</strong> drie wek<strong>en</strong>. Zo beoog<strong>de</strong> <strong>de</strong> wetgever <strong>en</strong>erzijds te <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong> dat <strong>de</strong><br />
verzekering onev<strong>en</strong>redig kostbaar zou wor<strong>de</strong>n <strong>en</strong> an<strong>de</strong>rzijds te belett<strong>en</strong> dat<br />
arbei<strong>de</strong>rs letsel zou<strong>de</strong>n simuler<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> r<strong>en</strong>te in <strong>de</strong> vorm <strong>van</strong> e<strong>en</strong> som ine<strong>en</strong>s<br />
achtte <strong>de</strong> wetgever onw<strong>en</strong>selijk: <strong>de</strong> gemid<strong>de</strong>l<strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>r werd niet in staat<br />
geacht om dit op verstandige wijze te beher<strong>en</strong>. Hij zou het maar opdrink<strong>en</strong>!<br />
<strong>De</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet <strong>de</strong>kte zowel <strong>de</strong> medische onkost<strong>en</strong> als het ge<strong>de</strong>rfd loon<br />
tot maximaal 80%, wat in het twee<strong>de</strong> jaar echter vermin<strong>de</strong>r<strong>de</strong> tot e<strong>en</strong> maximum<br />
<strong>van</strong> 70%. <strong>De</strong>ze ge<strong>de</strong>eltelijke scha<strong>de</strong>vergoeding moest lei<strong>de</strong>n tot e<strong>en</strong><br />
verhoog<strong>de</strong> prev<strong>en</strong>tie <strong>van</strong> scha<strong>de</strong>, zowel aan <strong>de</strong> zij<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> als aan<br />
<strong>de</strong> zij<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>r.<br />
E<strong>en</strong> karakteristiek k<strong>en</strong>merk <strong>van</strong> <strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet was <strong>de</strong> zeer ruime interpretatie<br />
<strong>van</strong> het begrip ‘schuld’. Niet zon<strong>de</strong>r re<strong>de</strong>n: <strong>de</strong> wetgever vrees<strong>de</strong> dat<br />
e<strong>en</strong> te beperkte omschrijving <strong>van</strong> dit begrip zou lei<strong>de</strong>n tot e<strong>en</strong> explosie <strong>van</strong><br />
process<strong>en</strong>. Dat was nu juist wat <strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet beoog<strong>de</strong> te <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong>.<br />
Hij wil<strong>de</strong> daarom ge<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rscheid mak<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> gradaties<br />
<strong>van</strong> schuld, overmacht, onbek<strong>en</strong><strong>de</strong> oorzak<strong>en</strong>, <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>voor</strong><br />
hulpperson<strong>en</strong>, et cetera. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> werd het onbillijk geacht om <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>r<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 39 24-9-2009 15:56:03<br />
39
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
– inmid<strong>de</strong>ls in het dagelijks taalgebruik werkman gehet<strong>en</strong> – bij <strong>en</strong>ige mate<br />
<strong>van</strong> schuld ie<strong>de</strong>re recht op scha<strong>de</strong>vergoeding te ontzegg<strong>en</strong>. Immers – <strong>en</strong> <strong>de</strong>ze<br />
waarheid gaat ook <strong>van</strong>daag <strong>de</strong> dag nog steeds op:<br />
40<br />
“E<strong>en</strong>e waarheid toch is het, dat <strong>de</strong> m<strong>en</strong>sch, die dagelijks te mid<strong>de</strong>n <strong>van</strong> geregeld<br />
<strong>voor</strong>kom<strong>en</strong><strong>de</strong> gevaarlijke toestan<strong>de</strong>n verkeert, daaraan zóó gew<strong>en</strong>t, dat<br />
hij het gevaar niet meer ziet, dat hij zich niet meer <strong>voor</strong>tdur<strong>en</strong>d rek<strong>en</strong>schap<br />
geeft <strong>van</strong> <strong>de</strong> gevar<strong>en</strong>, waaraan hij is blootgesteld, waardoor <strong>de</strong> kans op e<strong>en</strong><br />
ongeval vermeer<strong>de</strong>rt. In groote werkinrichting<strong>en</strong> met veel machinerieën kan<br />
bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> e<strong>en</strong> werkman <strong>de</strong> gevolg<strong>en</strong> zijner daad niet altijd overzi<strong>en</strong> weg<strong>en</strong>s <strong>de</strong><br />
sam<strong>en</strong>gestel<strong>de</strong> inrichting <strong>van</strong> het geheel, <strong>en</strong> daardoor kunn<strong>en</strong> ook ongevall<strong>en</strong><br />
ontstaan. Voorts zal e<strong>en</strong> werkman allicht g<strong>en</strong>eigd zijn bij zijn<strong>en</strong> arbeid zich aan<br />
e<strong>en</strong>ig gevaar bloot te stell<strong>en</strong>, wanneer hij <strong>de</strong>nkt zoodo<strong>en</strong><strong>de</strong> zijne taak spoediger<br />
<strong>en</strong> gemakkelijker te kunn<strong>en</strong> volbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong>. Dit moge dan schuld uit on<strong>voor</strong>zichtigheid<br />
heet<strong>en</strong>, <strong>de</strong>ze kan m<strong>en</strong>igmaal aan het bedrijf <strong>van</strong> <strong>de</strong>n <strong>werkgever</strong> t<strong>en</strong><br />
goe<strong>de</strong> kom<strong>en</strong>, daar <strong>de</strong> werkman spoediger met zijn<strong>en</strong> arbeid gereed komt. En<br />
ein<strong>de</strong>lijk vergete m<strong>en</strong> niet, dat <strong>de</strong> werkman arbeidt overe<strong>en</strong>komstig <strong>de</strong> bevel<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> aanwijzing<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>r, terwijl ook niet mag wor<strong>de</strong>n <strong>voor</strong>bijgezi<strong>en</strong>, dat<br />
m<strong>en</strong>ig ongeval zijn eig<strong>en</strong>lijk<strong>en</strong> grond vindt in vermoeidheid <strong>en</strong> overspanning<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong>n werkman.” 43<br />
Indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> werkman het ongeval echter opzettelijk had veroorzaakt, kreeg hij<br />
niets. Was het ongeval teweeggebracht door zijn eig<strong>en</strong> dronk<strong>en</strong>schap, dan<br />
ontving hij slechts <strong>de</strong> helft <strong>van</strong> <strong>de</strong> uitkering omdat hij <strong>de</strong>ze toestand immers<br />
zelf in het lev<strong>en</strong> had geroep<strong>en</strong>, wet<strong>en</strong>d dat hij in e<strong>en</strong> dronk<strong>en</strong> staat niet meer<br />
met verstandig oor<strong>de</strong>el zou kunn<strong>en</strong> han<strong>de</strong>l<strong>en</strong>. Daar stond teg<strong>en</strong>over dat <strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong>, indi<strong>en</strong> daartoe veroor<strong>de</strong>eld door <strong>de</strong> strafrechter, aan <strong>de</strong> werkman<br />
di<strong>en</strong>s gehele scha<strong>de</strong> di<strong>en</strong><strong>de</strong> te vergoe<strong>de</strong>n.<br />
Enigszins opmerkelijk is dat <strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet 44 zelf ge<strong>en</strong> <strong>de</strong>finitie geeft <strong>van</strong><br />
het begrip ‘ongeval’, terwijl dit begrip toch <strong>de</strong> ess<strong>en</strong>tie <strong>van</strong> <strong>de</strong> wet vormt. <strong>De</strong><br />
Memorie <strong>van</strong> Toelichting verklaart <strong>de</strong>ze omissie door te stell<strong>en</strong> dat “het onmogelijk<br />
is rek<strong>en</strong>ing te hou<strong>de</strong>n met <strong>de</strong> talloze omstandighe<strong>de</strong>n, welke zich in <strong>de</strong><br />
praktijk kunn<strong>en</strong> <strong>voor</strong>do<strong>en</strong>, zodat elke <strong>de</strong>finitie spoedig zou blijk<strong>en</strong> gebrekkig<br />
te zijn <strong>en</strong> wellicht tot hardhe<strong>de</strong>n aanleiding zou gev<strong>en</strong>”. 45 Niettemin is<br />
in <strong>de</strong> loop <strong>de</strong>r jar<strong>en</strong> toch e<strong>en</strong> algeme<strong>en</strong> aanvaar<strong>de</strong> <strong>de</strong>finitie <strong>van</strong> dit begrip in<br />
<strong>de</strong> rechtspraktijk ontwikkeld aan <strong>de</strong> hand <strong>van</strong> jurispru<strong>de</strong>ntie. Als ongeval in<br />
43 TK Bijlag<strong>en</strong> 1897-1898, nr. 182, p. 11. Dit betreft <strong>de</strong> Wettelijke verzekering <strong>van</strong> werklie<strong>de</strong>n<br />
teg<strong>en</strong> <strong>de</strong> gevolg<strong>en</strong> <strong>van</strong> ongevall<strong>en</strong> in bepaal<strong>de</strong> bedrijv<strong>en</strong>.<br />
44 Dit geldt zowel <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet <strong>van</strong> 1901 als <strong>van</strong> 1921.<br />
45 Bijlag<strong>en</strong> 1897-1898, II, nr. 182, stuk nr. 3, p. 22.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 40 24-9-2009 15:56:03
2 Het historisch perspectief: <strong>van</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet naar WIA<br />
<strong>de</strong> zin <strong>van</strong> <strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet wordt beschouwd: “e<strong>en</strong> plotselinge inwerking<br />
op e<strong>en</strong> persoon <strong>van</strong> e<strong>en</strong> <strong>van</strong> buit<strong>en</strong> kom<strong>en</strong><strong>de</strong> oorzaak, waar<strong>van</strong> aantasting<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> gezondheidstoestand <strong>van</strong> lichaam of geest het gevolg is”. 46 Ook e<strong>en</strong><br />
vonnis <strong>van</strong> <strong>de</strong> C<strong>en</strong>trale Raad <strong>van</strong> Beroep <strong>van</strong> 12 juli 1928 is veel als richtlijn<br />
gehanteerd. Hierin verklaar<strong>de</strong> <strong>de</strong> Raad niet aan te nem<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> wetgever<br />
iets an<strong>de</strong>rs zou begrijp<strong>en</strong> on<strong>de</strong>r e<strong>en</strong> ongeval dan in het dagelijkse lev<strong>en</strong> als<br />
zodanig werd verstaan. 47<br />
Het temporele aspect <strong>van</strong> het begrip ‘ongeval’ werd in <strong>de</strong> loop <strong>de</strong>r jar<strong>en</strong> steeds<br />
ruimer uitgelegd. E<strong>en</strong> belangrijke aanzet hiertoe was <strong>de</strong> gewijzig<strong>de</strong> formulering<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet bij <strong>de</strong> grondige herzi<strong>en</strong>ing in 1921. Niet langer<br />
was vereist dat het ongeval <strong>de</strong> werkman was overkom<strong>en</strong> tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n<br />
t<strong>en</strong> behoeve <strong>van</strong> <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> het bedrijf het ess<strong>en</strong>tiële criterium;<br />
dit werd ver<strong>van</strong>g<strong>en</strong> door “ongevall<strong>en</strong>, hun in verband met hun di<strong>en</strong>stbetrekking<br />
overkom<strong>en</strong>.” Dit betek<strong>en</strong><strong>de</strong> e<strong>en</strong> wez<strong>en</strong>lijke verruiming <strong>van</strong> het begrip<br />
ongeval. 48 Immers, vóór 1921 was <strong>de</strong> werkman niet verzekerd teg<strong>en</strong> scha<strong>de</strong><br />
welke zich verwez<strong>en</strong>lijkte tij<strong>de</strong>ns activiteit<strong>en</strong> die zich wél in <strong>de</strong> arbeidssfeer<br />
afspeel<strong>de</strong>n maar niet, strikt gesprok<strong>en</strong>, als werk t<strong>en</strong> behoeve <strong>van</strong> <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing<br />
<strong>van</strong> het bedrijf kon<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n gekwalificeerd, zoals e<strong>en</strong> stoeipartijtje<br />
gedur<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong> arbeidsur<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> ongeval op weg <strong>van</strong> of naar het toilet of e<strong>en</strong><br />
ongeval tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> lunchpauze. <strong>De</strong> nieuwe formulering gaf <strong>de</strong> werkman het<br />
recht om ook r<strong>en</strong>te te claim<strong>en</strong> <strong>voor</strong> scha<strong>de</strong> veroorzaakt door of tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong>rgelijke<br />
activiteit<strong>en</strong>. <strong>De</strong>ze wijziging bracht met zich dat <strong>voor</strong>taan <strong>de</strong> zog<strong>en</strong>aam<strong>de</strong><br />
‘straatongevall<strong>en</strong>’ on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> werking <strong>van</strong> <strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet viel<strong>en</strong>, dat wil<br />
zegg<strong>en</strong> ongevall<strong>en</strong> die gebeur<strong>de</strong>n tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> gang naar of <strong>van</strong> het werk via<br />
e<strong>en</strong> route die als <strong>de</strong> kortste <strong>en</strong> meest gebruikelijke kon wor<strong>de</strong>n opgevat. Het<br />
laat zich licht ra<strong>de</strong>n dat <strong>de</strong> laatstg<strong>en</strong>oem<strong>de</strong> ontwikkeling aanleiding gaf tot<br />
veel jurispru<strong>de</strong>ntie. 49<br />
Ook <strong>de</strong> werkingssfeer <strong>van</strong> <strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet werd in 1921 aanmerkelijk uitgebreid.<br />
Voortaan gold <strong>de</strong> verzekeringsplicht <strong>voor</strong> álle bedrijv<strong>en</strong>, t<strong>en</strong>zij zij bij <strong>de</strong><br />
wet hier<strong>van</strong> war<strong>en</strong> uitgezon<strong>de</strong>rd. 50<br />
46 Aldus Mol<strong>en</strong>aar 1958, p. 1560; zie ook Boas 1905, p. 234 e.v.<br />
47 CRvB 12 juli 1928, A.B. 1928, p. 658.<br />
48 Vgl. Mol<strong>en</strong>aar 1958, p.1561. Vgl. CRvB 31 <strong>de</strong>cember 1952, A.B. 1953, p. 438, waarin <strong>de</strong> Raad<br />
bepaal<strong>de</strong> dat (zelfs) het do<strong>en</strong> <strong>van</strong> boodschapp<strong>en</strong> <strong>voor</strong> zichzelf tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> lunchpauze in verband<br />
stond met <strong>de</strong> di<strong>en</strong>stbetrekking.<br />
49 Vgl. Mol<strong>en</strong>aar 1958, p.1562-1566.<br />
50 M.u.v. landbouwbedrijv<strong>en</strong>, veehou<strong>de</strong>rij, tuinbouw, bosbouw, het bedrijf <strong>van</strong> person<strong>en</strong>- of<br />
goe<strong>de</strong>r<strong>en</strong>vervoer met schep<strong>en</strong> (<strong>de</strong> binn<strong>en</strong>vaart echter niet meegerek<strong>en</strong>d) <strong>en</strong> het zeevissersbedrijf,<br />
ex art. 12, zie Stb. 1921, 700. Vgl. Veldkamp 1949, p. 60 e.v.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 41 24-9-2009 15:56:04<br />
41
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
E<strong>en</strong> twee<strong>de</strong> wijzigingsron<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet in 1928 leid<strong>de</strong> tot <strong>de</strong> verlating<br />
<strong>van</strong> het elem<strong>en</strong>t ‘plotselinge inwerking’. 51 Voortaan werd het lichamelijk<br />
letsel ge<strong>de</strong>kt wat als gevolg <strong>van</strong> e<strong>en</strong> ongeval in ‘betrekkelijk korte tijd’ was<br />
ontstaan, <strong>voor</strong> zover <strong>de</strong>rgelijk letsel in aantoonbaar verband stond met <strong>de</strong><br />
di<strong>en</strong>stbetrekking. Dit op<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong> <strong>de</strong>ur <strong>voor</strong> claims <strong>van</strong>wege bij<strong>voor</strong>beeld zonnesteek,<br />
bevriezing, blar<strong>en</strong>, peessche<strong>de</strong>-ontsteking, et cetera. Maar <strong>de</strong> vaagheid<br />
<strong>van</strong> dit begrip bezorg<strong>de</strong> jurist<strong>en</strong> <strong>en</strong> medici veel werk <strong>en</strong> veel hoofdpijn... 52<br />
<strong>De</strong> Wuite schreef hierover in zijn proefschrift met <strong>voor</strong>uitzi<strong>en</strong><strong>de</strong> blik dat het<br />
“Nog beter ware (…), indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> rubriek <strong>de</strong>r letsels in betrekkelijk korte tijd<br />
ontstaan geheel kon do<strong>en</strong> verdwijn<strong>en</strong> door het invoer<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> uniforme verzekering<br />
<strong>voor</strong> alle aando<strong>en</strong>ing<strong>en</strong>, ongeacht hun aard <strong>en</strong> ontstaanswijze”. 53<br />
In 1928 werd <strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet tev<strong>en</strong>s aangevuld met het nieuwe hoofdstuk<br />
‘Van Beroepsziekt<strong>en</strong>’ (IXa). 54 Voortaan wer<strong>de</strong>n vier beroepsziekt<strong>en</strong> gelijk<br />
gesteld met <strong>de</strong> gevolg<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong>, namelijk loodvergiftiging,<br />
kwikvergiftiging, miltvuur <strong>en</strong> mijnwormziekte. 55 Vanaf 1938 werd <strong>de</strong> lijst<br />
<strong>van</strong> ge<strong>de</strong>kte beroepsziekt<strong>en</strong> gelei<strong>de</strong>lijk uitgebreid ev<strong>en</strong>als <strong>de</strong> criteria die hieraan<br />
war<strong>en</strong> verbon<strong>de</strong>n. Zo werd vermoed dat <strong>de</strong> beroepsziekte door <strong>de</strong> in <strong>de</strong><br />
wet g<strong>en</strong>oem<strong>de</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n was veroorzaakt indi<strong>en</strong> <strong>de</strong>ze zich gedur<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
of spoedig na het beëindig<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> di<strong>en</strong>stbetrekking had gemanifesteerd.<br />
Gebeur<strong>de</strong> dit (veel) later, dan was het aan <strong>de</strong> werkman om het causaal verband<br />
tuss<strong>en</strong> zijn letsel <strong>en</strong> zijn (<strong>voor</strong>malige) di<strong>en</strong>stbetrekking aan te ton<strong>en</strong>. 56<br />
In <strong>de</strong> praktijk moest het uitgangspunt dat <strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet sociale zekerheid<br />
zou bie<strong>de</strong>n aan die gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> werklie<strong>de</strong>n, die buit<strong>en</strong> hun eig<strong>en</strong> schuld niet<br />
of in vermin<strong>de</strong>r<strong>de</strong> mate in hun lev<strong>en</strong>son<strong>de</strong>rhoud kon<strong>de</strong>n <strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>, m<strong>en</strong>ige<br />
werkman teleur stell<strong>en</strong>. Het was moeilijk – to<strong>en</strong> nog meer dan nu – om e<strong>en</strong><br />
ziekte correct te diagnosticer<strong>en</strong> <strong>en</strong> aan <strong>de</strong> hand <strong>van</strong> e<strong>en</strong> causaal verband te<br />
bewijz<strong>en</strong> dat het ging om e<strong>en</strong> erk<strong>en</strong><strong>de</strong> beroepsziekte, zeker indi<strong>en</strong> sprake was<br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> ziekte met e<strong>en</strong> lange incubatieperio<strong>de</strong>. 57 <strong>De</strong> slachtoffers <strong>van</strong> evi<strong>de</strong>nte<br />
maar niet op <strong>de</strong> lijst geplaatste beroepsziekt<strong>en</strong> kon<strong>de</strong>n niet profiter<strong>en</strong> <strong>van</strong> het<br />
51 Ongevall<strong>en</strong>wet <strong>van</strong> 2 juli 1928, Stb. 1928, 223.<br />
52 Vgl. Bier 1988, p. 36.<br />
53 Wuite 1947, p. 99. Zijn eerste stelling luid<strong>de</strong>: ‘Uit medisch oogpunt is e<strong>en</strong> wettelijke scheiding<br />
tuss<strong>en</strong> ongevalsletsel <strong>en</strong> ziekte niet verantwoord.’<br />
54 Dit was <strong>de</strong> codificatie <strong>van</strong> e<strong>en</strong> conv<strong>en</strong>tie georganiseerd door <strong>de</strong> Internationale Organisatie<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> Arbeid betreff<strong>en</strong><strong>de</strong> scha<strong>de</strong>loosstelling <strong>van</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> in 1925.<br />
55 Art. 87b Ongevall<strong>en</strong>wet.<br />
56 Stbl. 1938, 804.<br />
57 Ter illustratie: Wilhelm Röntg<strong>en</strong> publiceer<strong>de</strong> zijn on<strong>de</strong>rzoek naar <strong>de</strong> naar hem vernoem<strong>de</strong><br />
straling pas in <strong>de</strong>cember 1895, waarna <strong>de</strong> medische discipline <strong>van</strong> <strong>de</strong> diagnostische radiologie<br />
zich nog geheel moest ontwikkel<strong>en</strong>.<br />
42<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 42 24-9-2009 15:56:04
2 Het historisch perspectief: <strong>van</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet naar WIA<br />
wettelijk vermoe<strong>de</strong>n <strong>van</strong> causaal verband <strong>en</strong> ervoer<strong>en</strong> <strong>de</strong>ze lijst als willekeur<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> wetgever. 58<br />
<strong>De</strong> negatieve gevoel<strong>en</strong>s over <strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet nam<strong>en</strong> toe tij<strong>de</strong>ns <strong>en</strong> <strong>voor</strong>al ná<br />
<strong>de</strong> Twee<strong>de</strong> Wereldoorlog. Er ontstond e<strong>en</strong> heftige maatschappelijke discussie<br />
over <strong>de</strong> w<strong>en</strong>selijkheid om <strong>de</strong> werknemersverzekering<strong>en</strong> te hervorm<strong>en</strong>. (Vanaf<br />
<strong>de</strong>ze perio<strong>de</strong> wer<strong>de</strong>n werklie<strong>de</strong>n steeds vaker als werknemers aangeduid, wat<br />
ik zal navolg<strong>en</strong>.) Gelei<strong>de</strong>lijk groei<strong>de</strong> <strong>de</strong> opvatting dat arbeid e<strong>en</strong> di<strong>en</strong>st is aan<br />
<strong>de</strong> sam<strong>en</strong>leving, zodat het dan ook <strong>de</strong> sam<strong>en</strong>leving is die <strong>de</strong> arbeidsrisico’s<br />
behoort te drag<strong>en</strong>. Met an<strong>de</strong>re woor<strong>de</strong>n: <strong>de</strong> risque professionnel-theorie werd<br />
gelei<strong>de</strong>lijk verlat<strong>en</strong> <strong>voor</strong> het risque social-begrip. Vanuit <strong>de</strong>ze overtuiging<br />
groei<strong>de</strong> het aantal <strong>voor</strong>stan<strong>de</strong>rs <strong>van</strong> <strong>de</strong> stelling dat <strong>de</strong> staat aansprakelijk<br />
was <strong>voor</strong> <strong>de</strong> sociale zekerheid <strong>van</strong> haar burgers. Ook werd het on<strong>de</strong>rscheid<br />
tuss<strong>en</strong> arbeidsgerelateer<strong>de</strong> letselscha<strong>de</strong> <strong>en</strong> niet-arbeidsgerelateer<strong>de</strong> letselscha<strong>de</strong><br />
steeds meer ervar<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> ongerechtvaardigd on<strong>de</strong>rscheid, waarbij<br />
waarschijnlijk het vele leed <strong>en</strong> <strong>de</strong> armoe<strong>de</strong> die in <strong>de</strong>ze tij<strong>de</strong>n <strong>van</strong> oorlog <strong>en</strong><br />
economische opbouw wer<strong>de</strong>n gele<strong>de</strong>n e<strong>en</strong> rol hebb<strong>en</strong> gespeeld.<br />
Niettemin is <strong>de</strong> overgang naar e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>r systeem langzaam geschied. In <strong>de</strong><br />
politiek ging het er wisselvallig aan toe: <strong>de</strong> in 1943 opgerichte Commissie Van<br />
Rhijn, die algem<strong>en</strong>e richtlijn<strong>en</strong> moest opstell<strong>en</strong> <strong>voor</strong> <strong>de</strong> nieuwe sociale zekerheid,<br />
gaf <strong>de</strong> <strong>voor</strong>keur aan het gedachtegoed <strong>van</strong> Beveridge, waarbij ie<strong>de</strong>re<br />
burger e<strong>en</strong> basisbedrag zou ont<strong>van</strong>g<strong>en</strong> ongeacht <strong>de</strong> hoogte <strong>van</strong> zijn bestaansmid<strong>de</strong>l<strong>en</strong><br />
of <strong>de</strong> oorzaak <strong>van</strong> zijn scha<strong>de</strong>. 59 In 1947 werd <strong>de</strong> Gem<strong>en</strong>g<strong>de</strong> Commissie<br />
Van Rhijn ingesteld, die <strong>de</strong> <strong>voor</strong>keur gaf aan e<strong>en</strong> socialezekerheidsstelsel<br />
gebaseerd op het min<strong>de</strong>r vergaan<strong>de</strong> Bismarck-mo<strong>de</strong>l. Hierbij zou<strong>de</strong>n<br />
slechts gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> werknemers e<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> hoogte <strong>van</strong> het loon gekoppel<strong>de</strong><br />
uitkering ont<strong>van</strong>g<strong>en</strong>. Daarna ging<strong>en</strong> ook <strong>de</strong> Sociaal-Economische Raad (SER)<br />
<strong>en</strong> <strong>de</strong> Sociale Verzekeringsraad zich er mee bemoei<strong>en</strong> in respectievelijk 1957<br />
<strong>en</strong> 1960. Zij adviseer<strong>de</strong>n om <strong>de</strong> ongevall<strong>en</strong>verzekering<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> invaliditeitsverzekering<strong>en</strong><br />
sam<strong>en</strong> te voeg<strong>en</strong> <strong>en</strong> zo het ‘risque professionnel‘ af te schaff<strong>en</strong><br />
t<strong>en</strong> gunste <strong>van</strong> <strong>de</strong> invoering <strong>van</strong> e<strong>en</strong> ‘risque social’. Aldus geschied<strong>de</strong><br />
in het wetsontwerp <strong>van</strong> <strong>de</strong> Wet op <strong>de</strong> Arbeidsongeschiktheidsverzekering<br />
in 1963, dat in 1966 werd aanvaard. 60 Dit leid<strong>de</strong> ertoe dat <strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet<br />
werd afgeschaft in 1967 <strong>en</strong> gelijktijdig werd ver<strong>van</strong>g<strong>en</strong> door <strong>de</strong> Wet op <strong>de</strong><br />
Arbeidsongeschiktheidsverzekering (WAO). Ook betek<strong>en</strong><strong>de</strong> dit het ein<strong>de</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> beperking <strong>van</strong> <strong>de</strong> civielrechtelijke <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
<strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>. Er brak e<strong>en</strong> perio<strong>de</strong> aan waarin<br />
58 Vgl. Wuite 1947, p. 119-120.<br />
59 Hoffmans 1989, p. 78.<br />
60 Vgl. Vinke 1997, p. 13-14.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 43 24-9-2009 15:56:04<br />
43
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
het beroep op <strong>de</strong>ze tot dusver <strong>voor</strong> <strong>de</strong> rechtspraktijk zeer weinig rele<strong>van</strong>t<br />
geblek<strong>en</strong> wetsbepaling 7A:1638x oud-BW gelei<strong>de</strong>lijk fors zou to<strong>en</strong>em<strong>en</strong>. Dit<br />
heeft geleid tot <strong>de</strong> om<strong>van</strong>grijke jurispru<strong>de</strong>ntie <strong>van</strong> het mo<strong>de</strong>rne <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht,<br />
waar in het hierna volg<strong>en</strong><strong>de</strong> hoofdstuk uitvoerig op<br />
zal wor<strong>de</strong>n ingegaan.<br />
3 <strong>De</strong> civielrechtelijke <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse <strong>werkgever</strong><br />
3.1 <strong>De</strong> introductie <strong>van</strong> art. 7A:1638x oud-BW (1907)<br />
To<strong>en</strong> kort na 1901 het ontwerp <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> nieuwe Wet op <strong>de</strong> Arbeidsovere<strong>en</strong>komst<br />
aan <strong>de</strong> or<strong>de</strong> kwam, was in feite <strong>de</strong> ergste kou rondom <strong>de</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong><br />
al uit <strong>de</strong> lucht gehaald door <strong>de</strong> invoering <strong>van</strong> <strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet in<br />
datzelf<strong>de</strong> jaar. Het wekte in <strong>de</strong> parlem<strong>en</strong>taire kring<strong>en</strong> echter ergernis dat<br />
Ne<strong>de</strong>rland op het gebied <strong>van</strong> <strong>de</strong> wettelijke bescherming <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>r was<br />
achtergeblev<strong>en</strong>; in an<strong>de</strong>re Europese lan<strong>de</strong>n, zoals België, Frankrijk <strong>en</strong> Duitsland<br />
was <strong>de</strong> zorgplicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> al verhev<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> wettelijke verplichting<br />
op grond <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst. 61 <strong>De</strong> invoering <strong>van</strong> <strong>de</strong> Wet op<br />
<strong>de</strong> Arbeidsovere<strong>en</strong>komst werd daarom aangegrep<strong>en</strong> als geleg<strong>en</strong>heid om <strong>de</strong><br />
civielrechtelijke <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> dui<strong>de</strong>lijk <strong>en</strong> scherper te<br />
regel<strong>en</strong>. Drucker ontwierp daartoe, naar Duits <strong>voor</strong>beeld, artikel 1638x (oud-)<br />
BW, wat in 1909 <strong>van</strong> kracht werd. 62<br />
Toch werd <strong>de</strong> Wet op <strong>de</strong> Arbeidsovere<strong>en</strong>komst pas na felle <strong>de</strong>batt<strong>en</strong> bereikt. 63<br />
Vooral <strong>de</strong> Twee<strong>de</strong> Kamerle<strong>de</strong>n <strong>De</strong> Savornin Lohman <strong>en</strong> Van <strong>de</strong> Vel<strong>de</strong> war<strong>en</strong><br />
wars <strong>van</strong> overheidsbemoei<strong>en</strong>is in <strong>de</strong> civielrechtelijke relatie tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
<strong>en</strong> <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>r. 64 <strong>De</strong> meer<strong>de</strong>rheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> Twee<strong>de</strong> Kamer was echter<br />
resoluut <strong>van</strong> m<strong>en</strong>ing dat <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>r als <strong>de</strong> economisch zwakkere t<strong>en</strong> opzichte<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> niet in staat was om zon<strong>de</strong>r bescherm<strong>en</strong><strong>de</strong> wetgeving faire<br />
contracts<strong>voor</strong>waar<strong>de</strong>n te beding<strong>en</strong>. 65 <strong>De</strong> heftige discussies betroff<strong>en</strong> <strong>voor</strong>namelijk<br />
het <strong>voor</strong>gestel<strong>de</strong> art. 1638x (oud-)BW, e<strong>en</strong> belangrijk bestand<strong>de</strong>el <strong>van</strong><br />
61 Zo wreef Drucker <strong>de</strong> Twee<strong>de</strong> Kamer on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> neus dat het <strong>voor</strong>gestel<strong>de</strong> artikel 7A:1638x<br />
oud-BW reeds ‘internationaal geme<strong>en</strong> goed, geme<strong>en</strong> goed <strong>van</strong> <strong>de</strong> geheele beschaaf<strong>de</strong><br />
wereld’ was, vgl. Bles 1909, p. 298. Zie bij<strong>voor</strong>beeld <strong>de</strong> Belgische versie, art. 11 Loi sur le<br />
contrat <strong>de</strong> travail <strong>van</strong> 10 maart 1900: <strong>De</strong> veiller, avec la dilig<strong>en</strong>ce d’un bon père <strong>de</strong> famille<br />
et malgré toute conv<strong>en</strong>tion contraire, à ce que le travail s’ accomplisse dans <strong>de</strong>s conditions<br />
conv<strong>en</strong>ables au point <strong>de</strong> vue <strong>de</strong> la sécurité et <strong>de</strong> la santé <strong>de</strong> l’ouvrier, etc. D’observir et <strong>de</strong><br />
faire observer les bonnes moeurs et les conv<strong>en</strong>ances p<strong>en</strong>dant l’exécution du contrat.<br />
62 Staatsblad 1907, 193. Staatsblad 1908, 324 betreft het inwerkingtredingbesluit.<br />
63 Vgl. Bles 1909, p. 298-325.<br />
64 Vgl. Bles 1909, resp. p. 296-297, 305-306, 298 <strong>en</strong> 312.<br />
65 Kort sam<strong>en</strong>gevat door Bles 1908, p. 4-8.<br />
44<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 44 24-9-2009 15:56:04
2 Het historisch perspectief: <strong>van</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet naar WIA<br />
<strong>de</strong> Wet op <strong>de</strong> Arbeidsovere<strong>en</strong>komst. Zo werd door verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> Kamerle<strong>de</strong>n<br />
aangevoerd dat er in het geheel ge<strong>en</strong> noodzaak was <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijk artikel,<br />
naast <strong>de</strong> Veiligheidswet, <strong>de</strong> rec<strong>en</strong>te Ongevall<strong>en</strong>wet <strong>en</strong> <strong>de</strong> artikel<strong>en</strong> 1375 <strong>en</strong> het<br />
nieuwe 1638z (het goed <strong>werkgever</strong>schap-artikel) BW, waarop <strong>de</strong> civielrechtelijke<br />
<strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> gebaseerd kon wor<strong>de</strong>n. 66 Wat kon<br />
art. 1638x (oud-)BW hier aan toevoeg<strong>en</strong>?<br />
Ter ver<strong>de</strong>diging <strong>van</strong> zijn wets<strong>voor</strong>stel wees Drucker tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> parlem<strong>en</strong>taire<br />
beraadslaging<strong>en</strong> in <strong>de</strong> Twee<strong>de</strong> Kamer <strong>van</strong> 22 mei 1906 met nadruk op het<br />
feit, dat <strong>de</strong> rechtspraak tot dan ge<strong>en</strong> civielrechtelijke <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> aan art. 1375 (oud-)BW had ontle<strong>en</strong>d. Hij refereer<strong>de</strong> daarbij naar<br />
<strong>de</strong> eer<strong>de</strong>r g<strong>en</strong>oem<strong>de</strong> uitspraak <strong>van</strong> het Amsterdamse Gerechtshof, waarin <strong>de</strong><br />
rechter besliste dat “<strong>de</strong> e<strong>en</strong>ige praestatie, waartoe <strong>de</strong> huur<strong>de</strong>r <strong>van</strong> di<strong>en</strong>st<strong>en</strong><br />
gehou<strong>de</strong>n is, bestaat in <strong>de</strong> uitbetaling <strong>van</strong> het overe<strong>en</strong>gekom<strong>en</strong> loon”. 67 Zijn<br />
me<strong>de</strong>parlem<strong>en</strong>tariër Van Raalte 68 b<strong>en</strong>adrukte <strong>de</strong> bre<strong>de</strong> werkingssfeer <strong>van</strong><br />
art. 1638x BW, welke veel groter zou zijn dan die <strong>van</strong> <strong>de</strong> Veiligheidswet <strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet. Het arbeidsovere<strong>en</strong>komst<strong>en</strong>recht zou zijn werkingssfeer<br />
uitstrekk<strong>en</strong> tot álle arbeid in private di<strong>en</strong>stbetrekking <strong>en</strong> ook tot die omstandighe<strong>de</strong>n,<br />
waarin <strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet ge<strong>en</strong> invloed had op <strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>, namelijk:<br />
– scha<strong>de</strong> aan <strong>de</strong> goe<strong>de</strong>r<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer;<br />
– bij ongevall<strong>en</strong> veroorzaakt door e<strong>en</strong> misdrijf <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>;<br />
– t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> hogerbetaal<strong>de</strong> werknemers 69 (<strong>de</strong> rechter was t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijke werknemer wel verplicht om bij het bepal<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
scha<strong>de</strong>vergoeding rek<strong>en</strong>ing te hou<strong>de</strong>n met <strong>de</strong> uitkering die aan <strong>de</strong> werknemer<br />
op grond <strong>van</strong> <strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet toekwam; dit was niet bepaald t<strong>en</strong><br />
aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> overige werknemers c.q. arbei<strong>de</strong>rs).<br />
Hieraan was nog e<strong>en</strong> vier<strong>de</strong> categorie toe te voeg<strong>en</strong> die zeker rele<strong>van</strong>t is,<br />
hoewel zij niet door Van Raalte met zoveel woor<strong>de</strong>n werd g<strong>en</strong>oemd: <strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>werkgever</strong>s <strong>van</strong> niet-verzekeringsplichtige bedrijv<strong>en</strong>.<br />
Ook Van <strong>de</strong>r Zwaag maakte korte mett<strong>en</strong> met het verweer dat art. 1638x (oud-)<br />
BW ‘overbodig’ zou zijn <strong>en</strong> slechts tot het faillissem<strong>en</strong>t <strong>van</strong> vele kleine <strong>werkgever</strong>s<br />
zou lei<strong>de</strong>n:<br />
66 Nog jar<strong>en</strong> later is door tal <strong>van</strong> schrijvers betwijfeld of art. 7A:1638x oud-BW naast art.<br />
7A:1638z oud-BW überhaupt nodig was, vgl. Engelhard <strong>en</strong> Verhey<strong>de</strong>n 1934, p. 198; Mol<strong>en</strong>aar<br />
1957, p. 99 <strong>en</strong> Van <strong>de</strong>r Grint<strong>en</strong> 1966, p. 141.<br />
67 WvhR 1887, nr. 5546.<br />
68 Bles 1909, p. 302-303.<br />
69 Aan<strong>van</strong>kelijk lag <strong>de</strong> gr<strong>en</strong>s daar<strong>voor</strong> op e<strong>en</strong> loon <strong>van</strong> vier gul<strong>de</strong>n per dag; in 1921 werd dit<br />
opgetrokk<strong>en</strong> tot acht gul<strong>de</strong>n; in 1957 stond het bedrag op neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong> gul<strong>de</strong>n per dag, <strong>en</strong>z.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 45 24-9-2009 15:56:04<br />
45
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
46<br />
“Die re<strong>de</strong>neering komt hierop neer. Wanneer wij <strong>voor</strong>schrijv<strong>en</strong>, dat alle <strong>de</strong>nkbare<br />
maatregel<strong>en</strong>, om <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>rs <strong>de</strong> noodige veiligheid <strong>en</strong> waarborg<strong>en</strong> <strong>voor</strong><br />
hun gezondheid te bezorg<strong>en</strong>, wor<strong>de</strong>n g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>, mak<strong>en</strong> wij misschi<strong>en</strong> e<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel<br />
bedrijf onmogelijk. Maar er mag ook wel e<strong>en</strong>s gevraagd wor<strong>de</strong>n, wat zal er<br />
gebeur<strong>en</strong> als die maatregel<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n nagelat<strong>en</strong>? Dan hou<strong>de</strong>n wij die bedrijv<strong>en</strong>,<br />
maar t<strong>en</strong> koste <strong>van</strong> wie? Als die bedrijv<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n gedrev<strong>en</strong> on<strong>de</strong>r<br />
alle mogelijke <strong>voor</strong>waar<strong>de</strong>n <strong>voor</strong> <strong>de</strong> veiligheid <strong>en</strong> gezondheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>rs,<br />
dan loop<strong>en</strong> zij, volg<strong>en</strong>s <strong>de</strong> heer<strong>en</strong> Lohman c.s., het risico <strong>van</strong> met verlies te<br />
moet<strong>en</strong> werk<strong>en</strong> <strong>en</strong> heeft m<strong>en</strong> <strong>de</strong> kans dat die bedrijv<strong>en</strong> verdwijn<strong>en</strong>. Maar in het<br />
omgekeer<strong>de</strong> geval, als die bedrijv<strong>en</strong> maar mog<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n geëxploiteerd zon<strong>de</strong>r<br />
dat alle mogelijke <strong>voor</strong>zorgsmaatregel<strong>en</strong> t<strong>en</strong> bate <strong>de</strong>r arbei<strong>de</strong>rs zijn g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>,<br />
wordt het risico op <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>rs gelegd <strong>en</strong> waagt m<strong>en</strong> hun gezondheid <strong>en</strong> lev<strong>en</strong><br />
eraan.” 70<br />
<strong>De</strong> Savornin Lohman bracht daar teg<strong>en</strong> in dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> niet uit art. 1638x<br />
(oud-)BW kon aflei<strong>de</strong>n welke maatregel<strong>en</strong> hij moest treff<strong>en</strong> om te voldo<strong>en</strong> aan<br />
<strong>de</strong> eis<strong>en</strong> tot beveiliging <strong>en</strong> inrichting <strong>van</strong> <strong>de</strong> werklokal<strong>en</strong>. 71 Zijn bondg<strong>en</strong>oot<br />
Van <strong>de</strong> Vel<strong>de</strong> betoog<strong>de</strong>:<br />
“… hier wor<strong>de</strong>n in e<strong>en</strong> soort veiligheidswet eisch<strong>en</strong> gesteld ins Blaue hinein<br />
<strong>voor</strong> ’t heel land <strong>en</strong> <strong>voor</strong> alle bedrijf, <strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> – ook <strong>de</strong> bestgezin<strong>de</strong> – zal<br />
<strong>voor</strong>af onmogelijk kunn<strong>en</strong> wet<strong>en</strong> aan welke eisch<strong>en</strong> hij heeft te voldo<strong>en</strong>, maar<br />
af moet<strong>en</strong> wacht<strong>en</strong> of soms ook e<strong>en</strong> actie kracht<strong>en</strong>s dit artikel teg<strong>en</strong> hem wordt<br />
ingesteld <strong>en</strong> dan zal <strong>de</strong> rechter uitmak<strong>en</strong> aan welke eisch<strong>en</strong> hij had behoor<strong>en</strong> te<br />
voldo<strong>en</strong> om vrij uit te gaan. Dit nu gaat niet aan.” 72<br />
Dit (nog steeds actuele) argum<strong>en</strong>t leid<strong>de</strong> tot e<strong>en</strong> verhitte discussie over het<br />
antwoord op <strong>de</strong> vraag, hoever <strong>de</strong> zorgplicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> ‘re<strong>de</strong>lijkerwijze’<br />
moest reik<strong>en</strong>. <strong>De</strong> algem<strong>en</strong>e (maar niet onweersprok<strong>en</strong>) cons<strong>en</strong>sus was dat<br />
het goed huisva<strong>de</strong>rschap <strong>de</strong> norm moest zijn; het moest niet zo gek wor<strong>de</strong>n<br />
dat <strong>de</strong> zorgplicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse <strong>werkgever</strong> zich ook uitstrekte tot alle<br />
mogelijke maatregel<strong>en</strong> of zelfs tot buit<strong>en</strong>landse veiligheidsmaatregel<strong>en</strong> of<br />
productietechniek<strong>en</strong>. 73 Hierop wees <strong>De</strong> Savornin Lohman echter op het feit<br />
dat e<strong>en</strong> beperking <strong>van</strong> <strong>de</strong> zorgvuldigheidsnorm<strong>en</strong> tot die <strong>van</strong> e<strong>en</strong> ‘goed huisva<strong>de</strong>r’<br />
niet uit <strong>de</strong> bewoording<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> wettekst volg<strong>de</strong>. Integ<strong>en</strong><strong>de</strong>el, uit <strong>de</strong><br />
frasering <strong>van</strong> het <strong>voor</strong>gestel<strong>de</strong> art. 1638x (oud-)BW volg<strong>de</strong> zijn inzi<strong>en</strong>s dui<strong>de</strong>lijk,<br />
dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> álles moest do<strong>en</strong>, wat niet door <strong>de</strong> aard <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeid<br />
70 Bles 1909, p. 312-313.<br />
71 Bles 1909, p. 296-297.<br />
72 Bles 1909, p. 298.<br />
73 Bles 1909, p. 299. <strong>De</strong> jurispru<strong>de</strong>ntie heeft het ‘re<strong>de</strong>lijkheidscriterium’ inmid<strong>de</strong>ls wél zo ver<br />
uitgelegd, zoals met name <strong>de</strong> asbestindustrie heeft on<strong>de</strong>rvon<strong>de</strong>n.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 46 24-9-2009 15:56:04
2 Het historisch perspectief: <strong>van</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet naar WIA<br />
verbo<strong>de</strong>n werd. 74 Om e<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijke ongew<strong>en</strong>ste uitleg te <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong> stel<strong>de</strong><br />
Van Wijnberg<strong>en</strong> het naar hem g<strong>en</strong>oem<strong>de</strong> am<strong>en</strong><strong>de</strong>m<strong>en</strong>t <strong>voor</strong> om <strong>de</strong> woor<strong>de</strong>n<br />
‘als <strong>de</strong> aard <strong>van</strong> <strong>de</strong>n arbeid toelaat’ te ver<strong>van</strong>g<strong>en</strong> door ‘als re<strong>de</strong>lijkerwijze in<br />
verband met <strong>de</strong>n aard <strong>van</strong> <strong>de</strong>n arbeid gevor<strong>de</strong>rd kan wor<strong>de</strong>n’. 75<br />
Hoewel dit am<strong>en</strong><strong>de</strong>m<strong>en</strong>t werd aang<strong>en</strong>om<strong>en</strong>, bleef Van <strong>de</strong>r Zwaag zich teg<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijke <strong>en</strong>ge interpretatie <strong>van</strong> het ‘re<strong>de</strong>lijkheidsbegrip’ verzett<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
was daarmee zijn tijd vér <strong>voor</strong>uit:<br />
“En wat <strong>de</strong> <strong>voor</strong>zitter <strong>van</strong> <strong>de</strong> Commissie <strong>van</strong> Rapporteurs [Drucker, YW] ver<strong>de</strong>r<br />
aanvoer<strong>de</strong>, versterkt mij in mijn me<strong>en</strong>ing over dit am<strong>en</strong><strong>de</strong>m<strong>en</strong>t. Hij sprak<br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> veiligheidsmaatregel, ev<strong>en</strong>tueel in het buit<strong>en</strong>land uitgevon<strong>de</strong>n, maar<br />
hier om <strong>de</strong> kost<strong>en</strong> bezwaarlijk toe te pass<strong>en</strong>. Welnu, ik wil juist hebb<strong>en</strong> dat<br />
zoo’n maatregel, in weerwil <strong>van</strong> <strong>de</strong> kost<strong>en</strong>, toegepast zal wor<strong>de</strong>n <strong>en</strong> dit zal<br />
volg<strong>en</strong>s het Regeeringsartikel, zooals het nu luidt, moet<strong>en</strong> gebeur<strong>en</strong>. Volg<strong>en</strong>s<br />
het Regeeringsartikel zal, als e<strong>en</strong> in het buit<strong>en</strong>land uitgevon<strong>de</strong>n <strong>en</strong> practisch<br />
<strong>de</strong>ug<strong>de</strong>lijk bevon<strong>de</strong>n veiligheidsmaatregel niet toegepast wordt, ofschoon <strong>de</strong><br />
aard <strong>van</strong> het bedrijf het toeliet, <strong>de</strong> rechter moet<strong>en</strong> zegg<strong>en</strong>: je hebt het mogelijke<br />
verzuimd <strong>en</strong> <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>r moet scha<strong>de</strong>loosstelling krijg<strong>en</strong>. Dat – ik herhaal het,<br />
w<strong>en</strong>sch ik juist.” 76<br />
Ook werd er heftig ge<strong>de</strong>batteerd over <strong>de</strong> relatie tuss<strong>en</strong> het <strong>voor</strong>gestel<strong>de</strong> art.<br />
1638x (oud-)BW <strong>en</strong> art. 87 Ongevall<strong>en</strong>wet (betreff<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong> civielrechtelijke<br />
immuniteit <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>). In navolging <strong>van</strong> Van Raalte werd beslot<strong>en</strong> dat<br />
<strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet (behou<strong>de</strong>ns <strong>en</strong>kele in die wet g<strong>en</strong>oem<strong>de</strong> uitzon<strong>de</strong>ring<strong>en</strong>)<br />
zou ‘primeer<strong>en</strong>’, t<strong>en</strong>zij sprake zou zijn <strong>van</strong> e<strong>en</strong> onherroepelijke strafrechtelijke<br />
veroor<strong>de</strong>ling <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>. <strong>De</strong>ze suggestie werd gecodificeerd in <strong>de</strong><br />
Ongevall<strong>en</strong>wet 1921. 77<br />
Het laatste punt <strong>van</strong> int<strong>en</strong>sieve parlem<strong>en</strong>taire discussie aangaan<strong>de</strong> art. 1638x<br />
(oud-)BW – ditmaal in <strong>de</strong> Eerste Kamer – betrof het vraagstuk <strong>van</strong> <strong>de</strong> grove<br />
schuld in relatie tot <strong>de</strong> om<strong>van</strong>g <strong>van</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong>vergoedingsplicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>.<br />
78 Tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> bespreking<strong>en</strong> in <strong>de</strong> Twee<strong>de</strong> Kamer was dit on<strong>de</strong>rwerp nauwelijks<br />
aangeroerd. <strong>De</strong> le<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong> Eerste Kamer maakt<strong>en</strong> echter ernstig<br />
bezwaar teg<strong>en</strong> <strong>de</strong> zinsne<strong>de</strong> dat e<strong>en</strong> <strong>werkgever</strong> weg<strong>en</strong>s het niet nakom<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> in het eerste lid opgeleg<strong>de</strong> verplichting tot scha<strong>de</strong>vergoeding verplicht zou<br />
zijn, t<strong>en</strong>zij die scha<strong>de</strong> “in belangrijke mate me<strong>de</strong> aan grove schuld <strong>van</strong> <strong>de</strong>n<br />
74 Bles 1909, p. 306.<br />
75 Bles 1909, p. 310-311 <strong>en</strong> 313-314.<br />
76 Bles 1909, p. 315.<br />
77 Bles 1909, p. 303-317.<br />
78 TK Han<strong>de</strong>ling<strong>en</strong> 1905-1906, p. 1855.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 47 24-9-2009 15:56:04<br />
47
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
arbei<strong>de</strong>r is te wijt<strong>en</strong>.” Zij me<strong>en</strong><strong>de</strong>n dat uit <strong>de</strong> <strong>voor</strong>gestel<strong>de</strong> wetstekst slechts<br />
e<strong>en</strong> bezwaarlijk ‘alles of niets’ t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> kon wor<strong>de</strong>n afgeleid – was dit <strong>de</strong> bedoeling <strong>van</strong> <strong>de</strong> regering?<br />
Hierop antwoord<strong>de</strong> <strong>de</strong> regering geruststell<strong>en</strong>d dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> in het geheel<br />
niet tot <strong>en</strong>ige scha<strong>de</strong>vergoeding gehou<strong>de</strong>n was, t<strong>en</strong>zij hij het eerste lid <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> bepaling overtre<strong>de</strong>n had – met an<strong>de</strong>re woor<strong>de</strong>n, dat hem het verwijt t<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong>el viel dat hij <strong>de</strong> inrichting <strong>van</strong> zijn lokal<strong>en</strong>, werktuig<strong>en</strong> <strong>en</strong> gereedschapp<strong>en</strong><br />
niet zodanig had ingericht als re<strong>de</strong>lijkerwijze in verband met <strong>de</strong> aard<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeid <strong>van</strong> hem mocht wor<strong>de</strong>n gevor<strong>de</strong>rd. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> wees zij op het<br />
ervaringsfeit dat “<strong>van</strong> niemand, allerminst <strong>van</strong> <strong>de</strong>n arbei<strong>de</strong>r bij <strong>de</strong> dagelijksche<br />
verrichting <strong>van</strong> zijn<strong>en</strong> arbeid, e<strong>en</strong>e <strong>voor</strong>tdur<strong>en</strong><strong>de</strong>, nimmer fal<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
waakzaamheid re<strong>de</strong>lijkerwijze kan wor<strong>de</strong>n gevergd <strong>en</strong> omdat dagelijksche<br />
omgang zelfs met gevaarlijke werktuig<strong>en</strong> onvermij<strong>de</strong>lijk <strong>en</strong> <strong>van</strong> nature e<strong>en</strong>e<br />
zekere mate <strong>van</strong> zorgeloosheid, <strong>van</strong> schuld, doet ontstaan.” 79 Het was daarom<br />
billijk dat <strong>de</strong> rechter <strong>de</strong> verplichting <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> tot het betal<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
scha<strong>de</strong>vergoeding slechts bij e<strong>en</strong> ernstige mate <strong>van</strong> schuld aan <strong>de</strong> zij<strong>de</strong> <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>r mocht opheff<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> proportionele scha<strong>de</strong>vergoeding naar rato <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong><br />
moest in <strong>de</strong> verhouding tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>r afgewez<strong>en</strong><br />
wor<strong>de</strong>n, want:<br />
48<br />
“ (…) werd <strong>de</strong> verplichting tot scha<strong>de</strong>vergoeding <strong>de</strong>s <strong>werkgever</strong>s dus opgehev<strong>en</strong><br />
door het bewijs <strong>van</strong> ie<strong>de</strong>re schuld aan <strong>de</strong> zij<strong>de</strong> <strong>de</strong>s arbei<strong>de</strong>rs, dan zou<br />
die verplichting feitelijk nimmer e<strong>en</strong>ige uitwerking kunn<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>. Door haar<br />
uit te sluit<strong>en</strong> on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> omstandighe<strong>de</strong>n als in het artikel <strong>voor</strong>gesteld, wordt<br />
zoover gegaan als met e<strong>en</strong>e billijke regeling <strong>de</strong>r we<strong>de</strong>rzijdsche verplichting<strong>en</strong> is<br />
overe<strong>en</strong> te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>. (…) [Dat] zulks strookt met <strong>de</strong> billijke eisch<strong>en</strong> <strong>de</strong>r practijk,<br />
schijnt (…) <strong>voor</strong> re<strong>de</strong>lijke betwisting niet vatbaar”. 80<br />
T<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong>sver<strong>de</strong>ling wees <strong>de</strong> regering e<strong>en</strong> ‘alles<br />
of niets’-interpretatie <strong>van</strong> <strong>de</strong> hand:<br />
“Het twee<strong>de</strong> lid toch bepaalt wel, wanneer <strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>de</strong>s <strong>werkgever</strong>s<br />
tot niets zal zijn teruggebracht, doch daaruit volgt ge<strong>en</strong>szins, dat in an<strong>de</strong>re<br />
gevall<strong>en</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> algeheel moet wor<strong>de</strong>n vergoed. Daaromtr<strong>en</strong>t bepaalt het<br />
artikel niets, zoodat <strong>de</strong> algeme<strong>en</strong>e rechtsbeginsel<strong>en</strong> hier <strong>van</strong> toepassing zull<strong>en</strong><br />
zijn. Wanneer m<strong>en</strong> nu nagaat, hoe thans vrij algeme<strong>en</strong> wordt aang<strong>en</strong>om<strong>en</strong>, dat<br />
<strong>de</strong> eig<strong>en</strong> schuld <strong>de</strong>s b<strong>en</strong>a<strong>de</strong>el<strong>de</strong>n in aanmerking moet wor<strong>de</strong>n g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> bij <strong>de</strong><br />
79 Bles 1909, p. 320.<br />
80 Bles 1909, p. 320-321.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 48 24-9-2009 15:56:04
2 Het historisch perspectief: <strong>van</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet naar WIA<br />
vaststelling <strong>van</strong> het bedrag <strong>de</strong>r verschuldig<strong>de</strong> scha<strong>de</strong>vergoeding, dan ziet m<strong>en</strong>,<br />
dat het artikel in werkelijkheid niet geacht kan wor<strong>de</strong>n e<strong>en</strong>e toepassing te zijn<br />
<strong>van</strong> het ‘alles of niets’“. 81<br />
E<strong>en</strong> eeuw later kan echter wor<strong>de</strong>n geconstateerd dat <strong>de</strong> jurispru<strong>de</strong>ntie wel<br />
<strong>de</strong>gelijk ‘alles of niets’ als uitgangspunt hanteert – <strong>en</strong> toch blijft <strong>de</strong> kwestie<br />
actueel, bij<strong>voor</strong>beeld ter zake <strong>van</strong> zowel door blootstelling aan asbest op het<br />
werk als door (in <strong>de</strong> privésfeer) rok<strong>en</strong> veroorzaakte longkanker. Zo is in het<br />
arrest Nefalit/Karamus <strong>de</strong> proportionele <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
wel <strong>de</strong>gelijk doorgedrong<strong>en</strong>. 82<br />
<strong>De</strong> Eerste Kamer accepteer<strong>de</strong> <strong>de</strong> bov<strong>en</strong>g<strong>en</strong>oem<strong>de</strong> verklaring <strong>van</strong> <strong>de</strong> regering<br />
<strong>en</strong> zo kwam art. 1638x (oud-)BW ein<strong>de</strong>lijk tot stand in 1907. 83<br />
Het is interessant om te zi<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> aanloop <strong>van</strong> art. 1638x bestaat uit twee<br />
belangrijke compromiss<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>s <strong>en</strong> <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>rs. Eén compromis<br />
betrof <strong>de</strong> ‘pacificatie’ <strong>van</strong> <strong>de</strong> onrustige verhouding<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> <strong>werkgever</strong>s<br />
<strong>en</strong> arbei<strong>de</strong>rs, waarbij <strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>s bevrijd<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
civielrechtelijke <strong>aansprakelijkheid</strong>. Daar teg<strong>en</strong>over stond wel dat <strong>werkgever</strong>s<br />
<strong>voor</strong>taan e<strong>en</strong> zware tol in <strong>de</strong> vorm <strong>van</strong> e<strong>en</strong> verplichte verzekeringspremie<br />
moest<strong>en</strong> betal<strong>en</strong>. Het an<strong>de</strong>re compromis, wat ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s in <strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet<br />
was neergelegd, ontnam <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>rs <strong>voor</strong>taan het recht om <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>s<br />
<strong>voor</strong> <strong>de</strong> rechter te dag<strong>en</strong> <strong>voor</strong> ie<strong>de</strong>r arbeidsongeval; maar daar teg<strong>en</strong>over stond<br />
dat zij toch verzekerd war<strong>en</strong> <strong>van</strong> financiële op<strong>van</strong>g. Als basis <strong>voor</strong> dit alles<br />
werd e<strong>en</strong> expliciete, wettelijke civielrechtelijke grondslag <strong>voor</strong> <strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> aanvaard; maar alle<strong>en</strong> <strong>voor</strong><br />
zover <strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet niet <strong>van</strong> toepassing was – <strong>en</strong> die was vrijwel altijd<br />
<strong>van</strong> toepassing.<br />
Het zal dan ook weinig verbazing wekk<strong>en</strong> dat, ondanks <strong>de</strong> veelbesprok<strong>en</strong><br />
start, art. 7A:1638x oud-BW gedur<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong> eerste zestig jaar <strong>van</strong> zijn bestaan<br />
e<strong>en</strong> soort ‘verborg<strong>en</strong> lev<strong>en</strong>’ heeft geleid, juist doordat <strong>de</strong> civielrechtelijke<br />
<strong>aansprakelijkheid</strong> in zo vergaan<strong>de</strong> mate was uitgeschakeld door <strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet.<br />
84 Meestal wer<strong>de</strong>n <strong>de</strong> vermog<strong>en</strong>srechtelijke gevolg<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong><br />
afge<strong>de</strong>kt door <strong>de</strong> sociale verzekering (Ongevall<strong>en</strong>wet), waar<strong>voor</strong> <strong>de</strong><br />
81 Bles 1909, p. 321.<br />
82 Vgl. HR 17 februari 2006, JA 2006/94, LJN AU6927 (Van Swaay/Heesbe<strong>en</strong>) <strong>en</strong> HR 31 maart<br />
2006, JA 2006/81, LJN AU6092 (Nefalit/Erv<strong>en</strong> Karamus).<br />
83 Stb. 1907, 193. Stb. 1908, 324 betreft het inwerkingtredingbesluit.<br />
84 Dit werd niet an<strong>de</strong>rs in <strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet 1921 (zie art. 93). E<strong>en</strong> opmerkelijk consequ<strong>en</strong>tie<br />
hier<strong>van</strong> – zeker bezi<strong>en</strong> <strong>van</strong>uit e<strong>en</strong> he<strong>de</strong>ndaags perspectief – is dat <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse Jurispru<strong>de</strong>ntie<br />
over e<strong>en</strong> perio<strong>de</strong> <strong>van</strong> zestig jaar nauwelijks melding maakt <strong>van</strong> 1638x-gevall<strong>en</strong>.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 49 24-9-2009 15:56:04<br />
49
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
<strong>werkgever</strong> e<strong>en</strong> premie afdroeg; t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> zijn <strong>aansprakelijkheid</strong> was<br />
daarmee <strong>voor</strong> hem <strong>de</strong> kous af. Zodo<strong>en</strong><strong>de</strong> is <strong>de</strong> jurispru<strong>de</strong>ntie met betrekking<br />
tot art. 7A:1638x oud-BW <strong>de</strong> eerste zestig jaar <strong>van</strong> zeer beperkte <strong>en</strong> weinig<br />
ophefmak<strong>en</strong><strong>de</strong> om<strong>van</strong>g geblev<strong>en</strong>.<br />
Wat <strong>de</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> betreft: al in 1911 wer<strong>de</strong>n arts<strong>en</strong> ex art. 82 Arbeidswet<br />
verplicht om aangifte te do<strong>en</strong> <strong>van</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>, dat wil zegg<strong>en</strong> ziekt<strong>en</strong> ontstaan<br />
door <strong>de</strong> arbeid. Civielrechtelijk was dit echter nauwelijks <strong>van</strong> betek<strong>en</strong>is.<br />
“<strong>De</strong> zgn. beroepsziekt<strong>en</strong> zijn e<strong>en</strong> risico <strong>voor</strong> het bedrijf dat ge<strong>en</strong> grond geeft<br />
tot e<strong>en</strong> burgerlijke vor<strong>de</strong>ring tot scha<strong>de</strong>vergoeding <strong>van</strong> <strong>de</strong>n arbei<strong>de</strong>r teg<strong>en</strong>over<br />
<strong>de</strong>n on<strong>de</strong>rnemer.”, me<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong> Kantonrechter te Amsterdam in 1922. 85 Nadat<br />
echter in 1928 ook beroepsziekt<strong>en</strong> on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> werking <strong>van</strong> <strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet<br />
war<strong>en</strong> gebracht, keer<strong>de</strong> het tij. In 1935 kwam <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> rechterlijke instantie<br />
tot het inzicht dat on<strong>de</strong>r gevaar <strong>voor</strong> ‘lijf’ ook di<strong>en</strong><strong>de</strong> te wor<strong>de</strong>n begrep<strong>en</strong><br />
het gevaar <strong>van</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> die door goed toegepaste technische mid<strong>de</strong>l<strong>en</strong><br />
kon<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong>, zoals stoflong. 86 <strong>De</strong>ze uitspraak kreeg algem<strong>en</strong>e<br />
navolging.<br />
3.2 Van 7A:1638x oud-BW naar 7:658 NBW<br />
<strong>De</strong> overheveling <strong>van</strong> titel 7A (<strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst) <strong>van</strong> het ou<strong>de</strong> Burgerlijk<br />
Wetboek naar titel 7.10 <strong>van</strong> het Nieuw Burgerlijk Wetboek in 1 april 1997 had<br />
e<strong>en</strong> mooi mom<strong>en</strong>t kunn<strong>en</strong> zijn om stil te staan bij <strong>de</strong> vraag of Ne<strong>de</strong>rland met<br />
<strong>de</strong> in <strong>de</strong> <strong>voor</strong>gaan<strong>de</strong> paragraf<strong>en</strong> g<strong>en</strong>oem<strong>de</strong> civielrechtelijke <strong>en</strong> sociaalzekerheidsrechtelijke<br />
ontwikkeling<strong>en</strong> op <strong>de</strong> goe<strong>de</strong> weg was. Moest met <strong>de</strong> invoering<br />
<strong>van</strong> art. 7:658 BW e<strong>en</strong> <strong>de</strong>finitieve stap wor<strong>de</strong>n gezet naar e<strong>en</strong> volledige<br />
risico<strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> of behoor<strong>de</strong> di<strong>en</strong>s civielrechtelijke<br />
verantwoor<strong>de</strong>lijkheid juist meer te wor<strong>de</strong>n beperkt? 87<br />
Helaas is dit <strong>de</strong>bat bij geleg<strong>en</strong>heid <strong>van</strong> <strong>de</strong> Vaststellingswet niet gevoerd.<br />
Wijziging<strong>en</strong> <strong>van</strong> politieke aard wer<strong>de</strong>n bewust buit<strong>en</strong> <strong>de</strong> revisie <strong>van</strong> titel<br />
7.10 gehou<strong>de</strong>n om te <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> parlem<strong>en</strong>taire behan<strong>de</strong>ling daar<strong>van</strong><br />
ongew<strong>en</strong>ste vertraging zou on<strong>de</strong>rvin<strong>de</strong>n. 88 Om <strong>de</strong>ze re<strong>de</strong>n had <strong>de</strong> wetgever<br />
85 Ktr. Amsterdam, 27 november 1922, NJ 1923, 169 (Glasberg<strong>en</strong>/Knott<strong>en</strong>belt); zie <strong>voor</strong>ts Geers<br />
1988, p. 59.<br />
86 Ktr. Amsterdam 29 maart 1935, NJ 1935, 1293 (Valies/Simplex); Mol<strong>en</strong>aar 1957, p. 100.<br />
87 Het wetsontwerp <strong>van</strong> art. 7:658 BW is oorspronkelijk gebaseerd op het <strong>voor</strong>ontwerp <strong>van</strong><br />
Lev<strong>en</strong>bach zoals dat in <strong>de</strong> eindredactie <strong>van</strong> <strong>De</strong> Jong is gepubliceerd in 1972. Hierin droeg het<br />
‘nieuwe’ art. 7A:1638x oud-BW <strong>de</strong> <strong>voor</strong>lopige nummering 7.20.4.2. Vervolg<strong>en</strong>s heeft <strong>de</strong> SER<br />
zich over het <strong>voor</strong>ontwerp gebog<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> advies uitgebracht, waarin art. 7A:1638x oud-BW<br />
is vernummerd tot 7:652 BW. Pas bij <strong>de</strong> <strong>de</strong>finitieve vaststelling is aan art. 7A:1638x oud-BW<br />
<strong>de</strong> nummering 7:658 BW toebe<strong>de</strong>eld.<br />
88 TK 1994-1995, 23 438, nr. 5, p. 2.<br />
50<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 50 24-9-2009 15:56:04
2 Het historisch perspectief: <strong>van</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet naar WIA<br />
<strong>de</strong>stijds ge<strong>en</strong> ambitie om veel ver<strong>de</strong>r te gaan dan e<strong>en</strong> marginale technischjuridische<br />
herzi<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> <strong>de</strong> bestaan<strong>de</strong> regeling, opgeluisterd met wat taalkundige<br />
franje. 89<br />
<strong>De</strong> technische herzi<strong>en</strong>ing heeft betrekking op drie aspect<strong>en</strong>, namelijk het<br />
in- <strong>en</strong> aanpass<strong>en</strong> <strong>van</strong> titel 7A aan het Nieuw Burgerlijk Wetboek qua materiële<br />
inhoud <strong>en</strong> formulering, het schrapp<strong>en</strong> <strong>van</strong> verou<strong>de</strong>r<strong>de</strong> bepaling<strong>en</strong> <strong>en</strong> het strev<strong>en</strong><br />
om <strong>de</strong> tekst doorzichtiger <strong>en</strong> beter leesbaar te mak<strong>en</strong> door meer beknopte<br />
formulering<strong>en</strong> <strong>en</strong> hel<strong>de</strong>r <strong>en</strong> consist<strong>en</strong>t woordgebruik. 90 T<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
juridische herzi<strong>en</strong>ing heeft <strong>de</strong> wetgever zich behou<strong>de</strong>nd opgesteld door het<br />
bestaan<strong>de</strong> recht overweg<strong>en</strong>d te handhav<strong>en</strong>. Ik zal <strong>de</strong> belangrijkste wijziging<strong>en</strong><br />
hieron<strong>de</strong>r kort <strong>de</strong> revue lat<strong>en</strong> passer<strong>en</strong>.<br />
In het eerste lid <strong>van</strong> art. 7:658 BW zijn <strong>de</strong> ou<strong>de</strong> frases ‘regeling<strong>en</strong>’, ‘gevaar<br />
<strong>voor</strong> lijf, eerbaarheid <strong>en</strong> goed’ <strong>en</strong> ‘als re<strong>de</strong>lijkerwijze in verband met <strong>de</strong>n aard<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong>n arbeid gevor<strong>de</strong>rd kan wor<strong>de</strong>n’ aangepast tot respectievelijk ‘maatregel<strong>en</strong>’,<br />
‘om te <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> werknemer in <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> zijn werkzaamhe<strong>de</strong>n<br />
scha<strong>de</strong> lijdt’ <strong>en</strong> ‘als re<strong>de</strong>lijkerwijze nodig is om te <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong> dat’.<br />
Hiermee is <strong>de</strong> ess<strong>en</strong>tie verlegd <strong>van</strong> bescherming teg<strong>en</strong> gevaar naar prev<strong>en</strong>tief<br />
optre<strong>de</strong>n door <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>, getoetst naar <strong>de</strong> ‘state-of-the-art’ technische,<br />
wet<strong>en</strong>schappelijke <strong>en</strong> economische norm<strong>en</strong>. <strong>De</strong> consequ<strong>en</strong>tie <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze wijziging<br />
is dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> niet langer wordt afgerek<strong>en</strong>d op wat hij hééft gedaan,<br />
maar wat hij had kunn<strong>en</strong> do<strong>en</strong>. Dit legt indirect e<strong>en</strong> veel zwaar<strong>de</strong>re taak op <strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong> t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> bij<strong>voor</strong>beeld zijn on<strong>de</strong>rzoeksplicht naar bedrijfsrisico’s.<br />
<strong>De</strong>ze wijziging is door <strong>de</strong> wetgever wel heel gemakkelijk afgedaan als<br />
‘e<strong>en</strong> strakkere lijn’. 91<br />
In het twee<strong>de</strong> lid kan <strong>de</strong> belangrijkste veran<strong>de</strong>ring wor<strong>de</strong>n gevon<strong>de</strong>n, namelijk<br />
<strong>de</strong> omkering <strong>van</strong> <strong>de</strong> bewijslastver<strong>de</strong>ling. Voortaan di<strong>en</strong>t <strong>de</strong> werknemer<br />
te stell<strong>en</strong> <strong>en</strong>, indi<strong>en</strong> betwist, aan te ton<strong>en</strong> dat hij scha<strong>de</strong> heeft gele<strong>de</strong>n in <strong>de</strong><br />
uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> zijn werkzaamhe<strong>de</strong>n; maar hij hoeft niet langer <strong>de</strong> schuld <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> aan te ton<strong>en</strong>. 92 Het is nu aan <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> om te bewijz<strong>en</strong> dat<br />
hem ter zake ge<strong>en</strong> blaam treft, bij<strong>voor</strong>beeld omdat hij heeft voldaan aan <strong>de</strong><br />
op hem rust<strong>en</strong><strong>de</strong> veiligheidsverplichting<strong>en</strong> of omdat <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> in belangrijke<br />
mate het gevolg is geweest <strong>van</strong> opzet of bewuste roekeloosheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer.<br />
Indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> in <strong>de</strong>ze bewijslast faalt, is hij aansprakelijk <strong>voor</strong><br />
<strong>de</strong> scha<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer. Dit is echter niet meer dan e<strong>en</strong> codificatie <strong>van</strong><br />
89 TK 1993-1994, 23 438, nr. 3, p. 1.<br />
90 TK 1993-1994, 23 438, nr. 3, p. 2.<br />
91 TK, 1993-1994, 23 438, nr. 3, p. 38-39 (MvT).<br />
92 Hoewel er natuurlijk ook niets op teg<strong>en</strong> is om <strong>de</strong> schuld <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> aan te ton<strong>en</strong>,<br />
indi<strong>en</strong> dat mogelijk is.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 51 24-9-2009 15:56:04<br />
51
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
uitgebrei<strong>de</strong>, consist<strong>en</strong>te <strong>en</strong> algeme<strong>en</strong> aanvaar<strong>de</strong> jurispru<strong>de</strong>ntie die <strong>voor</strong>al is<br />
gebaseerd op het arrest Rijnberg/Speerstra’s Heibedrijf. 93<br />
Het begrip ‘grove schuld’ is ver<strong>van</strong>g<strong>en</strong> door ‘opzet of bewuste roekeloosheid’.<br />
Hiermee is aansluiting gezocht bij <strong>de</strong> terminologie <strong>van</strong> <strong>de</strong> Wet op <strong>de</strong> Arbeidsongeschiktheidsverzekering.<br />
Het <strong>de</strong>r<strong>de</strong> lid vermeldt niet langer <strong>de</strong> term ‘overmacht‘. On<strong>de</strong>r overmacht<br />
verstond <strong>de</strong> wetgever <strong>de</strong> situatie waarin <strong>de</strong> niet-nakoming <strong>van</strong> art. 7A:1638x<br />
lid 1 oud-BW te wijt<strong>en</strong> is aan e<strong>en</strong> niet toerek<strong>en</strong>bare onmogelijkheid om <strong>de</strong><br />
zorgplicht <strong>van</strong> e<strong>en</strong> <strong>werkgever</strong> na te kom<strong>en</strong>. 94 Het begrip is echter niet overg<strong>en</strong>om<strong>en</strong><br />
in <strong>de</strong> redactie <strong>van</strong> het nieuwe artikel 7:658 BW omdat het in <strong>de</strong><br />
rechtspraktijk <strong>van</strong> verwaarloosbare betek<strong>en</strong>is is geblek<strong>en</strong>. 95<br />
Ver<strong>de</strong>r bepaalt lid 3 dat niet t<strong>en</strong> na<strong>de</strong>le <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer kan wor<strong>de</strong>n afgewek<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> het eerste <strong>en</strong> twee<strong>de</strong> lid <strong>van</strong> ditzelf<strong>de</strong> artikel, noch <strong>van</strong> wat in<br />
titel 3 <strong>van</strong> boek 6 is geregeld over <strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>.<br />
Hiermee is tegelijkertijd het vier<strong>de</strong> lid <strong>van</strong> art. 7A:1638x oud-BW ver<strong>van</strong>g<strong>en</strong>,<br />
dat bepaal<strong>de</strong> dat elk beding, waardoor <strong>de</strong> verplichting<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
zou<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n uitgeslot<strong>en</strong> of beperkt, nietig is.<br />
Na <strong>de</strong> <strong>voor</strong>zichtige ‘poetsbeurt’ <strong>van</strong> 1997 in het ka<strong>de</strong>r <strong>van</strong> <strong>de</strong> introductie <strong>van</strong><br />
het Nieuw Burgerlijk Wetboek wordt het inmid<strong>de</strong>ls hoog tijd, dat art. 7:658<br />
BW inhou<strong>de</strong>lijk serieus teg<strong>en</strong> het licht wordt gehou<strong>de</strong>n. Dit komt aan <strong>de</strong> or<strong>de</strong><br />
in het volg<strong>en</strong><strong>de</strong> hoofdstuk.<br />
4 <strong>De</strong> WAO (1967)<br />
4.1 Historische achtergrond<br />
Na <strong>de</strong> economische crisis in <strong>de</strong> jar<strong>en</strong> <strong>de</strong>rtig <strong>en</strong> <strong>de</strong> Twee<strong>de</strong> Wereldoorlog was<br />
het Ne<strong>de</strong>rlandse maatschappelijke <strong>en</strong> politieke klimaat rijp gemaakt <strong>voor</strong> e<strong>en</strong><br />
beleid <strong>van</strong> om<strong>van</strong>grijke sociale zekerheid. <strong>De</strong> in Lon<strong>de</strong>n gezetel<strong>de</strong> regering<br />
gaf daarom <strong>de</strong> Commissie Van Rhijn opdracht om e<strong>en</strong> nieuwe grondslag<br />
<strong>voor</strong> <strong>de</strong> sociale zekerheid te formuler<strong>en</strong>. In 1945 publiceer<strong>de</strong> <strong>de</strong>ze Commissie<br />
93 HR 25 juni 1982, NJ 1983, 151, LJN AG4420 (Rijnberg/Speerstra), waarin <strong>de</strong> Hoge Raad<br />
bepaal<strong>de</strong> dat <strong>de</strong> rechter <strong>de</strong> bewijslast geheel of ge<strong>de</strong>eltelijk op <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> mag legg<strong>en</strong><br />
indi<strong>en</strong> hij op grond <strong>van</strong> <strong>de</strong> omstandighe<strong>de</strong>n <strong>van</strong> het geval vermoe<strong>de</strong>ns koestert die <strong>de</strong>ze<br />
‘verschuiving’ rechtvaardig<strong>en</strong>.<br />
94 Bles 1909, p. 294 <strong>en</strong> 300.<br />
95 Bier & Geers 1991, p. 158 <strong>en</strong> Bolt & Spier 1996, p. 88.<br />
52<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 52 24-9-2009 15:56:04
2 Het historisch perspectief: <strong>van</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet naar WIA<br />
haar rapport, waarin zij stel<strong>de</strong>: “<strong>De</strong> geme<strong>en</strong>schap, georganiseerd in <strong>de</strong> staat,<br />
is aansprakelijk <strong>voor</strong> <strong>de</strong> sociale zekerheid <strong>en</strong> vrijwaring teg<strong>en</strong> gebrek <strong>van</strong> al<br />
haar le<strong>de</strong>n, op <strong>voor</strong>waar<strong>de</strong>, dat <strong>de</strong>ze le<strong>de</strong>n zelf het re<strong>de</strong>lijke do<strong>en</strong> om zich die<br />
sociale zekerheid <strong>en</strong> vrijwaring teg<strong>en</strong> gebrek te verschaff<strong>en</strong>.” 96 Het opmerkelijk<br />
<strong>van</strong> dit citaat is dat dit <strong>de</strong>stijds <strong>voor</strong>namelijk werd uitgelegd als e<strong>en</strong><br />
verplichting <strong>van</strong> <strong>de</strong> staat om te zorg<strong>en</strong> <strong>voor</strong> sociale zekerheid; het we<strong>de</strong>rkerig<br />
karakter wat er ev<strong>en</strong> zeer uit spreekt, werd vergaand g<strong>en</strong>egeerd. Of, in <strong>de</strong><br />
meer rec<strong>en</strong>te woor<strong>de</strong>n <strong>van</strong> Bar<strong>en</strong>ts<strong>en</strong>: “Niet <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>, maar <strong>de</strong> staat is in<br />
<strong>de</strong> eerste plaats verantwoor<strong>de</strong>lijk <strong>voor</strong> arbeidsongeschiktheid.” 97<br />
In overe<strong>en</strong>stemming met <strong>de</strong>ze tijdsgeest conclu<strong>de</strong>er<strong>de</strong> <strong>de</strong> Commissie dat<br />
<strong>de</strong> verschill<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> Invaliditeitswet <strong>en</strong> <strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>verzekering niet<br />
(langer) moreel gerechtvaardigd war<strong>en</strong>. <strong>De</strong> achtergrond <strong>voor</strong> dit standpunt<br />
lag in <strong>de</strong> nog verse herinnering<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> Twee<strong>de</strong> Wereldoorlog, waarin vele<br />
werknemers door allerlei trieste gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong>, ook buit<strong>en</strong> <strong>de</strong> arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n<br />
om, arbeidsongeschikt <strong>en</strong> behoeftig war<strong>en</strong> gewor<strong>de</strong>n. In het<br />
sociale gevoel wat daarna in <strong>de</strong> perio<strong>de</strong> <strong>van</strong> lan<strong>de</strong>lijke heropbouw ontstond,<br />
in <strong>de</strong> geest <strong>van</strong> ‘wij zijn er om elkaar te help<strong>en</strong>’, werd het onre<strong>de</strong>lijk <strong>en</strong> oneerlijk<br />
geacht om financiële consequ<strong>en</strong>ties te verbin<strong>de</strong>n aan <strong>de</strong> oorzaak <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
arbeidsongeschiktheid waardoor <strong>de</strong> <strong>en</strong>e, als gevolg <strong>van</strong> zijn arbeid gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong><br />
werknemer beter af zou zijn dan <strong>de</strong> an<strong>de</strong>re werknemer met vergelijkbaar<br />
letsel door e<strong>en</strong> niet-arbeidsgerelateer<strong>de</strong> oorzaak – dat <strong>de</strong>ed aan <strong>de</strong> behoeftigheid<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> persoon in kwestie niets af. Hetzelf<strong>de</strong> standpunt bracht ook <strong>de</strong><br />
Sociaal-Economische Raad ertoe om e<strong>en</strong> integratie <strong>van</strong> <strong>de</strong> Invaliditeitswet <strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet te bepleit<strong>en</strong>. 98 Zo kwam in 1967 uitein<strong>de</strong>lijk <strong>de</strong> Wet op <strong>de</strong><br />
Arbeidsongeschiktheidsverzekering (WAO) tot stand. 99 Vanuit <strong>de</strong>ze achtergrond<br />
kwam<strong>en</strong>, in e<strong>en</strong> golf <strong>van</strong> wetgeving, ook an<strong>de</strong>re sociaalzekerheidsrechtelijke<br />
wett<strong>en</strong> tot stand: bij<strong>voor</strong>beeld <strong>de</strong> Algem<strong>en</strong>e Ou<strong>de</strong>rdomswet (AOW),<br />
<strong>de</strong> Werkloosheidwet (WW), <strong>de</strong> Algem<strong>en</strong>e Weduw<strong>en</strong> <strong>en</strong> Wez<strong>en</strong>wet (AWW),<br />
<strong>de</strong> Algem<strong>en</strong>e Kin<strong>de</strong>rbijslagwet (AKW) <strong>en</strong> <strong>de</strong> Algem<strong>en</strong>e Bijstandswet (ABW).<br />
<strong>De</strong>ze wett<strong>en</strong> vorm<strong>en</strong> sam<strong>en</strong> <strong>de</strong> basis <strong>van</strong> <strong>de</strong> mo<strong>de</strong>rne verzorgingsstaat.<br />
<strong>De</strong> invoering <strong>van</strong> <strong>de</strong> WAO had twee belangrijke gevolg<strong>en</strong>. T<strong>en</strong> eerste betek<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
<strong>de</strong> risque social-grondslag <strong>van</strong> <strong>de</strong> nieuwe WAO e<strong>en</strong> drastische uitbreiding <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> werkingssfeer. Waar <strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet alle<strong>en</strong> soelaas had gebo<strong>de</strong>n <strong>voor</strong><br />
werknemers die als e<strong>en</strong> gevolg <strong>van</strong> hun werkzaamhe<strong>de</strong>n arbeidsongeschikt<br />
96 Commissie Van Rhijn II 1945, p. 10.<br />
97 Zie Bar<strong>en</strong>ts<strong>en</strong> 2003. Bar<strong>en</strong>ts<strong>en</strong> refereert in <strong>de</strong>ze stelling bij zijn proefschrift echter naar <strong>de</strong><br />
huidige inrichting <strong>van</strong> <strong>de</strong> zorgstaat.<br />
98 SER 1957.<br />
99 St. 1966, 84, herplaatst in Stb. 1999, 23. Meer hierover: P<strong>en</strong>nings 2000. Zie ook Jaspers e.a.<br />
2001, p. 25-40.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 53 24-9-2009 15:56:04<br />
53
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
war<strong>en</strong> gewor<strong>de</strong>n (risque professionnel), was <strong>de</strong> ontstaansoorzaak <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
arbeidsongeschiktheid irrele<strong>van</strong>t <strong>voor</strong> <strong>de</strong> toepasselijkheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> WAO. <strong>De</strong>ze<br />
koerswijziging is nog steeds e<strong>en</strong> k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong><strong>de</strong> afwijking <strong>van</strong> het Ne<strong>de</strong>rlandse<br />
stelsel <strong>van</strong> sociale zekerheid t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> ons omring<strong>en</strong><strong>de</strong> lan<strong>de</strong>n, die<br />
(nog steeds) het risque professionnel hanter<strong>en</strong>.<br />
T<strong>en</strong> twee<strong>de</strong> betek<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong> gelijktijdige opheffing <strong>van</strong> <strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet dat <strong>de</strong><br />
beperking <strong>van</strong> <strong>de</strong> civielrechtelijke <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong><br />
<strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> was vervall<strong>en</strong>. Daarmee eindig<strong>de</strong> het<br />
‘verborg<strong>en</strong> lev<strong>en</strong>’ <strong>van</strong> art. 7A:1638x oud-BW <strong>en</strong> brak e<strong>en</strong> perio<strong>de</strong> aan waarin<br />
het beroep op <strong>de</strong>ze wetsbepaling gelei<strong>de</strong>lijk fors zou to<strong>en</strong>em<strong>en</strong>. Zoals hierna<br />
nog dui<strong>de</strong>lijk zal wor<strong>de</strong>n, heeft <strong>voor</strong>al <strong>de</strong> verschraling <strong>van</strong> <strong>de</strong> sociale zekerheid<br />
<strong>de</strong> om<strong>van</strong>grijke jurispru<strong>de</strong>ntie <strong>van</strong> het mo<strong>de</strong>rne <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht,<br />
waar in het hierna volg<strong>en</strong><strong>de</strong> hoofdstuk uitvoerig op zal wor<strong>de</strong>n<br />
ingegaan, in <strong>de</strong> hand gewerkt. <strong>De</strong> to<strong>en</strong>em<strong>en</strong><strong>de</strong> onge<strong>de</strong>kte restscha<strong>de</strong> forceert<br />
hierin vermoe<strong>de</strong>lijk <strong>de</strong> hand <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer.<br />
Tot slot is het aardig om te constater<strong>en</strong> uit <strong>de</strong> totstandkominggeschie<strong>de</strong>nis <strong>van</strong><br />
zowel <strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet als <strong>de</strong> WAO dat het risico op arbeidsongeschiktheid<br />
als gevolg <strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbeidsongeval of beroepsziekte algeme<strong>en</strong> werd gezi<strong>en</strong> als<br />
e<strong>en</strong> onw<strong>en</strong>selijk maar inher<strong>en</strong>t aspect <strong>van</strong> het ‘mo<strong>de</strong>rne’ productieproces.<br />
Toch wer<strong>de</strong>n aan <strong>de</strong>ze conclusie zeer verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> consequ<strong>en</strong>ties verbon<strong>de</strong>n.<br />
<strong>De</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet kwalificeer<strong>de</strong> e<strong>en</strong> arbeidsongeval of e<strong>en</strong> beroepsziekte als<br />
e<strong>en</strong> bedrijfsrisico wat als <strong>van</strong>zelfsprek<strong>en</strong>d <strong>voor</strong> rek<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> <strong>de</strong> verantwoor<strong>de</strong>lijke<br />
<strong>werkgever</strong> c.q. di<strong>en</strong>s verzekeraar di<strong>en</strong><strong>de</strong> te kom<strong>en</strong>. <strong>De</strong> WAO plaatste<br />
echter <strong>de</strong> nadruk op <strong>de</strong> maatschappelijke betek<strong>en</strong>is <strong>van</strong> e<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rneming,<br />
met als consequ<strong>en</strong>tie dat <strong>de</strong> arbeidsongeschiktheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemers collectief<br />
moest wor<strong>de</strong>n gedrag<strong>en</strong>. <strong>De</strong> Wet Werk <strong>en</strong> Inkom<strong>en</strong> naar Arbeidsvermog<strong>en</strong><br />
(WIA), waarmee <strong>de</strong> WAO is ver<strong>van</strong>g<strong>en</strong>, legt echter weer meer (financiële)<br />
verantwoor<strong>de</strong>lijkheid <strong>voor</strong> <strong>de</strong> arbeidsongeschiktheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer<br />
bij <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>. Zo is <strong>de</strong> cirkel na e<strong>en</strong> eeuw weer rond.<br />
4.2 Ge<strong>de</strong>eltelijke opheffing<br />
Met ingang <strong>van</strong> 1 januari 2006 is <strong>de</strong> WAO t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> ‘nieuwe gevall<strong>en</strong>’<br />
ver<strong>van</strong>g<strong>en</strong> door <strong>de</strong> WIA. Er blijft <strong>de</strong>rhalve nog e<strong>en</strong> groep arbeidsongeschikte<br />
werknemers over <strong>voor</strong> wie <strong>de</strong> WAO rele<strong>van</strong>t blijft.<br />
4.3 Inhou<strong>de</strong>lijk<br />
<strong>De</strong> toegang tot <strong>de</strong> WAO is per 30 <strong>de</strong>cember 2004 afgeslot<strong>en</strong> <strong>voor</strong> nieuwe<br />
gevall<strong>en</strong>. Hierdoor zal <strong>de</strong> betek<strong>en</strong>is <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze wet gelei<strong>de</strong>lijk afnem<strong>en</strong> naar-<br />
54<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 54 24-9-2009 15:56:04
2 Het historisch perspectief: <strong>van</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet naar WIA<br />
mate <strong>de</strong> WAO-gerechtig<strong>de</strong>n in <strong>de</strong> loop <strong>de</strong>r tijd <strong>de</strong> 65-jarige leeftijd bereik<strong>en</strong>,<br />
<strong>voor</strong> dit mom<strong>en</strong>t overlij<strong>de</strong>n of bij str<strong>en</strong>gere herkeuring<strong>en</strong> als min<strong>de</strong>r dan 15%<br />
arbeidsongeschikt wor<strong>de</strong>n geclassificeerd. (Alle<strong>en</strong> WAO-gerechtig<strong>de</strong>n, die op<br />
1 juli 2004 jonger war<strong>en</strong> dan 50 jaar, wor<strong>de</strong>n herkeurd).<br />
‘Arbeidsongeschikt’ in <strong>de</strong> zin <strong>van</strong> <strong>de</strong> WAO betek<strong>en</strong>t dat <strong>de</strong> werknemer <strong>van</strong>wege<br />
objectieve medische factor<strong>en</strong> geheel of ge<strong>de</strong>eltelijk niet meer in staat<br />
is om met algeme<strong>en</strong> geaccepteer<strong>de</strong> arbeid het inkom<strong>en</strong> te verdi<strong>en</strong><strong>en</strong> wat<br />
e<strong>en</strong> gezon<strong>de</strong>, met hem te vergelijk<strong>en</strong> persoon (maatman) verdi<strong>en</strong>t. 100 Daarbij<br />
wordt rek<strong>en</strong>ing gehou<strong>de</strong>n met <strong>de</strong> kracht<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> bekwaamhe<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
arbeidsongeschikte werknemer.<br />
<strong>De</strong> kring <strong>van</strong> WAO-gerechtig<strong>de</strong>n betreft <strong>de</strong> groep <strong>van</strong> werknemers jonger<br />
dan 65 jaar met e<strong>en</strong> arbeidsongeschiktheidsperc<strong>en</strong>tage <strong>van</strong> minimaal 15%,<br />
dat wil zegg<strong>en</strong> e<strong>en</strong> verlies <strong>van</strong> verdi<strong>en</strong>capaciteit <strong>van</strong> minimaal 15%. 101 Het<br />
arbeidsongeschiktheidsperc<strong>en</strong>tage is daardoor ge<strong>en</strong> medisch maar e<strong>en</strong><br />
financieel begrip. Wie min<strong>de</strong>r dan 15% arbeidsongeschikt is, is daarom niet<br />
arbeidsongeschikt zijn in <strong>de</strong> zin <strong>van</strong> <strong>de</strong> WAO.<br />
<strong>De</strong> mate <strong>van</strong> arbeidsongeschiktheid werd berek<strong>en</strong>d door e<strong>en</strong> vergelijking<br />
te mak<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> het inkom<strong>en</strong> wat <strong>de</strong> arbeidsongeschikte nog met zijn rester<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
verdi<strong>en</strong>capaciteit kon verdi<strong>en</strong><strong>en</strong> (restcapaciteit of restinkom<strong>en</strong>) <strong>en</strong><br />
het maatmaninkom<strong>en</strong> (ook wel: verdi<strong>en</strong>capaciteit). Hier<strong>voor</strong> moest eerst<br />
e<strong>en</strong> wachttijd <strong>van</strong> 104 wek<strong>en</strong> <strong>van</strong>af <strong>de</strong> eerste dag <strong>van</strong> arbeidsongeschiktheid<br />
wor<strong>de</strong>n overbrugd. Het resultaat correspon<strong>de</strong>er<strong>de</strong> met <strong>de</strong> in<strong>de</strong>ling in e<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> zev<strong>en</strong> klass<strong>en</strong> <strong>van</strong> WAO-aanspraak:<br />
Arbeidsongeschiktheidsklasse Uitkeringsperc<strong>en</strong>tage dagloon<br />
15-25% 14%<br />
25-35% 21%<br />
35-45% 28%<br />
45-55% 35%<br />
55-65% 42%<br />
65-80% 50,75%<br />
80-100% 70%<br />
Om e<strong>en</strong> <strong>voor</strong>beeld te gev<strong>en</strong>, ontle<strong>en</strong>d aan dit schema: wie <strong>voor</strong> 50% arbeidsongeschikt<br />
is bevon<strong>de</strong>n (<strong>de</strong> klasse <strong>van</strong> 45-55%), ont<strong>van</strong>gt 35% <strong>van</strong> het wet-<br />
100 Art. 18 WAO. Zie ook CRvB 19 maart 1993, RSV 1993, 214 <strong>en</strong> Jans<strong>en</strong> 1997, p. 2 e.v.<br />
101 Zelfstandig<strong>en</strong> <strong>en</strong> jonggehandicapt<strong>en</strong> k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> hun eig<strong>en</strong> regeling<strong>en</strong> in <strong>de</strong> vorm <strong>van</strong> <strong>de</strong> WAZ<br />
<strong>en</strong> <strong>de</strong> WAJONG (die in dit werk ver<strong>de</strong>r geheel buit<strong>en</strong> beschouwing wor<strong>de</strong>n gelat<strong>en</strong>).<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 55 24-9-2009 15:56:04<br />
55
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
telijk dagloon. 102 Het systeem <strong>van</strong> categorieën (‘klass<strong>en</strong>’) is evi<strong>de</strong>nt niet erg<br />
nauwkeurig t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> het individu. Aan <strong>de</strong> an<strong>de</strong>re kant biedt e<strong>en</strong> ver<strong>de</strong>ling<br />
in zev<strong>en</strong> categorieën toch e<strong>en</strong> re<strong>de</strong>lijke <strong>en</strong> daarnaast ook praktische<br />
b<strong>en</strong>a<strong>de</strong>ring.<br />
<strong>De</strong> formule <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze berek<strong>en</strong>ing, uitgaand bij wijze <strong>van</strong> <strong>voor</strong>beeld <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
maatmaninkom<strong>en</strong> <strong>van</strong> € 25 <strong>en</strong> e<strong>en</strong> restuurloon <strong>van</strong> € 10, is als volgt:<br />
56<br />
minimumuurloon (€ 25) – restuurloon (€ 10)<br />
maatmanuurloon (€ 25)<br />
x 100% = 60% <strong>van</strong> het wettelijk dagloon<br />
Voor het <strong>de</strong>el wat <strong>de</strong> arbeidsongeschikte werknemer werkloos is, kan hij e<strong>en</strong><br />
beroep do<strong>en</strong> op <strong>de</strong> werkloosheidswetgeving. Voor zover <strong>de</strong> WW-uitkering<br />
ook loongerelateerd is, kan <strong>de</strong> ge<strong>de</strong>eltelijk arbeidsongeschikte <strong>en</strong> werkloze<br />
werknemer in totaal niet meer ont<strong>van</strong>g<strong>en</strong> dan 70% <strong>van</strong> het wettelijk dagloon.<br />
Daarna wordt <strong>de</strong> situatie echter aanmerkelijk min<strong>de</strong>r gunstig wanneer hij<br />
terecht komt in <strong>de</strong> niet-loongerelateer<strong>de</strong> vervolguitkering <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsongeschiktheids-<br />
of werkloosheidsuitkering. In het huidige arbeidsklimaat<br />
is het helaas uitgesprok<strong>en</strong> moeilijk om als ge<strong>de</strong>eltelijk arbeidsongeschikte<br />
werkzoek<strong>en</strong><strong>de</strong> aan e<strong>en</strong> baan te kom<strong>en</strong>; uit on<strong>de</strong>rzoek blijkt dat slechts <strong>en</strong>kele<br />
perc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze groep hierin slaagt. 103 <strong>De</strong> Wet op <strong>de</strong> Reïntegratie Arbeidsgehandicapt<strong>en</strong><br />
(REA) was specifiek bedoeld om <strong>de</strong> arbeidskans<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze<br />
groep te bevor<strong>de</strong>r<strong>en</strong>. Maar in <strong>de</strong> praktijk bleek <strong>de</strong>ze wet echter weinig te<br />
bie<strong>de</strong>n <strong>en</strong> werd daarom afgeschaft. 104 M<strong>en</strong> kan zich echter afvrag<strong>en</strong> hoe reëel<br />
of rechtvaardig het is om e<strong>en</strong> ge<strong>de</strong>eltelijk arbeidsongeschikte werknemer,<br />
die geheel of ge<strong>de</strong>eltelijk werkloos is <strong>en</strong> daarnaast ook nog met medische<br />
problem<strong>en</strong> kampt, in <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> uitgangspositie te plaats<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> gezon<strong>de</strong><br />
werkloze.<br />
Hiermee is echter al <strong>voor</strong>uitgelop<strong>en</strong> op het vervolgtraject <strong>van</strong> <strong>de</strong> WAO, namelijk<br />
het vervolgdagloon. Afhankelijk <strong>van</strong> <strong>de</strong> leeftijd <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsongeschikte<br />
werknemer wordt zijn loon<strong>de</strong>rvinguitkering <strong>van</strong> minimaal zes maan<strong>de</strong>n <strong>en</strong><br />
maximaal zes jaar opgevolgd door <strong>de</strong> vervolguitkering. <strong>De</strong> hoogte <strong>van</strong> het<br />
vervolgdagloon is minimaal gelijk aan het wettelijk minimumloon, wat per<br />
1 januari 2009 is vastgesteld op € 1.381,20 per maand <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> 23-jarige <strong>en</strong><br />
ou<strong>de</strong>r. Indi<strong>en</strong> het dagloon wat <strong>de</strong> arbeidsongeschikte werknemer vóór zijn<br />
arbeidsongeschiktheid gemid<strong>de</strong>ld per dag kon verdi<strong>en</strong><strong>en</strong> op basis <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
102 Art. 9 lid 1 CSV jo. art. 13 lid 1 WAO.<br />
103 Stichting <strong>van</strong> <strong>de</strong> Arbeid 2007, p. 2. Vgl. ook Olsthoorn 2008, p. 2.<br />
104 <strong>De</strong> meeste regeling<strong>en</strong> uit <strong>de</strong> wet REA blijv<strong>en</strong> bestaan, maar wor<strong>de</strong>n opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> in an<strong>de</strong>re<br />
wett<strong>en</strong> (<strong>de</strong> WIA, WAO, Wajong, WAZ <strong>en</strong> Ziektewet). Slechts wie <strong>voor</strong> 29 <strong>de</strong>cember 2005 al<br />
arbeidsgehandicapt was, kan zolang nodig gebruik mak<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> regeling<strong>en</strong> uit <strong>de</strong> wet REA;<br />
an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> vall<strong>en</strong> on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> <strong>voor</strong> h<strong>en</strong> gel<strong>de</strong>n<strong>de</strong> nieuwe regeling. Vgl. Stb. 1998, 290.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 56 24-9-2009 15:56:04
2 Het historisch perspectief: <strong>van</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet naar WIA<br />
vijfdaagse werkweek hoger is dan het wettelijk minimumloon, wordt <strong>voor</strong> het<br />
vaststell<strong>en</strong> <strong>van</strong> het vervolgdagloon het minimumloon verhoogd met e<strong>en</strong> perc<strong>en</strong>tage<br />
<strong>van</strong> het verschil tuss<strong>en</strong> het dagloon <strong>en</strong> het minimumloon. Hier wordt<br />
echter wel e<strong>en</strong> beperking aan gesteld: hoe hoog het dagloon feitelijk ook was<br />
(afgezi<strong>en</strong> nog <strong>van</strong> alle bijkomstige fooi<strong>en</strong>, bonuss<strong>en</strong>, vergoeding<strong>en</strong> et cetera,<br />
die in <strong>de</strong> regel niet meetell<strong>en</strong>), <strong>voor</strong> <strong>de</strong> berek<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> het vervolgdagloon<br />
wordt nooit <strong>van</strong> meer uitgegaan dan het wettelijk maximumdagloon, wat in<br />
2009 € 183,15 bedraagt. Het perc<strong>en</strong>tage wordt vastgesteld door het verschil<br />
tuss<strong>en</strong> het 15 e lev<strong>en</strong>sjaar <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsongeschikte werknemer <strong>en</strong> zijn leeftijd<br />
op het mom<strong>en</strong>t dat zijn WAO-uitkering inging te verm<strong>en</strong>igvuldig<strong>en</strong> met<br />
twee. In het beste geval ont<strong>van</strong>gt <strong>de</strong> werknemer dan e<strong>en</strong> uitkering die gelijk<br />
is aan het wettelijk dagloon (65 jaar min 15 jaar is 50; 50 verm<strong>en</strong>igvuldigd met<br />
2 geeft 100%).<br />
In <strong>de</strong> praktijk komt het in ess<strong>en</strong>tie hierop neer: arbeidsongeschikte werknemers<br />
met e<strong>en</strong> minimumloon <strong>voor</strong>afgaand aan het intre<strong>de</strong>n <strong>van</strong> hun<br />
arbeidsongeschiktheid lij<strong>de</strong>n ge<strong>en</strong> belangrijke inkomst<strong>en</strong><strong>de</strong>rving als gevolg<br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> WAO-aanspraak. Ook in het vervolgdagloontraject ont<strong>van</strong>g<strong>en</strong> zij<br />
nog nag<strong>en</strong>oeg hetzelf<strong>de</strong> inkom<strong>en</strong>. Werknemers met hoge inkom<strong>en</strong>s wet<strong>en</strong><br />
zich dikwijls teg<strong>en</strong> financiële perikel<strong>en</strong> als gevolg <strong>van</strong> pot<strong>en</strong>tiële arbeidsongeschiktheid<br />
te bescherm<strong>en</strong> met aanvull<strong>en</strong><strong>de</strong> regeling<strong>en</strong> in <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst<br />
of in <strong>de</strong> CAO. Het is daardoor <strong>voor</strong>al <strong>de</strong> arbeidsongeschikte werknemer<br />
die qua loon in <strong>de</strong> ‘mid<strong>de</strong>nmoot’ valt, niet in het bezit is <strong>van</strong> geweldige<br />
arbeids<strong>voor</strong>waar<strong>de</strong>n <strong>en</strong> wordt getroff<strong>en</strong> door langdurige arbeidsongeschiktheid,<br />
die financieel ernstig kan lij<strong>de</strong>n on<strong>de</strong>r e<strong>en</strong> onverzekerd ‘WAO-gat’.<br />
4.4 Van WAO naar WIA<br />
<strong>De</strong> ruimhartigheid waarmee het mo<strong>de</strong>rne stelsel <strong>van</strong> sociale zekerheid na<br />
<strong>de</strong> Twee<strong>de</strong> Wereldoorlog werd begiftigd, heeft haar later opgebrok<strong>en</strong>. Al in<br />
1976 waarschuw<strong>de</strong> Minister <strong>van</strong> Sociale Zak<strong>en</strong> <strong>en</strong> Werkgeleg<strong>en</strong>heid Veldkamp<br />
– <strong>en</strong> na hem ook <strong>de</strong> Ministers Albeda 105 <strong>en</strong> <strong>De</strong> Graaf 106 – <strong>voor</strong> <strong>de</strong> ongerem<strong>de</strong><br />
groei <strong>van</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse sociale zekerheid, veroorzaakt door on<strong>de</strong>r<br />
an<strong>de</strong>re <strong>de</strong> complexiteit, diversiteit <strong>en</strong> ondoorzichtigheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> regelgeving,<br />
<strong>de</strong> almaar stijg<strong>en</strong><strong>de</strong> kost<strong>en</strong> <strong>en</strong> het geblek<strong>en</strong> onvermog<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> overheid om<br />
<strong>de</strong>ze kost<strong>en</strong> te beheers<strong>en</strong>. 107 Het sociaalzekerheidsrechtelijke beleid moest<br />
105 TK 1978-1979, 15 650, nr. 1, p.1. Zie ook Jaspers 2001, p. 37.<br />
106 TK 1981-1982, 17 475, nr. 2, waar<strong>van</strong> met name p. 20 <strong>de</strong> motivering <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> herzi<strong>en</strong>ing <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> sociale zekerheid betreft.<br />
107 Veldkamp 1976.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 57 24-9-2009 15:56:04<br />
57
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
<strong>voor</strong>taan gericht zijn op financiële inkrimping <strong>en</strong> verbeter<strong>de</strong> beheersing <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> uitgav<strong>en</strong>. 108<br />
Vooral <strong>de</strong> WAO was in dit licht e<strong>en</strong> grote boosdo<strong>en</strong>er <strong>van</strong>wege <strong>de</strong> inher<strong>en</strong>te<br />
financiële onbeheersbaarheid <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze regeling. Dit werd nog ver<strong>de</strong>r in <strong>de</strong><br />
hand gewerkt door <strong>de</strong> vondst <strong>van</strong> <strong>werkgever</strong>s dat <strong>de</strong> WAO dé oplossing was<br />
<strong>voor</strong> het goedkoop ‘wegwerk<strong>en</strong>’ <strong>van</strong> <strong>de</strong> ou<strong>de</strong>re <strong>en</strong> ge<strong>de</strong>eltelijk arbeidsongeschikte<br />
werknemer die weinig kans meer maakte op <strong>de</strong> arbeidsmarkt. In<br />
<strong>de</strong> praktijk werd zo’n persoon ruimhartig als volledig arbeidsongeschikt<br />
afgekeurd, waarna hij tot zijn 65 ste e<strong>en</strong> riante loongerelateer<strong>de</strong> arbeidsongeschiktheidsuitkering<br />
mocht ont<strong>van</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> tev<strong>en</strong>s werd vrijgesteld <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
sollicitatieverplichting.<br />
<strong>De</strong> w<strong>en</strong>s <strong>van</strong> <strong>de</strong> regering om het volume <strong>van</strong> arbeidsongeschikt<strong>en</strong> te beperk<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> daarmee meer grip te krijg<strong>en</strong> op <strong>de</strong> kost<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> WAO leid<strong>de</strong> tot<br />
twee belangrijke wijziging<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze wet. 109 T<strong>en</strong> eerste werd in 1987 e<strong>en</strong><br />
ein<strong>de</strong> gemaakt aan <strong>de</strong> praktijk <strong>van</strong> <strong>de</strong> verdiscontering <strong>van</strong> <strong>de</strong> werkloosheid<br />
in <strong>de</strong> WAO-uitkering. Dit betek<strong>en</strong><strong>de</strong> dat <strong>de</strong> ge<strong>de</strong>eltelijk arbeidsongeschikt<strong>en</strong><br />
<strong>voor</strong> het <strong>de</strong>el wat zij nog wél arbeidsgeschikt war<strong>en</strong>, zich (tev<strong>en</strong>s) moest<strong>en</strong><br />
w<strong>en</strong><strong>de</strong>n tot <strong>de</strong> werkloosheidsregeling<strong>en</strong>. T<strong>en</strong> twee<strong>de</strong> werd in 1993 met <strong>de</strong><br />
Wet terugdringing beroep op arbeidsongeschiktheidsverzekering<strong>en</strong> (TBA)<br />
het arbeidsongeschiktheidscriterium aangescherpt om zo het volume <strong>van</strong><br />
arbeidsongeschikt<strong>en</strong> (zij het op kunstmatige wijze) terug te dring<strong>en</strong>. Ook<br />
werd e<strong>en</strong> periodieke herkeuring ingevoerd <strong>en</strong> werd het maximale uitkeringsniveau<br />
teruggeschroefd <strong>van</strong> 80% naar 70% <strong>van</strong> het laatstverdi<strong>en</strong><strong>de</strong> (gemaximeer<strong>de</strong>)<br />
loon.<br />
In 1993 adviseer<strong>de</strong> <strong>de</strong> Commissie Buurmeijer op verzoek <strong>van</strong> <strong>de</strong> regering<br />
dat <strong>de</strong> kost<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> WAO nog beter in <strong>de</strong> hand kon<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n gehou<strong>de</strong>n<br />
door on<strong>de</strong>r meer <strong>de</strong> Ziektewet vergaand te privatiser<strong>en</strong>, bij<strong>voor</strong>beeld door<br />
<strong>de</strong> loondoorbetalingverplichting bij ziekte <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> te verl<strong>en</strong>g<strong>en</strong><br />
tot 52 wek<strong>en</strong>. Hiermee werd e<strong>en</strong> begin gemaakt met <strong>de</strong> invoering <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
Wet Terugdringing Ziekteverzuim (Wet TZ) op 1 januari 1994: <strong>de</strong> 70% <strong>van</strong><br />
het doorbetaal<strong>de</strong> loon gedur<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong> eerste zes wek<strong>en</strong> ziekteverzuim kon<strong>de</strong>n<br />
<strong>werkgever</strong>s <strong>voor</strong>taan niet meer <strong>de</strong>clarer<strong>en</strong> bij <strong>de</strong> instanties die <strong>de</strong> Ziektewet<br />
uitvoer<strong>de</strong>n. Door <strong>werkgever</strong>s te verplicht<strong>en</strong> <strong>voor</strong>taan zelf <strong>de</strong>ze financiële last<br />
te drag<strong>en</strong>, hoopte <strong>de</strong> wetgever te bewerkstellig<strong>en</strong> dat zij e<strong>en</strong> meer ‘persoon-<br />
108 TK 1978-1979, 15 650, nr. 1, p.1 <strong>en</strong> TK 1981-1982, 17 475, nr. 2, waar<strong>van</strong> met name p. 20<br />
<strong>de</strong> motivering <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> herzi<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> <strong>de</strong> sociale zekerheid betreft. Zie ook Jaspers 2001,<br />
p. 37.<br />
109 Voor e<strong>en</strong> meer uitvoerig overzicht zie Kieviet & P<strong>en</strong>nings 1996, p. 300 e.v.<br />
58<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 58 24-9-2009 15:56:04
2 Het historisch perspectief: <strong>van</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet naar WIA<br />
lijk’ belang zou<strong>de</strong>n ervar<strong>en</strong> in het vermin<strong>de</strong>r<strong>en</strong> <strong>van</strong> ziekteverzuim op hun<br />
werkvloer <strong>en</strong> zich meer zou<strong>de</strong>n inspann<strong>en</strong> om <strong>de</strong> arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n<br />
te verbeter<strong>en</strong>. Het meeste ziekteverzuim is immers slechts <strong>van</strong> korte duur,<br />
zodat daar veel belastinggeld te bespar<strong>en</strong> valt.<br />
Werkgevers kon<strong>de</strong>n zich echter wel bij e<strong>en</strong> private verzekeraar verzeker<strong>en</strong><br />
teg<strong>en</strong> verwez<strong>en</strong>lijking <strong>van</strong> dit risico teg<strong>en</strong> e<strong>en</strong> premie die afhankelijk was<br />
<strong>van</strong> het ziekteverzuim in <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rneming. Dit kwam effectief neer op<br />
(e<strong>en</strong> begin <strong>van</strong>) het verschuiv<strong>en</strong> <strong>van</strong> collectieve naar private last<strong>en</strong>. Daarmee<br />
was <strong>de</strong> introductie <strong>van</strong> <strong>de</strong> ‘privatisering’ <strong>van</strong> <strong>de</strong> Ziektewet e<strong>en</strong> feit gewor<strong>de</strong>n.<br />
Gelei<strong>de</strong>lijk aan werd <strong>de</strong> Ziektewet steeds ver<strong>de</strong>r geprivatiseerd. Uitein<strong>de</strong>lijk<br />
leid<strong>de</strong> <strong>de</strong>ze ontwikkeling tot <strong>de</strong> invoering <strong>van</strong> <strong>de</strong> Wet uitbreiding loondoorbetalingplicht<br />
bij ziekte (Wulbz) op 1 maart 1996. 110 <strong>De</strong>ze wet verplichtte <strong>werkgever</strong>s<br />
om het loon e<strong>en</strong> geheel jaar door te betal<strong>en</strong> aan arbeidson geschikte<br />
werknemers.<br />
Gelei<strong>de</strong>lijk werd ook <strong>de</strong> hoogte <strong>van</strong> <strong>de</strong> WAO-uitkering gereduceerd: in 1985 was<br />
dit nog 75%, e<strong>en</strong> jaar later nog maar 70%. Het hierdoor ontstane ‘WAO’-gat<br />
werd <strong>voor</strong> circa 80% <strong>van</strong> werknemers geheel of ge<strong>de</strong>eltelijk gedicht door mid<strong>de</strong>l<br />
<strong>van</strong> private aanvulling<strong>en</strong> (bij<strong>voor</strong>beeld contractueel, op basis <strong>van</strong> <strong>de</strong> individuele<br />
arbeidsovere<strong>en</strong>komst, op eig<strong>en</strong> initiatief <strong>en</strong> kost<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer of op<br />
grond <strong>van</strong> e<strong>en</strong> CAO), waardoor opnieuw e<strong>en</strong> <strong>de</strong>el <strong>van</strong> <strong>de</strong> kost<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> sociale<br />
zekerheid werd verschov<strong>en</strong> naar <strong>de</strong> particuliere verzekeringsmarkt. 111<br />
Ook het advies om meer nadruk te legg<strong>en</strong> op <strong>de</strong> reïntegratie <strong>van</strong> (ge<strong>de</strong>eltelijk)<br />
arbeidsongeschikte werknemers vond – <strong>en</strong> vindt – e<strong>en</strong> zeer willig oor<br />
bij <strong>de</strong> wetgever, zoals blijkt uit <strong>de</strong> invoering <strong>van</strong> bij<strong>voor</strong>beeld <strong>de</strong> (inmid<strong>de</strong>ls<br />
weer afgeschafte) Wet Premiediffer<strong>en</strong>tiatie <strong>en</strong> marktwerking bij arbeidsongeschiktheidsverzekering<strong>en</strong><br />
(Pemba, 1998). 112 <strong>De</strong> Wet (re)integratie arbeidsgehandicapt<strong>en</strong><br />
(REA) 113 , <strong>de</strong> invoering <strong>van</strong> art. 7:658a BW in het ka<strong>de</strong>r <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
Wet verbetering poortwachter 114 <strong>en</strong> <strong>de</strong> Regeling procesgang eerste ziektejaar<br />
(Rpez) 115 , die zich all<strong>en</strong> richt<strong>en</strong> op <strong>de</strong> herinschakeling <strong>van</strong> <strong>de</strong> zieke werknemer<br />
in zijn eig<strong>en</strong> of in pass<strong>en</strong><strong>de</strong> arbeid, pass<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s in dit strami<strong>en</strong>.<br />
110 Wet <strong>van</strong> 8 februari 1996, Stb. 1996, 134, in werking getre<strong>de</strong>n per 19 februari 1996. Zie TK<br />
2002-2003, 28 629 <strong>en</strong> 24 439. Vgl. Commissie Buurmeijer 1993, p. 415 e.v.<br />
111 Vgl. Goudswaard 2000, p. 442 <strong>en</strong> 447. Zie ook Klosse & Vonk 2000, p. 189-248.<br />
112 Stbl. 1997, 175. Vgl. Driess<strong>en</strong> 1997, p. 312-317.<br />
113 Wet <strong>van</strong> 23 april 1998, Stb. 1998, 290, in werking getre<strong>de</strong>n per 1 juli 1998 <strong>en</strong> afgeschaft per<br />
28 <strong>de</strong>cember 2005.<br />
114 Wet <strong>van</strong> 29 november 2001, Stb. 2001, 628, in werking getre<strong>de</strong>n per 13 <strong>de</strong>cember 2001.<br />
115 Regeling <strong>van</strong> <strong>de</strong> Staatssecretaris <strong>van</strong> Sociale Zak<strong>en</strong> <strong>en</strong> Werkgeleg<strong>en</strong>heid <strong>van</strong> 25 maart 2002,<br />
Stcrt. nr. 60, p. 11.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 59 24-9-2009 15:56:04<br />
59
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
Twee an<strong>de</strong>re drastische tactiek<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> regering, namelijk om zowel het<br />
IAO-verdrag 121 als <strong>de</strong>el VI <strong>van</strong> <strong>de</strong> Europese Co<strong>de</strong> inzake sociale zekerheid<br />
op te zegg<strong>en</strong> in respectievelijk 1997 <strong>en</strong> 1998 hebb<strong>en</strong> <strong>de</strong> eindstreep niet<br />
gehaald. <strong>De</strong> regering beoog<strong>de</strong> daardoor niet langer gebon<strong>de</strong>n te zijn aan<br />
<strong>de</strong> verdragrechtelijke <strong>voor</strong>waar<strong>de</strong>n t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> hogere uitkeringseis<strong>en</strong><br />
<strong>voor</strong> werknemers die het slachtoffer zijn gewor<strong>de</strong>n <strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbeidsongeval<br />
of e<strong>en</strong> beroepsziekte. <strong>De</strong> Twee<strong>de</strong> Kamer zag dit echter als e<strong>en</strong> uiting <strong>van</strong><br />
Europees-sociaalzekerheidsrechtelijke armoe<strong>de</strong> <strong>en</strong> w<strong>en</strong>ste daar niet aan mee<br />
te werk<strong>en</strong>. 116 Het is echter <strong>de</strong> vraag of het Ne<strong>de</strong>rlandse sociaalzekerheidsrecht<br />
niet nu al zo karig is, dat het e<strong>en</strong> verdragrechtelijke toetsing niet zou kunn<strong>en</strong><br />
doorstaan. Dit komt na<strong>de</strong>r aan <strong>de</strong> or<strong>de</strong> in hoofdstuk 6 paragraaf 5.<br />
Rond <strong>de</strong> laatste eeuwwisseling ontvouw<strong>de</strong> <strong>de</strong> Commissie Donner uitgebrei<strong>de</strong><br />
suggesties <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> nog ver<strong>de</strong>rgaan<strong>de</strong> herzi<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> <strong>de</strong> sociale zekerheid. 117<br />
<strong>De</strong>ze plann<strong>en</strong> beoog<strong>de</strong>n in ess<strong>en</strong>tie om e<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rscheid te mak<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
categorie <strong>van</strong> duurzaam, zwaar arbeidsongeschikt<strong>en</strong> <strong>en</strong> die <strong>van</strong> ge<strong>de</strong>eltelijk<br />
arbeidsongeschikt<strong>en</strong>. Zo zou <strong>de</strong> eerste groep recht hebb<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> relatief hoge<br />
WAO-uitkering. Aan <strong>de</strong> twee<strong>de</strong> groep zou e<strong>en</strong> lager uitkeringsniveau wor<strong>de</strong>n<br />
toebe<strong>de</strong>eld, t<strong>en</strong>zij sprake zou zijn <strong>van</strong> arbeidsgerelateer<strong>de</strong> letselscha<strong>de</strong>. In dat<br />
geval zou aan <strong>de</strong>ze arbeidsongeschikt<strong>en</strong> e<strong>en</strong> ev<strong>en</strong> hoge uitkering als bij volledige<br />
arbeidsongeschiktheid wor<strong>de</strong>n uitgekeerd. Voor <strong>de</strong> slachtoffers <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
dui<strong>de</strong>lijk risque professionnel had <strong>de</strong> Donner-commissie e<strong>en</strong> verplichte <strong>werkgever</strong>sverzekering<br />
teg<strong>en</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> in gedacht<strong>en</strong>,<br />
in overe<strong>en</strong>stemming met <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse IAO-verplichting<strong>en</strong> (waar op dit<br />
punt tot op he<strong>de</strong>n dus niet aan wordt voldaan). <strong>De</strong>ze verzekering zou e<strong>en</strong> extra,<br />
aanvull<strong>en</strong><strong>de</strong> uitkering (‘Extra Garantieregeling Beroepsrisico’s’) moet<strong>en</strong> verstrekk<strong>en</strong><br />
bij <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> in het lev<strong>en</strong> te roep<strong>en</strong> lijst <strong>van</strong> ‘erk<strong>en</strong><strong>de</strong>’<br />
beroepsziekt<strong>en</strong>. 118 In sam<strong>en</strong>hang hiermee bepleitte <strong>de</strong> Commissie Donner<br />
om <strong>de</strong> civiele <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong> ex art. 7:658 BW af te schaff<strong>en</strong>,<br />
omdat dit ver<strong>de</strong>r ‘overbodig’ zou zijn; <strong>de</strong> verzeker<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> zou daarna net<br />
als zijn Belgische collega ‘immuun’ zijn <strong>voor</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong>sclaims <strong>van</strong><br />
zijn gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> personeel. 119 Zo zou<strong>de</strong>n, in <strong>de</strong> optiek <strong>van</strong> <strong>de</strong> Commissie, ook<br />
gelijktijdig <strong>de</strong> ‘Amerikaanse toestan<strong>de</strong>n’ in het claimgedrag <strong>van</strong> gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong><br />
werknemers e<strong>en</strong> halt wor<strong>de</strong>n toegeroep<strong>en</strong>, <strong>de</strong> dreig<strong>en</strong><strong>de</strong> onverzekerbaarheid<br />
116 Vgl. P<strong>en</strong>nings 2000, p. 40-41.<br />
117 Vgl. Waterman 2001, p. 17 e.v.; kort daarna in gelijke zin Adviescommissie Arbeidsongeschiktheid<br />
2001, p. 136.<br />
118 Ne<strong>de</strong>rland k<strong>en</strong>t niet zo’n lijst <strong>van</strong> erk<strong>en</strong><strong>de</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>, hoewel art. 8 <strong>van</strong> het geratificeer<strong>de</strong><br />
IAO-verdrag nr. 121 (‘Employm<strong>en</strong>t Injury B<strong>en</strong>efits Conv<strong>en</strong>tion 1964’) Ne<strong>de</strong>rland daartoe<br />
verplicht.<br />
119 Adviescommissie Arbeidsongeschiktheid 2001, p. 135.<br />
60<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 60 24-9-2009 15:56:05
2 Het historisch perspectief: <strong>van</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet naar WIA<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong> wor<strong>de</strong>n <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong>, et cetera. (In hoofdstuk<br />
6 wordt in meer <strong>de</strong>tail op <strong>de</strong>ze <strong>voor</strong>stell<strong>en</strong> ingegaan.)<br />
<strong>De</strong> <strong>voor</strong>stell<strong>en</strong> om <strong>de</strong> WAO te herzi<strong>en</strong> – in <strong>de</strong> publieke opinie omschrev<strong>en</strong><br />
als ‘uitkle<strong>de</strong>n’ – leid<strong>de</strong>n tot grootschalige maatschappelijke beroering. Dit<br />
werd nog ver<strong>de</strong>r aangewakkerd door <strong>de</strong> SER-rapport<strong>en</strong> ‘Werk<strong>en</strong> aan arbeidsgeschiktheid’<br />
120 (2002) <strong>en</strong> ‘Ver<strong>de</strong>re uitwerking WAO-beleid’ 121 (2004). <strong>De</strong>sondanks<br />
zijn <strong>de</strong> adviez<strong>en</strong> in <strong>de</strong>ze rapport<strong>en</strong> <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> belangrijk <strong>de</strong>el geïmplem<strong>en</strong>teerd:<br />
zo is, in overe<strong>en</strong>stemming met het advies <strong>van</strong> 2002, <strong>de</strong> loondoorbetalingverplichting<br />
bij arbeidsongeschiktheid per 1 januari 2004 verl<strong>en</strong>gd<br />
naar twee jaar op grond <strong>van</strong> <strong>de</strong> Wet verl<strong>en</strong>ging doorbetalingsverplichting bij<br />
ziekte (WVLBZ). Hiermee beoog<strong>de</strong> <strong>de</strong> wetgever dat <strong>werkgever</strong>s geprikkeld<br />
zou<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n tot meer prev<strong>en</strong>tiebeleid op het gebied <strong>van</strong> ziekteverzuim. 122<br />
<strong>De</strong> wettelijke verplichting om t<strong>en</strong>minste het minimumloon te betal<strong>en</strong> is<br />
echter niet verl<strong>en</strong>gd tot het twee<strong>de</strong> ziektejaar. <strong>De</strong> reductie in het loonperc<strong>en</strong>tage<br />
moet ook <strong>de</strong> werknemer ertoe aanzett<strong>en</strong> om prev<strong>en</strong>tie <strong>van</strong> arbeidsongeschiktheid<br />
(meer) serieus te nem<strong>en</strong>, zo spoedig mogelijk zijn arbeid opnieuw<br />
op te pakk<strong>en</strong> <strong>en</strong> zo zelf in zijn lev<strong>en</strong>son<strong>de</strong>rhoud te <strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>.<br />
Ook stel<strong>de</strong> <strong>de</strong> SER on<strong>de</strong>r meer <strong>voor</strong> om <strong>de</strong> ‘nieuwe’ WAO alle<strong>en</strong> toegankelijk<br />
te mak<strong>en</strong> <strong>voor</strong> werknemers die duurzaam volledig arbeidsongeschikt zijn.<br />
Werknemers met lichte arbeidsbeperking<strong>en</strong> <strong>voor</strong> wie ge<strong>en</strong> inkom<strong>en</strong>sregeling<br />
geldt, di<strong>en</strong><strong>de</strong>n zoveel mogelijk in di<strong>en</strong>st te blijv<strong>en</strong>, hetzij bij hun eig<strong>en</strong><br />
<strong>werkgever</strong>, hetzij bij e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>re <strong>werkgever</strong>. E<strong>en</strong> regeling op basis <strong>van</strong> risque<br />
professionnel of e<strong>en</strong> verplichte <strong>werkgever</strong>sverzekering, zoals door <strong>de</strong> Commissies<br />
Donner was <strong>voor</strong>gesteld, achtte <strong>de</strong> SER niet noodzakelijk. Pas bij het<br />
zog<strong>en</strong>aam<strong>de</strong> Najaarsakkoord <strong>van</strong> 5 november 2004 tuss<strong>en</strong> het kabinet <strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
Stichting <strong>van</strong> <strong>de</strong> Arbeid (waarin <strong>de</strong> c<strong>en</strong>trale organisaties <strong>van</strong> <strong>werkgever</strong>s <strong>en</strong><br />
werknemers zijn verteg<strong>en</strong>woordigd) keer<strong>de</strong> <strong>de</strong> rust in <strong>en</strong>ige mate terug. In<br />
dit Najaarsakkoord wer<strong>de</strong>n <strong>de</strong> grondlijn<strong>en</strong> overe<strong>en</strong>gekom<strong>en</strong> <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> nieuwe<br />
wet ter ver<strong>van</strong>ging <strong>van</strong> <strong>de</strong> huidige WAO. Ingrijp<strong>en</strong><strong>de</strong> veran<strong>de</strong>ring<strong>en</strong>, zoals<br />
<strong>de</strong> invoering <strong>van</strong> e<strong>en</strong> risque professionnel, blev<strong>en</strong> daarbij achterwege. <strong>De</strong>ze<br />
nieuwe wet is <strong>van</strong>af 1 januari 2006 <strong>van</strong> kracht gewor<strong>de</strong>n on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> naam Wet<br />
Werk <strong>en</strong> Inkom<strong>en</strong> naar Arbeidsvermog<strong>en</strong> (WIA). <strong>De</strong> WIA is <strong>voor</strong>al gericht<br />
op <strong>de</strong> bevor<strong>de</strong>ring <strong>van</strong> werkhervatting <strong>en</strong> bevat daartoe e<strong>en</strong> aantal financiele<br />
prikkels <strong>en</strong> instrum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die in <strong>de</strong> hierna volg<strong>en</strong><strong>de</strong> paragraf<strong>en</strong> zull<strong>en</strong><br />
wor<strong>de</strong>n toegelicht.<br />
120 SER 2002.<br />
121 SER 2004.<br />
122 Vgl. TK 2002-2003, 28 629 het wets<strong>voor</strong>stel Verl<strong>en</strong>ging <strong>van</strong> <strong>de</strong> loondoorbetalingsverplichting<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> bij ziekte (Wet verl<strong>en</strong>ging loondoorbetalingsverplichting bij ziekte).<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 61 24-9-2009 15:56:05<br />
61
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
4.5 Overgangsrecht<br />
<strong>De</strong> WIA is alle<strong>en</strong> <strong>van</strong> toepassing op ‘nieuwe’ gevall<strong>en</strong>: werknemers die<br />
arbeidsongeschikt rak<strong>en</strong> op <strong>en</strong> <strong>van</strong>af 1 januari 2004. <strong>De</strong> ou<strong>de</strong> WAO blijft<br />
<strong>van</strong> toepassing op werknemers die <strong>voor</strong> <strong>de</strong>ze datum al in <strong>de</strong> WAO ‘zitt<strong>en</strong>’,<br />
hoewel kan wor<strong>de</strong>n opgemerkt dat <strong>de</strong> arbeidskundige criteria bij <strong>de</strong> WAO-<br />
(her-)keuring<strong>en</strong> <strong>de</strong> laatste jar<strong>en</strong> aanmerkelijk zijn aangescherpt. Dit kan ertoe<br />
lei<strong>de</strong>n dat WAO-gerechtig<strong>de</strong>n na e<strong>en</strong> herkeuring hun WAO-status verliez<strong>en</strong><br />
of hun arbeidsongeschiktheidsschatting <strong>en</strong> daarmee ook <strong>de</strong> hoogte <strong>van</strong> hun<br />
uitkering gereduceerd zi<strong>en</strong>. Werknemers die geheel arbeidsgeschikt wor<strong>de</strong>n<br />
gevon<strong>de</strong>n maar ge<strong>en</strong> werk kunn<strong>en</strong> vin<strong>de</strong>n, mog<strong>en</strong> e<strong>en</strong> beroep do<strong>en</strong> op <strong>de</strong><br />
WW <strong>en</strong> zonodig op <strong>de</strong> Wet inkom<strong>en</strong>s<strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>ing ou<strong>de</strong>re <strong>en</strong> ge<strong>de</strong>eltelijk<br />
arbeidsongeschikte werknemers (IOAW), wat e<strong>en</strong> uitkering op minimumniveau<br />
biedt. Wie ge<strong>en</strong> WW-uitkering kan krijg<strong>en</strong> of wi<strong>en</strong>s WW-uitkering<br />
is beëindigd, krijgt tot maximaal zes maan<strong>de</strong>n nadat <strong>de</strong> arbeidsongeschiktheidsuitkering<br />
is vermin<strong>de</strong>rd of gestopt e<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> WW gelijke uitkering.<br />
<strong>De</strong>ze overgangsregeling is slechts geldig tot 1 januari 2009.<br />
5 <strong>De</strong> WIA (2006)<br />
5.1 Inleiding<br />
Werknemers die langdurig (althans langer dan twee jaar) of blijv<strong>en</strong>d arbeidsongeschikt<br />
zijn gewor<strong>de</strong>n, krijg<strong>en</strong> te mak<strong>en</strong> met <strong>de</strong> Wet Werk <strong>en</strong> Inkom<strong>en</strong><br />
naar Arbeidsvermog<strong>en</strong>. <strong>De</strong>ze wet <strong>van</strong> sociaalzekerheidsrechtelijke grondslag<br />
<strong>voor</strong>ziet in e<strong>en</strong> alternatief inkom<strong>en</strong> <strong>en</strong> biedt daardoor bestaanszekerheid, zij<br />
het <strong>van</strong> min<strong>de</strong>re hoogte dan het oorspronkelijke bedong<strong>en</strong> arbeidsloon. Dit<br />
specifieke mom<strong>en</strong>t, gekoppeld met het gegev<strong>en</strong> dat twee jaar na het ongeval of<br />
<strong>de</strong> aan<strong>van</strong>g <strong>van</strong> <strong>de</strong> beroepsziekte dikwijls e<strong>en</strong> medische eindsituatie zal zijn<br />
bereikt <strong>en</strong> ook <strong>de</strong> ontslagbescherming eindigt, kan <strong>voor</strong> gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> werknemers<br />
aanleiding zijn (zo niet al eer<strong>de</strong>r) om <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> ex art. 7:658 BW<br />
aan te sprek<strong>en</strong> <strong>voor</strong> vergoeding <strong>van</strong> <strong>de</strong> exce<strong>de</strong>ntscha<strong>de</strong>. Want op het mom<strong>en</strong>t<br />
dat <strong>de</strong> werknemer ‘in <strong>de</strong> WIA belandt’, is het pijnlijk dui<strong>de</strong>lijk dat <strong>van</strong> zulke<br />
scha<strong>de</strong> sprake is.<br />
<strong>De</strong> WIA belichaamt <strong>de</strong> boodschap <strong>van</strong> <strong>de</strong> Adviescommissie Arbeidsongeschiktheid<br />
(2001) on<strong>de</strong>r leiding <strong>van</strong> Donner: werk<strong>en</strong> wie werk<strong>en</strong> kan. 123 <strong>De</strong>ze<br />
leus verwoordt het strev<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> overheid om <strong>de</strong> verantwoor<strong>de</strong>lijkheid <strong>voor</strong> <strong>de</strong><br />
hoge kost<strong>en</strong> <strong>van</strong> arbeidsongeschiktheid te privatiser<strong>en</strong> <strong>en</strong> daarmee <strong>de</strong> rol <strong>van</strong><br />
123 Stb. 2005, nr. 572 resp. Stb. 2005, 710.<br />
62<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 62 24-9-2009 15:56:05
2 Het historisch perspectief: <strong>van</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet naar WIA<br />
<strong>de</strong> publieke sociale zekerheid te vermin<strong>de</strong>r<strong>en</strong>. Het is dan ook niet verwon<strong>de</strong>rlijk<br />
dat, waar <strong>de</strong> ou<strong>de</strong> WAO <strong>de</strong> nadruk leg<strong>de</strong> op <strong>de</strong> inkom<strong>en</strong>s bescherming <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> zieke werknemer, <strong>de</strong> WIA <strong>voor</strong>al conc<strong>en</strong>treert op het minimaliser<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
uitkering<strong>en</strong> door het maximaal stimuler<strong>en</strong> <strong>van</strong> werkhervatting. Ook wordt<br />
meer verantwoor<strong>de</strong>lijkheid <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> gezon<strong>de</strong> werkomgeving neergelegd bij<br />
<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>, bij<strong>voor</strong>beeld doordat verstrekte WIA-uitkering<strong>en</strong> gedur<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
jar<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> kunn<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n doorberek<strong>en</strong>d.<br />
In ess<strong>en</strong>tie geldt <strong>de</strong> WIA <strong>voor</strong> ie<strong>de</strong>re werknemer die ziek is gewor<strong>de</strong>n op of na<br />
1 januari 2004 <strong>en</strong> sindsdi<strong>en</strong> t<strong>en</strong>minste 104 wek<strong>en</strong> onafgebrok<strong>en</strong> arbeidsongeschikt<br />
is geweest als gevolg <strong>van</strong> e<strong>en</strong> medisch aantoonbare ziekte of gebrek<br />
<strong>en</strong> t<strong>en</strong>minste 35% loonverlies lijdt. 124 <strong>De</strong> WIA wordt verstrekt tot het bereik<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> 65-jarige leeftijd. Per <strong>de</strong>cember 2008 wer<strong>de</strong>n 59.470 WIA-uitkering<strong>en</strong><br />
verstrekt. 125<br />
Het <strong>voor</strong> <strong>de</strong> WAO typische begrip ‘arbeidsongeschikt’ komt in <strong>de</strong> WIA<br />
nauwelijks meer <strong>voor</strong>. Wie bij<strong>voor</strong>beeld naar WAO-terminologie <strong>voor</strong> 80%<br />
arbeidsongeschikt was, wordt nu in WIA-term<strong>en</strong> gekwalificeerd als ‘min<strong>de</strong>r<br />
dan 20% arbeidsgeschikt’ of ‘min<strong>de</strong>r dan 20% loonverlies’. 126<br />
Gedur<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong> eerste twee ziektejar<strong>en</strong> staat <strong>de</strong> reïntegratie <strong>van</strong> <strong>de</strong> zieke<br />
werknemer c<strong>en</strong>traal, dat wil zegg<strong>en</strong> het herstel, behoud <strong>en</strong> bevor<strong>de</strong>ring<br />
<strong>van</strong> zijn mogelijkhe<strong>de</strong>n tot het verricht<strong>en</strong> <strong>van</strong> arbeid <strong>en</strong> <strong>de</strong> bevor<strong>de</strong>ring<br />
<strong>van</strong> zijn inschakeling in <strong>de</strong> arbeid. 127 Indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> werknemer na het verstrijk<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong>ze termijn voldoet aan <strong>de</strong> hierbov<strong>en</strong> g<strong>en</strong>oem<strong>de</strong> <strong>voor</strong>waar<strong>de</strong>n <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> WIA, komt hij in aanmerking <strong>voor</strong> hetzij <strong>de</strong> loongerelateer<strong>de</strong> Regeling<br />
inkom<strong>en</strong>s<strong>voor</strong> zi<strong>en</strong>ing volledig arbeidsongeschikt<strong>en</strong> (IVA), hetzij <strong>de</strong> Regeling<br />
werk hervatting ge<strong>de</strong>eltelijk arbeidsgeschikt<strong>en</strong> (WGA). <strong>De</strong> WGA is gesplitst<br />
in e<strong>en</strong> loonaanvullingsuitkering (WGA I) <strong>en</strong> e<strong>en</strong> vervolguitkering (WGA II).<br />
Sam<strong>en</strong> vorm<strong>en</strong> <strong>de</strong>ze uitkering<strong>en</strong> <strong>de</strong> ess<strong>en</strong>tie <strong>van</strong> <strong>de</strong> WIA.<br />
<strong>De</strong> uitvoering <strong>van</strong> <strong>de</strong> WIA is, net als bij <strong>de</strong> WAO, in han<strong>de</strong>n <strong>van</strong> het Uitvoeringsinstituut<br />
Werknemersverzekering<strong>en</strong> Werkbedrijf (UWV Werkbedrijf).<br />
<strong>De</strong> WIA biedt <strong>de</strong> werk gever echter <strong>de</strong> mogelijkheid om het risico op ge<strong>de</strong>eltelijke<br />
arbeidsongeschiktheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer te verzeker<strong>en</strong> bij e<strong>en</strong> particuliere<br />
verzekeraar.<br />
124 Vgl. artt. 5, 7 <strong>en</strong> 23 WIA. <strong>De</strong> officiële invoeringsdatum <strong>voor</strong> <strong>de</strong> WIA is 29 <strong>de</strong>cember 2005.<br />
125 CBS maatwerktabel nr. 2097461 per 17 maart 2009.<br />
126 <strong>De</strong>ze omslag in terminologie maakt soms nog e<strong>en</strong> wat geforceer<strong>de</strong> indruk <strong>en</strong> lijkt nog niet<br />
in het dagelijks taalgebruik te zijn opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>.<br />
127 Vgl. art. 1 jo. 25 WIA.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 63 24-9-2009 15:56:05<br />
63
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> meer uitvoerige bespreking <strong>van</strong> <strong>de</strong> financiële consequ<strong>en</strong>ties <strong>voor</strong> <strong>de</strong> werknemer<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> IVA <strong>en</strong> <strong>de</strong> WGA kom<strong>en</strong> in <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rschei<strong>de</strong>nlijke paragraf<strong>en</strong><br />
aan <strong>de</strong> or<strong>de</strong>. Omwille <strong>van</strong> <strong>de</strong> beperking<strong>en</strong> <strong>van</strong> dit proefschrift wordt daarbij<br />
uitsluit<strong>en</strong>d gekek<strong>en</strong> naar het inkom<strong>en</strong>saspect; <strong>voor</strong> informatie over an<strong>de</strong>re<br />
aspect<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> WIA zij verwez<strong>en</strong> naar <strong>de</strong> wet <strong>en</strong> <strong>de</strong> literatuur. 128 Alle uitkeringsbedrag<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> -perc<strong>en</strong>tages die in <strong>de</strong> hierna volg<strong>en</strong><strong>de</strong> paragraf<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>,<br />
gel<strong>de</strong>n per 1 januari 2009.<br />
5.2 <strong>De</strong> eerste twee jar<strong>en</strong> arbeidsongeschiktheid: focus op reïntegratie<br />
Onmid<strong>de</strong>llijk na zijn ziekmelding kan <strong>de</strong> werknemer geconfronteerd wor<strong>de</strong>n<br />
met maximaal twee onbetaal<strong>de</strong> wachtdag<strong>en</strong> indi<strong>en</strong> dit in <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst<br />
of <strong>de</strong> toepasselijke CAO is overe<strong>en</strong>gekom<strong>en</strong>. 129 Dit eig<strong>en</strong> risico beoogt<br />
<strong>de</strong> werknemer te prikkel<strong>en</strong> om zich niet té snel ziek te mel<strong>de</strong>n.<br />
Gedur<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong> eerste hon<strong>de</strong>rdvier wek<strong>en</strong> na <strong>de</strong> ziekmelding behoudt <strong>de</strong><br />
arbeidsongeschikte werknemer recht op (ge<strong>de</strong>eltelijke) doorbetaling <strong>van</strong> zijn<br />
loon. Art. 7:629 BW verplicht <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> om tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> eerste tweeënvijftig<br />
wek<strong>en</strong> t<strong>en</strong>minste 70% <strong>van</strong> het laatstverdi<strong>en</strong><strong>de</strong> loon althans t<strong>en</strong>minste<br />
het <strong>voor</strong> <strong>de</strong> werknemer gel<strong>de</strong>n<strong>de</strong> wettelijke minimumloon door te betal<strong>en</strong><br />
aan werknemers die op of <strong>van</strong>af 1 januari 2004 ziek zijn gewor<strong>de</strong>n. 130 Na het<br />
eerste jaar wordt dit 70% <strong>van</strong> het (maximum-)dagloon, ev<strong>en</strong>tueel aangevuld<br />
met e<strong>en</strong> uitkering op grond <strong>van</strong> <strong>de</strong> Toeslag<strong>en</strong>wet indi<strong>en</strong> an<strong>de</strong>rs het minimumloonniveau<br />
niet wordt bereikt. 131 Circa 80% <strong>van</strong> <strong>werkgever</strong>s heeft het<br />
risico <strong>van</strong> loondoorbetaling verzekerd, waardoor het overheidsstrev<strong>en</strong> naar<br />
verplaatsing <strong>van</strong> <strong>de</strong> ziektekost<strong>en</strong> al in aanmerkelijke mate is verwez<strong>en</strong>lijkt. 132<br />
Werknemers <strong>voor</strong> wie e<strong>en</strong> CAO geldt, kunn<strong>en</strong> in dit opzicht financieel beter<br />
af zijn: binn<strong>en</strong> het overleg <strong>van</strong> <strong>de</strong> Stichting <strong>van</strong> <strong>de</strong> Arbeid is – zij het on<strong>de</strong>r<br />
aanzi<strong>en</strong>lijke druk <strong>van</strong> <strong>de</strong> regering – afgesprok<strong>en</strong> om in CAO’s <strong>de</strong> loondoorbetaling<br />
te beperk<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> maximum <strong>van</strong> 170%, naar vrije keuze verspreid<br />
over <strong>de</strong>ze twee jaar. Zo ont<strong>van</strong>g<strong>en</strong> zij toch nog meer dan werknemers die niet<br />
<strong>de</strong> bescherming <strong>van</strong> e<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijke CAO-bepaling g<strong>en</strong>iet<strong>en</strong>. Niet alle CAO’s<br />
hou<strong>de</strong>n zich echter aan <strong>de</strong>ze ‘afspraak’; maar het overleg wordt in g<strong>en</strong>oegzame<br />
128 Bij<strong>voor</strong>beeld: Kron<strong>en</strong>burg-Willems 2005 <strong>en</strong> Verhoef 2005, Nikkels-Agema & Wielink 2006,<br />
Wil<strong>de</strong>boer 2006.<br />
129 Art. 7:629 lid 9 BW.<br />
130 Vgl. <strong>de</strong> Wet verl<strong>en</strong>ging loondoorbetalingsverplichting bij ziekte (WULBZ).<br />
131 Wet <strong>van</strong> 6 november 1986, Stb. 1986, 562, herplaatst in Stb. 1987, 97. Vgl. art. 1 lid 1 on<strong>de</strong>r<br />
d <strong>en</strong> e TW. Ongeacht <strong>de</strong> hoogte <strong>van</strong> het contractuele dagloon behoeft <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> niet<br />
meer te betal<strong>en</strong> dan 70% <strong>van</strong> het wettelijk maximumdagloon als bedoeld in art. 9 lid 1 <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> Coördinatiewet Sociale Verzekering (CSV).<br />
132 Vgl. Noordam 2005, p. 187.<br />
64<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 64 24-9-2009 15:56:05
2 Het historisch perspectief: <strong>van</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet naar WIA<br />
mate nageleefd dat <strong>de</strong> regering hierin ge<strong>en</strong> aanleiding heeft gezi<strong>en</strong> om zelf<br />
har<strong>de</strong>re wetgevingsmaatregel<strong>en</strong> te treff<strong>en</strong>. Voorts staat het werknemers<br />
natuurlijk vrij om zelf e<strong>en</strong> aanvulling te beding<strong>en</strong> in hun arbeidsovere<strong>en</strong>komst<br />
of zich <strong>voor</strong> het rester<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong>el privé te verzeker<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> belangrijke rol <strong>voor</strong> <strong>de</strong> terugdringing <strong>van</strong> het Ne<strong>de</strong>rlandse ziekteverzuim<br />
is weggelegd <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Wet verbetering poortwachter <strong>en</strong> <strong>de</strong> Ministeriële<br />
Regeling procesgang eerste <strong>en</strong> twee<strong>de</strong> ziektejaar, die <strong>van</strong> toepassing zijn op<br />
werknemers die op of na 1 april 2002 ziekteverlof hebb<strong>en</strong> aangevraagd. 133<br />
<strong>De</strong> strekking <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze regeling<strong>en</strong> is <strong>voor</strong>al neergelegd in art. 7:658a BW jo.<br />
art. 25 WIA, wat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> verplicht om alles te do<strong>en</strong> wat in re<strong>de</strong>lijkheid<br />
mogelijk is om zo snel mogelijk te kom<strong>en</strong> tot optimale reïntegratie <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
werknemer in het arbeidsproces.<br />
Het uitgangspunt <strong>voor</strong> reïntegratie is <strong>de</strong> (gelei<strong>de</strong>lijke) volledige terugkeer <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> werknemer naar zijn eig<strong>en</strong> functie. Voorafgaand aan het intre<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
arbeidsongeschiktheid was <strong>de</strong>ze functie immers per <strong>de</strong>finitie berek<strong>en</strong>d op <strong>de</strong><br />
kracht<strong>en</strong> <strong>en</strong> bekwaamhe<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer. 134 <strong>De</strong> inspanningsverplichting<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> om <strong>de</strong> reïntegratie <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer te bereik<strong>en</strong> is<br />
ge<strong>en</strong> sinecure <strong>en</strong> kan vergaan<strong>de</strong> aanpassing <strong>en</strong> wijziging <strong>van</strong> het werk in <strong>de</strong><br />
eig<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rneming of zelfs plaatsing <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsongeschikte werknemer<br />
bij e<strong>en</strong> <strong>de</strong>r<strong>de</strong> verg<strong>en</strong>, indi<strong>en</strong> dit <strong>de</strong> reïntegratie zou bevor<strong>de</strong>r<strong>en</strong>. <strong>De</strong>rgelijke<br />
vergaan<strong>de</strong> maatregel<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> <strong>voor</strong>al aan <strong>de</strong> or<strong>de</strong> kom<strong>en</strong> indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> oorzaak<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsongeschiktheid in <strong>de</strong> werksfeer ligt of indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
aanspraak kan mak<strong>en</strong> op subsidies of vergoeding<strong>en</strong> die bedoeld zijn om<br />
<strong>de</strong> reïntegratie financieel te vergemakkelijk<strong>en</strong> <strong>en</strong> zo <strong>de</strong> arbeidsongeschikte<br />
werknemer weer aan het werk te krijg<strong>en</strong>. 135<br />
<strong>De</strong> reïntegratieverplichting geldt <strong>voor</strong> <strong>de</strong> duur <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst,<br />
dus mogelijk ook langer dan <strong>de</strong> eerste twee jaar arbeidsongeschiktheid. Zij<br />
geldt ev<strong>en</strong>zeer <strong>voor</strong> di<strong>en</strong>stverban<strong>de</strong>n met e<strong>en</strong> tij<strong>de</strong>lijk karakter. <strong>De</strong> reïntegratieverplichting<br />
gaat echter niet zover dat inspanning<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
wor<strong>de</strong>n verlangd die, gelet op <strong>de</strong> beperkte duur <strong>van</strong> het rester<strong>en</strong><strong>de</strong> tij<strong>de</strong>lijke<br />
di<strong>en</strong>stverband, in <strong>de</strong> concrete omstandighe<strong>de</strong>n onre<strong>de</strong>lijk belast<strong>en</strong>d of duur<br />
zou<strong>de</strong>n zijn. Alles wat kan lei<strong>de</strong>n tot e<strong>en</strong> snelle terugkeer in het arbeidsproces<br />
<strong>en</strong> zowel in re<strong>de</strong>lijkheid <strong>van</strong> <strong>werkgever</strong> als werknemer gevergd kan wor<strong>de</strong>n,<br />
komt <strong>voor</strong> het reïntegratieproject in aanmerking. 136<br />
133 Stb. 2001, 685 resp. Strcrt. 2000, 60.<br />
134 Vgl. art. 7:658a lid 3 BW.<br />
135 Vgl. art. 7:629 lid 3 sub c jo. lid 12 BW. Vgl. HR 6 april 2001, NJ 2001, 333, LJN AB0904 (Van<br />
Kester<strong>en</strong>/Rabobank). Vgl. Klosse 2003, p. 54-63 <strong>en</strong> Van G<strong>en</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong> etc 2004.<br />
136 Vgl. art. 25, 27, 29, 30 jo. 35 WIA.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 65 24-9-2009 15:56:05<br />
65
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
Indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> werknemer blijv<strong>en</strong>d arbeidsongeschikt is <strong>voor</strong> zijn eig<strong>en</strong> functie,<br />
di<strong>en</strong>t <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>re functie te vin<strong>de</strong>n die pass<strong>en</strong>d is <strong>voor</strong> <strong>de</strong><br />
gezondheidstoestand, het arbeidsverle<strong>de</strong>n, <strong>de</strong> werkervaring <strong>en</strong> <strong>de</strong> vroegere<br />
functie <strong>en</strong> loon <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer. Het komt hierop neer: <strong>de</strong> werknemer<br />
moet, weliswaar in overe<strong>en</strong>stemming met zijn arbeidsvermog<strong>en</strong>, hoe dan<br />
ook aan het werk wor<strong>de</strong>n gehou<strong>de</strong>n.<br />
Het is niet nodig om <strong>de</strong> eerste twee ziektejar<strong>en</strong> geheel te doorlop<strong>en</strong> indi<strong>en</strong> al<br />
eer<strong>de</strong>r evi<strong>de</strong>nt is dat <strong>de</strong> werknemer volledig <strong>en</strong> duurzaam arbeidsongeschikt<br />
is. In e<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijk geval kan <strong>de</strong> werknemer e<strong>en</strong> vervroeg<strong>de</strong> aanvraag <strong>voor</strong> e<strong>en</strong><br />
IVA-uitkering indi<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>van</strong>af <strong>de</strong>rti<strong>en</strong> wek<strong>en</strong> na aan<strong>van</strong>g <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsongeschiktheid.<br />
Hij ont<strong>van</strong>gt zijn uitkering dan ev<strong>en</strong>redig eer<strong>de</strong>r. 137 Dit doet niets<br />
af aan <strong>de</strong> loondoorbetalingplicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>, indi<strong>en</strong> daar sprake <strong>van</strong><br />
is. In <strong>de</strong> praktijk zal in e<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijke situatie <strong>de</strong> uitkering naar <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
gaan, die <strong>de</strong>ze aanvult tot het niveau <strong>van</strong> zijn loondoorbetalingsplicht <strong>en</strong> vervolg<strong>en</strong>s<br />
aan <strong>de</strong> werknemer als loon betaalt.<br />
Behou<strong>de</strong>ns <strong>en</strong>kele uitzon<strong>de</strong>ring<strong>en</strong> kan <strong>de</strong> werknemer gedur<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong> eerste<br />
twee jaar arbeidsongeschiktheid op grond <strong>van</strong> e<strong>en</strong> wettelijk opzegverbod niet<br />
wor<strong>de</strong>n ontslag<strong>en</strong>, zelfs niet indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> over toestemming <strong>van</strong> het<br />
UWV Werkbedrijf beschikt. 138<br />
5.3 Wanneer twee jar<strong>en</strong> verstrek<strong>en</strong> zijn<br />
Na het verstrijk<strong>en</strong> <strong>van</strong> hon<strong>de</strong>rdvier wek<strong>en</strong> <strong>van</strong>af <strong>de</strong> aan<strong>van</strong>g <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsongeschiktheid<br />
wordt <strong>de</strong> werknemer geconfronteerd met drie belangrijke zak<strong>en</strong>:<br />
het verval <strong>van</strong> het ontslagverbod tij<strong>de</strong>ns ziekte, <strong>de</strong> poortwachtertoets door het<br />
UWV Werkbedrijf <strong>en</strong> <strong>de</strong> daarbij behor<strong>en</strong><strong>de</strong> arbeidsongeschiktheidskeuring.<br />
<strong>De</strong> poortwachtertoets houdt in ess<strong>en</strong>tie in dat het UWV Werkbedrijf, in zijn<br />
functie als ‘poortwachter’, toetst of <strong>de</strong> werknemer recht heeft op e<strong>en</strong> WIA-uitkering.<br />
Daartoe moet<strong>en</strong> zowel <strong>werkgever</strong> als werknemer zich naar behor<strong>en</strong><br />
hebb<strong>en</strong> ingespann<strong>en</strong> <strong>voor</strong> <strong>de</strong> reïntegratie <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer. Indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> poortwachtertoets<br />
uitwijst dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> heeft voldaan aan zijn reïntegratieverplichting<strong>en</strong>,<br />
eindig<strong>en</strong> na <strong>de</strong>ze perio<strong>de</strong> zowel zijn wettelijke verplichting om<br />
het loon tij<strong>de</strong>ns ziekte door te betal<strong>en</strong> als het wettelijk ontslagverbod tij<strong>de</strong>ns<br />
ziekte. M<strong>en</strong> kan zich echter afvrag<strong>en</strong> hoe vaak het <strong>voor</strong>komt dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
zich slechts oppervlakkig inspant t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> zijn reïntegratieverplichting<br />
t<strong>en</strong>ein<strong>de</strong> e<strong>en</strong> gew<strong>en</strong>ste ontslagvergunning <strong>van</strong> het UWV Werkbedrijf veilig te<br />
137 Vgl. art. 23 lid 6 WIA.<br />
138 Vgl. art. 7:670 jo. 7:670b lid 1 BW.<br />
66<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 66 24-9-2009 15:56:05
2 Het historisch perspectief: <strong>van</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet naar WIA<br />
stell<strong>en</strong> om <strong>de</strong> relatief onproductieve werknemer te kunn<strong>en</strong> ontslaan. Indi<strong>en</strong><br />
blijkt dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> onvoldo<strong>en</strong><strong>de</strong> reïntegratieinspanning<strong>en</strong> heeft verricht,<br />
kan het UWV Werkbedrijf hem e<strong>en</strong> verl<strong>en</strong>g<strong>de</strong> loondoorbetalingsverplichting<br />
<strong>van</strong> maximaal e<strong>en</strong> jaar oplegg<strong>en</strong>. In die perio<strong>de</strong> krijgt <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> opnieuw<br />
<strong>de</strong> kans om zich in te spann<strong>en</strong> <strong>voor</strong> <strong>de</strong> reïntegratie <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer. Het<br />
wettelijk opzegverbod tij<strong>de</strong>ns ziekte wordt dan ev<strong>en</strong>redig verl<strong>en</strong>gd.<br />
Ook <strong>voor</strong> <strong>de</strong> werknemer bestaat e<strong>en</strong> stok achter <strong>de</strong> <strong>de</strong>ur om te verzeker<strong>en</strong> dat<br />
hij zich inspant <strong>voor</strong> zijn eig<strong>en</strong> reïntegratiebelang<strong>en</strong>. Indi<strong>en</strong> het UWV Werkbedrijf<br />
op verzoek <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> om e<strong>en</strong> <strong>de</strong>skundig<strong>en</strong>oor<strong>de</strong>el of in het<br />
ka<strong>de</strong>r <strong>van</strong> <strong>de</strong> poortwachtertoets tot <strong>de</strong> conclusie komt dat <strong>de</strong> werknemer zelf<br />
onvoldo<strong>en</strong><strong>de</strong> aan zijn reïntegratie heeft meegewerkt, kan dit aanleiding gev<strong>en</strong><br />
tot e<strong>en</strong> ontslagvergunning aan <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> als <strong>de</strong>ze daarom verzoekt. <strong>De</strong>ze<br />
situatie kan zich bij<strong>voor</strong>beeld <strong>voor</strong>do<strong>en</strong> indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> werknemer herhaal<strong>de</strong>lijk<br />
weigert mee te werk<strong>en</strong> aan het opstell<strong>en</strong>, evaluer<strong>en</strong> of bijstell<strong>en</strong> <strong>van</strong> het Plan<br />
<strong>van</strong> Aanpak, controle door e<strong>en</strong> bedrijfsarts afwijst, pass<strong>en</strong>d werk weigert of<br />
zijn fysieke herstel belemmert. 139 Ook e<strong>en</strong> tij<strong>de</strong>lijke of blijv<strong>en</strong><strong>de</strong> weigering of<br />
vermin<strong>de</strong>ring <strong>van</strong> <strong>de</strong> WW- of WIA-uitkering <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer behoort tot<br />
<strong>de</strong> sanctiemogelijkhe<strong>de</strong>n <strong>van</strong> het UWV Werkbedrijf.<br />
<strong>De</strong> poortwachtertoets luidt echter nog e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>r belangrijk mom<strong>en</strong>t in: <strong>de</strong><br />
arbeidsongeschiktheidskeuring door het UWV Werkbedrijf. Door mid<strong>de</strong>l <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong>ze keuring wordt vastgesteld in welke mate <strong>de</strong> werknemer arbeidsongeschikt<br />
is. Hierbij wordt eerst door e<strong>en</strong> verzekeringsarts aan <strong>de</strong> hand <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
zog<strong>en</strong>oem<strong>de</strong> functionele mogelijkhe<strong>de</strong>nlijst (FML) bepaald wat <strong>de</strong> belastbare<br />
fysieke <strong>en</strong> psychische mogelijkhe<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer zijn. Tev<strong>en</strong>s schat <strong>de</strong><br />
arts aan <strong>de</strong> hand <strong>van</strong> medische protocoll<strong>en</strong> in wat <strong>de</strong> duurzaamheid <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
arbeidsongeschiktheid is. Voor toelating tot <strong>de</strong> IVA-uitkering di<strong>en</strong>t namelijk<br />
vast te staan dat er binn<strong>en</strong> vijf jaar ge<strong>en</strong> of slechts e<strong>en</strong> zeer geringe kans op<br />
herstel bestaat; <strong>de</strong> kans op herstel wordt in <strong>de</strong>ze perio<strong>de</strong> jaarlijks opnieuw<br />
beoor<strong>de</strong>eld. T<strong>en</strong>zij <strong>voor</strong> <strong>de</strong> arts evi<strong>de</strong>nt is dat sprake is <strong>van</strong> volledige arbeidsongeschiktheid,<br />
vindt vervolg<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rzoek <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeids<strong>de</strong>skundige<br />
plaats.<br />
Hierna vergelijkt <strong>de</strong> arbeids<strong>de</strong>skundige <strong>de</strong> uitkomst <strong>van</strong> <strong>de</strong> functionele mogelijkhe<strong>de</strong>nlijst<br />
met het CBBS-systeem, waarin circa 7.500 functiebeschrijving<strong>en</strong><br />
zijn verwerkt die als ‘gangbare arbeid’ kunn<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n betiteld. Aan <strong>de</strong><br />
139 Vgl. art.7:670b lid 3 jo. art. 7:658a lid 3 BW: indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> werknemer zijn verplichting<strong>en</strong> bij ziekte<br />
niet nakomt, mag <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> e<strong>en</strong> loonsanctie toepass<strong>en</strong> <strong>en</strong> zelfs, indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> werknemer in<br />
zijn niet-nakoming volhardt, toestemming vrag<strong>en</strong> aan het UWV Werkbedrijf om <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst<br />
met <strong>de</strong> werknemer op te zegg<strong>en</strong>. Het ontslagverbod tij<strong>de</strong>ns ziekte vervalt<br />
<strong>de</strong>rhalve in e<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijke situatie.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 67 24-9-2009 15:56:05<br />
67
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
hand <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze vergelijking selecteert hij drie beroep<strong>en</strong> die <strong>de</strong> ge<strong>de</strong>eltelijk<br />
arbeidsongeschikte werknemer in theorie nog zou kunn<strong>en</strong> vervull<strong>en</strong>, ev<strong>en</strong>als<br />
<strong>de</strong> bijbehor<strong>en</strong><strong>de</strong> verdi<strong>en</strong>capaciteit die bij <strong>de</strong>ze functies hoort. ‘In theorie’,<br />
want <strong>de</strong> kans dat <strong>de</strong> werknemer <strong>de</strong> betreff<strong>en</strong><strong>de</strong> functie daadwerkelijk kan<br />
verkrijg<strong>en</strong>, wordt buit<strong>en</strong> beschouwing gelat<strong>en</strong>. Het beroep wat qua hoogte<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> verdi<strong>en</strong>capaciteit noch het hoogste, noch het laagste uitvalt, vormt<br />
het uitgangspunt <strong>voor</strong> <strong>de</strong> rester<strong>en</strong><strong>de</strong> verdi<strong>en</strong>capaciteit. Vervolg<strong>en</strong>s berek<strong>en</strong>t<br />
<strong>de</strong> arbeids<strong>de</strong>skundige wat <strong>de</strong> verhouding is <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze verdi<strong>en</strong>capaciteit t<strong>en</strong><br />
opzichte <strong>van</strong> het <strong>voor</strong>malige inkom<strong>en</strong> (maatmanloon; <strong>de</strong> werknemer is zijn<br />
eig<strong>en</strong> ‘maatman’). <strong>De</strong>ze verhouding, uitgedrukt in e<strong>en</strong> perc<strong>en</strong>tage, bepaalt<br />
<strong>de</strong> hoogte <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsongeschiktheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer. In formulevorm<br />
wordt dit:<br />
68<br />
maatmanloon -/- rester<strong>en</strong><strong>de</strong> verdi<strong>en</strong>capaciteit<br />
maatmanloon<br />
x 100%<br />
E<strong>en</strong> <strong>voor</strong>beeld: stel dat werknemer X <strong>voor</strong>afgaand aan zijn arbeidsongeschiktheid<br />
€ 60.000 loon per jaar verdi<strong>en</strong><strong>de</strong> als doc<strong>en</strong>t. Zijn rester<strong>en</strong><strong>de</strong> verdi<strong>en</strong>capaciteit<br />
in zijn nieuwe (theoretische) functie als postbo<strong>de</strong> is € 24.000 per<br />
jaar. Dit komt neer op e<strong>en</strong> loonverlies <strong>van</strong> 60% <strong>en</strong> e<strong>en</strong> daarmee correspon<strong>de</strong>r<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
arbeidsongeschiktheidsperc<strong>en</strong>tage <strong>van</strong> 60%. 140<br />
€ 60.000 -/- € 24.000<br />
€ 60.000<br />
x 100% = 60%<br />
Het aldus verkreg<strong>en</strong> arbeidsongeschiktheidsperc<strong>en</strong>tage bepaalt of <strong>de</strong> werknemer<br />
recht heeft op e<strong>en</strong> WIA-uitkering <strong>en</strong> zo ja, <strong>van</strong> welke aard <strong>de</strong>ze uitkering<br />
is. <strong>De</strong> WIA on<strong>de</strong>rscheidt hiertoe twee categorieën <strong>van</strong> arbeidsongeschiktheid:<br />
a) werknemers die tuss<strong>en</strong> 35 <strong>en</strong> 80% loonverlies lij<strong>de</strong>n <strong>en</strong> al dan niet duurzaam<br />
arbeidsongeschikt zijn; zij hebb<strong>en</strong> recht op <strong>de</strong> Regeling WGA;<br />
b) werknemers die meer dan 80% loonverlies lij<strong>de</strong>n <strong>en</strong> duurzaam arbeidsongeschikt<br />
zijn; zij kom<strong>en</strong> in aanmerking <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> IVA-uitkering.<br />
5.4 <strong>De</strong> werknemer met min<strong>de</strong>r dan 35% loonverlies<br />
E<strong>en</strong> werknemer in <strong>de</strong> categorie <strong>van</strong> min<strong>de</strong>r dan 35% loonverlies wordt niet<br />
beschouwd als arbeidsongeschikt in <strong>de</strong> zin <strong>van</strong> <strong>de</strong> WIA <strong>en</strong> heeft daarom<br />
ge<strong>en</strong> recht op e<strong>en</strong> WIA-uitkering. 141 In het WAO-tijdperk was het vereiste<br />
140 Het begrip ‘arbeidsongeschiktheidsperc<strong>en</strong>tage’ is eig<strong>en</strong>lijk nog e<strong>en</strong> stukje erf<strong>en</strong>is <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
WAO; immers, in <strong>de</strong> WIA-context gaat het hier niet meer om <strong>de</strong> geschiktheid of ongeschiktheid<br />
tot het verricht<strong>en</strong> <strong>van</strong> arbeid, maar om zuiver loonverlies.<br />
141 Art. 5 WIA.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 68 24-9-2009 15:56:05
2 Het historisch perspectief: <strong>van</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet naar WIA<br />
minimumperc<strong>en</strong>tage arbeidsongeschiktheid ‘slechts’ 15%. 142 Het arbeidsongeschiktheidscriterium<br />
is <strong>de</strong>rhalve aanmerkelijk aangescherpt.<br />
Twee jaar na aan<strong>van</strong>g <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsongeschiktheid wordt <strong>de</strong> werknemer<br />
geconfronteerd met het verval <strong>van</strong> het ontslagverbod. Indi<strong>en</strong> hij ontslag<strong>en</strong><br />
wordt, komt hij mogelijk in aanmerking <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> WW-uitkering. Hiertoe<br />
moet hij t<strong>en</strong>minste voldo<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> wek<strong>en</strong>eis <strong>van</strong> <strong>de</strong> Werkloosheidswet, dat<br />
wil zegg<strong>en</strong> dat hij t<strong>en</strong>minste 26 wek<strong>en</strong> uit <strong>de</strong> laatste 36 wek<strong>en</strong> <strong>voor</strong>afgaand<br />
aan het ontslag heeft gewerkt. In dat geval heeft hij recht op e<strong>en</strong> uitkering <strong>van</strong><br />
75% <strong>van</strong> het laatstverdi<strong>en</strong><strong>de</strong> loon <strong>voor</strong> <strong>de</strong> eerste twee maan<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong> werkloosheid.<br />
143 <strong>De</strong> <strong>de</strong>r<strong>de</strong> maand ont<strong>van</strong>gt hij slechts 70% <strong>van</strong> het laatstverdi<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
loon, opnieuw met inachtneming <strong>van</strong> het wettelijk maximumloon. Ook<br />
indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> werknemer over 52 of meer dag<strong>en</strong> loon heeft ont<strong>van</strong>g<strong>en</strong> gedur<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
vier <strong>van</strong> <strong>de</strong> vijf kal<strong>en</strong><strong>de</strong>rjar<strong>en</strong> <strong>voor</strong>afgaand aan het jaar <strong>van</strong> werkeloosheid<br />
(jar<strong>en</strong>eis) ont<strong>van</strong>gt hij na <strong>de</strong> twee<strong>de</strong> maand slechts 70% <strong>van</strong> zijn laatstverdi<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
loon dan wel het wettelijk maximumdagloon; <strong>de</strong> uitkering kan dan<br />
langer dur<strong>en</strong> dan drie maan<strong>de</strong>n maar nooit meer dan 38 maan<strong>de</strong>n.<br />
Het kan echter gebeur<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> werknemer noch aan <strong>de</strong> WIA-eis<strong>en</strong> noch<br />
aan <strong>de</strong> WW-eis<strong>en</strong> voldoet. Dan rest slechts e<strong>en</strong> bijstandsuitkering (waarover<br />
hierna meer) totdat <strong>de</strong> AOW-gerechtig<strong>de</strong> leeftijd <strong>van</strong> 65 jaar wordt bereikt. E<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong>rgelijke situatie is zeker niet e<strong>en</strong> louter theoretische mogelijkheid: ie<strong>de</strong>re<br />
schoolverlater die blijv<strong>en</strong>d (ge<strong>de</strong>eltelijk) arbeidsongeschikt raakt als gevolg<br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> ernstig arbeidsongeval tij<strong>de</strong>ns zijn eerste uitz<strong>en</strong>dbaantje kan hiermee<br />
wor<strong>de</strong>n geconfronteerd, ev<strong>en</strong>als <strong>de</strong> <strong>voor</strong>malige huisvrouw of werkloze die kort<br />
na <strong>de</strong> herintreding op <strong>de</strong> arbeidsmarkt blijv<strong>en</strong>d arbeidsongeschikt raakt.<br />
Stel echter dat <strong>de</strong> (wellicht nog steeds arbeidsongeschikte) werknemer ook na<br />
het verstrijk<strong>en</strong> <strong>van</strong> zijn WW-recht<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> werk heeft wet<strong>en</strong> te vin<strong>de</strong>n. <strong>De</strong> Wet<br />
werk <strong>en</strong> bijstand <strong>voor</strong>ziet dan in e<strong>en</strong> bijstandsuitkering om in het bestaansminimum<br />
te kunn<strong>en</strong> <strong>voor</strong>zi<strong>en</strong> totdat hij e<strong>en</strong> baan heeft gevon<strong>de</strong>n – waar<strong>voor</strong><br />
ie<strong>de</strong>re algeme<strong>en</strong> geaccepteer<strong>de</strong> arbeid in aanmerking komt – of 65 jaar oud<br />
is gewor<strong>de</strong>n. Toch kan m<strong>en</strong> zich afvrag<strong>en</strong> hoe re<strong>de</strong>lijk het <strong>van</strong>uit praktisch,<br />
fysiek of medisch oogpunt is om e<strong>en</strong> persoon die feitelijk <strong>voor</strong> bij<strong>voor</strong>beeld<br />
30% arbeidsongeschikt is te dwing<strong>en</strong> tot het aanvaar<strong>de</strong>n <strong>van</strong> ie<strong>de</strong>re arbeid.<br />
142 Vgl. art. 18 jo. 21 WAO.<br />
143 Art. 17 WIA. Let wel: het laatstverdi<strong>en</strong><strong>de</strong> loon tot aan <strong>de</strong> hoogte <strong>van</strong> het wettelijk maximumdagloon,<br />
wat per 1 januari 2009 € 183,15 betreft. Al verdi<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong> werknemer <strong>voor</strong>afgaand<br />
aan het ontslag e<strong>en</strong> miljo<strong>en</strong> euro per dag, zijn WW-uitkering kan maximaal 75% <strong>van</strong> € 183,15<br />
is € 137,36 bedrag<strong>en</strong>. Let wel: <strong>voor</strong> <strong>de</strong> vaststelling <strong>van</strong> het in art. 17 bedoel<strong>de</strong> aantal <strong>van</strong> 36<br />
wek<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n <strong>de</strong> wek<strong>en</strong> gedur<strong>en</strong><strong>de</strong> welke <strong>de</strong> werknemer weg<strong>en</strong>s ziekte of arbeidsongeschiktheid<br />
ge<strong>en</strong> arbeid kon verricht<strong>en</strong> niet in aanmerking g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>, vgl. art. 17a WW.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 69 24-9-2009 15:56:05<br />
69
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
Per 1 januari 2009 bedraagt <strong>de</strong> bijstandsuitkering 100% <strong>van</strong> het netto minimumloon<br />
<strong>voor</strong> gehuw<strong>de</strong>n <strong>en</strong> sam<strong>en</strong>won<strong>en</strong><strong>de</strong>n tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> 18 <strong>en</strong> 21 jaar, 70%<br />
<strong>voor</strong> alle<strong>en</strong>staan<strong>de</strong> ou<strong>de</strong>rs tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> 21 <strong>en</strong> 65 jaar <strong>en</strong> 50% <strong>voor</strong> alle<strong>en</strong>staan<strong>de</strong>n<br />
tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> 21 <strong>en</strong> 65 jaar. Concreet komt dit <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> kin<strong>de</strong>rloos stel, bei<strong>de</strong>n<br />
jonger dan 21 jaar, neer op € 443,62; <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> alle<strong>en</strong>staan<strong>de</strong> ou<strong>de</strong>r <strong>van</strong> 21<br />
jaar of ou<strong>de</strong>r op € 898,70 <strong>en</strong> <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> kin<strong>de</strong>rloze alle<strong>en</strong>staan<strong>de</strong> <strong>van</strong> 35 jaar<br />
op € 641,93. 144 Wie jonger dan 18 jaar is, heeft ge<strong>en</strong> recht op e<strong>en</strong> bijstandsuitkering.<br />
Er wordt wel rek<strong>en</strong>ing gehou<strong>de</strong>n met inkom<strong>en</strong> (bij<strong>voor</strong>beeld alim<strong>en</strong>tatie)<br />
<strong>en</strong> vermog<strong>en</strong> (e<strong>en</strong> vrijlatingsbedrag <strong>van</strong> € 10.910 <strong>voor</strong> gehuw<strong>de</strong>n <strong>en</strong><br />
alle<strong>en</strong>staan<strong>de</strong> ou<strong>de</strong>rs <strong>en</strong> € 5.455 <strong>voor</strong> alle<strong>en</strong>staan<strong>de</strong>n). Wie bij<strong>voor</strong>beeld in zijn<br />
huis e<strong>en</strong> vermog<strong>en</strong> bezit <strong>van</strong> meer dan € 46.100 kan slechts e<strong>en</strong> bijstandsuitkering<br />
ont<strong>van</strong>g<strong>en</strong> in <strong>de</strong> vorm <strong>van</strong> e<strong>en</strong> l<strong>en</strong>ing (krediethypotheek).<br />
Wanneer het inkom<strong>en</strong> on<strong>de</strong>r het sociaal minimum dreigt te rak<strong>en</strong>, kan e<strong>en</strong><br />
uitkering op grond <strong>van</strong> <strong>de</strong> Toeslag<strong>en</strong>wet wor<strong>de</strong>n aangevraagd om het verschil<br />
aan te vull<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> 35-jarige alle<strong>en</strong>staan<strong>de</strong> bij<strong>voor</strong>beeld kan in aanmerking<br />
kom<strong>en</strong> <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> Toeslag<strong>en</strong>uitkering <strong>van</strong> € 48,47 bruto per dag indi<strong>en</strong> zijn<br />
inkom<strong>en</strong> lager is dan 70% <strong>van</strong> het <strong>voor</strong> hem gel<strong>de</strong>n<strong>de</strong> bruto minimumloon;<br />
e<strong>en</strong> getrouw<strong>de</strong> of sam<strong>en</strong>won<strong>en</strong><strong>de</strong> werkloze kan aanspraak mak<strong>en</strong> op e<strong>en</strong><br />
toeslag <strong>van</strong> € 63,50 indi<strong>en</strong> het gezam<strong>en</strong>lijk inkom<strong>en</strong> lager is dan het bruto<br />
minimumloon. <strong>De</strong> werkeloze heeft ge<strong>en</strong> recht op e<strong>en</strong> bijstandsuitkering<br />
indi<strong>en</strong> zijn partner e<strong>en</strong> loon of uitkering ont<strong>van</strong>gt wat hoger is dan het sociaal<br />
minimum. Het laatste bastion <strong>van</strong> sociaalzekerheidsrechtelijke steun is<br />
dan gepasseerd: hij is dan geheel aangewez<strong>en</strong> op financiële on<strong>de</strong>rsteuning<br />
door zijn partner. 145<br />
<strong>De</strong> conclusie is e<strong>en</strong>voudig: <strong>de</strong> werknemer met min<strong>de</strong>r dan 35% arbeidsongeschiktheid<br />
kan maar het beste er echt alles aan do<strong>en</strong> <strong>en</strong> ge<strong>en</strong> mogelijkheid<br />
tot reïntegratie onb<strong>en</strong>ut lat<strong>en</strong> om zijn baan te behou<strong>de</strong>n. Want als hij zijn<br />
baan verliest, kan het financiële perspectief daarna erg somber wor<strong>de</strong>n <strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
afhankelijkheid <strong>van</strong> e<strong>en</strong> sociaalzekerheidsrechtelijke uitkering wellicht <strong>van</strong><br />
lange duur wor<strong>de</strong>n.<br />
In ditzelf<strong>de</strong> besef biedt <strong>de</strong> overheid e<strong>en</strong> scala <strong>van</strong> mid<strong>de</strong>l<strong>en</strong> om ge<strong>de</strong>eltelijk<br />
arbeidsongeschikte werknemers (ook <strong>de</strong>g<strong>en</strong><strong>en</strong> die dat volg<strong>en</strong>s <strong>de</strong> <strong>de</strong>finitie<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> WIA niet zijn) bij te staan in het vin<strong>de</strong>n <strong>van</strong> e<strong>en</strong> baan. Voorbeel<strong>de</strong>n<br />
hier<strong>van</strong> zijn e<strong>en</strong> proefplaats of participatieplaats met behoud <strong>van</strong> <strong>de</strong> uitkering<br />
gedur<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>en</strong>ige maan<strong>de</strong>n, subsidiemogelijkhe<strong>de</strong>n <strong>voor</strong> het aanpass<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> nieuwe werkplek, e<strong>en</strong> professionele jobcoach, loonsuppletie, e<strong>en</strong><br />
144 <strong>De</strong>ze nettobedrag<strong>en</strong> zijn inclusief vakantietoeslag.<br />
145 Vgl. Klosse 2006, p. 139-148.<br />
70<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 70 24-9-2009 15:56:05
2 Het historisch perspectief: <strong>van</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet naar WIA<br />
persoonsgebon<strong>de</strong>n reïntegratiebudget (PRB), etc. Ook tracht <strong>de</strong> overheid het<br />
imago <strong>van</strong> ge<strong>de</strong>eltelijk arbeidsongeschikt<strong>en</strong> als groep in <strong>de</strong> sam<strong>en</strong>leving te<br />
verbeter<strong>en</strong>. 146 <strong>De</strong> nieuwste aanvulling in dit rijtje is <strong>de</strong> per 1 juli 2009 ingevoer<strong>de</strong><br />
comp<strong>en</strong>satieregeling (‘no riskpolis’) <strong>voor</strong> <strong>de</strong> loonkost<strong>en</strong> bij langdurige<br />
ziekte <strong>van</strong> ou<strong>de</strong>re werknemers die, <strong>voor</strong>dat zij in di<strong>en</strong>st kwam<strong>en</strong>, t<strong>en</strong>minste<br />
52 wek<strong>en</strong> werkeloos war<strong>en</strong>. <strong>De</strong> werknemers in kwestie di<strong>en</strong><strong>en</strong> dan wel<br />
<strong>van</strong>af <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> datum t<strong>en</strong>minste 55 jaar oud te zijn. 147 Ook wil <strong>de</strong> overheid<br />
op advies <strong>van</strong> <strong>de</strong> ‘Commissie fundam<strong>en</strong>tele herbezinning Wet sociale werk<strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>ing’<br />
toestaan dat werknemers met e<strong>en</strong> arbeidsbeperking on<strong>de</strong>r het<br />
wettelijk minimumloon wor<strong>de</strong>n betaald indi<strong>en</strong> hun gebrek aan productiviteit<br />
dit rechtvaardigt; het verschil tot <strong>de</strong> hoogte <strong>van</strong> het wettelijk minimumloon<br />
wordt dan door <strong>de</strong> overheid vergoed. 148<br />
Maar hoe realistisch is <strong>de</strong> w<strong>en</strong>s <strong>van</strong> <strong>de</strong> regering om ie<strong>de</strong>re werknemer zoveel<br />
mogelijk aan het werk te hou<strong>de</strong>n? Wat zijn <strong>de</strong> reële perspectiev<strong>en</strong> op reïntegratie<br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> reeds ontslag<strong>en</strong> werknemer, wi<strong>en</strong>s eig<strong>en</strong> (<strong>voor</strong>malige) werk gever<br />
al twee jaar lang zon<strong>de</strong>r succes alles aan reïntegratie heeft gedaan <strong>en</strong> dit niet<br />
voldo<strong>en</strong><strong>de</strong> is geblek<strong>en</strong> om <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> baan <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer te behou<strong>de</strong>n of<br />
om aansluit<strong>en</strong>d e<strong>en</strong> nieuwe baan <strong>voor</strong> hem te vin<strong>de</strong>n? In 2007 conclu<strong>de</strong>er<strong>de</strong><br />
<strong>de</strong> Stichting <strong>van</strong> <strong>de</strong> Arbeid dat circa 43% <strong>van</strong> <strong>de</strong> groep arbeidsongeschikte<br />
werknemers met e<strong>en</strong> arbeidsongeschiktheidsperc<strong>en</strong>tage <strong>van</strong> min<strong>de</strong>r dan<br />
35% ge<strong>en</strong> di<strong>en</strong>stverband meer had <strong>en</strong> dat <strong>de</strong>ze m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> ‘aanzi<strong>en</strong>lijke belemmering<strong>en</strong>’<br />
ervar<strong>en</strong> bij <strong>de</strong> terugkeer naar hun eig<strong>en</strong> of an<strong>de</strong>r werk. 149 Het is<br />
moeilijk om te zegg<strong>en</strong> of <strong>en</strong> zo ja, in hoeverre hier sprake is <strong>van</strong> <strong>voor</strong>oor<strong>de</strong>l<strong>en</strong><br />
teg<strong>en</strong>over ge<strong>de</strong>eltelijk arbeidsongeschikte werknemers. Toch heeft het er veel<br />
<strong>van</strong> weg <strong>en</strong> wellicht niet zon<strong>de</strong>r praktische re<strong>de</strong>n: e<strong>en</strong> kostbare tweejarige<br />
loondoorbetalingsverplichting in geval <strong>van</strong> arbeidsongeschiktheid geeft e<strong>en</strong><br />
<strong>werkgever</strong> re<strong>de</strong>n om eerst goed na te <strong>de</strong>nk<strong>en</strong> <strong>voor</strong>dat hij e<strong>en</strong> nieuwe werknemer<br />
in di<strong>en</strong>st neemt. Op mijn vraag aan e<strong>en</strong> <strong>werkgever</strong> (die anoniem wil<strong>de</strong><br />
blijv<strong>en</strong>) waarom hij ge<strong>en</strong> ge<strong>de</strong>eltelijk arbeidsongeschikte werk nemers in<br />
di<strong>en</strong>st wil<strong>de</strong> nem<strong>en</strong>, verwoord<strong>de</strong> hij zijn vrees <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> hoger ziekteverzuim<br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> ge<strong>de</strong>eltelijk arbeidsongeschikte werknemer <strong>en</strong> zijn daarmee sam<strong>en</strong>hang<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
bezwar<strong>en</strong> om zo’n persoon in di<strong>en</strong>st te nem<strong>en</strong> als volgt: “E<strong>en</strong> rotte<br />
appel wordt alle<strong>en</strong> maar rotter.” Hoe cru dit ook is uitgedrukt, <strong>de</strong> bezwar<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>werkgever</strong>s teg<strong>en</strong> het in di<strong>en</strong>st nem<strong>en</strong> <strong>van</strong> ge<strong>de</strong>eltelijk arbeidsongeschikte<br />
146 Bij<strong>voor</strong>beeld <strong>de</strong> overheidscampagne ‘Geknipt <strong>voor</strong> <strong>de</strong> juiste baan’.<br />
147 Vgl. TK 2007-2008, 29 544, nr. 158 (Wets<strong>voor</strong>stel Tij<strong>de</strong>lijke wet comp<strong>en</strong>satieregeling loonkost<strong>en</strong><br />
bij ziekte <strong>van</strong> ou<strong>de</strong>re <strong>en</strong> <strong>voor</strong>malig langdurig werkloz<strong>en</strong>) <strong>en</strong> TK 2008-2009, 31 869<br />
nrs. 2 <strong>en</strong> 3; ook Van <strong>de</strong> Vrie 2008.<br />
148 Commissie fundam<strong>en</strong>tele herbezinning Wet sociale werk<strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>ing 2008, vgl. ook Nieuwsbrief<br />
SZW nr. 09/10 <strong>van</strong> 13 februari 2009.<br />
149 Stichting <strong>van</strong> <strong>de</strong> Arbeid 2007, p. 2. Vgl. ook Olsthoorn 2008, p. 2.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 71 24-9-2009 15:56:05<br />
71
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
werknemers zull<strong>en</strong> slechts zwaar<strong>de</strong>r weg<strong>en</strong> naarmate zij e<strong>en</strong> hoger arbeidsongeschiktheidsperc<strong>en</strong>tage<br />
hebb<strong>en</strong>. Ook het ‘leur<strong>en</strong>’ om geld <strong>voor</strong> <strong>en</strong>igerlei<br />
regeling bij het UWV Werkbedrijf wordt als bezwaarlijk gezi<strong>en</strong>, namelijk als<br />
e<strong>en</strong> tijdrov<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>en</strong> administratieve ell<strong>en</strong><strong>de</strong>.<br />
Ook kan m<strong>en</strong> zich afvrag<strong>en</strong> hoe reëel <strong>de</strong> kans <strong>van</strong> e<strong>en</strong> ge<strong>de</strong>eltelijk arbeidsongeschikte<br />
werknemer is om via <strong>de</strong> arbeidsmarkt opnieuw het niveau <strong>van</strong> zijn<br />
ou<strong>de</strong> inkom<strong>en</strong> te verwez<strong>en</strong>lijk<strong>en</strong>. Zeker in het huidige economische klimaat,<br />
waar massaontslag<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> or<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> dag zijn, moet hij concurrer<strong>en</strong> met<br />
ti<strong>en</strong>duiz<strong>en</strong><strong>de</strong>n an<strong>de</strong>re werkloz<strong>en</strong> die níet gehandicapt zijn met arbeidsbeperking<strong>en</strong>.<br />
In dit licht is het twijfelachtig of <strong>en</strong> in welke mate e<strong>en</strong> ‘no-riskpolis’<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> overheid <strong>de</strong> concurr<strong>en</strong>tiepositie <strong>van</strong> ge<strong>de</strong>eltelijk arbeidsongeschikte <strong>en</strong><br />
werkloze werknemers daadwerkelijk kan verbeter<strong>en</strong>. Het is immers e<strong>en</strong> algeme<strong>en</strong><br />
bek<strong>en</strong>d feit dat zelfs kerngezon<strong>de</strong> werkloze vijftigplussers, die veelal<br />
kunn<strong>en</strong> bog<strong>en</strong> op jar<strong>en</strong>lange werkervaring, nauwelijks <strong>en</strong>ige kans mak<strong>en</strong><br />
om aang<strong>en</strong>om<strong>en</strong> te wor<strong>de</strong>n in e<strong>en</strong> nieuwe baan: <strong>voor</strong> h<strong>en</strong> komt <strong>de</strong> verplichte<br />
sollicitatiemol<strong>en</strong> pas tot stilstand bij het bereik<strong>en</strong> <strong>van</strong> het 65 ste lev<strong>en</strong>sjaar. Zij<br />
zijn ‘te oud’ <strong>en</strong> ‘leeftijd komt met gebrek<strong>en</strong>’. Wat is dan <strong>de</strong> kans dat e<strong>en</strong> werkloze<br />
aan wie e<strong>en</strong> veel ernstiger ‘smet’ kleeft dan louter leeftijd e<strong>en</strong> bij hem<br />
pass<strong>en</strong><strong>de</strong> baan kan vin<strong>de</strong>n? Zoals uit <strong>de</strong> al g<strong>en</strong>oem<strong>de</strong> conclusie <strong>van</strong> <strong>de</strong> Stichting<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> Arbeid blijkt, is <strong>de</strong> WW-route in veel gevall<strong>en</strong> niet meer dan e<strong>en</strong><br />
schijnvertoning die slechts het onaang<strong>en</strong>ame <strong>en</strong> zorgwekk<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>voor</strong>uitzicht<br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> financieel zeer magere toekomst in <strong>de</strong> bijstand tij<strong>de</strong>lijk verhult.<br />
5.5 <strong>De</strong> werknemer met 35-80% arbeidsgeschiktheid (WGA)<br />
<strong>De</strong> WGA-regeling is <strong>voor</strong>al bedoeld om <strong>de</strong> – in <strong>de</strong> zin <strong>van</strong> <strong>de</strong> WIA – (tij<strong>de</strong>lijk)<br />
ge<strong>de</strong>eltelijk arbeidsongeschikte werknemer te stimuler<strong>en</strong> zijn rester<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
verdi<strong>en</strong>capaciteit te b<strong>en</strong>utt<strong>en</strong>. ‘Werk<strong>en</strong> loont’ <strong>en</strong> ‘Werk<strong>en</strong> naar vermog<strong>en</strong>’<br />
zijn immers <strong>de</strong> uitgangspunt<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> overheid. <strong>De</strong> werknemer die on<strong>de</strong>r<br />
<strong>de</strong> WGA valt maar om welke re<strong>de</strong>n dan ook er niet in slaagt om voldo<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
pass<strong>en</strong><strong>de</strong> arbeid <strong>voor</strong> zichzelf te vin<strong>de</strong>n, zal echter ont<strong>de</strong>kk<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> sociaalzekerheidsrechtelijke<br />
bijstand die door <strong>de</strong> WGA wordt gebo<strong>de</strong>n uitein<strong>de</strong>lijk<br />
schriel afsteekt in verhouding tot zijn ou<strong>de</strong> inkom<strong>en</strong>.<br />
Alle<strong>en</strong> arbeidsongeschikte werknemers die nog <strong>en</strong>ige capaciteit hebb<strong>en</strong> om<br />
te werk<strong>en</strong>, hetzij onmid<strong>de</strong>llijk, hetzij op termijn, kom<strong>en</strong> in aanmerking <strong>voor</strong><br />
e<strong>en</strong> WGA-uitkering. 150 Dit betreft uiteraard <strong>de</strong> groep werknemers die na e<strong>en</strong><br />
wachttijd <strong>van</strong> 104 wek<strong>en</strong> meer dan 65% maar min<strong>de</strong>r dan 80% arbeids-<br />
150 Art. 54 WIA.<br />
72<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 72 24-9-2009 15:56:05
2 Het historisch perspectief: <strong>van</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet naar WIA<br />
ongeschikt is: medio 2008 kwam dit neer op ongeveer 38.000 m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>. 151 Ook<br />
werknemers die na 104 wek<strong>en</strong> nog volledig, maar niet duurzaam, arbeidsongeschikt<br />
zijn kunn<strong>en</strong> aanspraak mak<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> WGA-uitkering mits <strong>de</strong><br />
keuringsarts verwacht dat <strong>en</strong>ig rele<strong>van</strong>t herstel in hun arbeidsgeschiktheid<br />
zal plaatsvin<strong>de</strong>n binn<strong>en</strong> vijf jaar na <strong>de</strong> eerste keuring.<br />
<strong>De</strong> duur <strong>van</strong> <strong>de</strong> loongerelateer<strong>de</strong> WGA-uitkering wordt gekoppeld aan het<br />
arbeidsverle<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer: <strong>voor</strong> ie<strong>de</strong>r volledig jaar arbeidsverle<strong>de</strong>n<br />
(dat wil zegg<strong>en</strong> ie<strong>de</strong>r jaar waarin <strong>de</strong> werknemer t<strong>en</strong>minste 52 dag<strong>en</strong> loon<br />
kreeg) krijgt <strong>de</strong> werknemer e<strong>en</strong> maand uitkering met e<strong>en</strong> duur <strong>van</strong> minimaal<br />
drie maan<strong>de</strong>n tot maximaal 38 maan<strong>de</strong>n. 152 <strong>De</strong> eerste twee maan<strong>de</strong>n daar<strong>van</strong><br />
bedraagt <strong>de</strong> WGA-uitkering 75% <strong>van</strong> het dagloon (tot <strong>de</strong> hoogte <strong>van</strong> het wettelijk<br />
maximumdagloon à € 183,15); daarna daalt dit tot 70% <strong>voor</strong> <strong>de</strong> rester<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
duur <strong>van</strong> <strong>de</strong> uitkeringsgerechtigdheid. Wanneer <strong>de</strong> werknemer binn<strong>en</strong> <strong>de</strong>ze<br />
termijn werk vindt, krijgt hij <strong>de</strong> eerste twee maan<strong>de</strong>n bov<strong>en</strong>op dit nieuwe<br />
inkom<strong>en</strong> e<strong>en</strong> uitkering <strong>van</strong> 75% <strong>van</strong> het bedrag wat hij min<strong>de</strong>r verdi<strong>en</strong>t in<br />
vergelijking met het ou<strong>de</strong> dagloon. Het is <strong>voor</strong> <strong>de</strong> werknemer met e<strong>en</strong> hoog<br />
loon dan ook <strong>de</strong> moeite waard om te overweg<strong>en</strong> zich teg<strong>en</strong> e<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijke<br />
pot<strong>en</strong>tiële inkom<strong>en</strong>sachteruitgang te verzeker<strong>en</strong>.<br />
Na afloop <strong>van</strong> het recht op <strong>de</strong> loongerelateer<strong>de</strong> WGA-uitkering heeft <strong>de</strong><br />
werknemer recht op e<strong>en</strong> WGA-loonaanvulling of e<strong>en</strong> WGA-vervolguitkering<br />
totdat hij 65 jaar wordt. 153 Indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> werknemer t<strong>en</strong>minste 50% <strong>van</strong> zijn<br />
vastgestel<strong>de</strong> rester<strong>en</strong><strong>de</strong> verdi<strong>en</strong>capaciteit b<strong>en</strong>ut, ont<strong>van</strong>gt hij aansluit<strong>en</strong>d <strong>de</strong><br />
loonaanvullingsuitkering. Slaagt hij hier niet in, dan ont<strong>van</strong>gt hij <strong>de</strong> lagere<br />
vervolguitkering.<br />
Wanneer <strong>de</strong> werknemer erin slaagt om zijn rester<strong>en</strong><strong>de</strong> verdi<strong>en</strong>capaciteit <strong>voor</strong><br />
t<strong>en</strong>minste 50% of meer te b<strong>en</strong>utt<strong>en</strong>, heeft hij recht op e<strong>en</strong> loonaanvullingsuitkering.<br />
Hierbij ont<strong>van</strong>gt <strong>de</strong> werknemer bov<strong>en</strong>op zijn nieuwe of rester<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
loon e<strong>en</strong> uitkering die zijn ou<strong>de</strong> dagloon tot het niveau <strong>van</strong> 70% aanvult.<br />
Ook hier geldt echter dat <strong>de</strong> werknemer niet meer kan ont<strong>van</strong>g<strong>en</strong> dan 70%<br />
<strong>van</strong> het gemaximeerd dagloon, dus concreet hooguit € 128,20 per dag. Hoe<br />
hoger het ou<strong>de</strong> loon <strong>en</strong> <strong>de</strong> b<strong>en</strong>utting <strong>van</strong> <strong>de</strong> rester<strong>en</strong><strong>de</strong> verdi<strong>en</strong>capaciteit zijn<br />
t<strong>en</strong> opzichte <strong>van</strong> het gemaximeer<strong>de</strong> dagloon, hoe lager <strong>de</strong> uitkering uitvalt.<br />
Het kan zelfs <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong> dat e<strong>en</strong> ge<strong>de</strong>eltelijk arbeidsongeschikte werknemer<br />
die zijn rester<strong>en</strong><strong>de</strong> verdi<strong>en</strong>capaciteit volledig b<strong>en</strong>ut <strong>en</strong> daarmee meer verdi<strong>en</strong>t<br />
dan het gemaximeer<strong>de</strong> dagloon, helemaal ge<strong>en</strong> WGA-uitkering ont<strong>van</strong>gt.<br />
151 Vgl. Trouw, ‘Instroom WIA stijgt’, 25 februari 2009.<br />
152 Art. 59 WIA.<br />
153 Art. 60 WIA.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 73 24-9-2009 15:56:05<br />
73
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
Indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> werknemer er niet in slaagt om zijn rester<strong>en</strong><strong>de</strong> verdi<strong>en</strong>capaciteit<br />
<strong>voor</strong> t<strong>en</strong>minste 50% te b<strong>en</strong>utt<strong>en</strong> (in an<strong>de</strong>re woor<strong>de</strong>n: ge<strong>en</strong> werk of onvoldo<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
betal<strong>en</strong>d werk heeft gevon<strong>de</strong>n), kan hij aanspraak mak<strong>en</strong> op e<strong>en</strong><br />
vervolguitkering. <strong>De</strong>ze uitkering bestaat uit e<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> mate <strong>van</strong> arbeidsongeschiktheid<br />
gerelateerd perc<strong>en</strong>tage <strong>van</strong> het dagloon, althans maximaal het<br />
<strong>voor</strong> hem gel<strong>de</strong>n<strong>de</strong> minimumdagloon. Schematisch komt dit hierop neer: 154<br />
74<br />
Arbeidsongeschiktheidsperc<strong>en</strong>tage Uitkeringsperc<strong>en</strong>tage minimumloon154 Hoogte uitkering<br />
35-45% 28% € 386,73<br />
45-55% 35% € 483,42<br />
55-65% 42% € 580.10<br />
65-80% 50,75% € 700,95<br />
E<strong>en</strong> 30-jarige werknemer die <strong>voor</strong> 40% arbeidsongeschikt is, ont<strong>van</strong>gt <strong>de</strong>rhalve<br />
e<strong>en</strong> uitkering ter waar<strong>de</strong> <strong>van</strong> 28% <strong>van</strong> zijn (dag-)loon maar niet meer dan<br />
28% <strong>van</strong> het minimumloon. Zelfs bij <strong>de</strong> hoogste categorie <strong>van</strong> ge<strong>de</strong>eltelijke<br />
arbeidsongeschiktheid ligt <strong>de</strong> uitkering nog ver on<strong>de</strong>r het sociaal minimum.<br />
Ook hier geldt dat <strong>de</strong> werknemer e<strong>en</strong> beroep kan do<strong>en</strong> op <strong>de</strong> Toeslag<strong>en</strong>wet<br />
om zijn uitkering aan te vull<strong>en</strong> tot het sociaal minimum; maar niet als hij e<strong>en</strong><br />
echtg<strong>en</strong>oot of partner heeft die e<strong>en</strong> loon of uitkering ont<strong>van</strong>gt wat minst<strong>en</strong>s<br />
aan dat inkom<strong>en</strong>sniveau gelijk is.<br />
<strong>De</strong> WGA geldt ook <strong>voor</strong> <strong>de</strong> werknemer die tij<strong>de</strong>lijk helemaal niet meer kan<br />
werk<strong>en</strong> maar e<strong>en</strong> kans heeft om weer te herstell<strong>en</strong>: volledig maar niet langdurig<br />
arbeidsongeschikt. <strong>De</strong>ze werknemer krijgt e<strong>en</strong> WGA-uitkering <strong>van</strong><br />
70% <strong>van</strong> zijn laatstverdi<strong>en</strong><strong>de</strong> loon (althans tot het wettelijk maximumdagloon)<br />
totdat dui<strong>de</strong>lijk is gewor<strong>de</strong>n of hij blijv<strong>en</strong>d volledig arbeidsongeschikt is<br />
gewor<strong>de</strong>n (<strong>en</strong> dan komt hij in aanmerking <strong>voor</strong> <strong>de</strong> IVA-uitkering) of slechts<br />
ge<strong>de</strong>eltelijk arbeidsongeschikt is.<br />
E<strong>en</strong> <strong>voor</strong>beeld kan het inkom<strong>en</strong>sverloop <strong>van</strong> e<strong>en</strong> zieke (ex-)werknemer verdui<strong>de</strong>lijk<strong>en</strong>.<br />
155 Stel dat Magda, e<strong>en</strong> alle<strong>en</strong>staan<strong>de</strong> vrouw <strong>van</strong> 39 jaar, <strong>voor</strong>afgaand<br />
aan haar arbeidsongeschiktheid € 5.000 bruto per maand verdi<strong>en</strong><strong>de</strong>. Er is ge<strong>en</strong><br />
CAO <strong>van</strong> toepassing op haar arbeidsovere<strong>en</strong>komst, noch vermeldt <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst<br />
<strong>en</strong>ige bepaling over loonaanvulling tij<strong>de</strong>ns ziekte. Zij heeft<br />
e<strong>en</strong> arbeidsverle<strong>de</strong>n <strong>van</strong> 20 jaar. Wat heeft haar financiële toekomst haar te<br />
bie<strong>de</strong>n?<br />
154 Uitgaan<strong>de</strong> <strong>van</strong> het wettelijk minimumloon <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> 23-jarige <strong>en</strong> ou<strong>de</strong>r <strong>van</strong>af 1 januari 2009:<br />
€ 1.381,20 per maand.<br />
155 Nikkels-Agema 2005, p. 36 e.v.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 74 24-9-2009 15:56:05
2 Het historisch perspectief: <strong>van</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet naar WIA<br />
<strong>De</strong> eerste twee dag<strong>en</strong> arbeidsongeschiktheid gel<strong>de</strong>n als onbetaal<strong>de</strong> wachtdag<strong>en</strong>:<br />
dat kost haar circa € 460, uitgaan<strong>de</strong> <strong>van</strong> 21,75 werkdag<strong>en</strong> per maand.<br />
<strong>De</strong> eerste tweeënvijftig wek<strong>en</strong> ont<strong>van</strong>gt zij 70% <strong>van</strong> haar loon: € 3.500 per<br />
maand. <strong>De</strong> volg<strong>en</strong><strong>de</strong> tweeënvijftig wek<strong>en</strong> betaalt haar <strong>werkgever</strong> haar 70%<br />
<strong>van</strong> het maximumdagloon: € 128,20 per dag, circa € 2.788 per maand. Wanneer<br />
<strong>de</strong> termijn <strong>van</strong> twee jaar arbeidsongeschiktheid in zicht komt, verzoekt<br />
haar <strong>werkgever</strong> het UWV Werkbedrijf om e<strong>en</strong> ontslagvergunning <strong>en</strong> verkrijgt<br />
<strong>de</strong>ze ook, zodat Magda werkloos wordt.<br />
Het UWV Werkbedrijf stelt vervolg<strong>en</strong>s vast dat Magda recht heeft op e<strong>en</strong><br />
WGA-uitkering <strong>en</strong> met an<strong>de</strong>re gangbare arbeid nog € 18.000 per jaar (€ 1.500<br />
per maand) kan verdi<strong>en</strong><strong>en</strong>. Haar loonverlies is daardoor 70%, wat overe<strong>en</strong>komt<br />
met haar arbeidsongeschiktheidsperc<strong>en</strong>tage. Haar loongerelateer<strong>de</strong><br />
WGA-uitkering duurt 2 jaar; tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong>ze perio<strong>de</strong> ont<strong>van</strong>gt zij 0,7 x (€ 5.000<br />
- € 1.500) is € 2.450 bruto per maand. Tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong>ze termijn probeert Magda<br />
naarstig om aan e<strong>en</strong> nieuwe baan te kom<strong>en</strong>. Of het nu aan <strong>de</strong> slappe arbeidsmarkt<br />
ligt, aan haar leeftijd of aan haar beperkte arbeidscapaciteit weet zij<br />
niet, maar het lukt haar niet om e<strong>en</strong> nieuwe baan te vin<strong>de</strong>n. Vier jaar na het<br />
intre<strong>de</strong>n <strong>van</strong> haar arbeidsongeschiktheid moet zij <strong>de</strong>rhalve lev<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> vervolguitkering<br />
die gerelateerd is aan haar arbeidsongeschiktheidsperc<strong>en</strong>tage<br />
<strong>van</strong> 70%. Dat betek<strong>en</strong>t dat zij 50,75% ont<strong>van</strong>gt <strong>van</strong> het wettelijk minimumloon:<br />
€ 700,95. Omdat zij alle<strong>en</strong>staand is <strong>en</strong> haar inkom<strong>en</strong> b<strong>en</strong>e<strong>de</strong>n het sociaal<br />
minimum valt, krijgt zij op grond <strong>van</strong> <strong>de</strong> Toeslag<strong>en</strong>wet e<strong>en</strong> aanvulling tot<br />
70% <strong>van</strong> het <strong>voor</strong> haar gel<strong>de</strong>n<strong>de</strong> wettelijk minimumloon. Dat betek<strong>en</strong>t tot aan<br />
haar 65 ste e<strong>en</strong> maan<strong>de</strong>lijks bruto inkom<strong>en</strong> <strong>van</strong> 70% <strong>van</strong> € 1.381,20 is € 966,84<br />
(inclusief toeslag) – waar zij <strong>voor</strong>he<strong>en</strong> € 5.000 per maand verdi<strong>en</strong><strong>de</strong>. Dit valt<br />
haar hard, want <strong>voor</strong>he<strong>en</strong> was haar loon € 60.000 per jaar <strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>de</strong> zij<br />
daarnaast nog op promotie met <strong>de</strong> bijbehor<strong>en</strong><strong>de</strong> loonverhoging<strong>en</strong>, bonuss<strong>en</strong>,<br />
auto <strong>van</strong> <strong>de</strong> zaak, p<strong>en</strong>sio<strong>en</strong><strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> et cetera. Ook <strong>de</strong> hypotheek op haar<br />
huis is afgestemd op haar ou<strong>de</strong> loon, wat <strong>de</strong> nodige problem<strong>en</strong> geeft. Magda<br />
prijst zichzelf bijna gelukkig dat zij niet met e<strong>en</strong> verdi<strong>en</strong>er sam<strong>en</strong>woont, want<br />
dan had zij vermoe<strong>de</strong>lijk ge<strong>en</strong> recht op e<strong>en</strong> toeslag gehad. Het is <strong>de</strong>ze har<strong>de</strong><br />
praktijk waardoor <strong>de</strong> term ‘WAO-gat’ inmid<strong>de</strong>ls is ver<strong>van</strong>g<strong>en</strong> door <strong>de</strong> term<br />
‘WIA-krater’. 156<br />
Het is onmid<strong>de</strong>llijk evi<strong>de</strong>nt dat <strong>de</strong> WIA financieel pijnlijker wordt naarmate het<br />
verschil tuss<strong>en</strong> het ou<strong>de</strong> loon <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer <strong>en</strong> het wettelijk minimumloon<br />
groter is. Stel dat <strong>de</strong> werknemer <strong>voor</strong>afgaand aan zijn arbeidsongeschiktheid<br />
het minimumloon verdi<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>en</strong> nu <strong>van</strong>wege e<strong>en</strong> arbeidsongeschiktheid<br />
<strong>van</strong> 66% nog net <strong>de</strong> helft (50,75%) daar<strong>van</strong> ont<strong>van</strong>gt. Zijn inkom<strong>en</strong>sscha<strong>de</strong> is<br />
156 Vgl. Margadant 2006, p. 20.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 75 24-9-2009 15:56:05<br />
75
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
dan circa 50%. Indi<strong>en</strong> hij echter vroeger e<strong>en</strong> loon ter waar<strong>de</strong> <strong>van</strong> drie maal het<br />
minimumloon verdi<strong>en</strong><strong>de</strong> (€ 4.143,60) <strong>en</strong> ver<strong>de</strong>r net zo arbeidsongeschikt is,<br />
wordt zijn ou<strong>de</strong> loonhoogte effectief met circa 83% gereduceerd. Zulke inkom<strong>en</strong>srisico’s<br />
dwing<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>voor</strong>zichtige werknemer er welhaast toe om zich te<br />
verzeker<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijke financiële teg<strong>en</strong>slag. Op macroniveau betek<strong>en</strong>t<br />
het echter dat <strong>de</strong> sociale zekerheid in wez<strong>en</strong> wordt verplaatst naar <strong>de</strong> private<br />
sector, zoals uitdrukkelijk door <strong>de</strong> overheid is beoogd. Het lijkt welhaast overvloedig<br />
om op te merk<strong>en</strong> dat, indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> oorzaak <strong>van</strong> zijn arbeidsongeschiktheid<br />
geleg<strong>en</strong> is in <strong>de</strong> arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n, <strong>de</strong> werknemer door financiële<br />
nood welhaast wordt gedwong<strong>en</strong> om zijn inkom<strong>en</strong>sscha<strong>de</strong> (<strong>en</strong> tegelijkertijd<br />
ook maar alle overige scha<strong>de</strong>) via het <strong>aansprakelijkheid</strong>srecht te verhal<strong>en</strong> op<br />
<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>.<br />
Kan bij e<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijke vergaan<strong>de</strong> vermin<strong>de</strong>ring <strong>van</strong> het inkom<strong>en</strong> als gevolg<br />
<strong>van</strong> arbeidsongeschiktheid – in het ka<strong>de</strong>r <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze dissertatie als gevolg <strong>van</strong><br />
e<strong>en</strong> arbeidsongeval of e<strong>en</strong> beroepsziekte – nog werkelijk gesprok<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> vervulling <strong>van</strong> het maatschappelijke draagvlak <strong>van</strong> <strong>de</strong> sociale zekerheid,<br />
namelijk inkom<strong>en</strong>sbescherming <strong>en</strong> bestaanszekerheid? <strong>De</strong> vraag stell<strong>en</strong><br />
is haar echter ook (negatief) beantwoor<strong>de</strong>n, zoals Magda in het laatste<br />
<strong>voor</strong>beeld zal beam<strong>en</strong>. Mág <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse overheid überhaupt e<strong>en</strong> werknemer<br />
in het geval <strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbeidsongeval of e<strong>en</strong> beroepsziekte tot e<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijke<br />
vergaan<strong>de</strong> inkom<strong>en</strong>svermin<strong>de</strong>ring br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>? Dat is e<strong>en</strong> vraag die in<br />
hoofdstuk 6 paragraaf 5 zal wor<strong>de</strong>n beantwoord.<br />
5.6 <strong>De</strong> werknemer met meer dan 80% loonverlies (IVA)<br />
<strong>De</strong> Regeling Inkom<strong>en</strong>s<strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>ing Volledig Arbeidsongeschikt<strong>en</strong> (IVA) is<br />
bedoeld <strong>voor</strong> <strong>de</strong> werknemer die, na e<strong>en</strong> wachttijd <strong>van</strong> 104 wek<strong>en</strong>, als rechtstreeks<br />
<strong>en</strong> objectief medisch vast te stell<strong>en</strong> gevolg <strong>van</strong> (on<strong>de</strong>r meer) ziekte of<br />
gebrek slechts in staat is om nog hoogst<strong>en</strong>s 20% <strong>van</strong> zijn laatstverdi<strong>en</strong><strong>de</strong> loon<br />
<strong>voor</strong>afgaand aan zijn arbeidsongeschiktheid te verdi<strong>en</strong><strong>en</strong>. 157 Daarnaast moet<br />
ook voldaan zijn aan <strong>de</strong> <strong>voor</strong>waar<strong>de</strong> dat sprake is <strong>van</strong> e<strong>en</strong> duurzame situatie,<br />
wat wil zegg<strong>en</strong> dat zijn gezondheid medisch stabiel of verslechter<strong>en</strong>d is of dat<br />
er op <strong>de</strong> lange termijn slechts e<strong>en</strong> geringe kans op herstel bestaat. 158 Dit kan<br />
bij<strong>voor</strong>beeld het geval zijn indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> gezondheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer stabiel<br />
is maar herstel uitgeslot<strong>en</strong> wordt geacht, zoals bij e<strong>en</strong> ingrijp<strong>en</strong><strong>de</strong> amputatie<br />
157 Vgl. art. 4, jo. 47 e.v. WIA. Het begrip ‘duurzaam’ is nieuw; het kwam niet <strong>voor</strong> in <strong>de</strong> WAO.<br />
158 ‘Op <strong>de</strong> lange termijn’ wordt ook wel uitgelegd als <strong>de</strong> afwezigheid <strong>van</strong> e<strong>en</strong> reële kans dat <strong>de</strong><br />
werknemer binn<strong>en</strong> vijf jaar na <strong>de</strong> eerste arbeidsongeschiktheidskeuring zijn werk (ge<strong>de</strong>eltelijk)<br />
kan hervatt<strong>en</strong>. <strong>De</strong> verzekeringsarts <strong>van</strong> het UWV Werkbedrijf gebruikt hiertoe door <strong>de</strong><br />
Gezondheidsraad opgestel<strong>de</strong> protocoll<strong>en</strong> om <strong>de</strong> herstelkans <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer in te schatt<strong>en</strong>.<br />
76<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 76 24-9-2009 15:56:05
2 Het historisch perspectief: <strong>van</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet naar WIA<br />
of blindheid, of als zijn gezondheid naar re<strong>de</strong>lijke verwachting slechts zal<br />
verslechter<strong>en</strong>, zoals bij e<strong>en</strong> terminale ziekte. In het algeme<strong>en</strong> kan wor<strong>de</strong>n<br />
gezegd dat werknemers die recht hebb<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> IVA-uitkering getroff<strong>en</strong> zijn<br />
door zeer ernstige lichamelijke <strong>en</strong>/of psychische beperking<strong>en</strong>. Eind 2008<br />
betrof <strong>de</strong>ze groep ongeveer elfduiz<strong>en</strong>d m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>. 159<br />
<strong>De</strong> eerste vijf jaar na <strong>de</strong> eerste keuring wordt <strong>de</strong> gezondheidstoestand jaarlijks<br />
gecontroleerd door <strong>de</strong> verzekeringsarts. 160 Bij <strong>de</strong> inschatting <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
geringe kans op herstel wordt <strong>de</strong> werknemer zekerheidshalve hierna e<strong>en</strong>s in<br />
<strong>de</strong> vijf jaar herkeurd of zoveel vaker als <strong>de</strong> verzekeringsarts w<strong>en</strong>selijk <strong>voor</strong>komt.<br />
Wanneer echter evi<strong>de</strong>nt is dat <strong>de</strong> werknemer volledig <strong>en</strong> duurzaam<br />
arbeidsongeschikt is, bij<strong>voor</strong>beeld als gevolg <strong>van</strong> e<strong>en</strong> hoge dwarslaesie, is het<br />
niet nodig om eerst <strong>de</strong> hele termijn <strong>van</strong> 104 wek<strong>en</strong> te doorlop<strong>en</strong> <strong>voor</strong>dat <strong>de</strong><br />
werknemer kan wor<strong>de</strong>n gekeurd. In e<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijk geval kan hij al na 13 wek<strong>en</strong><br />
hierom verzoek<strong>en</strong>. 161<br />
<strong>De</strong> werknemer heeft ge<strong>en</strong> recht op e<strong>en</strong> IVA-uitkering indi<strong>en</strong> sprake is <strong>van</strong><br />
e<strong>en</strong> meer dan geringe kans op herstel in <strong>de</strong> toekomst. Hij voldoet dan immers<br />
niet aan <strong>de</strong> vereiste kwalificatie <strong>van</strong> duurzame arbeidsongeschiktheid, zelfs<br />
al is hij op het mom<strong>en</strong>t <strong>van</strong> <strong>de</strong> keuring volledig arbeidsongeschikt.<br />
<strong>De</strong> loongerelateer<strong>de</strong> IVA-uitkering bedraagt 75% <strong>van</strong> het laatstverdi<strong>en</strong><strong>de</strong> loon,<br />
althans 75% <strong>van</strong> het bruto maximumdagloon. 162 Concreet komt dit neer op<br />
e<strong>en</strong> maximum <strong>van</strong> € 137,36. In geval <strong>van</strong> blijv<strong>en</strong><strong>de</strong> of <strong>voor</strong>lopig blijv<strong>en</strong><strong>de</strong> hulpbehoev<strong>en</strong>dheid<br />
die geregel<strong>de</strong> oppassing <strong>en</strong> verzorging thuis nodig maakt,<br />
kan <strong>de</strong> uitkering <strong>voor</strong> <strong>de</strong> duur <strong>van</strong> <strong>de</strong> hulpbehoev<strong>en</strong>dheid wor<strong>de</strong>n verhoogd<br />
met maximaal 100/70. 163<br />
Indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> werknemer erin slaagt om door werkzaamhe<strong>de</strong>n zijn arbeidsgeschiktheids-perc<strong>en</strong>tage<br />
te verhog<strong>en</strong> tot bov<strong>en</strong> 20%, blijft zijn recht op <strong>de</strong><br />
IVA-uitkering zekerheidshalve nog e<strong>en</strong> jaar bestaan. Pas daarna wordt <strong>de</strong>ze<br />
ver<strong>van</strong>g<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> WGA-uitkering.<br />
159 Trouw, ‘Instroom WIA stijgt’, 25 februari 2009.<br />
160 Art. 41 WIA.<br />
161 Art. 23 lid 6 WIA.<br />
162 Art. 51 jo. art. 52 WIA. Vgl. het persbericht <strong>van</strong> het Ministerie <strong>van</strong> Sociale Zak<strong>en</strong> <strong>en</strong> Werkgeleg<strong>en</strong>heid<br />
d.d. 20 oktober 2006, nr. 06/036: ‘Uitkering <strong>voor</strong> volledig <strong>en</strong> duurzaam arbeidsongeschikt<strong>en</strong><br />
gaat omhoog’.<br />
163 Art. 53 WIA.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 77 24-9-2009 15:56:05<br />
77
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> werknemer behoudt het recht op <strong>de</strong> IVA-uitkering tot het bereik<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
65-jarige leeftijd. 164<br />
6 Conclusies<br />
Van oorsprong is art. 7A:1638x oud-BW e<strong>en</strong> product <strong>van</strong> <strong>de</strong> industriële revolutie<br />
die zich in <strong>de</strong> neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong><strong>de</strong> eeuw in Ne<strong>de</strong>rland heeft voltrokk<strong>en</strong>. <strong>De</strong> vele<br />
slachtoffers <strong>van</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> welke <strong>de</strong>ze maatschappelijke<br />
omw<strong>en</strong>teling heeft gevergd, resulteer<strong>de</strong> in <strong>de</strong> politieke noodzaak<br />
om e<strong>en</strong> behoorlijke wettelijke regeling te treff<strong>en</strong> waardoor arbei<strong>de</strong>rs hun<br />
arbeidsgerelateer<strong>de</strong> scha<strong>de</strong> kon<strong>de</strong>n verhal<strong>en</strong> op hun <strong>werkgever</strong>: art. 7A:1638x<br />
oud-BW. <strong>De</strong> invoering <strong>van</strong> dit nieuwe <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht<br />
werd gekoppeld aan e<strong>en</strong> publiekrechtelijke ongevall<strong>en</strong>verzekering met e<strong>en</strong><br />
verzekeringsplicht <strong>voor</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>: <strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet. <strong>De</strong>ze wet verstrekte<br />
op basis <strong>van</strong> het risque professionnel-principe e<strong>en</strong> uitkering aan arbei<strong>de</strong>rs die<br />
het slachtoffer war<strong>en</strong> gewor<strong>de</strong>n <strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbeidsongeval of e<strong>en</strong> beroepsziekte<br />
die hun in verband met <strong>de</strong> di<strong>en</strong>stbetrekking was overkom<strong>en</strong>. Ook verkeersongevall<strong>en</strong><br />
tij<strong>de</strong>ns het woon-werkverkeer war<strong>en</strong> hieron<strong>de</strong>r ge<strong>de</strong>kt. Door haar<br />
ruime <strong>en</strong> exclusieve toepassing ontnam <strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet vrijwel ie<strong>de</strong>re<br />
praktische betek<strong>en</strong>is aan art. 7A:1638x oud-BW.<br />
Wellicht als gevolg <strong>van</strong> <strong>de</strong> traumaverwerking <strong>van</strong> <strong>de</strong> Twee<strong>de</strong> Wereldoorlog<br />
groei<strong>de</strong> in <strong>de</strong> jar<strong>en</strong> zestig <strong>de</strong> maatschappelijke <strong>en</strong> politieke overtuiging dat <strong>de</strong><br />
staat aansprakelijk behoor<strong>de</strong> te zijn <strong>voor</strong> <strong>de</strong> sociale zekerheid <strong>van</strong> haar burgers.<br />
Vanuit die sociale visie werd het on<strong>de</strong>rscheid tuss<strong>en</strong> arbeidsgerelateer<strong>de</strong><br />
letselscha<strong>de</strong> <strong>en</strong> niet-arbeidsgerelateer<strong>de</strong> letselscha<strong>de</strong> ervar<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> ongerechtvaardigd<br />
on<strong>de</strong>rscheid. Dit leid<strong>de</strong> tot <strong>de</strong> afschaffing in 1967 <strong>van</strong> <strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet<br />
<strong>en</strong> haar uitgangspunt <strong>van</strong> risque professionnel, <strong>de</strong> invoering <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> WAO op basis <strong>van</strong> risque social <strong>en</strong> e<strong>en</strong> we<strong>de</strong>rgeboorte <strong>voor</strong> art. 7A:1638x<br />
oud-BW. <strong>De</strong> betek<strong>en</strong>is <strong>van</strong> art. 7A:1638x oud-BW, <strong>van</strong>af 1992 art. 7:568 BW,<br />
heeft <strong>van</strong>af 1967 vlucht g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>: aan<strong>van</strong>kelijk met e<strong>en</strong> langzame start, maar<br />
gaan<strong>de</strong>weg steeds sneller.<br />
Vanaf <strong>de</strong> jar<strong>en</strong> tachtig is <strong>de</strong> sociale zekerheid gelei<strong>de</strong>lijk verschraald. Ook<br />
is <strong>de</strong> WAO ver<strong>van</strong>g<strong>en</strong> door <strong>de</strong> str<strong>en</strong>gere WIA, wat <strong>voor</strong> langdurige, ge<strong>de</strong>eltelijk<br />
arbeidsongeschikte werknemers e<strong>en</strong> financiële ramp kan betek<strong>en</strong><strong>en</strong>,<br />
afhankelijk <strong>van</strong> hun arbeidsverle<strong>de</strong>n, leeftijd <strong>en</strong> <strong>de</strong> mate <strong>van</strong> hun arbeidsongeschiktheid.<br />
Wellicht is <strong>de</strong> to<strong>en</strong>em<strong>en</strong><strong>de</strong> jurispru<strong>de</strong>ntie inzake art. 7:658<br />
BW daar<strong>van</strong> e<strong>en</strong> uitvloeisel. Het komt immers aannemelijk <strong>voor</strong> dat dit, in<br />
164 Art. 43 on<strong>de</strong>r f jo. art. 49 WIA.<br />
78<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 78 24-9-2009 15:56:05
2 Het historisch perspectief: <strong>van</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet naar WIA<br />
<strong>de</strong> woordkeuze <strong>van</strong> Klosse, e<strong>en</strong> werking is <strong>van</strong> communicer<strong>en</strong><strong>de</strong> vat<strong>en</strong>: naarmate<br />
het inkom<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> werknemer <strong>van</strong>uit <strong>de</strong> sociale zekerheid<br />
daalt, voelt hij zich meer gedwong<strong>en</strong> om <strong>de</strong> onge<strong>de</strong>kte restscha<strong>de</strong> te verhal<strong>en</strong><br />
op <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>, <strong>de</strong>snoods in rechte.<br />
E<strong>en</strong> poging <strong>van</strong> <strong>de</strong> Commissie Donner om <strong>de</strong> sociale zekerheid nog ver<strong>de</strong>r<br />
te herzi<strong>en</strong> <strong>en</strong> daarbij opnieuw e<strong>en</strong> risque professionnel te introducer<strong>en</strong> door<br />
mid<strong>de</strong>l <strong>van</strong> <strong>de</strong> Extra Garantieregeling Beroepsziekt<strong>en</strong>, heeft het met name<br />
door <strong>de</strong> weerstand <strong>van</strong> <strong>de</strong> SER teg<strong>en</strong> e<strong>en</strong> risque professionnel niet gehaald.<br />
Inmid<strong>de</strong>ls bestaat er e<strong>en</strong> wereld <strong>van</strong> verschil tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> perio<strong>de</strong> waarin art.<br />
7A:1638x oud-BW tot stand kwam, <strong>en</strong> het begin <strong>van</strong> <strong>de</strong> e<strong>en</strong><strong>en</strong>twintigste<br />
eeuw, waarin zijn opvolger art. 7:658 BW wordt toegepast. <strong>De</strong>sondanks is<br />
het wetsartikel zelf inhou<strong>de</strong>lijk maar weinig veran<strong>de</strong>rd. Het is alle<strong>en</strong> aan <strong>de</strong><br />
interpretatieve creativiteit <strong>van</strong> <strong>de</strong> rechterlijke macht te dank<strong>en</strong> dat het artikel<br />
t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> mo<strong>de</strong>rne aspect<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> he<strong>de</strong>ndaagse arbeidsrelatie <strong>en</strong><br />
arbeidsvervulling nog in re<strong>de</strong>lijke mate functioneert. Met name <strong>de</strong> beschermingsgedachte<br />
jeg<strong>en</strong>s <strong>de</strong> werknemer die <strong>de</strong> oorspronkelijke wetgever heeft<br />
beoogd te verwez<strong>en</strong>lijk<strong>en</strong>, <strong>en</strong> die zich uit in aspect<strong>en</strong> als ‘re<strong>de</strong>lijkerwijs’ <strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
kwalificatie <strong>van</strong> eig<strong>en</strong> schuld <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer, is door <strong>de</strong> Hoge Raad heel<br />
consist<strong>en</strong>t gehandhaafd. <strong>De</strong> noodzakelijke, steeds ver<strong>de</strong>rgaan<strong>de</strong> interpretatie<br />
<strong>van</strong> art. 7:658 BW noopt echter dat <strong>de</strong> wetgever aan art. 7:658 BW <strong>de</strong> kritische<br />
aandacht sch<strong>en</strong>kt dat het t<strong>en</strong> tij<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> introductie <strong>van</strong> het Nieuw Burgerlijk<br />
Wetboek is misgelop<strong>en</strong>. Hier ligt <strong>de</strong>rhalve e<strong>en</strong> taak <strong>voor</strong> <strong>de</strong> wetgever: om<br />
art. 7:658 BW te mo<strong>de</strong>rniser<strong>en</strong>.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 79 24-9-2009 15:56:06<br />
79
Aansprakelijkheid_11.indd 80 24-9-2009 15:56:06
3 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar<br />
Ne<strong>de</strong>rlands recht<br />
1 In het kort – <strong>de</strong> uitgangspunt<strong>en</strong> <strong>van</strong> art. 7:658 BW<br />
1.1 Inleiding<br />
Art. 7:658 BW plaatst e<strong>en</strong> zware zorgplicht <strong>voor</strong> <strong>de</strong> veiligheid <strong>en</strong> gezondheid<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer op <strong>de</strong> schou<strong>de</strong>rs <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>. Indi<strong>en</strong> <strong>de</strong>ze zorgplicht<br />
is geschon<strong>de</strong>n <strong>en</strong> <strong>de</strong> werknemer daardoor scha<strong>de</strong> heeft gele<strong>de</strong>n, kan <strong>de</strong> werknemer<br />
aan <strong>de</strong>ze bepaling e<strong>en</strong> expliciet vor<strong>de</strong>ringsrecht tot scha<strong>de</strong>vergoeding<br />
ontl<strong>en</strong><strong>en</strong>.<br />
In meer algem<strong>en</strong>e zin beoogt art. 7:658 BW te bewerkstellig<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> werknemer<br />
wordt beschermd teg<strong>en</strong> (<strong>de</strong> gevolg<strong>en</strong> <strong>van</strong>) <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong><br />
beroepsziekt<strong>en</strong> <strong>voor</strong> zover dit in re<strong>de</strong>lijkheid <strong>en</strong> in verband met <strong>de</strong> aard <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> arbeid <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> kan wor<strong>de</strong>n verlangd. 1 <strong>De</strong> beschermingsfunctie<br />
vormt het meest k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong><strong>de</strong> karakteristiek <strong>van</strong> art. 7:658 BW <strong>en</strong> komt op<br />
verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> manier<strong>en</strong> tot uiting, bij<strong>voor</strong>beeld in <strong>de</strong> causaliteit, <strong>de</strong> bewijslastver<strong>de</strong>ling<br />
<strong>en</strong> <strong>de</strong> waar<strong>de</strong>ring <strong>van</strong> eig<strong>en</strong> schuld.<br />
<strong>De</strong> grondslag <strong>van</strong> <strong>de</strong> zorgplicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> vloeit t<strong>en</strong> <strong>de</strong>le <strong>voor</strong>t uit <strong>de</strong><br />
sociaal-economische situatie <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> jeg<strong>en</strong>s zijn werknemer, zoals<br />
<strong>de</strong> on<strong>de</strong>rgeschikte <strong>en</strong> afhankelijke positie <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer t<strong>en</strong> opzichte<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>. Ook <strong>de</strong> zegg<strong>en</strong>schap <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> over <strong>de</strong> werkplek <strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> bevoegdheid om <strong>de</strong> werknemer aanwijzing<strong>en</strong> te gev<strong>en</strong> over <strong>de</strong> (wijze <strong>van</strong>)<br />
uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> di<strong>en</strong>s werkzaamhe<strong>de</strong>n zijn hier <strong>van</strong> belang. 2 Het is immers<br />
<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> die <strong>de</strong> feitelijke macht heeft om <strong>de</strong> fysieke <strong>en</strong> psychische veiligheid<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> door hem gecreëer<strong>de</strong> werkplek te beïnvloe<strong>de</strong>n <strong>en</strong> <strong>de</strong> risico’s daar<br />
zoveel mogelijk weg te nem<strong>en</strong> of te beperk<strong>en</strong>. Dit weegt zwaar, want <strong>de</strong> werknemer<br />
br<strong>en</strong>gt e<strong>en</strong> belangrijk <strong>de</strong>el <strong>van</strong> zijn lev<strong>en</strong> door in het arbeidsmilieu. In<br />
dit ka<strong>de</strong>r speelt ook het winststrev<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>en</strong> het feit dat hij <strong>de</strong><br />
1 HR 19 oktober 2001, NJ 2001, 663, LJN ZC3689 (‘Postbo<strong>de</strong>’).<br />
2 HR 22 januari 1999, NJ 1999, 534, LJN ZC2783 (Reclassering Ne<strong>de</strong>rland/S.).<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 81 24-9-2009 15:56:06<br />
81
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
risico’s <strong>van</strong> <strong>de</strong> werkplek <strong>en</strong> <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> <strong>de</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n om <strong>de</strong>ze<br />
re<strong>de</strong>n heeft gecreëerd; zodat het niet meer dan re<strong>de</strong>lijk is dat ev<strong>en</strong>tuele verwez<strong>en</strong>lijkte<br />
risico’s eer<strong>de</strong>r in zijn risicosfeer vall<strong>en</strong> dan in die <strong>van</strong> het pot<strong>en</strong>tiële<br />
slachtoffer, <strong>de</strong> werknemer.<br />
<strong>De</strong> zware eis<strong>en</strong> die aan <strong>de</strong> zorgplicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> wor<strong>de</strong>n gesteld,<br />
vin<strong>de</strong>n hun herkomst in <strong>de</strong> zorgvuldigheids- c.q. veiligheidsnorm<strong>en</strong> die e<strong>en</strong><br />
belangrijke invulling vorm<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> zorgplicht. 3 E<strong>en</strong> toerek<strong>en</strong>bare<br />
tekortkoming in <strong>de</strong> zorg waartoe e<strong>en</strong> <strong>werkgever</strong> op grond <strong>van</strong> <strong>de</strong> verbint<strong>en</strong>isrechtelijke<br />
relatie t<strong>en</strong> opzichte <strong>van</strong> zijn werknemer verplicht is, is immers<br />
niet wez<strong>en</strong>lijk an<strong>de</strong>rs dan e<strong>en</strong> onrechtmatige daad jeg<strong>en</strong>s <strong>de</strong> werknemer. 4<br />
Hoewel art. 7:658 BW formeel e<strong>en</strong> schuld<strong>aansprakelijkheid</strong>sregeling betreft,<br />
leunt het <strong>van</strong>wege <strong>de</strong> beschermingsfunctie in <strong>de</strong> praktijk dicht aan teg<strong>en</strong><br />
risico<strong>aansprakelijkheid</strong>. Dit geldt <strong>voor</strong>al <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong>; t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> is het <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht nog niet uitgekristalliseerd<br />
<strong>en</strong> kan niet <strong>van</strong> (e<strong>en</strong> b<strong>en</strong>a<strong>de</strong>ring <strong>van</strong>) risico<strong>aansprakelijkheid</strong><br />
wor<strong>de</strong>n gesprok<strong>en</strong>. In hoofdstuk 6 paragraaf 2.3.1 wordt na<strong>de</strong>r ingegaan op <strong>de</strong><br />
verhouding tuss<strong>en</strong> schuld- <strong>en</strong> risico<strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>.<br />
Ook al weegt <strong>de</strong> zorgplicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> ex art. 7:658 BW nog zo zwaar,<br />
<strong>de</strong> wetgever beoogt nadrukkelijk ge<strong>en</strong> absolute waarborg te bie<strong>de</strong>n <strong>voor</strong> <strong>de</strong><br />
werknemer. In <strong>de</strong> rechtspraak wordt frequ<strong>en</strong>t naar dit uitgangspunt verwez<strong>en</strong>.<br />
5 Slechts indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> verwijtbaar tekort is geschot<strong>en</strong> in wat<br />
re<strong>de</strong>lijkerwijze <strong>van</strong> hem mag wor<strong>de</strong>n gevor<strong>de</strong>rd <strong>en</strong> er e<strong>en</strong> aannemelijk (<strong>en</strong><br />
niet weerlegd) causaal verband bestaat tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong>ze verwijtbare tekortkoming<br />
<strong>en</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer, kan hij aansprakelijk zijn <strong>voor</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong>.<br />
<strong>De</strong> <strong>werkgever</strong> is níet aansprakelijk op grond <strong>van</strong> art. 7:658 BW indi<strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
scha<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer niet is veroorzaakt door e<strong>en</strong> tekortkoming <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong>, ook al is <strong>de</strong>ze scha<strong>de</strong> veroorzaakt in het arbeidsmilieu <strong>en</strong> ook al is<br />
3 Het befaam<strong>de</strong> Kel<strong>de</strong>rluik-arrest (HR 5 november 1965, NJ 1966, 136, LJN AB7079) is ook<br />
<strong>voor</strong> <strong>de</strong> invulling <strong>van</strong> het <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht <strong>van</strong> groot belang. Vgl. Jans<strong>en</strong> &<br />
Loonstra 2006b, p. 101-113.<br />
4 Vgl. Asser/Hartkamp 2006, nr. 8.<br />
5 Enkele <strong>voor</strong>beel<strong>de</strong>n uit e<strong>en</strong> lange reeks: HR 1 juli 1993, NJ 1993, 687, LJN ZC1027 (Power/<br />
Ardross), HR 24 juni 1994, NJ 1995, 137, LJN ZC1405 (‘Rolsteiger’), HR 9 november 2001,<br />
NJ 2002, 80, LJN ZC3677 (Meuffels/Ca-La), HR 4 oktober 2002, NJ 2004, 175, LJN AE4090<br />
(‘Broodmes’), HR 16 mei 2003, NJ 2004, 176, LJN AF 7000 (Dusarduyn/Du Puy), HR 12 september<br />
2003, NJ 2004, 177, LJN AF8254 (‘Koffievlek’), HR 9 juli 2004, NJ 2005, 260, LJN<br />
AO8171 (Oost/Brands Bouwgroep), HR 5 november 2004, NJ 2005, 215, (Lozerhof/Van Duyv<strong>en</strong>bo<strong>de</strong>),<br />
HR 27 april 2007, NJ 2008, 462, LJN AZ6717 (Kalai/Petit), HR 11 april 2008, NJ<br />
2008, 465, LJN BC9225 (Tarioui/V<strong>en</strong>drig-IJsselstein), HR 12 <strong>de</strong>cember 2008, JAR 2009/15,<br />
LJN BD3129 (Maatzorg/<strong>De</strong> Graaf).<br />
82<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 82 24-9-2009 15:56:06
3 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Ne<strong>de</strong>rlands recht<br />
<strong>de</strong> scha<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer nog zo ernstig. 6 Dat is immers <strong>de</strong> consequ<strong>en</strong>tie<br />
<strong>van</strong> schuld<strong>aansprakelijkheid</strong>: ge<strong>en</strong> schuld, dan ook ge<strong>en</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong>.<br />
(Maar in hoofdstuk 6 zull<strong>en</strong> wij zi<strong>en</strong> dat het uitgangspunt <strong>van</strong> schuld<strong>aansprakelijkheid</strong><br />
aan to<strong>en</strong>em<strong>en</strong><strong>de</strong> uitholling on<strong>de</strong>rhevig is.)<br />
Wat in re<strong>de</strong>lijkheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> mag wor<strong>de</strong>n gevergd t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> concrete invulling <strong>van</strong> di<strong>en</strong>s zorgplicht jeg<strong>en</strong>s <strong>de</strong> werknemer, is steeds<br />
afhankelijk <strong>van</strong> <strong>de</strong> omstandighe<strong>de</strong>n <strong>van</strong> het geval. 7 <strong>De</strong> ruime hoeveelheid<br />
jurispru<strong>de</strong>ntie <strong>en</strong> arbowetgeving op dit punt bie<strong>de</strong>n hierbij richtlijn<strong>en</strong>. Dit<br />
geldt in het bijzon<strong>de</strong>r <strong>voor</strong> het Kel<strong>de</strong>rluik-arrest, waarin <strong>de</strong> Hoge Raad algem<strong>en</strong>e<br />
criteria heeft geformuleerd die tot e<strong>en</strong> (verscherpte) zorgplicht kunn<strong>en</strong><br />
lei<strong>de</strong>n. 8 Wanneer <strong>de</strong>ze criteria op <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong> wor<strong>de</strong>n toegespitst,<br />
zijn rele<strong>van</strong>te omstandighe<strong>de</strong>n die <strong>van</strong> belang zijn <strong>voor</strong> het bepal<strong>en</strong><br />
c.q. <strong>de</strong> aanwezigheid <strong>van</strong> e<strong>en</strong> zorgplicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong>al <strong>de</strong> aard <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n, <strong>de</strong> k<strong>en</strong>baarheid <strong>van</strong> het gevaar, <strong>de</strong> te verwacht<strong>en</strong> oplett<strong>en</strong>dheid<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer <strong>en</strong> <strong>de</strong> bezwaarlijkheid <strong>van</strong> het treff<strong>en</strong> <strong>van</strong> maatregel<strong>en</strong>.<br />
In het bijzon<strong>de</strong>r geldt dat naar mate e<strong>en</strong> arbeidssituatie gevaarlijker<br />
is, bij<strong>voor</strong>beeld doordat <strong>de</strong> werknemer wordt blootgesteld aan e<strong>en</strong> gevaarlijk<br />
werktuig, meer <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> in het ka<strong>de</strong>r <strong>van</strong> di<strong>en</strong>s zorgplicht wordt<br />
gevergd. 9 Hier spel<strong>en</strong> ook aspect<strong>en</strong> mee als <strong>de</strong> mate <strong>van</strong> waarschijnlijkheid<br />
dat <strong>de</strong> werknemer niet <strong>de</strong> vereiste oplett<strong>en</strong>dheid <strong>en</strong> <strong>voor</strong>zichtigheid in acht zal<br />
nem<strong>en</strong>, <strong>de</strong> kans dat daardoor letsel ontstaat, <strong>de</strong> ernst <strong>van</strong> het letsel <strong>en</strong> <strong>de</strong> mate<br />
<strong>van</strong> bezwaarlijkheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> te nem<strong>en</strong> veiligheidsmaatregel<strong>en</strong>. 10 Jans<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
Loonstra voeg<strong>en</strong> hier nog e<strong>en</strong> criterium aan toe: <strong>de</strong> <strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>baarheid <strong>van</strong> het<br />
gevaar in relatie tot het antwoord op <strong>de</strong> vraag of <strong>de</strong> getroff<strong>en</strong> veiligheidsmaatregel<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> als a<strong>de</strong>quaat kunn<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n beschouwd. Indi<strong>en</strong><br />
6 Vgl. HR 7 <strong>de</strong>cember 2007, NJ 2007, 643, LJN BB5625 (X/Shell), Hof <strong>De</strong>n Haag 7 juli 2006,<br />
JA 2006/123 (X/Kalmar Solutions), Hof Amsterdam 19 juli 2007, JA 2008/14, LJN BB6134<br />
(X/Kouw<strong>en</strong>hov<strong>en</strong>) <strong>en</strong> Ktr. Emm<strong>en</strong> 10 september 2008, JAR 2009/28, LJN BG7281 (X/RST<br />
Bouwsystem<strong>en</strong>). <strong>De</strong>ze gevall<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> met elkaar geme<strong>en</strong> dat steeds <strong>de</strong> werknemer <strong>van</strong><br />
e<strong>en</strong> lad<strong>de</strong>r viel zon<strong>de</strong>r dat sprake was <strong>van</strong> e<strong>en</strong> verwijtbare tekortkoming in <strong>de</strong> zorgplicht <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>, zodat <strong>de</strong> werknemer ge<strong>en</strong> scha<strong>de</strong>vergoeding ontving <strong>voor</strong> zijn in <strong>de</strong> uitvoering<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n ontstane letsel.<br />
7 Vgl. Engelhard & Verhey<strong>de</strong>n 1934, p. 199; Bier 1988, p. 179 e.v.; Lin<strong>de</strong>nbergh 2006, p. 40. HR<br />
14 april 1978, NJ 1979, 245, LJN AC3514 (Messaoudi/Hoechst), HR 10 juni 1983, NJ 1984, 20,<br />
LJN AG4611 (Berisa/Raymakers), HR 1 juli 1993, NJ 1993, 687, LJN ZC1027 (Power/Ardross),<br />
HR 24 juni 1994, NJ 1995, 137, LJN ZC1405 (‘Rolsteiger’).<br />
8 HR 5 november 1965, NJ 1966, 136, LJN AB7079 (‘Kel<strong>de</strong>rluik’).<br />
9 Vgl. HR 11 november 2005, NJ 2008, 460, LJN AU3313 (Bayar/Wijn<strong>en</strong>), HR 20 januari 2006,<br />
NJ 2008, 461, LJN AT6013 (‘Cem<strong>en</strong>tpomp’).<br />
10 Vgl. HR 26 september 2003, NJ 2003, 660, LJN AI0830 (Zeeuwse Eilan<strong>de</strong>n/Royal), HR<br />
28 mei 2004, NJ 2005, 105, LJN AO4224 (‘Jetblast’) <strong>en</strong> HR 11 november 2005, NJ 2008,<br />
460, LJN AU3313 (Bayar/Wijn<strong>en</strong>).<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 83 24-9-2009 15:56:06<br />
83
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
achteraf meer effectievere maatregel<strong>en</strong> mogelijk blijk<strong>en</strong>, moet dan wor<strong>de</strong>n<br />
on<strong>de</strong>rzocht in hoeverre het <strong>voor</strong> <strong>de</strong> hand lag dat <strong>de</strong>ze wer<strong>de</strong>n g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. 11<br />
Het re<strong>de</strong>lijkheidvereiste wordt in <strong>de</strong> praktijk str<strong>en</strong>g uitgelegd: e<strong>en</strong> <strong>werkgever</strong><br />
kan zel<strong>de</strong>n met succes verwer<strong>en</strong> dat e<strong>en</strong> bepaal<strong>de</strong> maatregel ter <strong>voor</strong>koming<br />
<strong>van</strong> letsel in re<strong>de</strong>lijkheid niet <strong>van</strong> hem kon wor<strong>de</strong>n gevergd. 12 <strong>De</strong> lat ligt<br />
hoog.<br />
In paragraaf 3 <strong>van</strong> dit hoofdstuk zal ik in hoofdlijn<strong>en</strong> <strong>de</strong> meest belangrijke<br />
aspect<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> zorgplicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> op grond <strong>van</strong> art. 7:658 BW<br />
beschrijv<strong>en</strong>.<br />
1.2 <strong>De</strong>finities <strong>van</strong> arbeidsongeval <strong>en</strong> beroepsziekte<br />
<strong>De</strong> scha<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer, zoals gesteld in art. 7:658 BW, kan ie<strong>de</strong>re<br />
gradatie <strong>en</strong> aard <strong>van</strong> zowel materiële als immateriële scha<strong>de</strong> betreff<strong>en</strong>, <strong>voor</strong><br />
zover <strong>de</strong> wet e<strong>en</strong> grondslag biedt tot vergoeding <strong>van</strong> <strong>de</strong>rgelijke scha<strong>de</strong>. Maar<br />
in <strong>de</strong> rechtspraktijk komt art. 7:658 BW pas aan bod indi<strong>en</strong> sprake is <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
arbeidsongeval of e<strong>en</strong> beroepsziekte, althans <strong>van</strong> arbeidsgerelateer<strong>de</strong> letselscha<strong>de</strong><br />
(met alle materiële <strong>en</strong> immateriële scha<strong>de</strong> die daaruit <strong>voor</strong>tvloeit). In<br />
zoverre wordt art. 7:658 BW dan ook <strong>van</strong>uit praktisch oogpunt aangeduid als<br />
<strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>.<br />
Art. 7:658 BW biedt echter ge<strong>en</strong> <strong>de</strong>finitie <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze begripp<strong>en</strong>. <strong>De</strong> Arbeidsomstandighe<strong>de</strong>nwet<br />
<strong>van</strong>gt <strong>de</strong>ze lacune op door e<strong>en</strong> arbeidsongeval als volgt<br />
te omschrijv<strong>en</strong>:<br />
– e<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> werknemer overkom<strong>en</strong>,<br />
– ongewil<strong>de</strong>, plotselinge gebeurt<strong>en</strong>is die<br />
– in verband met het verricht<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeid is geschied,<br />
– die scha<strong>de</strong> aan <strong>de</strong> gezondheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer als vrijwel onmid<strong>de</strong>llijk<br />
gevolg heeft gehad <strong>en</strong><br />
– heeft geleid tot ziekteverzuim, of vrijwel onmid<strong>de</strong>llijk tot <strong>de</strong> dood heeft<br />
geleid. 13<br />
<strong>De</strong> Arbeidsomstandighe<strong>de</strong>nwet sluit ‘pleistergevall<strong>en</strong>’ <strong>van</strong> haar werkingssfeer<br />
uit door gezondheidsscha<strong>de</strong> na<strong>de</strong>r aan te dui<strong>de</strong>n als ernstig lichamelijk<br />
of geestelijk letsel wat binn<strong>en</strong> 24 uur na het tijdstip <strong>van</strong> <strong>de</strong> gebeurte-<br />
11 Jans<strong>en</strong> & Loonstra 2006b, p. 101-113, m.n. p. 111.<br />
12 Lin<strong>de</strong>nbergh 2000a, p. 29, Van Dijk 2002, p. 4 <strong>en</strong> Loonstra & Zondag 2008, p. 248-249.<br />
13 Art. 1 lid 3 sub i Arbeidsomstandighe<strong>de</strong>nwet 1998; <strong>de</strong> cursivering<strong>en</strong> zijn <strong>van</strong> mij.<br />
84<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 84 24-9-2009 15:56:06
3 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Ne<strong>de</strong>rlands recht<br />
nis tot opname in e<strong>en</strong> ziek<strong>en</strong>huis ter observatie of behan<strong>de</strong>ling leidt. Ook<br />
gezondheidsscha<strong>de</strong> die naar re<strong>de</strong>lijk oor<strong>de</strong>el blijv<strong>en</strong>d zal zijn, wordt als<br />
ernstig gekwalificeerd. 14 In <strong>de</strong> praktijk is dit verschil tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> bei<strong>de</strong> wett<strong>en</strong><br />
nauwelijks rele<strong>van</strong>t: <strong>de</strong> gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> werknemer die zich met e<strong>en</strong> pleister kan<br />
behelp<strong>en</strong>, doet in <strong>de</strong> regel ge<strong>en</strong> beroep op art. 7:658 BW.<br />
Er zijn diverse gangbare <strong>de</strong>finities <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> beroepsziekte. <strong>De</strong>ze hebb<strong>en</strong> met<br />
elkaar geme<strong>en</strong> dat er sprake moet zijn <strong>van</strong> e<strong>en</strong> causaal verband tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
arbeid of arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n <strong>en</strong> <strong>de</strong> gezondheidsklacht<strong>en</strong>. Zo duidt <strong>de</strong><br />
Arbeidsomstandighe<strong>de</strong>nwet 15 e<strong>en</strong> beroepsziekte aan als e<strong>en</strong> ziekte of aando<strong>en</strong>ing<br />
die het gevolg is <strong>van</strong> e<strong>en</strong> belasting die in overweg<strong>en</strong><strong>de</strong> mate in arbeid<br />
of arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n heeft plaatsgevon<strong>de</strong>n. Het Ne<strong>de</strong>rlands C<strong>en</strong>trum<br />
<strong>voor</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong> (NCvB) hanteert zelfs twee <strong>de</strong>finities, namelijk “e<strong>en</strong> klinisch<br />
waarneembare aando<strong>en</strong>ing die in overweg<strong>en</strong><strong>de</strong> mate door het werk of<br />
arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n is veroorzaakt” <strong>en</strong> “gezondheidsscha<strong>de</strong> die er niet<br />
zou zijn geweest als <strong>de</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n niet zou<strong>de</strong>n zijn uitgevoerd”. 16<br />
Naast <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> is er nog e<strong>en</strong> <strong>de</strong>r<strong>de</strong> categorie <strong>van</strong><br />
arbeidsgerelateer<strong>de</strong> letselscha<strong>de</strong> waar<strong>voor</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> aansprakelijk gesteld<br />
kan wor<strong>de</strong>n. Dit zijn <strong>de</strong> gezondheidsklacht<strong>en</strong> die noch dui<strong>de</strong>lijk <strong>de</strong> <strong>en</strong>e of<br />
<strong>de</strong> an<strong>de</strong>re categorie betreff<strong>en</strong>, maar <strong>de</strong>sondanks onmisk<strong>en</strong>baar arbeidsgerelateerd<br />
zijn. E<strong>en</strong> specifieke Ne<strong>de</strong>rlandse term is hier (nog) niet <strong>voor</strong>.<br />
Internationale organisaties, zoals <strong>de</strong> Internationale Arbeidsorganisatie (IAO<br />
of in het Engels: International Labour Organization (ILO)), gev<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>voor</strong>keur<br />
aan e<strong>en</strong> zeer ruime term, namelijk arbeidsgerelateer<strong>de</strong> aando<strong>en</strong>ing<strong>en</strong><br />
(‘work-related complaints or disor<strong>de</strong>rs’). Concrete <strong>voor</strong>beel<strong>de</strong>n hier<strong>van</strong> zijn<br />
rugklacht<strong>en</strong>, RSI, werkgerelateer<strong>de</strong> stress <strong>en</strong> angst <strong>voor</strong> het krijg<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
beroepsziekte.<br />
2 <strong>De</strong> uitdij<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
2.1 Inleiding<br />
Art. 7:658 BW heeft, in ess<strong>en</strong>tie, twee k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>: het legt a) e<strong>en</strong> zorgplicht<br />
<strong>voor</strong> <strong>de</strong> veiligheid <strong>en</strong> gezondheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer op <strong>de</strong> schou<strong>de</strong>rs <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>en</strong> biedt b) <strong>de</strong> werknemer e<strong>en</strong> expliciet vor<strong>de</strong>ringsrecht tot<br />
scha<strong>de</strong>vergoeding wanneer <strong>de</strong>ze zorgplicht is geschon<strong>de</strong>n <strong>en</strong> <strong>de</strong> werknemer<br />
14 Art. 9 Arbeidsomstandighe<strong>de</strong>nwet 1998.<br />
15 Art. 1.11 lid 1 Arbeidsomstandighe<strong>de</strong>nwet 1998.<br />
16 Bei<strong>de</strong> <strong>de</strong>finities zijn ontle<strong>en</strong>d aan NCvB 2001, p. 13.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 85 24-9-2009 15:56:06<br />
85
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
daardoor scha<strong>de</strong> heeft gele<strong>de</strong>n. <strong>De</strong> aard <strong>en</strong> reikwijdte <strong>van</strong> <strong>de</strong> zorgplicht <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> heeft door wettelijke regelgeving <strong>en</strong> jurispru<strong>de</strong>ntie dui<strong>de</strong>lijk<br />
gestalte gekreg<strong>en</strong> in <strong>de</strong> loop <strong>van</strong> met name <strong>de</strong> laatste <strong>de</strong>c<strong>en</strong>nia, zoals in <strong>de</strong><br />
hiernavolg<strong>en</strong><strong>de</strong> paragraf<strong>en</strong> in grote lijn<strong>en</strong> zal wor<strong>de</strong>n besprok<strong>en</strong>.<br />
Toch wordt art. 7:658 BW nog <strong>voor</strong>tdur<strong>en</strong>d geconfronteerd met omstandighe<strong>de</strong>n<br />
<strong>en</strong> vraagstukk<strong>en</strong> waaruit blijkt dat het wetsartikel toch niet geheel <strong>en</strong><br />
al in <strong>de</strong> pas (meer) loopt met mo<strong>de</strong>rne maatschappelijke ontwikkeling<strong>en</strong>;<br />
e<strong>en</strong>voudigweg omdat <strong>de</strong> mo<strong>de</strong>rne arbeidssituaties <strong>en</strong> -relaties zo ver verwij<strong>de</strong>rd<br />
zijn <strong>van</strong> wat <strong>de</strong> wetgever ooit als uitgangspunt <strong>voor</strong> og<strong>en</strong> stond. Soms<br />
leidt dit tot e<strong>en</strong> expliciete aanpassing c.q. aanvulling <strong>van</strong> het artikel, zoals<br />
bij<strong>voor</strong>beeld t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> uitz<strong>en</strong>dkracht<strong>en</strong> (art. 7:658 lid 4 BW); an<strong>de</strong>re<br />
ker<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> nieuwe of aanvull<strong>en</strong><strong>de</strong> interpretatie, zoals t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> psychisch<br />
letsel of verkeersongevall<strong>en</strong> tij<strong>de</strong>ns woon-werkverkeer.<br />
Er do<strong>en</strong> zich echter ook in to<strong>en</strong>em<strong>en</strong><strong>de</strong> mate omstandighe<strong>de</strong>n <strong>voor</strong> die op<br />
zichzelf g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> wellicht ver<strong>de</strong>digbaar tot <strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
behor<strong>en</strong>, maar niettemin haaks staan op <strong>de</strong> bewoording <strong>van</strong> het artikel<br />
<strong>en</strong> <strong>de</strong> strekking <strong>van</strong> <strong>de</strong> daaraan gekoppel<strong>de</strong> jurispru<strong>de</strong>ntie. E<strong>en</strong> typisch <strong>voor</strong>beeld<br />
hier<strong>van</strong> is e<strong>en</strong> verkeersongeval op <strong>de</strong> op<strong>en</strong>bare weg tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n, zon<strong>de</strong>r dat <strong>van</strong> <strong>en</strong>ige verwijtbaarheid <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong> sprake is. 17 Dan zijn er nog problem<strong>en</strong> in aantocht, waarmee het<br />
artikel nauwelijks geëquipeerd is om mee om te gaan, zoals proportionele<br />
<strong>aansprakelijkheid</strong> in geval <strong>van</strong> e<strong>en</strong> beroepsziekte met e<strong>en</strong> exigistische oorzaak<br />
of e<strong>en</strong> onzeker causaal verband tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> blootstelling<br />
(longkanker, RSI, psychische klacht<strong>en</strong>).<br />
Kortom: er heeft e<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong>lijke uitdijing <strong>van</strong> <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht<br />
plaatsgevon<strong>de</strong>n <strong>en</strong> het is niet aannemelijk dat het ein<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze<br />
ontwikkeling reeds is bereikt. In <strong>de</strong> tuss<strong>en</strong>tijd wordt art. 7:658 BW echter op<br />
e<strong>en</strong> steeds meer geforceer<strong>de</strong> wijze geïnterpreteerd, zodat <strong>de</strong> gedachte zich<br />
opdringt, dat het tijd wordt <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> herijking <strong>van</strong> art.7:658 BW op e<strong>en</strong> wijze<br />
die recht doet aan <strong>de</strong> huidige maatschappij.<br />
2.2 E<strong>en</strong> ruime uitleg <strong>van</strong> het begrip ‘werknemer‘<br />
Mo<strong>de</strong>rne maatschappelijke <strong>en</strong> economische ontwikkeling<strong>en</strong> op <strong>de</strong> arbeidsmarkt<br />
(bij<strong>voor</strong>beeld <strong>de</strong> opkomst <strong>van</strong> <strong>de</strong> uitz<strong>en</strong>dkracht) hebb<strong>en</strong> geleid tot e<strong>en</strong><br />
ruimere, meer welwill<strong>en</strong><strong>de</strong> uitleg <strong>van</strong> het begrip arbeidsovere<strong>en</strong>komst. Sinds<br />
<strong>de</strong> invoering <strong>van</strong> <strong>de</strong> Wet Flexibiliteit <strong>en</strong> Zekerheid, waarbij lid 4 <strong>van</strong> art. 7:658<br />
17 HR 12 januari 2001, NJ 2001, 253, LJN AA9434 (Vonk/Van <strong>de</strong>r Hoev<strong>en</strong>).<br />
86<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 86 24-9-2009 15:56:06
3 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Ne<strong>de</strong>rlands recht<br />
BW is geïntroduceerd, kunn<strong>en</strong> ook bij<strong>voor</strong>beeld uitz<strong>en</strong>dkracht<strong>en</strong>, stagiaires,<br />
vrijwilligers <strong>en</strong> ZZP’ers (bij<strong>voor</strong>beeld bouwvakkers binn<strong>en</strong> e<strong>en</strong> ket<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
aannemingsconstructies) binn<strong>en</strong> het bereik <strong>en</strong> <strong>de</strong> bescherming <strong>van</strong> art.<br />
7:658 BW vall<strong>en</strong>. 18<br />
<strong>De</strong>zelf<strong>de</strong> ontwikkeling<strong>en</strong> lei<strong>de</strong>n er ook toe dat steeds vaker, waar sprake is<br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> feitelijke situatie die vergelijkbaar is met e<strong>en</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst,<br />
art. 7:658 BW analoog toepasselijk wordt verklaard. Dit kan ook het geval zijn<br />
waar ge<strong>en</strong> sprake is <strong>van</strong> e<strong>en</strong> formele arbeidsovere<strong>en</strong>komst. 19 Het is interessant<br />
om waar te nem<strong>en</strong> dat het antwoord op <strong>de</strong> vraag of sprake is <strong>van</strong> directe<br />
dan wel analoge toepasselijkheid <strong>van</strong> dit artikel, teg<strong>en</strong>woordig beter lijkt te<br />
wor<strong>de</strong>n beantwoord door e<strong>en</strong> (bevestig<strong>en</strong>d) on<strong>de</strong>rzoek naar het bestaan <strong>van</strong><br />
e<strong>en</strong> feitelijke arbeidsrelatie dan naar e<strong>en</strong> formele arbeidsovere<strong>en</strong>komst. (Enige<br />
oplett<strong>en</strong>dheid is hierbij echter wel gebo<strong>de</strong>n, want lid 4 bevat noch e<strong>en</strong> limitatieve<br />
opsomming noch zeer hel<strong>de</strong>re bewoording<strong>en</strong>.)<br />
Ook <strong>de</strong> ontwikkeling<strong>en</strong> in <strong>de</strong> jurispru<strong>de</strong>ntie lop<strong>en</strong> hiermee in <strong>de</strong> pas: zo<br />
besloot <strong>de</strong> Hoge Raad in het arrest over <strong>de</strong> reclasseringsme<strong>de</strong>werker 20 dat <strong>de</strong><br />
vergaan<strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong>tvloeit uit di<strong>en</strong>s sociaaleconomische<br />
positie t<strong>en</strong> opzichte <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer, <strong>de</strong> zegg<strong>en</strong>schap over<br />
<strong>de</strong> werkplek <strong>en</strong> zijn instructiebevoegdheid. Hiermee is het criterium <strong>van</strong> het<br />
bestaan <strong>van</strong> e<strong>en</strong> formele arbeidsovere<strong>en</strong>komst nog niet e<strong>en</strong> stille dood gestorv<strong>en</strong>,<br />
maar is het wel goed<strong>de</strong>els <strong>van</strong> zijn belang ontdaan.<br />
E<strong>en</strong> typische illustratie hier<strong>van</strong> betreft <strong>de</strong> beslissing <strong>van</strong> het Hof Arnhem 21<br />
over e<strong>en</strong> scholier die het slachtoffer werd <strong>van</strong> zijn stageactiviteit<strong>en</strong> bij e<strong>en</strong> aannemingsfirma.<br />
Vanwege <strong>de</strong> stageovere<strong>en</strong>komst werd art. 7A:1638x oud-BW<br />
niet rechtstreeks toepasselijk geacht. Niettemin paste het Hof wel <strong>de</strong> norm<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> dit artikel toe op grond <strong>van</strong> <strong>de</strong> overweging<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> door <strong>de</strong> scholier ver-<br />
18 Vgl. HR 15 juni 1990, NJ 1990, 716, LJN AC4217 (Stormer/Vedox), HR 12 april 2002, NJ 2003,<br />
138, LJN AD9124 (Heijboer/<strong>De</strong> Branding), HR 4 oktober 2002, NJ 2002, 557, LJN AE4080<br />
(Excell<strong>en</strong>t/Suares) <strong>en</strong> HR 30 januari 2004, NJ 2005, 235, LJN AN8601 (Van Kimm<strong>en</strong>a<strong>de</strong>/<br />
Waijers), Hof Leeuwar<strong>de</strong>n 22 maart 2006, JAR 2006/98, LJN AV6840 (‘Thaise boortor<strong>en</strong>’),<br />
Hof <strong>De</strong>n Haag 31 maart 2009, NJF 2009, 258, LJN BI3303 (Oosthoek/Kemper BV/Van <strong>de</strong>r<br />
Mark), Presi<strong>de</strong>nt Rb. <strong>De</strong>n Bosch 9 juli 2007, JA 2007, 160 (X/Giesbers-Maasdijk<strong>en</strong>), Ktr.<br />
Utrecht 4 februari 2009, JA 2009/76, LJN BH2287 (K./Bam) <strong>en</strong> Ktr. Zwolle 4 maart 2009,<br />
LJN BH7627 (X/Y).<br />
19 Soms wordt, omwille <strong>van</strong> <strong>de</strong> bewijslastver<strong>de</strong>ling, e<strong>en</strong> pleidooi <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> analogische toepassing<br />
<strong>van</strong> art. 7:658 BW wel zéér ruim<strong>de</strong>nk<strong>en</strong>d beargum<strong>en</strong>teerd, zoals in <strong>de</strong> volg<strong>en</strong><strong>de</strong> zaak<br />
waarin – tevergeefs – werd gesteld dat <strong>de</strong> relatie tuss<strong>en</strong> e<strong>en</strong> patiënt <strong>en</strong> het ziek<strong>en</strong>huis vergelijkbaar<br />
zou zijn met die tuss<strong>en</strong> e<strong>en</strong> werknemer <strong>en</strong> e<strong>en</strong> <strong>werkgever</strong>: HR 7 juni 2002, JOL<br />
2002/327, LJN AE3784 (‘Diakoness<strong>en</strong>’).<br />
20 HR 22 januari 1999, NJ 1999, 534, LJN ZC2783 (Reclassering Ne<strong>de</strong>rland/S.).<br />
21 Hof Arnhem 7 mei 1996, JAR 1996/127, LJN AG1188 (<strong>De</strong> Vries/Visser).<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 87 24-9-2009 15:56:06<br />
87
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
richte arbeid zodanig vergelijkbaar was met die <strong>van</strong> zijn collega’s, <strong>de</strong> ‘echte’<br />
werk nemers, <strong>en</strong> hij ev<strong>en</strong>zeer verplicht was om <strong>de</strong> instructies <strong>van</strong> <strong>de</strong> stagebegelei<strong>de</strong>r<br />
(e<strong>en</strong> werknemer <strong>van</strong> het aannemingsbedrijf) op te volg<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
an<strong>de</strong>r rechtvaardig<strong>de</strong> <strong>de</strong> conclusie dat hier sprake was <strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbeidssituatie<br />
die e<strong>en</strong> formele arbeidssituatie zo dicht b<strong>en</strong>a<strong>de</strong>r<strong>de</strong>, dat analoge toepassing<br />
<strong>van</strong> art. 7A:1638x oud-BW <strong>voor</strong> <strong>de</strong> hand lag.<br />
Hoe dichter <strong>de</strong> feitelijke situatie teg<strong>en</strong> e<strong>en</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst aanleunt,<br />
hoe meer kans bestaat dat <strong>de</strong> rechter bereid is tot analoge toepassing <strong>van</strong> art.<br />
7:658 BW. E<strong>en</strong> loonbetalingsverplichting zij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> is daarbij niet<br />
<strong>van</strong> doorslaggev<strong>en</strong>d belang, zodat ook vrijwilligers on<strong>de</strong>r omstandighe<strong>de</strong>n<br />
als werknemer kunn<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n aangemerkt. 22 Zegg<strong>en</strong>schap <strong>van</strong> <strong>de</strong> ‘<strong>werkgever</strong>’<br />
<strong>en</strong> instructiebevoegdheid ‘als in het ka<strong>de</strong>r <strong>van</strong>’ e<strong>en</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst<br />
zijn doorgaans wél doorslaggev<strong>en</strong>d, wat in lijn is met <strong>de</strong> verplichting<strong>en</strong> die<br />
ook jeg<strong>en</strong>s ‘bijna’-werknemers in acht moet<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> op grond <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> arbobepaling<strong>en</strong>. 23<br />
An<strong>de</strong>rsom gaat dit ook op: wanneer <strong>de</strong> feitelijke verhouding tuss<strong>en</strong> partij<strong>en</strong><br />
weinig weg heeft <strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbeidsrelatie zal e<strong>en</strong> claim ex art. 7:658 BW vermoe<strong>de</strong>lijk<br />
vrij snel door <strong>de</strong> rechter wor<strong>de</strong>n afgewez<strong>en</strong>. Zo zal X, wanneer hij<br />
in opdracht <strong>van</strong> Y e<strong>en</strong> bedrijfsfilm maakt <strong>van</strong> Y’s bedrijfsterrein <strong>en</strong> daarbij<br />
ernstig letsel oploopt, aannemelijk niet Y kunn<strong>en</strong> aansprek<strong>en</strong> op <strong>en</strong>ige tekortkoming<br />
<strong>van</strong> di<strong>en</strong>s zorgplicht als <strong>werkgever</strong>. On<strong>de</strong>r e<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijke omstandigheid<br />
kan Y bezwaarlijk als <strong>werkgever</strong> wor<strong>de</strong>n aangemerkt <strong>en</strong> ontbrek<strong>en</strong><br />
daarnaast <strong>de</strong> zegg<strong>en</strong>schap <strong>en</strong> <strong>de</strong> instructiebevoegdheid als <strong>van</strong> e<strong>en</strong> <strong>werkgever</strong><br />
aan <strong>de</strong> zij<strong>de</strong> <strong>van</strong> Y. 24 (E<strong>en</strong> vor<strong>de</strong>ring die is gebaseerd op art. 6:162 BW in<br />
sam<strong>en</strong>hang met <strong>de</strong> sch<strong>en</strong>ding <strong>van</strong> arbonorm<strong>en</strong> is in zo’n situatie wellicht wel<br />
mogelijk, afhankelijk <strong>van</strong> <strong>de</strong> omstandighe<strong>de</strong>n <strong>van</strong> het geval.)<br />
In <strong>de</strong> praktijk wordt art. 7:658 BW echter ook (analoog) toegepast in situaties<br />
waarin niet sprake is <strong>van</strong> e<strong>en</strong> particuliere <strong>werkgever</strong>-werknemer verhouding,<br />
maar wel met <strong>en</strong>ige goe<strong>de</strong> wil kan wor<strong>de</strong>n gesprok<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> daarmee vergelijkbare<br />
situatie. 25 Hierdoor is het toepassingsgebied <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze artikel<strong>en</strong> aan-<br />
22 Vgl. Hof Arnhem 11 januari 2005, JA 2005/18, LJN AS2588 (X/Dier<strong>en</strong>bescherming). Vgl.<br />
T. Hartlief 2002a, p. 72 <strong>en</strong> Van Boom 2004, p. 119-198. Wellicht gaat dit overig<strong>en</strong>s ook op<br />
<strong>voor</strong> vrijwilligers <strong>van</strong> e<strong>en</strong> wat min<strong>de</strong>r ‘vrijwillig’ karakter, zoals zij die door <strong>de</strong> rechter zijn<br />
veroor<strong>de</strong>eld tot maatschappelijk di<strong>en</strong>stverl<strong>en</strong>ing <strong>en</strong> uit di<strong>en</strong> hoof<strong>de</strong> arbeid verricht<strong>en</strong>.<br />
23 Vgl. <strong>de</strong> ruime <strong>de</strong>finitie <strong>van</strong> ‘<strong>werkgever</strong>’ in art. 1 Arbeidsomstandighe<strong>de</strong>nwet; zie hierover Van<br />
Dam 2000, p. 43-44.<br />
24 Hof Amsterdam 8 augustus 1996, VR 1997, 58, LJN AJ6339 (Ste<strong>en</strong>berg<strong>en</strong>/NAM).<br />
25 Vgl. Rb. Rotterdam 23 maart 2000, rolnummer Ha Za 99-25/111313, niet gepubliceerd, waarin<br />
<strong>de</strong> rechter oor<strong>de</strong>elt dat e<strong>en</strong> school t<strong>en</strong> opzichte <strong>van</strong> leerling<strong>en</strong> e<strong>en</strong> vergelijkbare zorgplicht<br />
heeft <strong>voor</strong> <strong>de</strong> veiligheid als <strong>werkgever</strong>s t<strong>en</strong> opzichte <strong>van</strong> hun werknemers; Hof <strong>De</strong>n Bosch<br />
88<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 88 24-9-2009 15:56:06
3 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Ne<strong>de</strong>rlands recht<br />
zi<strong>en</strong>lijk verruimd. Hoewel art. 7:658 BW in strikte zin niet <strong>van</strong> toepassing is<br />
op ambt<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> in <strong>de</strong> zin <strong>van</strong> <strong>de</strong> Ambt<strong>en</strong>ar<strong>en</strong>wet, heeft <strong>de</strong> C<strong>en</strong>trale Raad <strong>van</strong><br />
Beroep in 2000 aangegev<strong>en</strong> <strong>de</strong> uit art. 7:658 BW <strong>voor</strong>tvloei<strong>en</strong><strong>de</strong> norm<strong>en</strong> <strong>voor</strong>taan<br />
ook expliciet toe te zull<strong>en</strong> pass<strong>en</strong> op <strong>de</strong> rechtspositie <strong>van</strong> <strong>de</strong> ambt<strong>en</strong>aar.<br />
Hierdoor is het bereik <strong>van</strong> dit artikel aanmerkelijk toeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. 26 Het lijkt<br />
erop dat hiermee formeel e<strong>en</strong> ein<strong>de</strong> is gekom<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> door Van Maan<strong>en</strong> 27<br />
terecht gewraakte ‘onaanvaardbare discriminatie’ tuss<strong>en</strong> ambt<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
werknemers. Materieel ligt dit echter in mijn opinie an<strong>de</strong>rs: hoewel hij goe<strong>de</strong><br />
wil toont, lijkt <strong>de</strong> C<strong>en</strong>trale Raad <strong>van</strong> Beroep weinig kaas te hebb<strong>en</strong> geget<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> beginsel<strong>en</strong> waarop art. 7:658 BW is gestoeld. 28 In het bijzon<strong>de</strong>r het toets<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> zorgplicht – <strong>de</strong> basis <strong>van</strong> art. 7:658 BW – gebeurt nogal uit <strong>de</strong> losse pols<br />
<strong>en</strong> leidt di<strong>en</strong>t<strong>en</strong>gevolge tot uitsprak<strong>en</strong> die <strong>van</strong> e<strong>en</strong> civiele rechter on<strong>de</strong>nkbaar<br />
zou<strong>de</strong>n zijn. Daarnaast acht <strong>de</strong> Raad zich niet gebon<strong>de</strong>n aan <strong>de</strong> jurispru<strong>de</strong>ntie<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> Hoge Raad op het gebied <strong>van</strong> <strong>de</strong> bewijslastver<strong>de</strong>ling ex art. 7:658 BW<br />
<strong>en</strong> wijst dit af met e<strong>en</strong> beroep op <strong>de</strong> verschill<strong>en</strong> in stel- <strong>en</strong> bewijsplicht <strong>van</strong><br />
partij<strong>en</strong> in het burgerlijk procesrecht <strong>en</strong> het bestuursprocesrecht. 29 Hiermee<br />
wordt echter welhaast het fundam<strong>en</strong>t aan art. 7:658 BW onttrokk<strong>en</strong>.<br />
Ev<strong>en</strong>min is art. 7:658 BW <strong>van</strong> toepassing t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> zeeman, dat<br />
wil zegg<strong>en</strong> respectievelijk <strong>de</strong> kapitein, <strong>de</strong> schepeling<strong>en</strong> aan boord <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
zeeschip 30 <strong>en</strong> zeevissers op grond <strong>van</strong> art. 390, 450b <strong>en</strong> 452 Wetboek <strong>van</strong><br />
23 februari 1999, NJ 2000, 370, LJN AD3019 (Van Dijk/Pisters) in navolging <strong>van</strong> HR 15 juni<br />
1990, NJ 1990, 716, LJN AC4217 (Stormer/Vedox) <strong>en</strong> CRvB 22 november 2001, JAR 2002/15<br />
(<strong>De</strong> Staatssecretaris <strong>van</strong> Financiën/Van <strong>de</strong>n Hoef-Zaey<strong>en</strong>).<br />
26 CRvB 22 juni 2000, TAR 2000, 12 (‘Psychiatrisch ziek<strong>en</strong>huis’). Zie ook <strong>de</strong> bespreking<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong>ze uitspraak door Jong<strong>en</strong>s 2001, p. 13-15, Van <strong>de</strong>r Kind 2000, p. 13 e.v. <strong>en</strong> Lin<strong>de</strong>nbergh<br />
2000b, p. 118 e.v.<br />
27 Vgl. zijn noot bij CRvB 11 november 1999, JB 1999, 306 (‘P<strong>en</strong>it<strong>en</strong>tiaire inrichtingsme<strong>de</strong>werker’).<br />
28 Vgl. CRvB 22 augustus 2002, VR 2002, 210 (X/Staatssecr. <strong>van</strong> <strong>De</strong>f<strong>en</strong>sie), waarin e<strong>en</strong> vrouwelijke<br />
matroos tij<strong>de</strong>ns e<strong>en</strong> <strong>voor</strong> teambuilding bedoel<strong>de</strong> sportdag uitgleed over e<strong>en</strong> natte,<br />
opblaasbare hin<strong>de</strong>rnis <strong>en</strong> daarbij haar rug blesseer<strong>de</strong>. Hoewel het ongeval k<strong>en</strong>nelijk had<br />
plaatsgevon<strong>de</strong>n tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> di<strong>en</strong>sttijd (dit blijkt niet met zoveel woor<strong>de</strong>n uit <strong>de</strong> uitspraak) <strong>en</strong><br />
als di<strong>en</strong>stongeval werd gekwalificeerd, wees <strong>de</strong> Raad <strong>aansprakelijkheid</strong> zij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> Staatssecretaris<br />
af op grond <strong>van</strong> <strong>de</strong> argum<strong>en</strong>tatie dat hij (op grond <strong>van</strong> <strong>en</strong>ige kwestieuze argum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>)<br />
niet was tekortgeschot<strong>en</strong> in zijn zorgplicht, zodat <strong>de</strong> <strong>en</strong>kele (ontbeer<strong>de</strong>) waarschuwing<br />
dat <strong>de</strong> hin<strong>de</strong>rnis glad was <strong>en</strong> e<strong>en</strong> <strong>voor</strong>zichtige b<strong>en</strong>a<strong>de</strong>ring vereiste daar niet aan af<br />
<strong>de</strong>ed. K<strong>en</strong>nelijk vat <strong>de</strong> Raad het gev<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> zeer rele<strong>van</strong>te waarschuwing niet op als<br />
iets wat in re<strong>de</strong>lijkheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> ‘<strong>werkgever</strong>’ mag wor<strong>de</strong>n gevergd; sterker nog, als e<strong>en</strong> irrele<strong>van</strong>te<br />
omstandigheid. Vgl. ook Jong<strong>en</strong>s 2002, p. 2-5, waarin e<strong>en</strong> interessante bespreking<br />
<strong>van</strong> diverse vergelijkbare uitsprak<strong>en</strong> kan wor<strong>de</strong>n gevon<strong>de</strong>n <strong>en</strong> zo ook Van Maan<strong>en</strong> 2001,<br />
p. 31-44. An<strong>de</strong>rs Brinkkemper 2009: hij komt tot <strong>de</strong> conclusie dat <strong>de</strong> private <strong>werkgever</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
overheids<strong>werkgever</strong> op gelijke wijze invulling gev<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> norm <strong>van</strong> art. 7:658 BW.<br />
29 CRvB 19 september 2002, VR 2002, 211 (A/College <strong>van</strong> B & W <strong>De</strong>n Haag) besprok<strong>en</strong> door<br />
Bier 2002, p. 377.<br />
30 Volg<strong>en</strong>s het traditionele karakter <strong>van</strong> het zeerecht, waarin zeelie<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n geacht <strong>de</strong> risico’s<br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> bestaan op zee te aanvaar<strong>de</strong>n <strong>en</strong> niet op hun <strong>werkgever</strong> af te (will<strong>en</strong>) schuiv<strong>en</strong>,<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 89 24-9-2009 15:56:06<br />
89
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
Koophan<strong>de</strong>l. Toch lijk<strong>en</strong> rechters zich dit niet erg aan te trekk<strong>en</strong> <strong>en</strong> oor<strong>de</strong>l<strong>en</strong><br />
zij met expliciete verwijzing naar <strong>de</strong> toepasselijkheid <strong>van</strong> art. 7:658<br />
BW. <strong>De</strong> Rechtbank Amsterdam bij<strong>voor</strong>beeld heeft e<strong>en</strong>voudigweg gesteld dat<br />
niet valt in te zi<strong>en</strong> waarom e<strong>en</strong> schepeling aan boord <strong>van</strong> e<strong>en</strong> schip min<strong>de</strong>r<br />
bescherming zou verdi<strong>en</strong><strong>en</strong> teg<strong>en</strong> onveilige werksituaties dan werknemers<br />
op <strong>de</strong> wal. 31 Ook <strong>de</strong> Hoge Raad heeft e<strong>en</strong> soortgelijk standpunt ing<strong>en</strong>om<strong>en</strong><br />
door te stell<strong>en</strong> dat, hoewel art. 391 WvK strikt gesprok<strong>en</strong> <strong>de</strong> toepasselijkheid<br />
<strong>van</strong> art. 7:658 (lid 4) BW belet, toch moet wor<strong>de</strong>n aanvaard dat het eerstg<strong>en</strong>oem<strong>de</strong><br />
artikel niet eraan in <strong>de</strong> weg staat om aan te nem<strong>en</strong> dat ev<strong>en</strong>tuele<br />
fout<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> kapitein, die hebb<strong>en</strong> bijgedrag<strong>en</strong> tot het ontstaan <strong>van</strong> scha<strong>de</strong><br />
waar<strong>van</strong> hij op grond <strong>van</strong> onrechtmatige daad scha<strong>de</strong>vergoeding vor<strong>de</strong>rt <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>, slechts aan hem kunn<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n toegerek<strong>en</strong>d indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong><br />
in belangrijke mate het gevolg is <strong>van</strong> zijn opzet of bewuste roekeloosheid. 32<br />
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> in e<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijk geval moet wor<strong>de</strong>n<br />
beoor<strong>de</strong>eld conform <strong>de</strong> norm <strong>van</strong> art. 7:658 BW, met inbegrip <strong>van</strong> <strong>de</strong> daarin<br />
beslot<strong>en</strong> regels <strong>van</strong> stelplicht <strong>en</strong> bewijslast. 33 Sinds <strong>de</strong> sam<strong>en</strong>voeging <strong>van</strong> het<br />
kantongerecht <strong>en</strong> <strong>de</strong> rechtbank is ook <strong>de</strong> sectorcompet<strong>en</strong>tie <strong>van</strong> <strong>de</strong> rechter<br />
e<strong>en</strong> loze kwestie gewor<strong>de</strong>n. 34<br />
<strong>De</strong> re<strong>de</strong>n <strong>voor</strong> het historische on<strong>de</strong>rscheid tuss<strong>en</strong> zeelie<strong>de</strong>n ter schip <strong>en</strong> zeelie<strong>de</strong>n<br />
aan wal <strong>en</strong>erzijds, <strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> zeelie<strong>de</strong>n in het algeme<strong>en</strong> <strong>en</strong> werknemers<br />
an<strong>de</strong>rzijds, is terug te voer<strong>en</strong> op <strong>de</strong> arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n <strong>en</strong> -gebruik<strong>en</strong><br />
omstreeks 1907, t<strong>en</strong> tij<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> invoering <strong>van</strong> art. 7A:1638x oud-BW. Veel<br />
is niet hierover terug te vin<strong>de</strong>n in <strong>de</strong> parlem<strong>en</strong>taire geschie<strong>de</strong>nis, behalve<br />
het standpunt <strong>van</strong> <strong>de</strong> wetgever dat <strong>van</strong>wege <strong>de</strong> “bijzon<strong>de</strong>re omstandighe<strong>de</strong>n<br />
wor<strong>de</strong>n <strong>de</strong>ze person<strong>en</strong> be- <strong>en</strong> veroor<strong>de</strong>eld naar <strong>de</strong> verhouding waarin hun han<strong>de</strong>l<strong>en</strong> of nalat<strong>en</strong><br />
tot <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> heeft bijgedrag<strong>en</strong> (art. 6:101 BW). Vgl. Ktr. Amsterdam 29 <strong>de</strong>cember 1999,<br />
Prg. 2000, 5451, LJN 0042 (Swijters/Bak<strong>en</strong>gracht). Dit uitgangspunt maakt teg<strong>en</strong>woordig<br />
e<strong>en</strong> achterhaal<strong>de</strong> indruk.<br />
31 Rb. Amsterdam 7 februari 2001, rolnummer H 00.1083 (Swijters/Bak<strong>en</strong>gracht), met navolging<br />
door Rb. <strong>De</strong>n Haag 10 <strong>de</strong>cember 2008, JA 2009/75, LJN BH5031 (X/Rona). An<strong>de</strong>rs Rb.<br />
Groning<strong>en</strong> 30 mei 2002, JAR 2002/141, LJN AG7881 (Duarte/Wag<strong>en</strong>borg), waarin <strong>de</strong> rechter<br />
e<strong>en</strong> beroep op art. 7:658 BW uitgeslot<strong>en</strong> acht <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> zeevar<strong>en</strong><strong>de</strong>, maar e<strong>en</strong> beroep op art.<br />
7:611 BW niet. Niettemin me<strong>en</strong>t <strong>de</strong> rechter dat ‘<strong>de</strong> vor<strong>de</strong>ring ex art. 7:611 BW […] in dit geval<br />
[moet] wor<strong>de</strong>n beoor<strong>de</strong>eld naar <strong>de</strong> norm <strong>van</strong> art. 7:658 BW’. Dit leidt in casu tot <strong>de</strong> conclusie<br />
dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> aansprakelijk is <strong>voor</strong> <strong>de</strong> do<strong>de</strong>lijke val <strong>van</strong> matroos Duarte. Vgl. ook Beker<br />
1998, p. 4-8.<br />
32 HR 12 april 2002, NJ 2002, 138 (Heijboer/<strong>De</strong> Branding), herhaald in HR 9 mei 2003, NJ<br />
2007, 352, LJN AF 3412 (El Hachioui/Hester), Hof <strong>De</strong>n Haag 9 februari 2007, LJN BA1606<br />
(Atlantic/X) <strong>en</strong> Rb. <strong>De</strong>n Haag 10 <strong>de</strong>cember 2008, JA 2009/75, LJN BH5031 (X/Rona).<br />
33 Vgl. HR 6 <strong>de</strong>cember 1996, NJ 1997, 398, LJN ZC2219 (Fortes/Smits), HR 12 april 2002, NJ<br />
2002, 138 (Heijboer/<strong>De</strong> Branding), Rb. Rotterdam 20 <strong>de</strong>cember 2001, NJ 2002,136, LJN<br />
AE0871 (Hester/El Hachioui), Rb. Groning<strong>en</strong> 30 mei 2002, JAR 2002/41, Ktr. Rotterdam<br />
4 juni 2002, JAR 2002/83, LJN AG7901 (Da Cruz/Amstelstraat).<br />
34 Rb. <strong>De</strong>n Haag 10 <strong>de</strong>cember 2008, JA 2009/75, LJN BH5031 (X/Rona BV).<br />
90<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 90 24-9-2009 15:56:06
3 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Ne<strong>de</strong>rlands recht<br />
waaron<strong>de</strong>r op e<strong>en</strong>e zeereis <strong>de</strong> arbeid wordt verricht” 35 <strong>de</strong> algem<strong>en</strong>e regeling<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst beter buit<strong>en</strong> toepassing kon blijv<strong>en</strong>. Teg<strong>en</strong>woordig<br />
valt toch bezwaarlijk in te zi<strong>en</strong> dat er <strong>en</strong>ig ess<strong>en</strong>tieel verschil bestaat<br />
tuss<strong>en</strong> zeevar<strong>en</strong><strong>de</strong>n <strong>en</strong> werknemers aan wal wat e<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rscheid in juridische<br />
positie zou rechtvaardig<strong>en</strong>. Dit wordt nog slechts na<strong>de</strong>r bemoeilijkt door<br />
<strong>de</strong> omstandighe<strong>de</strong>n dat zeevar<strong>en</strong><strong>de</strong>n, doordat zij ge<strong>en</strong> bescherming ex art.<br />
7:658 BW g<strong>en</strong>iet<strong>en</strong> noch e<strong>en</strong> beroep kunn<strong>en</strong> do<strong>en</strong> op lid 4 <strong>van</strong> dit artikel, zijn<br />
aangewez<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> bedui<strong>de</strong>nd moeilijkere bewijslast. Het komt mij dan ook<br />
<strong>voor</strong> dat <strong>de</strong> uitsluiting <strong>van</strong> kapiteins, zeelie<strong>de</strong>n <strong>en</strong> zeevissers <strong>van</strong> art. 7:658<br />
BW e<strong>en</strong> anachronisme is dat spoedig aanpassing behoeft. 36<br />
2.3 E<strong>en</strong> ruime uitleg <strong>van</strong> het begrip ‘<strong>werkgever</strong>‘<br />
<strong>De</strong> artikel<strong>en</strong> 7A:1638x oud-BW <strong>en</strong> 7:658 BW hebb<strong>en</strong> formeel alle<strong>en</strong> betrekking<br />
op werknemers die in di<strong>en</strong>st zijn <strong>van</strong> particuliere <strong>werkgever</strong>s. In <strong>de</strong><br />
parlem<strong>en</strong>taire geschie<strong>de</strong>nis <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>voor</strong>laatste eeuwwisseling wordt door <strong>de</strong><br />
parlem<strong>en</strong>tsle<strong>de</strong>n het begrip ‘<strong>werkgever</strong>’ synoniem gehanteerd met <strong>de</strong> term<br />
‘patroon’. Dit wekt <strong>de</strong> indruk dat h<strong>en</strong> daarbij e<strong>en</strong> natuurlijke persoon <strong>voor</strong><br />
og<strong>en</strong> stond, die op persoonlijke <strong>en</strong> wellicht zelfs va<strong>de</strong>rlijke wijze zorg droeg<br />
<strong>voor</strong> <strong>de</strong> veiligheid <strong>van</strong> zijn arbei<strong>de</strong>rs.<br />
In het kielzog <strong>van</strong> e<strong>en</strong> eeuw <strong>van</strong> mo<strong>de</strong>rnisering <strong>en</strong> globalisering hebb<strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
BV’s <strong>en</strong> <strong>de</strong> NV’s echter e<strong>en</strong> zodanig grote vlucht g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> werknemers<br />
die in di<strong>en</strong>st zijn <strong>van</strong> e<strong>en</strong> natuurlijke persoon teg<strong>en</strong>woordig bedui<strong>de</strong>nd in<br />
<strong>de</strong> min<strong>de</strong>rheid zijn. Veruit <strong>de</strong> meeste werknemers zijn nu in di<strong>en</strong>st <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
rechtspersoon die in rechte <strong>en</strong> feitelijk wordt verteg<strong>en</strong>woordigd door natuurlijke<br />
person<strong>en</strong>. Voor <strong>de</strong> toepasselijkheid <strong>van</strong> art. 7:658 BW is het echter<br />
irrele<strong>van</strong>t of <strong>de</strong> tekortkoming in <strong>de</strong> zorgplicht die e<strong>en</strong> arbeidsongeval of<br />
e<strong>en</strong> beroepsziekte t<strong>en</strong> gevolge heeft, direct te wijt<strong>en</strong> is aan e<strong>en</strong> natuurlijke<br />
<strong>werkgever</strong> dan wel aan e<strong>en</strong> hulppersoon <strong>van</strong> <strong>de</strong> rechtspersoon <strong>en</strong> <strong>de</strong>rhalve<br />
aan <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> moet wor<strong>de</strong>n toegerek<strong>en</strong>d. Ook in het laatste geval is <strong>de</strong><br />
rechtspersoon als zodanig aansprakelijk op grond <strong>van</strong> art. 7:658 BW; in die<br />
zin maakt het daarom niet uit welke persoon in <strong>de</strong> rangor<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> organisatiestructuur<br />
is tekortgeschot<strong>en</strong>. Dit sluit echter niet <strong>de</strong> (in <strong>de</strong> praktijk<br />
zeldzame) mogelijkheid 37 uit om <strong>de</strong> bestuur<strong>de</strong>rs <strong>van</strong> e<strong>en</strong> rechtspersoon persoonlijk<br />
aan te sprek<strong>en</strong>; op h<strong>en</strong> rust immers persoonlijk <strong>de</strong> plicht om op <strong>de</strong><br />
35 TK 1928-1929, 190, nr. 3, p. 3, 6 <strong>en</strong> 14.<br />
36 In gelijke zin <strong>de</strong> conclusie <strong>van</strong> A-G Langemeijer in HR 12 april 2002, NJ 2002, 138 (Heijboer/<br />
<strong>De</strong> Branding).<br />
37 In <strong>de</strong> praktijk komt dit zel<strong>de</strong>n <strong>voor</strong>; vermoe<strong>de</strong>lijk spel<strong>en</strong> hierbij met name financiële overweging<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> rol.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 91 24-9-2009 15:56:06<br />
91
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
veiligheid binn<strong>en</strong> <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rneming toe te zi<strong>en</strong> <strong>en</strong> zij kunn<strong>en</strong> daar<strong>voor</strong> dan<br />
ook persoonlijk aansprakelijk wor<strong>de</strong>n gesteld. 38<br />
Ook is het <strong>de</strong>nkbaar dat, indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> omstandighe<strong>de</strong>n <strong>van</strong> het geval daartoe<br />
nop<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> moe<strong>de</strong>r- of dochtermaatschappij, e<strong>en</strong> holding of e<strong>en</strong> rechtsopvolger<br />
kan wor<strong>de</strong>n aangesprok<strong>en</strong> ter zake <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong>plichtige<br />
rechtspersoon. 39<br />
Dat t<strong>en</strong>slotte het noodzakelijke ‘particuliere’ karakter <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
eig<strong>en</strong>lijk ook al e<strong>en</strong> verlat<strong>en</strong> standpunt is, is reeds uit <strong>de</strong> <strong>voor</strong>gaan<strong>de</strong> paragraaf<br />
geblek<strong>en</strong>.<br />
2.4 E<strong>en</strong> ruime uitleg <strong>van</strong> het begrip ‘werkplek‘<br />
Ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel begrip in art. 7:658 BW komt zo achterhaald <strong>voor</strong> als <strong>de</strong> term<br />
‘lokaal’. In <strong>de</strong> parlem<strong>en</strong>taire geschie<strong>de</strong>nis is nooit ge<strong>de</strong>batteerd over <strong>de</strong> <strong>de</strong>finitie<br />
<strong>van</strong> dit on<strong>de</strong>rwerp. Dit wekt teg<strong>en</strong>woordig <strong>de</strong> impressie dat <strong>de</strong>ze term<br />
<strong>de</strong>stijds zo zonneklaar was, dat vrag<strong>en</strong> of opmerking<strong>en</strong> daarover overbodig<br />
wer<strong>de</strong>n geacht. 40<br />
Het is aardig om e<strong>en</strong> mom<strong>en</strong>t af te vrag<strong>en</strong> wat <strong>de</strong> wetgever e<strong>en</strong> eeuw gele<strong>de</strong>n<br />
on<strong>de</strong>r ‘lokaal‘ verstond. E<strong>en</strong> teleologische interpretatie <strong>van</strong> ‘lokaal’ suggereert<br />
naar het spraakgebruik <strong>van</strong> <strong>de</strong>stijds e<strong>en</strong> omslot<strong>en</strong> werkvloer; e<strong>en</strong> omgeving<br />
die naar zijn aard <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> zegg<strong>en</strong>schap <strong>en</strong> toezicht relatief e<strong>en</strong>voudig<br />
maakte. Juist die arbeidsrisico’s die <strong>de</strong> wetgever door maatschappelijke<br />
pressie tot <strong>de</strong> introductie <strong>van</strong> art. 7A:1638x oud-BW had<strong>de</strong>n gedwong<strong>en</strong>,<br />
speel<strong>de</strong>n zich typisch af in e<strong>en</strong> fabriekslokaal. Dit leidt tot <strong>de</strong> <strong>voor</strong>zichtige<br />
veron<strong>de</strong>rstelling dat <strong>de</strong> wetgever met ‘lokaal’ <strong>voor</strong>al e<strong>en</strong> omslot<strong>en</strong> fabrieksruimte<br />
op het oog had of, wellicht zelfs nog meer specifiek, <strong>de</strong> individuele<br />
werkplek <strong>van</strong> e<strong>en</strong> fabrieksarbei<strong>de</strong>r.<br />
Nerg<strong>en</strong>s in <strong>de</strong> parlem<strong>en</strong>taire geschie<strong>de</strong>nis <strong>van</strong> art. 7A:1638x oud-BW blijkt<br />
dat <strong>de</strong> wetgever zich rek<strong>en</strong>schap heeft gegev<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> mogelijkheid dat <strong>de</strong><br />
werknemer zich in <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> zijn werkzaamhe<strong>de</strong>n buit<strong>en</strong> het lokaal<br />
38 Vgl. HR 15 oktober 1982, NJ 1984, 21, LJN AG4457 (Bahou/Fireco); zie ook Wessels 1990,<br />
p. 87 e.v.<br />
39 Vgl. Bier 1998, 2020-12.<br />
40 Wel is aan <strong>de</strong> or<strong>de</strong> geweest, wat <strong>de</strong> zorgplicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> zou behelz<strong>en</strong> <strong>voor</strong> in <strong>de</strong><br />
bouw werkzame arbei<strong>de</strong>rs, die immers doorgaans in <strong>de</strong> op<strong>en</strong> lucht werk<strong>en</strong>. <strong>De</strong> Memorie <strong>van</strong><br />
Toelichting gaat hier niet ver<strong>de</strong>r op in dan te constater<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> zorgplicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
inhoudt, dat hij moet “zorg<strong>en</strong>, dat <strong>de</strong> arbeid met zo weinig mogelijk gevaar <strong>voor</strong> <strong>de</strong>n arbei<strong>de</strong>r”<br />
geschiedt. Daar blijft het bij. Zie Bles 1909, p. 294.<br />
92<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 92 24-9-2009 15:56:06
3 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Ne<strong>de</strong>rlands recht<br />
zou kunn<strong>en</strong> begev<strong>en</strong> <strong>en</strong> daar aan arbeidsrisico’s blootgesteld kon wor<strong>de</strong>n;<br />
alsof <strong>de</strong> gevar<strong>en</strong> daarbuit<strong>en</strong> niet rele<strong>van</strong>t g<strong>en</strong>oeg war<strong>en</strong> om die discussie te<br />
rechtvaardig<strong>en</strong>. Dit kan ook niet echt verwon<strong>de</strong>ring wekk<strong>en</strong>: het verkeer <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> dag was nog paard <strong>en</strong> wag<strong>en</strong>. Het spoorweg<strong>en</strong>net was pas <strong>en</strong>kele <strong>de</strong>c<strong>en</strong>nia<br />
in opkomst, gemotoriseerd verkeer bestond nog niet of nauwelijks <strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
snelweg<strong>en</strong> had nog niemand gedroomd. 41 Wie werkte, <strong>de</strong>ed dat binn<strong>en</strong> loopafstand<br />
<strong>van</strong> zijn woning.<br />
In <strong>de</strong> huidige betek<strong>en</strong>is <strong>van</strong> het woord ‘lokaal’ is het ‘ommuur<strong>de</strong>’ aspect dui<strong>de</strong>lijk<br />
vervaagd. Dit is niet echt verwon<strong>de</strong>rlijk, want het al dan niet ommuurd<br />
zijn is niet meer rele<strong>van</strong>t <strong>voor</strong> <strong>de</strong> mo<strong>de</strong>rne werkplek. 42<br />
<strong>De</strong> Hoge Raad heeft zich lange tijd afzijdig gehou<strong>de</strong>n <strong>van</strong> e<strong>en</strong> na<strong>de</strong>re invulling<br />
<strong>van</strong> het begrip ‘lokaal’. Meestal wordt neutraal gesprok<strong>en</strong> over <strong>de</strong> ‘werksituatie’,<br />
zon<strong>de</strong>r na<strong>de</strong>r te specificer<strong>en</strong>, wat daaron<strong>de</strong>r mag wor<strong>de</strong>n verstaan. 43<br />
Het eerste arrest waarin <strong>de</strong> Hoge Raad specifiek is ingegaan op <strong>de</strong> vraag<br />
of e<strong>en</strong> arbeidsongeval plaats heeft gevon<strong>de</strong>n binn<strong>en</strong> het ‘lokaal’, betreft het<br />
arrest Power/Ardross uit 1993. 44 Werknemer Power was het slachtoffer gewor<strong>de</strong>n<br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> vall<strong>en</strong>d metal<strong>en</strong> <strong>voor</strong>werp op het bedrijfsterrein <strong>van</strong> Esso, juist<br />
op het mom<strong>en</strong>t dat hij e<strong>en</strong> <strong>de</strong>el <strong>van</strong> dit terrein overstak waar hij formeel niets<br />
te zoek<strong>en</strong> had. In cassatie werd gevraagd of het gehele bedrijfsterrein <strong>van</strong><br />
Esso nu on<strong>de</strong>r ‘lokaal’ di<strong>en</strong><strong>de</strong> te wor<strong>de</strong>n begrep<strong>en</strong> dan wel slechts het stukje<br />
<strong>van</strong> het Esso-terrein waar <strong>de</strong> werknemers <strong>van</strong> <strong>werkgever</strong> Ardross feitelijk<br />
werkzaam war<strong>en</strong>. <strong>De</strong> Hoge Raad <strong>de</strong>ed <strong>de</strong>ze vraag op bondige wijze af door<br />
te stell<strong>en</strong>:<br />
“Het strookt (…) met <strong>de</strong> strekking <strong>van</strong> g<strong>en</strong>oem<strong>de</strong> wetsbepaling om aan te nem<strong>en</strong><br />
dat <strong>de</strong> daarin aan <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> opgeleg<strong>de</strong> zorgverplichting<strong>en</strong> <strong>voor</strong> <strong>de</strong><br />
veiligheid <strong>van</strong> zijn werknemers zich in e<strong>en</strong> situatie als <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rhavige niet beperk<strong>en</strong><br />
tot specifieke, in verband met <strong>de</strong> aard <strong>van</strong> <strong>de</strong> daar verrichte arbeid op<br />
<strong>de</strong> veiligheid op <strong>de</strong> werkplek toegesne<strong>de</strong>n verplichting<strong>en</strong>, maar daar<strong>en</strong>bov<strong>en</strong><br />
in beginsel me<strong>de</strong> betrekking hebb<strong>en</strong> op het gehele bouwterrein, ook <strong>voor</strong> zover<br />
daarop door <strong>de</strong>r<strong>de</strong>n werkzaamhe<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n verricht.” 45<br />
41 Zo werd Amsterdam C<strong>en</strong>traal Station pas op 15 oktober 1889 geop<strong>en</strong>d. Op 17 <strong>de</strong>cember 1895<br />
reed <strong>de</strong> eerste auto in Ne<strong>de</strong>rland; <strong>de</strong>ze was het eig<strong>en</strong>dom <strong>van</strong> <strong>de</strong> industrieel Jos Bogaers.<br />
42 Vgl. Van Zwam & Van Drongel<strong>en</strong> 1988, p. 389, met e<strong>en</strong> reactie <strong>van</strong> Van Drongel<strong>en</strong> 1989,<br />
p. 486.<br />
43 Bij<strong>voor</strong>beeld HR 27 maart 1992, NJ 1992, 496, LJN ZC0559 (Morsink/Nebem).<br />
44 HR 1 juli 1993, NJ 1993, 687, LJN ZC1027 (Power/Ardross).<br />
45 Zie r.o. 3.4. Cursivering<strong>en</strong> <strong>van</strong> mij.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 93 24-9-2009 15:56:06<br />
93
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> omstandighe<strong>de</strong>n dat <strong>de</strong> werknemer t<strong>en</strong> tij<strong>de</strong> <strong>van</strong> het ongeval niet meer<br />
bezig was in <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> zijn werkzaamhe<strong>de</strong>n noch zich op <strong>de</strong> ‘feitelijke’<br />
werkplek bevond, heeft <strong>de</strong> Hoge Raad omwille <strong>van</strong> <strong>de</strong> bescherm<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
strekking <strong>van</strong> art. 7A:1638x oud-BW er niet <strong>van</strong> weerhou<strong>de</strong>n om <strong>aansprakelijkheid</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>werkgever</strong> Ardross te aanvaar<strong>de</strong>n. In 2000 werd dit bevestigd<br />
in het arrest Van Uitert/Jalas. 46 Hierin maakte <strong>de</strong> Hoge Raad dui<strong>de</strong>lijk dat<br />
wanneer e<strong>en</strong> werknemer afwijkt <strong>van</strong> <strong>de</strong> opdracht om op lokatie A te werk<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> in plaats daar<strong>van</strong> zijn werkzaamhe<strong>de</strong>n verricht op <strong>de</strong> nabije lokatie B, dit<br />
niets afdoet aan <strong>de</strong> verantwoor<strong>de</strong>lijkheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> om te zorg<strong>en</strong> dat<br />
<strong>de</strong> uitvoering <strong>van</strong> die werkzaamhe<strong>de</strong>n veilig geschiedt.<br />
In 2001 heeft <strong>de</strong> Hoge Raad in het Postbo<strong>de</strong>-arrest aangegev<strong>en</strong> dat ook <strong>de</strong><br />
op<strong>en</strong>bare weg <strong>en</strong> het vervoermid<strong>de</strong>l <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer on<strong>de</strong>r het begrip<br />
‘lokaal’ kunn<strong>en</strong> vall<strong>en</strong>. <strong>De</strong> omstandigheid dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> in praktische<br />
zin weinig zegg<strong>en</strong>schap over of toezicht op <strong>de</strong> werknemer kan uitoef<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
wanneer <strong>de</strong>ze zich op <strong>de</strong> op<strong>en</strong>bare weg bevindt, verschoont hem niet <strong>van</strong><br />
zijn zorgplicht om te <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> werknemer daar scha<strong>de</strong> zou lij<strong>de</strong>n. 47<br />
Zeker bij e<strong>en</strong> functie die naar zijn aard zo ambulant is als die <strong>van</strong> e<strong>en</strong> postbo<strong>de</strong>,<br />
zou e<strong>en</strong> <strong>en</strong>ge interpretatie <strong>van</strong> het begrip ‘lokaal’ lei<strong>de</strong>n tot e<strong>en</strong> ernstige<br />
uitholling <strong>van</strong> <strong>de</strong> bijzon<strong>de</strong>re beschermingsfunctie <strong>van</strong> art. 7:658 BW. In het<br />
rec<strong>en</strong>te Autop-arrest <strong>van</strong> 2009 is dit standpunt herhaald; zelfs e<strong>en</strong> onbemand<br />
tankstation kan gel<strong>de</strong>n als ‘arbeidsplaats’ in <strong>de</strong> zin <strong>van</strong> <strong>de</strong> Arbeidsomstandighe<strong>de</strong>nwet<br />
(<strong>en</strong> dus, gelet op <strong>de</strong> nauwe sam<strong>en</strong>hang met art. 7:658 BW aannemelijk<br />
ook als ‘lokaal’ – ook al is het e<strong>en</strong> ‘lokaal’ waar <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> nooit is<br />
geweest). 48 <strong>De</strong> oorspronkelijke gedachte dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> aansprakelijk kan<br />
zijn juist <strong>van</strong>wege di<strong>en</strong>s machtspositie in ‘zijn’ lokaal, heeft dus behoorlijk aan<br />
rele<strong>van</strong>tie ingeboet.<br />
Hiermee is echter nog ge<strong>en</strong> dui<strong>de</strong>lijkheid gegev<strong>en</strong> over die <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong>,<br />
die níet in het ‘lokaal’, op <strong>de</strong> ‘arbeidsplaats’, of in e<strong>en</strong> meer mo<strong>de</strong>rne<br />
b<strong>en</strong>aming op <strong>de</strong> ‘werkplek’ zijn geschied, maar bij<strong>voor</strong>beeld in <strong>de</strong> woning<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer. Dit was <strong>de</strong> situatie die c<strong>en</strong>traal stond in het Reclasseringsme<strong>de</strong>werker-arrest.<br />
49 In dit arrest werd <strong>de</strong> reclasseringsme<strong>de</strong>werker S.<br />
’s avonds door e<strong>en</strong> familielid <strong>van</strong> e<strong>en</strong> cliënt aangevall<strong>en</strong> in <strong>de</strong> <strong>de</strong>urop<strong>en</strong>ing<br />
<strong>van</strong> zijn woning <strong>en</strong> door <strong>de</strong>ze heftig met e<strong>en</strong> hamer bewerkt. S. stel<strong>de</strong> zijn<br />
<strong>werkgever</strong> Stichting Reclassering Ne<strong>de</strong>rland aansprakelijk <strong>voor</strong> zijn scha<strong>de</strong><br />
op grond <strong>van</strong> art. 7A:1638x oud-BW omdat <strong>de</strong>ze als <strong>werkgever</strong> tekort was<br />
46 HR 15 <strong>de</strong>cember 2000, NJ 2001, 198, LJN AA9048 (Van Uitert/Jalas).<br />
47 HR 19 oktober 2001, NJ 2001, 663, LJN ZC3689 (‘Postbo<strong>de</strong>’).<br />
48 Vgl. HR 20 februari 2009, JAR 2009/76, LJN BF0003 (X/Autop Roermond).<br />
49 HR 22 januari 1999, NJ 1999, 534, LJN ZC2783 (Reclassering Ne<strong>de</strong>rland/S.)<br />
94<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 94 24-9-2009 15:56:06
3 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Ne<strong>de</strong>rlands recht<br />
geschot<strong>en</strong> in <strong>de</strong> zorgplicht <strong>voor</strong> zijn veiligheid. In cassatie stel<strong>de</strong> <strong>de</strong> Hoge<br />
Raad het volg<strong>en</strong><strong>de</strong> over <strong>de</strong> strekking <strong>van</strong> art. 7A:1638x oud-BW:<br />
“<strong>De</strong> door <strong>de</strong> rechtbank gehanteer<strong>de</strong> maatstaf is noch met <strong>de</strong> bewoording<strong>en</strong>,<br />
noch met <strong>de</strong> strekking <strong>van</strong> art. 7A:1638x te ver<strong>en</strong>ig<strong>en</strong>. Naar zijn tekst gaat het<br />
in het eerste lid <strong>van</strong> dit artikel om e<strong>en</strong> zorgplicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>de</strong><br />
veiligheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> werkomgeving (curs. YW) <strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> gebruikte werktuig<strong>en</strong>.<br />
Ook al di<strong>en</strong><strong>en</strong> dit vereiste <strong>en</strong> het vereiste dat <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> <strong>de</strong> werknemer in <strong>de</strong><br />
uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> <strong>de</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n is overkom<strong>en</strong>, ruim te wor<strong>de</strong>n uitgelegd, er<br />
bestaat ge<strong>en</strong> goe<strong>de</strong> grond <strong>de</strong>ze, ook in het huidige art. 7:658 vervatte vereist<strong>en</strong><br />
geheel ter zij<strong>de</strong> te stell<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> ook aansprakelijk te acht<strong>en</strong> <strong>voor</strong> ongevall<strong>en</strong><br />
die <strong>de</strong> werknemer in zijn privé-situatie zijn overkom<strong>en</strong>.”<br />
<strong>De</strong> Hoge Raad ging in het geheel niet meer in op <strong>de</strong> in eerste aanleg bestre<strong>de</strong>n<br />
kwestie ‘lokaal’ maar sprak e<strong>en</strong>voudigweg <strong>van</strong> ‘werkomgeving’ <strong>en</strong> ‘werkplek’;<br />
dit is e<strong>en</strong> veel ruimer begrip dan het naar zijn aard begr<strong>en</strong>s<strong>de</strong> ‘lokaal’.<br />
Daarbij werd aangegev<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> privésituatie <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer ‘in <strong>de</strong> regel’<br />
niet binn<strong>en</strong> <strong>de</strong> werkingssfeer <strong>van</strong> art. 7A:1638x oud-BW valt, omdat het <strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong> in zo’n situatie aan <strong>de</strong> noodzakelijke zegg<strong>en</strong>schap <strong>en</strong> toezichthou<strong>de</strong>n<strong>de</strong><br />
bevoegdheid ontbreekt.<br />
<strong>De</strong> zeer <strong>voor</strong>zichtige b<strong>en</strong>a<strong>de</strong>ring <strong>van</strong> <strong>de</strong> Hoge Raad heeft dan ook aanleiding<br />
gegev<strong>en</strong> tot diverse poging<strong>en</strong> in <strong>de</strong> rechtsliteratuur om e<strong>en</strong> na<strong>de</strong>r antwoord te<br />
gev<strong>en</strong> op <strong>de</strong> vraag, wanneer <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> aansprakelijk is <strong>voor</strong> scha<strong>de</strong> die <strong>de</strong><br />
werknemer in di<strong>en</strong>s eig<strong>en</strong> woning is overkom<strong>en</strong>. Dit is e<strong>en</strong> heel reële vraag,<br />
want, nu het steeds meer gebruikelijk wordt om (e<strong>en</strong> <strong>de</strong>el <strong>van</strong> <strong>de</strong> werktijd)<br />
thuis te werk<strong>en</strong>, wordt <strong>de</strong> vergoedingsvraag <strong>voor</strong> gele<strong>de</strong>n scha<strong>de</strong> in <strong>de</strong> privésituatie<br />
ev<strong>en</strong>redig meer actueel. Het antwoord blijkt nauw sam<strong>en</strong> te hang<strong>en</strong><br />
met <strong>de</strong> visie op <strong>de</strong> zegg<strong>en</strong>schap <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> in <strong>de</strong> woning <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer.<br />
Zo me<strong>en</strong>t Strikwerda dat <strong>de</strong> verplichting<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> op grond <strong>van</strong><br />
art. 7A:1638x oud-BW c.q. art. 7:658 BW niet gericht zijn op álle risico’s die<br />
e<strong>en</strong> werknemer in verband met <strong>de</strong> aard <strong>van</strong> zijn werkzaamhe<strong>de</strong>n waar dan<br />
ook loopt, maar speciaal is gericht op <strong>de</strong> aan het werk zelf <strong>en</strong> aan <strong>de</strong> werkomgeving<br />
verbon<strong>de</strong>n risico’s, zodat alles, wat zich buit<strong>en</strong> het werkmilieu<br />
afspeelt, aan <strong>de</strong> werking <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze wettelijke bepaling<strong>en</strong> is onttrokk<strong>en</strong>. Dit<br />
geldt zijn inzi<strong>en</strong>s bij uitstek <strong>voor</strong> alles wat zich in <strong>de</strong> privésituatie <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
werknemer <strong>voor</strong>doet, waar <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> ge<strong>en</strong> zegg<strong>en</strong>schap heeft <strong>en</strong> zijn verantwoor<strong>de</strong>lijkheid<br />
‘dus’ niet kan waarmak<strong>en</strong>. Hierin wordt hij gesteund door<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 95 24-9-2009 15:56:06<br />
95
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
Koopmans <strong>en</strong> Bolt. 50 Ook Brunink <strong>en</strong> <strong>De</strong> Winter 51 sluit<strong>en</strong> zich hierbij aan, zij<br />
het in wat meer gematig<strong>de</strong> term<strong>en</strong>. Wel wijz<strong>en</strong> zij met nadruk erop dat <strong>de</strong><br />
Hoge Raad zijn regel inzake <strong>de</strong> reclasseringsme<strong>de</strong>werker alle<strong>en</strong> heeft gegev<strong>en</strong><br />
<strong>voor</strong> scha<strong>de</strong> sam<strong>en</strong>hang<strong>en</strong>d met <strong>de</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n, wat niet helemaal<br />
hetzelf<strong>de</strong> is als scha<strong>de</strong> die is gele<strong>de</strong>n in <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n<br />
in <strong>de</strong> privésfeer. In dit ka<strong>de</strong>r m<strong>en</strong><strong>en</strong> zij dat op <strong>de</strong> uitsluiting <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> ex art. 7:658 BW <strong>voor</strong> <strong>de</strong> privésituatie ingevolge<br />
het Arbeidsomstandighe<strong>de</strong>nbesluit 52 e<strong>en</strong> uitzon<strong>de</strong>ring moet wor<strong>de</strong>n gemaakt<br />
<strong>voor</strong> scha<strong>de</strong> veroorzaakt door zak<strong>en</strong>, die door <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> aan <strong>de</strong> werknemer<br />
ter beschikking zijn gesteld.<br />
Lin<strong>de</strong>nbergh daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong> hecht relatief min<strong>de</strong>r belang aan het zegg<strong>en</strong>schapscriterium.<br />
Hij interpreteert het arrest over <strong>de</strong> reclasseringsme<strong>de</strong>werker<br />
aldus, dat, “naarmate het verband met <strong>de</strong> werkplek in ruimtelijk (curs.<br />
YW) opzicht sterker is, aan <strong>de</strong> factor zegg<strong>en</strong>schap in concreto min<strong>de</strong>r gewicht<br />
toekomt (Power/Ardross), maar dat wanneer het ongeval buit<strong>en</strong> <strong>de</strong> bedrijfssituatie<br />
plaatsheeft juist <strong>de</strong> vraag of <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> e<strong>en</strong> instructiebevoegdheid<br />
<strong>en</strong> <strong>en</strong>ige zegg<strong>en</strong>schap had over <strong>de</strong> wijze waarop <strong>de</strong> arbeid di<strong>en</strong><strong>de</strong> te wor<strong>de</strong>n<br />
verricht bepal<strong>en</strong>d is (…).” 53 Hier<strong>van</strong> kan naar zijn m<strong>en</strong>ing bij<strong>voor</strong>beeld sprake<br />
zijn in “(…) gevall<strong>en</strong> waarin <strong>de</strong> werkplek <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer ‘thuis’ is, omdat<br />
hij wordt geacht frequ<strong>en</strong>t of uitsluit<strong>en</strong>d thuis arbeid te verricht<strong>en</strong>. <strong>De</strong> <strong>werkgever</strong><br />
kan, mag (<strong>en</strong> on<strong>de</strong>r omstandighe<strong>de</strong>n moet) <strong>de</strong> werknemer in dat geval<br />
wel <strong>de</strong>gelijk aanwijzing<strong>en</strong> verstrekk<strong>en</strong>, bij<strong>voor</strong>beeld met betrekking tot e<strong>en</strong><br />
gezon<strong>de</strong> werkhouding <strong>en</strong> tijdsin<strong>de</strong>ling. Daaraan doet niet af dat hij niet<br />
steeds op <strong>de</strong> naleving daar<strong>van</strong> kan toezi<strong>en</strong>. Het verstrekt hebb<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong>rgelijke<br />
aanwijzing<strong>en</strong> zal hem bij niet-naleving daar<strong>van</strong> door <strong>de</strong> werknemer <strong>van</strong><br />
<strong>aansprakelijkheid</strong> kunn<strong>en</strong> ontslaan.” 54<br />
Ook Hartlief betuigt zich e<strong>en</strong> sterk <strong>voor</strong>stan<strong>de</strong>r <strong>van</strong> e<strong>en</strong> bre<strong>de</strong>re uitleg <strong>van</strong><br />
het begrip werkplek. 55 Hij is <strong>van</strong> oor<strong>de</strong>el dat uit het Reclasserings-arrest wel<br />
<strong>de</strong>gelijk on<strong>de</strong>r omstandighe<strong>de</strong>n e<strong>en</strong> veiligheidsverplichting ex art. 7:658 BW<br />
kan wor<strong>de</strong>n afgeleid t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> (semi-)privésituatie, daar <strong>de</strong> Hoge<br />
Raad immers heeft gesteld dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> ‘in <strong>de</strong> regel’ ge<strong>en</strong> zegg<strong>en</strong>schap of<br />
bevoegdheid kan uitoef<strong>en</strong><strong>en</strong> in <strong>de</strong> privésituatie <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer. Naar zijn<br />
50 Vgl. A-G Strikwerda in zijn conclusie <strong>van</strong> het on<strong>de</strong>rhavige arrest, on<strong>de</strong>r nr. 12; <strong>de</strong> conclusie<br />
<strong>van</strong> Koopmans on<strong>de</strong>r nr. 7 <strong>voor</strong> HR 1 juli 1993, NJ 1993, 687, LJN ZC1027 (Power/Ardross)<br />
<strong>en</strong> Bolt in Bolt & Spier 1996, p. 88-89.<br />
51 Brunink & <strong>De</strong> Winter 1999, p. 34-35.<br />
52 Vgl. artt. 5.2, 5.15 lid 1, 6.30 lid 1 <strong>en</strong> 7.5 Arbeidsomstandighe<strong>de</strong>nbesluit, 15 januari 1997, Stb.<br />
1997, 60; althans <strong>voor</strong> zover dit Besluit expliciet op thuiswerkers <strong>van</strong> toepassing is.<br />
53 Lin<strong>de</strong>nbergh 1999, p. 50.<br />
54 Lin<strong>de</strong>nbergh 1999, p. 50.<br />
55 Hartlief 1997, p. 507-508.<br />
96<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 96 24-9-2009 15:56:06
3 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Ne<strong>de</strong>rlands recht<br />
m<strong>en</strong>ing (die ik <strong>de</strong>el) vormt <strong>de</strong> positie <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> jeg<strong>en</strong>s <strong>de</strong> (telewerk<strong>en</strong><strong>de</strong>)<br />
thuiswerker op die regel e<strong>en</strong> uitzon<strong>de</strong>ring, omdat in <strong>de</strong>ze omstandigheid <strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong> wél <strong>en</strong>ige zegg<strong>en</strong>schap <strong>en</strong> bevoegdheid kan uitoef<strong>en</strong><strong>en</strong> t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> door <strong>de</strong> werknemer thuis te verricht<strong>en</strong> arbeid <strong>en</strong> t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
inrichting <strong>van</strong> <strong>de</strong> werkplek. 56 Ver<strong>de</strong>r me<strong>en</strong>t hij dat ook in gevall<strong>en</strong> waarbij <strong>de</strong><br />
werknemer zich <strong>voor</strong> zijn werk – dus <strong>van</strong>wege <strong>de</strong> uitvoering <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst<br />
– buit<strong>en</strong> het eig<strong>en</strong>lijke ‘lokaal’ begeeft, zoals tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong>elname<br />
aan het verkeer 57 , het volg<strong>en</strong> <strong>van</strong> cursuss<strong>en</strong>, on<strong>de</strong>rwijs <strong>en</strong> sportles, <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
werkplek kan wor<strong>de</strong>n gesprok<strong>en</strong>; e<strong>en</strong> ‘functionele’ werkplek als het ware.<br />
Kalshov<strong>en</strong> gaat nog ver<strong>de</strong>r <strong>en</strong> me<strong>en</strong>t dat er überhaupt ge<strong>en</strong> sprake is <strong>van</strong><br />
e<strong>en</strong> ongeval in <strong>de</strong> privésituatie wanneer e<strong>en</strong> thuiswerker thuis e<strong>en</strong> ongeval<br />
overkomt tij<strong>de</strong>ns zijn werkzaamhe<strong>de</strong>n. E<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijk arbeidsongeval di<strong>en</strong>t<br />
dan wel <strong>de</strong>gelijk te wor<strong>de</strong>n beoor<strong>de</strong>eld naar art. 7:658 BW. 58 <strong>De</strong> bevoegdheid<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> om zegg<strong>en</strong>schap te (kunn<strong>en</strong>) hebb<strong>en</strong> over <strong>de</strong> werkplek <strong>en</strong><br />
bevoegd te zijn om daar aanwijzing<strong>en</strong> te gev<strong>en</strong> over <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
werkzaamhe<strong>de</strong>n is in zijn visie slechts <strong>van</strong> beperkte betek<strong>en</strong>is wanneer het<br />
gaat om thuis- of telewerkers.<br />
Bier 59 is wellicht het meest <strong>voor</strong>uitstrev<strong>en</strong>d: zij “(…) ziet niet helemaal waarom<br />
<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> ge<strong>en</strong> verplichting uit art. 7:658 BW zou hebb<strong>en</strong> indi<strong>en</strong> hij weet<br />
dat <strong>de</strong> werknemer thuis aan e<strong>en</strong> ernstig <strong>en</strong> specifiek gevaar is blootgesteld<br />
<strong>van</strong>wege zijn werkzaamhe<strong>de</strong>n.” Het gaat haar te ver om als hoofdregel te<br />
stell<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> in het geheel ge<strong>en</strong> veiligheidsverplichting<strong>en</strong> heeft<br />
binn<strong>en</strong> het privémilieu <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer. Zij bestrijdt het argum<strong>en</strong>t <strong>van</strong><br />
Strikwerda door te erk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> dat, hoewel <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>de</strong> privéomgeving<br />
niet kan beheers<strong>en</strong> <strong>en</strong> in die zin ge<strong>en</strong> zegg<strong>en</strong>schap heeft, dit niet afdoet aan<br />
zijn bevoegdheid om aanwijzing<strong>en</strong> te gev<strong>en</strong> of mid<strong>de</strong>l<strong>en</strong> te verstrekk<strong>en</strong>. Bier<br />
b<strong>en</strong>adrukt dat <strong>de</strong> specifieke verwoording <strong>van</strong> <strong>de</strong> Hoge Raad in dit arrest wellicht<br />
is ingegev<strong>en</strong> door <strong>de</strong> achtergrond <strong>van</strong> <strong>de</strong> omstandighe<strong>de</strong>n <strong>van</strong> het geval,<br />
namelijk e<strong>en</strong> beschuldiging <strong>van</strong> ontucht door zijn aanran<strong>de</strong>r, gesteund door<br />
meer<strong>de</strong>re aangiftes <strong>van</strong> ontucht door an<strong>de</strong>re cliënt<strong>en</strong>, waar<strong>van</strong> <strong>en</strong>kele ook<br />
tot e<strong>en</strong> veroor<strong>de</strong>ling hebb<strong>en</strong> geleid. Zij overweegt dat <strong>de</strong> Hoge Raad wellicht<br />
gevoelig is geweest <strong>voor</strong> het argum<strong>en</strong>t dat het in casu onbillijk zou zijn geweest<br />
56 Hartlief 2002a, p. 69.<br />
57 Met verwijzing naar CRvB 30 november 1989, VR 1995, 58 (M/B & W Eindhov<strong>en</strong>) waarin <strong>de</strong><br />
Raad ge<strong>en</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> aanvaardt <strong>voor</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> die e<strong>en</strong> schooldoc<strong>en</strong>t heeft opgelop<strong>en</strong><br />
doordat hij e<strong>en</strong> racefiets had gebruikt om in <strong>de</strong> krappe tijd die hem ter beschikking<br />
stond om zich <strong>van</strong> het schoolgebouw naar <strong>de</strong> volg<strong>en</strong><strong>de</strong> les in e<strong>en</strong> <strong>de</strong>p<strong>en</strong>dance te begev<strong>en</strong>,<br />
waarbij hij t<strong>en</strong> val was gekom<strong>en</strong>.<br />
58 Kalshov<strong>en</strong> 1999, p. 3.<br />
59 Aldus Bier 1999, p. 230.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 97 24-9-2009 15:56:06<br />
97
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> in het licht <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze omstandighe<strong>de</strong>n e<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong>lijke<br />
scha<strong>de</strong>vergoeding aan <strong>de</strong> werknemer had moet<strong>en</strong> betal<strong>en</strong>.<br />
Wanneer nu het arrest Power/Ardross wordt vergelek<strong>en</strong> met Reclasseringsme<strong>de</strong>werker,<br />
valt op dat in het eerstg<strong>en</strong>oem<strong>de</strong> arrest <strong>de</strong> Hoge Raad <strong>de</strong> strekking<br />
<strong>van</strong> het wetsartikel b<strong>en</strong>ut om, in teg<strong>en</strong>stelling tot <strong>de</strong> meest letterlijk<br />
mogelijke interpretatie, <strong>de</strong> werknemer e<strong>en</strong> juridische bescherming te bie<strong>de</strong>n<br />
waar dit in het licht <strong>van</strong> <strong>de</strong> feitelijke omstandighe<strong>de</strong>n re<strong>de</strong>lijk <strong>en</strong> billijk lijkt.<br />
Daarbij heeft <strong>de</strong> Hoge Raad zich niet gestoord aan het gegev<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
niet die feitelijke zegg<strong>en</strong>schap heeft over <strong>de</strong> werkplek, die volg<strong>en</strong>s <strong>de</strong><br />
historische achtergrond noodzakelijk wordt geacht. Maar wanneer <strong>de</strong> werkplek<br />
is gesitueerd in <strong>de</strong> privésituatie <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer – waar feitelijke zegg<strong>en</strong>schap<br />
niet of nauwelijks aanwezig is – wordt <strong>de</strong> zorgplicht (in beginsel)<br />
begr<strong>en</strong>sd <strong>van</strong>wege het ontbrek<strong>en</strong> <strong>van</strong> zegg<strong>en</strong>schap.<br />
Het is <strong>voor</strong>al in <strong>de</strong> rec<strong>en</strong>te, lagere jurispru<strong>de</strong>ntie, dat <strong>de</strong> gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> <strong>van</strong> het begrip<br />
‘lokaal’ het verst wor<strong>de</strong>n opgerekt. Zo werd vrachtwag<strong>en</strong>chauffeur Schoofs<br />
het slachtoffer <strong>van</strong> e<strong>en</strong> ongeval terwijl hij e<strong>en</strong> klant op di<strong>en</strong>s bedrijfsterrein<br />
assisteer<strong>de</strong> in het uitla<strong>de</strong>n <strong>van</strong> bun<strong>de</strong>ls stal<strong>en</strong> buiz<strong>en</strong> uit zijn vrachtwag<strong>en</strong>.<br />
<strong>De</strong> rechtbank stel<strong>de</strong> vast dat <strong>werkgever</strong> Brouwer tekort was geschot<strong>en</strong> in zijn<br />
zorgplicht ex art. 7:658 BW door ge<strong>en</strong> veiligheidsinstructie te hanter<strong>en</strong> <strong>voor</strong><br />
het (help<strong>en</strong> bij) het la<strong>de</strong>n <strong>en</strong> loss<strong>en</strong>. Daarbij merkte <strong>de</strong> rechtbank <strong>de</strong> (werknemer<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong>) klant aan als hulppersoon <strong>van</strong> <strong>werkgever</strong> Brouwer <strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
di<strong>en</strong>s klunzige gedraging<strong>en</strong> in zoverre aan Brouwer toe. Dat Brouwer feitelijk<br />
weinig of niets te zegg<strong>en</strong> had op het terrein <strong>van</strong> <strong>de</strong> klant, achtte <strong>de</strong> rechtbank<br />
niet rele<strong>van</strong>t: “(...) dat Brouwer bij gebrek aan zegg<strong>en</strong>schap over het betreff<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
bedrijfsterrein <strong>de</strong> zorg <strong>voor</strong> <strong>de</strong> veiligheid <strong>van</strong> haar werknemers daar<br />
(vrijwel) geheel moet overlat<strong>en</strong> aan an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> bevrijdt Brouwer niet <strong>van</strong> haar<br />
vor<strong>en</strong>bedoel<strong>de</strong> zorgplicht.” 60<br />
<strong>De</strong>ze casus toont mooi aan dat het door Strikwerda c.s. gehanteer<strong>de</strong> argum<strong>en</strong>t,<br />
namelijk dat het begrip ‘lokaal’ <strong>en</strong>g moet wor<strong>de</strong>n uitgelegd <strong>en</strong> niet<br />
ver<strong>de</strong>r reikt dan <strong>de</strong> zegg<strong>en</strong>schap <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>, zowel maatschappelijk<br />
als juridisch tekortschiet. Zou dit argum<strong>en</strong>t wor<strong>de</strong>n aanvaard, dan zou hier<strong>van</strong><br />
immers <strong>de</strong> praktische consequ<strong>en</strong>tie zijn dat, nu <strong>de</strong> werknemer in <strong>de</strong>ze<br />
casus zich slechts zel<strong>de</strong>n op <strong>de</strong> werkplek in contractuele zin bevindt <strong>en</strong> zich<br />
het mer<strong>en</strong><strong>de</strong>el <strong>van</strong> <strong>de</strong> werktijd buit<strong>en</strong> het feitelijk bereik <strong>van</strong> <strong>de</strong> zegg<strong>en</strong>schap<br />
<strong>en</strong> het toezicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> bevindt, <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> in vergaan<strong>de</strong> mate<br />
zou zijn gevrijwaard <strong>van</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> ex art. 7:658 BW. Of, met an<strong>de</strong>re<br />
60 Rb. Utrecht 19 januari 2000, JAR 2000/59, LJN ZL0942 (Schoofs/Brouwer), r.o. 4.6; <strong>de</strong>ze uitspraak<br />
is geheel in lijn met HR 25 juni 1993, NJ 1993, 686, LJN AC1907 (Cijsouw/<strong>De</strong> Schel<strong>de</strong> I).<br />
98<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 98 24-9-2009 15:56:06
3 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Ne<strong>de</strong>rlands recht<br />
woor<strong>de</strong>n, als e<strong>en</strong> werknemer als Schoofs in <strong>de</strong> normale uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> zijn<br />
werkzaamhe<strong>de</strong>n e<strong>en</strong> ongeval zou overkom<strong>en</strong> – wat het meest waarschijnlijk<br />
op <strong>de</strong> op<strong>en</strong>bare weg of op het bedrijfsterrein <strong>van</strong> e<strong>en</strong> cliënt zou gebeur<strong>en</strong> – hij<br />
in <strong>de</strong>ze omstandighe<strong>de</strong>n <strong>de</strong> daaruit <strong>voor</strong>tvloei<strong>en</strong><strong>de</strong> scha<strong>de</strong> mogelijk zelf moet<br />
drag<strong>en</strong>, ook al bestaat er e<strong>en</strong> dui<strong>de</strong>lijke <strong>en</strong> reële link tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong>ze scha<strong>de</strong> <strong>en</strong><br />
zijn werkzaamhe<strong>de</strong>n. Indi<strong>en</strong> <strong>de</strong>ze ‘<strong>en</strong>ge’ interpretatie <strong>van</strong> het begrip ‘lokaal’<br />
leidt tot e<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijke uitkomst, komt mij dit naar huidige maatstav<strong>en</strong> als<br />
onre<strong>de</strong>lijk <strong>en</strong> onbevredig<strong>en</strong>d <strong>voor</strong>, zodat <strong>de</strong>ze theorie in sam<strong>en</strong>hang met het<br />
zegg<strong>en</strong>schapscriterium moet wor<strong>de</strong>n afgewez<strong>en</strong>.<br />
Kortom, na zo’n hon<strong>de</strong>rd jaar is ‘het lokaal’ niet langer meer <strong>de</strong> specifieke<br />
locatie waar <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>r zich moet vervoeg<strong>en</strong> om te werk<strong>en</strong>, maar veeleer <strong>de</strong><br />
werkomgeving <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer, ook als hij zijn werkzaamhe<strong>de</strong>n vervult in<br />
<strong>de</strong> op<strong>en</strong>bare ruimte. Dit doet ge<strong>en</strong> (juridische) afbreuk aan <strong>de</strong> zegg<strong>en</strong>schap<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>. Maar <strong>de</strong> discrepantie tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> oorspronkelijke betek<strong>en</strong>is<br />
<strong>en</strong> <strong>de</strong> huidige betek<strong>en</strong>is <strong>van</strong> het woord ‘lokaal’ is inmid<strong>de</strong>ls zo groot gewor<strong>de</strong>n,<br />
dat het hoog tijd wordt <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> meer mo<strong>de</strong>rne b<strong>en</strong>aming <strong>van</strong> het begrip<br />
‘lokaal’, waarbij meer <strong>de</strong> nadruk wordt gelegd op <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> <strong>de</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n<br />
dan op e<strong>en</strong> specifieke plaatsaanduiding.<br />
2.5 E<strong>en</strong> ruime uitleg <strong>van</strong> het begrip ‘immateriële scha<strong>de</strong>‘<br />
Tot <strong>de</strong> laatste eeuwwisseling werd on<strong>de</strong>r ‘immateriële scha<strong>de</strong>’ algeme<strong>en</strong><br />
slechts e<strong>en</strong> vor<strong>de</strong>ringsgrondslag <strong>voor</strong> smart<strong>en</strong>geld verstaan <strong>van</strong>wege immateriële<br />
scha<strong>de</strong> als gevolg <strong>van</strong> fysieke scha<strong>de</strong>: pijn <strong>van</strong>wege e<strong>en</strong> gebrok<strong>en</strong> be<strong>en</strong>,<br />
bij<strong>voor</strong>beeld. Het juridische besef <strong>van</strong> ‘zuiver’ psychisch arbeidsgerelateerd<br />
letsel <strong>van</strong> e<strong>en</strong> werknemer is relatief nieuw. Dit is niet zo vreemd wanneer<br />
m<strong>en</strong> be<strong>de</strong>nkt dat <strong>de</strong> psychologische <strong>en</strong> psychiatrische wet<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> slechts<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>voor</strong>laatste eeuwwisseling dater<strong>en</strong> <strong>en</strong> pas na <strong>de</strong> Twee<strong>de</strong> Wereldoorlog<br />
e<strong>en</strong> grote vlucht hebb<strong>en</strong> g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. 61 Zelfs tot circa 2000 wer<strong>de</strong>n slachtoffers<br />
<strong>van</strong> psychisch leed <strong>van</strong>uit juridisch perspectief vergaand g<strong>en</strong>egeerd, wat<br />
<strong>en</strong>ige verwon<strong>de</strong>ring wekt wanneer m<strong>en</strong> beseft dat in dit jaar liefst e<strong>en</strong> <strong>de</strong>r<strong>de</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> WAO-gevall<strong>en</strong> (circa 300.000 slachtoffers) werd toegeschrev<strong>en</strong> aan<br />
psychische oorzak<strong>en</strong>, waar<strong>van</strong> ongeveer 50-70% als arbeidsgerelateerd werd<br />
61 Enkele mijlpal<strong>en</strong>: Sigmund Freuds klassieker ‘Die Traum<strong>de</strong>utung’ versche<strong>en</strong> in 1900, waarmee<br />
het startschot <strong>voor</strong> <strong>de</strong> psychologische <strong>en</strong> psychiatrische wet<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> werd gegev<strong>en</strong>.<br />
In 1910 werd <strong>de</strong> eerste internationale psychoanalytische ver<strong>en</strong>iging opgericht; Jung publiceer<strong>de</strong><br />
zijn werk<strong>en</strong> ‘Wandlung<strong>en</strong> und Symbole <strong>de</strong>r Libido’ <strong>en</strong> ‘Psychologische Typ<strong>en</strong>’ pas in<br />
resp. 1912 <strong>en</strong> 1917. In 1952 publiceer<strong>de</strong> <strong>de</strong> American Psychiatric Association <strong>voor</strong> het eerst<br />
het wereldwij<strong>de</strong> standaardwerk ‘Diagnostic and Statistical Manual of M<strong>en</strong>tal Disor<strong>de</strong>rs’<br />
(DSM-I). Pas na <strong>de</strong> Twee<strong>de</strong> Wereldoorlog hebb<strong>en</strong> <strong>de</strong> wet<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> <strong>van</strong> psychologie <strong>en</strong><br />
psychiatrie grote vlucht g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 99 24-9-2009 15:56:07<br />
99
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
beschouwd. 62 <strong>De</strong>ze perc<strong>en</strong>tages zijn sindsdi<strong>en</strong> re<strong>de</strong>lijk consist<strong>en</strong>t geblev<strong>en</strong>,<br />
zodat ‘zuiver’ psychisch letsel daarmee één <strong>van</strong> <strong>de</strong> belangrijkste oorzak<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> ziekteverzuim <strong>en</strong> arbeidsongeschiktheid vormt. 63<br />
Risicovolle beroepsgroep<strong>en</strong> <strong>voor</strong> arbeidsgerelateer<strong>de</strong> psychische scha<strong>de</strong><br />
zijn <strong>voor</strong>al <strong>de</strong> gezondheids- <strong>en</strong> welzijnszorg, on<strong>de</strong>rwijs, industrie, op<strong>en</strong>baar<br />
bestuur <strong>en</strong> vervoer/opslag/communicatie. 64 Met name (chronische) emotionele<br />
overbelasting, hoge werkdruk, hoog werktempo, pest<strong>en</strong>, agressie <strong>en</strong><br />
geweld op <strong>de</strong> werkvloer (door collega’s of door klant<strong>en</strong>) lijk<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong>lijk bij<br />
te drag<strong>en</strong> aan psychische scha<strong>de</strong>. 65<br />
Arbeidsgerelateerd psychisch letsel ligt nog steeds gevoelig: het wordt vaak<br />
(t<strong>en</strong> onrechte) gezi<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> gebrek <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer om met e<strong>en</strong> stressvolle<br />
situatie om te gaan, met an<strong>de</strong>re woor<strong>de</strong>n als e<strong>en</strong> persoonlijke tekortkoming<br />
die niets met <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> te mak<strong>en</strong> heeft. Ook wordt <strong>de</strong> claim <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong>rgelijk letsel vaak met scepsis begroet. Mullany <strong>en</strong> Handford verklar<strong>en</strong><br />
waarom: “Brok<strong>en</strong> minds have always be<strong>en</strong> greeted with a scepticism which<br />
contrasts sharply with the sympathy g<strong>en</strong>erated by brok<strong>en</strong> bones. To many, the<br />
fact that an injury does not manifest itself overtly or exhibit outward signs of<br />
its effect casts serious doubts on its exist<strong>en</strong>ce.” 66 Dit doet echter niets af aan<br />
<strong>de</strong> realiteit of ingrijp<strong>en</strong>dheid <strong>van</strong> <strong>de</strong>rgelijk letsel noch aan <strong>de</strong> gerechtvaardigheid<br />
om <strong>voor</strong> <strong>de</strong>rgelijk onrechtmatig toegebracht letsel scha<strong>de</strong>vergoeding te<br />
ont<strong>van</strong>g<strong>en</strong>. Wanneer psychische scha<strong>de</strong> wordt veroorzaakt door e<strong>en</strong> verwijtbare<br />
tekortkoming in <strong>de</strong> zorg <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>, past het binn<strong>en</strong> het mo<strong>de</strong>rne<br />
<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht in sam<strong>en</strong>hang met <strong>de</strong> afbouw <strong>van</strong> <strong>de</strong> sociale zekerheid<br />
dat <strong>de</strong> werknemer zijn <strong>werkgever</strong> kan aansprek<strong>en</strong> tot vergoeding <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
door hem gele<strong>de</strong>n scha<strong>de</strong>.<br />
Toch is er sprake <strong>van</strong> e<strong>en</strong> maatschappelijke k<strong>en</strong>tering, die zich langzaam heeft<br />
ingezet. Vanaf <strong>de</strong> jar<strong>en</strong> tachtig <strong>de</strong>ed zich e<strong>en</strong> nieuwe juridische ontwikkeling<br />
<strong>voor</strong> waarbij <strong>werkgever</strong>s op grond <strong>van</strong> hun zorgplicht ex art. 7:658 BW aansprakelijk<br />
wer<strong>de</strong>n gesteld <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> specifieke bron <strong>van</strong> psychisch letsel, name-<br />
62 Veerman 1998. Vgl. Gaillard & Jacobs 2003, zie ook Schoemaker & Bijl 1996 <strong>en</strong> Nieuw<strong>en</strong>huijs<strong>en</strong><br />
2009, p. 85-87.<br />
63 Vgl. Van Maan<strong>en</strong> 2008.<br />
64 Vgl. NCvB 2008, p. 19-22.<br />
65 E<strong>en</strong> <strong>voor</strong>beeld <strong>van</strong> arbeidsgerelateer<strong>de</strong> psychische scha<strong>de</strong> als gevolg <strong>van</strong> e<strong>en</strong> tekortkoming<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> in di<strong>en</strong>s zorgplicht: Ktr. Utrecht 4 september 2002, JAR 2002/220, LJN<br />
AE7348 (X/NS) betreff<strong>en</strong><strong>de</strong> e<strong>en</strong> treinmachinist die na neg<strong>en</strong> suïci<strong>de</strong>s te hebb<strong>en</strong> meegemaakt<br />
<strong>en</strong> weinig of ge<strong>en</strong> a<strong>de</strong>quate psychologische op<strong>van</strong>g <strong>van</strong> zijn <strong>werkgever</strong> heeft ont<strong>van</strong>g<strong>en</strong>,<br />
zo getraumatiseerd is dat hij zijn werk niet meer aankan.<br />
66 Mullany & Handford 1993, p. 21.<br />
100<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 100 24-9-2009 15:56:07
3 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Ne<strong>de</strong>rlands recht<br />
lijk seksuele intimidatie op <strong>de</strong> werkplek. 67 Ook <strong>de</strong> wetgever heeft <strong>de</strong> zorgplicht<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>de</strong> geestelijke gezondheid <strong>van</strong> zijn werknemers will<strong>en</strong><br />
verwoor<strong>de</strong>n zoals blijkt uit wetgeving als art. 1, 3 lid 1 sub c <strong>en</strong> 4 Arbeidsomstandighe<strong>de</strong>nwet,<br />
<strong>de</strong> Wet Terugdringing Arbeidsongeschiktheid <strong>en</strong> <strong>de</strong> Wet<br />
Terugdringing Ziekteverzuim. 68 Pas in <strong>de</strong> laatste jar<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> twintigste eeuw<br />
werd <strong>voor</strong> het eerst gesteld dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> op grond <strong>van</strong> art. 7:658 BW ook<br />
in algem<strong>en</strong>e zin e<strong>en</strong> zorgplicht heeft <strong>voor</strong> <strong>de</strong> geestelijke gezondheid <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
werknemer, net zozeer als hij dat ook heeft <strong>voor</strong> di<strong>en</strong>s fysieke gezondheid <strong>en</strong><br />
in ess<strong>en</strong>tie ook om <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> re<strong>de</strong>n<strong>en</strong>, die <strong>voor</strong>al ligg<strong>en</strong> in di<strong>en</strong>s zegg<strong>en</strong>schap<br />
over <strong>de</strong> arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n. 69 Niets in <strong>de</strong> parlem<strong>en</strong>taire geschie<strong>de</strong>nis <strong>van</strong><br />
art. 7:658 BW wijst er immers op dat <strong>de</strong> wetgever <strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> zuiver psychische scha<strong>de</strong> heeft will<strong>en</strong> uitsluit<strong>en</strong>, zoals betoogd<br />
door Hartlief 70 – <strong>en</strong> hoe zou dit ook kunn<strong>en</strong>, nu <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> wetgever omstreeks<br />
<strong>de</strong> <strong>voor</strong>laatste eeuwwisseling nog ge<strong>en</strong> k<strong>en</strong>nis had <strong>van</strong> dit on<strong>de</strong>rwerp. 71 Wél<br />
blijkt uit <strong>de</strong> parlem<strong>en</strong>taire geschie<strong>de</strong>nis onmisk<strong>en</strong>baar dat <strong>de</strong> wetgever heeft<br />
beoogd om <strong>de</strong> gezondheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer te will<strong>en</strong> bescherm<strong>en</strong>. In dit licht<br />
verdi<strong>en</strong>t opmerking dat <strong>de</strong> oorspronkelijke vermelding <strong>van</strong> ‘lijf’ in lid 1 <strong>van</strong><br />
art. 7A:1638x oud-BW rond <strong>de</strong> <strong>voor</strong>laatste eeuwwisseling <strong>de</strong> <strong>de</strong>stijds gangbare<br />
betek<strong>en</strong>is <strong>van</strong> ‘lev<strong>en</strong>’ had <strong>en</strong> niet, zoals wij dat nu begrijp<strong>en</strong>, louter aan het<br />
fysieke lichaam refereer<strong>de</strong>. Tev<strong>en</strong>s wordt <strong>en</strong>ig wez<strong>en</strong>lijk on<strong>de</strong>rscheid tuss<strong>en</strong><br />
geestelijke <strong>en</strong> fysieke gezondheid naar algeme<strong>en</strong> aanvaar<strong>de</strong> medische norm<strong>en</strong><br />
als (vergaand) achterhaald beschouwd. Dit kan slechts tot <strong>de</strong> conclusie lei<strong>de</strong>n<br />
dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> e<strong>en</strong> zorgplicht heeft <strong>voor</strong> <strong>de</strong> gezondheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer<br />
die zowel di<strong>en</strong>s fysieke als geestelijke welzijn betreft.<br />
E<strong>en</strong> belangrijk ijkpunt <strong>voor</strong> <strong>de</strong> erk<strong>en</strong>ning <strong>van</strong> psychische scha<strong>de</strong> als zelfstandige<br />
vorm <strong>van</strong> letsel, an<strong>de</strong>rs dan als e<strong>en</strong> afgelei<strong>de</strong> <strong>van</strong> fysiek letsel, betreft<br />
het arrest Ont<strong>van</strong>ger/Bos. 72 Hierin heeft <strong>de</strong> Hoge Raad nadrukkelijk gesteld<br />
dat (zelfstandig) “geestelijk letsel <strong>van</strong> e<strong>en</strong> b<strong>en</strong>a<strong>de</strong>el<strong>de</strong> on<strong>de</strong>r omstandighe<strong>de</strong>n<br />
67 Vegter 2001, p. 133-140.<br />
68 Vgl. TK 1997-1998, 25 879, nr. 3 p. 10-11. Vgl. ook het Ministerie <strong>van</strong> SZW 2000, bijlage 1 <strong>en</strong><br />
het Ministerie <strong>van</strong> SZW 2001, p. 67.<br />
69 Van Dunné 1995, p. 60, Trap <strong>en</strong> Wijnhov<strong>en</strong> 1998, p. 21-24, Waterman 2000, p. 86-90. Later,<br />
in vergelijkbare zin: Geers 2001, p. 29 <strong>en</strong> p. 21-24; Vegter 2002, p. 1935-1942, Vegter 2005,<br />
Houb<strong>en</strong> 2006, p. 31-36 <strong>en</strong> Vegter 2008, p. 9-14.<br />
70 Vgl. Hartlief 2001a, p. 1067, die <strong>van</strong> m<strong>en</strong>ing is dat bij “louter psychische scha<strong>de</strong> [art. 7:658<br />
BW] niet in beeld komt”. Nog terughou<strong>de</strong>n<strong>de</strong>r is Lin<strong>de</strong>nbergh 2000a, p. 42-43, die me<strong>en</strong>t dat<br />
<strong>voor</strong> ‘<strong>en</strong>kele’ psychische scha<strong>de</strong> art. 7:611 BW on<strong>de</strong>r omstandighe<strong>de</strong>n wellicht perspectief<br />
kan bie<strong>de</strong>n, zon<strong>de</strong>r overig<strong>en</strong>s met zoveel woor<strong>de</strong>n te zegg<strong>en</strong> dat art. 7:658 BW niet <strong>van</strong> toepassing<br />
zou zijn, hoewel <strong>de</strong> algem<strong>en</strong>e t<strong>en</strong>eur <strong>van</strong> zijn bijdrag<strong>en</strong> wel die indruk wekt, vgl. Lin<strong>de</strong>nbergh<br />
2001, p. 170-171. Loonstra <strong>en</strong> Zondag on<strong>de</strong>rschrijv<strong>en</strong> e<strong>en</strong> ‘exclusieve toepassing’<br />
<strong>van</strong> art. 7:611 BW <strong>voor</strong> zuiver psychische scha<strong>de</strong>, vgl. Loonstra & Zondag 2008, p. 321.<br />
71 Bles 1909, p. 292 e.v., met name p. 300.<br />
72 HR 13 januari 1995, NJ 1997, 366, LJN ZC1608 (Ont<strong>van</strong>ger/Bos), Lin<strong>de</strong>nbergh 1998a, p. 354.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 101 24-9-2009 15:56:07<br />
101
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
kan wor<strong>de</strong>n aangemerkt als e<strong>en</strong> aantasting <strong>van</strong> zijn persoon, die recht geeft<br />
op vergoeding <strong>van</strong> immateriële scha<strong>de</strong>” <strong>en</strong> aldus on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> werkingsfeer <strong>van</strong><br />
art. 6:106 BW valt. Dit werd bevestigd in het Fiom-arrest 73 , waaruit volgt dat<br />
‘<strong>en</strong>kel’ geestelijk letsel met e<strong>en</strong> voldo<strong>en</strong><strong>de</strong> ernstig karakter voldo<strong>en</strong><strong>de</strong> kan zijn<br />
om recht te gev<strong>en</strong> op vergoeding <strong>van</strong> <strong>de</strong> daaruit <strong>voor</strong>tvloei<strong>en</strong><strong>de</strong> smart.<br />
<strong>De</strong> eerste poging om <strong>de</strong> Hoge Raad e<strong>en</strong> uitspraak te ontlokk<strong>en</strong> over <strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> zuiver psychische scha<strong>de</strong> betreft het arrest<br />
Nuts/Hofman uit 1993. 74 Hierin waag<strong>de</strong> <strong>de</strong> advocaat <strong>van</strong> werknemer Hofman<br />
zich nog niet aan art. 7:658 BW (to<strong>en</strong> art. 7A:1638x oud-BW) maar baseer<strong>de</strong><br />
<strong>de</strong> claim op het goed <strong>werkgever</strong>schap ex art. 7:611 BW (<strong>de</strong>stijds art. 7A:1638z<br />
oud-BW). <strong>De</strong> Hoge Raad k<strong>en</strong><strong>de</strong> in dit arrest e<strong>en</strong> volledige scha<strong>de</strong>vergoeding<br />
toe aan e<strong>en</strong> werknemer met e<strong>en</strong> labiele psychische gesteldheid, die als gevolg<br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> ongunstig functioneringsgesprek <strong>en</strong> <strong>de</strong> daarop volg<strong>en</strong><strong>de</strong> onheuse<br />
bejeg<strong>en</strong>ing door zijn chef volledig arbeidsongeschikt was gewor<strong>de</strong>n. Doorslaggev<strong>en</strong>d<br />
was hierbij <strong>de</strong> overweging dat juist <strong>de</strong> verwijtbare gedraging<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong> het gevaar had<strong>de</strong>n verhoogd dat <strong>de</strong> gesteldheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer<br />
tot het intre<strong>de</strong>n <strong>en</strong> later vererger<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsongeschiktheid leid<strong>de</strong>n.<br />
In 1998 volg<strong>de</strong> <strong>de</strong> twee<strong>de</strong> poging in e<strong>en</strong> vergelijkbare casus: het arrest Chubb<br />
Lips/Jans<strong>en</strong>. 75 Jans<strong>en</strong> had ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s psychische scha<strong>de</strong> gele<strong>de</strong>n door <strong>de</strong><br />
onheuse bejeg<strong>en</strong>ing door e<strong>en</strong> chef <strong>en</strong> was daarnaast onvoldo<strong>en</strong><strong>de</strong> begeleid<br />
bij <strong>de</strong> invoering <strong>van</strong> automatisering; door e<strong>en</strong> <strong>en</strong> an<strong>de</strong>r was hij arbeidsongeschikt<br />
gewor<strong>de</strong>n. Hoewel <strong>de</strong> vor<strong>de</strong>ring ditmaal wel was gebaseerd op sch<strong>en</strong>ding<br />
<strong>van</strong> art. 7:658 BW, strand<strong>de</strong> <strong>de</strong>ze op <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rbouwing <strong>van</strong> <strong>de</strong> inci<strong>de</strong>ntele<br />
cassatiemid<strong>de</strong>l<strong>en</strong>. 76<br />
Doorslaggev<strong>en</strong>d was <strong>de</strong> <strong>de</strong>r<strong>de</strong> poging in het arrest ABN AMRO/Nieuw<strong>en</strong>huys<br />
uit 2004 waarin <strong>de</strong> Hoge Raad <strong>de</strong> werknemer in het gelijk stel<strong>de</strong> op grond<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> drievoudige overweging:<br />
102<br />
“<strong>De</strong> tekst <strong>van</strong> art. 7:658 BW noch <strong>de</strong> geschie<strong>de</strong>nis <strong>van</strong> dit artikel dwingt tot <strong>de</strong><br />
beperkte opvatting dat dit artikel slechts betrekking heeft op <strong>de</strong> situatie dat<br />
aan <strong>de</strong> werknemer fysieke scha<strong>de</strong> is toegebracht. <strong>De</strong> ratio <strong>van</strong> <strong>de</strong> verhoog<strong>de</strong><br />
73 HR 23 januari 1998, NJ 1998, 366, LJN ZC2551 (Fiom); Kott<strong>en</strong>hag<strong>en</strong> 1998, p. 138 <strong>en</strong> Overeem<br />
1999, p. 163.<br />
74 HR 1 juli 1993, NJ 1993, 667, LJN ZC1032 (Nuts/Hofman). Vgl Keirse 2003, p. 202.<br />
75 HR 30 januari 1998, NJ 1998, 476, LJN ZC2562 (Chubb Lips /Jans<strong>en</strong>).<br />
76 Het ging hierbij met name om <strong>de</strong> onvoldo<strong>en</strong><strong>de</strong> concrete on<strong>de</strong>rbouwing <strong>van</strong> <strong>de</strong> tekortkoming<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> in <strong>de</strong> wettelijk omschrev<strong>en</strong> zorgplicht; wat vreemd is wanneer m<strong>en</strong><br />
be<strong>de</strong>nkt dat <strong>de</strong> zorgplicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> aanzi<strong>en</strong>lijk ver<strong>de</strong>r gaat dan ‘alle<strong>en</strong> maar’ het<br />
nalev<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> wet.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 102 24-9-2009 15:56:07
3 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Ne<strong>de</strong>rlands recht<br />
<strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> is, zowel in het geval <strong>van</strong> art. 7:658 BW als<br />
in het geval <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>voor</strong>loper <strong>van</strong> dat artikel, art. 7A:1638x (oud) BW, niet zozeer<br />
geleg<strong>en</strong> in het fysieke karakter <strong>van</strong> <strong>de</strong> aantasting <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer, maar<br />
in <strong>de</strong> omstandigheid dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>de</strong>g<strong>en</strong>e is die bepaalt op welke plaats,<br />
on<strong>de</strong>r welke omstandighe<strong>de</strong>n <strong>en</strong> met welke hulpmid<strong>de</strong>l<strong>en</strong> <strong>de</strong> werknemer moet<br />
werk<strong>en</strong>. Dit is niet an<strong>de</strong>rs wanneer <strong>de</strong> werkomstandighe<strong>de</strong>n niet fysiek, maar<br />
psychisch ziekmak<strong>en</strong>d zijn. <strong>De</strong> door het on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el <strong>voor</strong>gestane, beperkte uitleg<br />
zou ook lei<strong>de</strong>n tot willekeurige on<strong>de</strong>rscheiding<strong>en</strong>, omdat lichamelijk <strong>en</strong> psychisch<br />
welzijn nauw met elkan<strong>de</strong>r zijn verbon<strong>de</strong>n: wat bij het <strong>en</strong>e individu tot<br />
uiting komt als lichamelijke klacht, zal bij <strong>de</strong> an<strong>de</strong>re naar buit<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> in <strong>de</strong><br />
vorm <strong>van</strong> e<strong>en</strong> psychische klacht. Er is <strong>de</strong>rhalve noch e<strong>en</strong> principiële noch e<strong>en</strong><br />
praktische rechtvaardiging om <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> waarteg<strong>en</strong> art. 7:658 BW bescherming<br />
beoogt te bie<strong>de</strong>n, te beperk<strong>en</strong> tot gevall<strong>en</strong>, zoals door het on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el bepleit,<br />
waarin (alle<strong>en</strong>) lichamelijk letsel is opgetre<strong>de</strong>n. Voor <strong>de</strong> toepassing <strong>van</strong><br />
art. 7:658 BW is - uiteraard - wel vereist dat het gaat om sch<strong>en</strong>ding door <strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> norm als in die bepaling bedoeld, alsme<strong>de</strong> om risico’s die<br />
zijn verbon<strong>de</strong>n aan het werk <strong>en</strong> <strong>de</strong> werkomgeving. Er moet <strong>de</strong>rhalve causaal<br />
verband zijn tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n <strong>en</strong> <strong>de</strong> psychische scha<strong>de</strong>.” 77<br />
Met dit arrest staat <strong>voor</strong>taan vast dat <strong>de</strong> zorgplicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> ex art.<br />
7:658 BW zowel <strong>de</strong> bescherming <strong>van</strong> <strong>de</strong> fysieke als <strong>de</strong> geestelijke gezondheid<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer omvat. Ook <strong>de</strong> dissertatie <strong>van</strong> Vegter in 2005, waarin zij<br />
e<strong>en</strong> lans heeft gebrok<strong>en</strong> <strong>voor</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong>vergoedingsplicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
<strong>voor</strong> psychisch letsel <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer, heeft veel bijgedrag<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> huidige<br />
algem<strong>en</strong>e erk<strong>en</strong>ning <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze zorgplicht. 78<br />
Maar hoe werkt dit in <strong>de</strong> praktijk? M<strong>en</strong> kan zich gemakkelijk e<strong>en</strong> casus <strong>voor</strong>stell<strong>en</strong><br />
waarin <strong>de</strong> ‘zuivere’ psychische scha<strong>de</strong> <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> <strong>de</strong>el is veroorzaakt<br />
door <strong>de</strong> arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n <strong>en</strong> <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> <strong>de</strong>el is te wijt<strong>en</strong> aan privéaangeleg<strong>en</strong>he<strong>de</strong>n.<br />
Daarbij is het ook nog <strong>de</strong>nkbaar dat het <strong>en</strong>e <strong>de</strong>el (om het<br />
ev<strong>en</strong> welk) e<strong>en</strong> synergetisch effect heeft op het an<strong>de</strong>re <strong>de</strong>el <strong>en</strong> bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong><br />
niet e<strong>en</strong> dui<strong>de</strong>lijk on<strong>de</strong>rscheid kan wor<strong>de</strong>n gemaakt in <strong>de</strong> verhouding <strong>van</strong><br />
77 HR 11 maart 2005, JAR 2005/84, LJN AR6657 (ABN AMRO/Nieuw<strong>en</strong>huys) met vervolg Hof<br />
<strong>De</strong>n Haag 16 februari 2007, JAR 2007/69, LJN BA0761 (Nieuw<strong>en</strong>huys/ABN AMRO), waarin<br />
e<strong>en</strong> causaal verband tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> <strong>van</strong> werknemer Nieuw<strong>en</strong>huys <strong>en</strong> zijn arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n<br />
niet aangetoond werd geacht. Uitsprak<strong>en</strong> waarin <strong>de</strong> lijn <strong>van</strong> <strong>de</strong> Hoge Raad<br />
wordt gevolgd zijn on<strong>de</strong>r meer CRvB 8 september 2005, TAR 2005, 177 (X/Staatssecretaris<br />
<strong>van</strong> <strong>De</strong>f<strong>en</strong>sie), Rb. Leeuwar<strong>de</strong>n 12 <strong>de</strong>cember 2006, JAR 2007/28, LJN AZ6030 (‘Schizofr<strong>en</strong>e<br />
werknemer’), Hof <strong>De</strong>n Haag 27 april 2007, NJ 2008, 462, LJN AZ6717 (Kalai/Petit),<br />
Rb. Utrecht 2 mei 2007, JA 2007/122, LJN BA4348 (‘Treinmachinist‘), Hof <strong>De</strong>n Bosch 6 mei<br />
2008, JA 2008/126, LJN BD5666 (‘Asbestangst’), Rb. Haarlem 26 maart 2008, LJN BC8936<br />
(X/M<strong>en</strong>zies), Hof Amsterdam 3 juli 2008, LJN BG3727 (X/Cardanus).<br />
78 Vegter 2005.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 103 24-9-2009 15:56:07<br />
103
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
bei<strong>de</strong> scha<strong>de</strong>veroorzak<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong>l<strong>en</strong> tot elkaar. Wat is dan goed recht? Wanneer<br />
<strong>de</strong> oorzaak <strong>van</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> belangrijk <strong>de</strong>el in <strong>de</strong> privésfeer <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
werknemer moet wor<strong>de</strong>n gezocht, lijkt mij e<strong>en</strong> oplossing in <strong>de</strong> sfeer <strong>van</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong><br />
naar proportionaliteit, zoals ver<strong>de</strong>digd door Akkermans, e<strong>en</strong><br />
Salomonsoplossing. 79 Daar moet echter wel behoedzaam mee wor<strong>de</strong>n omgesprong<strong>en</strong><br />
t<strong>en</strong>ein<strong>de</strong> te <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong> dat het aan art. 7:658 BW t<strong>en</strong> grondslag<br />
ligg<strong>en</strong><strong>de</strong> beschermingsbeginsel <strong>de</strong> das om wordt gedaan. Wanneer echter <strong>de</strong><br />
primaire of meest ingrijp<strong>en</strong><strong>de</strong> oorzaak <strong>van</strong> het psychisch letsel is geleg<strong>en</strong><br />
in e<strong>en</strong> dui<strong>de</strong>lijke sch<strong>en</strong>ding <strong>van</strong> <strong>de</strong> zorgplicht, zie ik – met name <strong>van</strong>wege<br />
<strong>de</strong> beschermingsfunctie <strong>van</strong> art. 7:658 BW – ge<strong>en</strong> re<strong>de</strong>n om <strong>van</strong> het ‘alles<br />
of niets’-beginsel af te wijk<strong>en</strong>. Dit is nadrukkelijk ook het geval wanneer <strong>de</strong><br />
werknemer <strong>van</strong> e<strong>en</strong> zwakke geestelijke (pre-)dispositie is: <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> moet<br />
zijn werknemer c.q. slachtoffer nem<strong>en</strong> zoals hij is. 80<br />
Evi<strong>de</strong>nt botst e<strong>en</strong> proportionele <strong>aansprakelijkheid</strong>sver<strong>de</strong>ling met het principe<br />
‘alles of niets’ dat uitgaat <strong>van</strong> <strong>de</strong> veron<strong>de</strong>rstelling dat <strong>de</strong> oorzaak <strong>van</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong><br />
geheel op <strong>de</strong> werkvloer <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> kan wor<strong>de</strong>n gevon<strong>de</strong>n – wat in <strong>de</strong> huidige<br />
maatschappij niet altijd opgaat. Waar <strong>de</strong> rechter echter <strong>de</strong> primaire oorzaak<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> psychische scha<strong>de</strong> dui<strong>de</strong>lijk geleg<strong>en</strong> acht in e<strong>en</strong> sch<strong>en</strong>ding <strong>van</strong> <strong>de</strong> zorgplicht,<br />
zie ik – met name <strong>van</strong>wege <strong>de</strong> beschermingsfunctie <strong>van</strong> art. 7:658 BW<br />
– ge<strong>en</strong> re<strong>de</strong>n om <strong>van</strong> het ‘alles of niets’-beginsel af te wijk<strong>en</strong>. Dit is nadrukkelijk<br />
ook het geval wanneer <strong>de</strong> gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> werknemer <strong>van</strong> e<strong>en</strong> zwakke geestelijke<br />
dispositie is: <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> moet zijn slachtoffer nem<strong>en</strong> zoals hij is. 81<br />
Vanuit bewijsrechtelijk perspectief heeft <strong>de</strong> psychisch gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> werknemer<br />
het niet zo e<strong>en</strong>voudig: hij zal zijn psychisch letsel goed moet<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rbouw<strong>en</strong>.<br />
82 Psychische scha<strong>de</strong> is naar haar aard echter niet zo zichtbaar als e<strong>en</strong><br />
gebrok<strong>en</strong> be<strong>en</strong> in het gips; <strong>de</strong> werknemer zal in <strong>de</strong> praktijk e<strong>en</strong> rapport <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
psychiater of medische psycholoog moet overlegg<strong>en</strong> om het feitelijk bestaan<br />
<strong>van</strong> zijn scha<strong>de</strong> aan te ton<strong>en</strong>. Voorts moet er sprake zijn <strong>van</strong> e<strong>en</strong> dui<strong>de</strong>lijk causaal<br />
verband (conditio sine qua non) tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n:<br />
dit kan met name moeilijk zijn aan te ton<strong>en</strong> wanneer <strong>de</strong> qua positie <strong>en</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n<br />
vergelijkbare collega’s <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer niet over arbeidsgerelateer<strong>de</strong><br />
psychische scha<strong>de</strong> klag<strong>en</strong> of <strong>de</strong> werknemer zelf niet tijdig <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
79 Vgl. Akkermans 1997. Vgl. Rb. Mid<strong>de</strong>lburg 1 februari 1999, VR 1999, 117, LJN AJ6532 (Schaier/<br />
<strong>De</strong> Schel<strong>de</strong>) waarmee <strong>de</strong> aanzet werd gezet tot proportionele <strong>aansprakelijkheid</strong> die (<strong>voor</strong>lopig)<br />
heeft uitgemond in HR 31 maart 2006, JA 2006/81, LJN AU6092 (Nefalit/Karamus).<br />
80 HR 1 juli 1993, NJ 1993, 667, LJN ZC1032 (Nuts/Hofman).<br />
81 Vgl. Hof <strong>De</strong>n Haag 26 mei 2009, LJN BJ3482 (X/<strong>De</strong> Compaan) <strong>en</strong> Hof <strong>De</strong>n Haag 7 juli 2009,<br />
LJN BJ3803 (X/Da Vinci College).<br />
82 Vgl. Vegter 2008, p. 9-14.<br />
104<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 104 24-9-2009 15:56:07
3 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Ne<strong>de</strong>rlands recht<br />
heeft gewez<strong>en</strong> op <strong>de</strong> oorzak<strong>en</strong> <strong>van</strong> zijn (aankom<strong>en</strong><strong>de</strong>) psychische klacht<strong>en</strong>. 83<br />
(Natuurlijk geldt ‘the tortfeasor must take the victim as he finds him’, maar<br />
dan moet wel eerst vastgesteld zijn dat <strong>van</strong> e<strong>en</strong> ‘tortfeasor’ überhaupt sprake<br />
is.) In <strong>de</strong> praktijk komt dit er veelal op neer dat er sprake moet zijn <strong>van</strong> arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n<br />
met e<strong>en</strong> naar objectieve maatstav<strong>en</strong> buit<strong>en</strong>sporig karakter <strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> dui<strong>de</strong>lijke tekortkoming <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> in zijn zorgplicht. 84<br />
Ook moet <strong>de</strong> psychisch kwetsbare positie <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer k<strong>en</strong>baar zijn<br />
<strong>voor</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>: hij is immers niet aansprakelijk <strong>voor</strong> arbeidsrisico’s die hij<br />
niet k<strong>en</strong>t <strong>en</strong> ook niet behoeft te k<strong>en</strong>n<strong>en</strong>. <strong>De</strong> k<strong>en</strong>plicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> wordt<br />
t<strong>en</strong> <strong>de</strong>le bepaald door <strong>de</strong> arbowetgeving, waaruit bij<strong>voor</strong>beeld <strong>de</strong> verplichting<br />
<strong>voor</strong>tvloeit om <strong>de</strong> arbeidsrisico’s (waartoe ook nadrukkelijk psychische risico’s<br />
behor<strong>en</strong>) te inv<strong>en</strong>tariser<strong>en</strong> <strong>en</strong> te evaluer<strong>en</strong>. 85 Eer<strong>de</strong>re, vergelijkbare klacht<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> an<strong>de</strong>re werknemers lei<strong>de</strong>n <strong>van</strong>zelfsprek<strong>en</strong>d ook tot <strong>de</strong> wet<strong>en</strong>schap <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong> dat <strong>de</strong> door hem gecontroleer<strong>de</strong> arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n na<strong>de</strong>re<br />
maatregel<strong>en</strong> verg<strong>en</strong>, terwijl ook e<strong>en</strong> vroegtijdige me<strong>de</strong><strong>de</strong>ling <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer<br />
zelf hiertoe kan bijdrag<strong>en</strong>. Dit geeft <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> geleg<strong>en</strong>heid om a<strong>de</strong>quate<br />
maatregel<strong>en</strong> te nem<strong>en</strong> om <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> te <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong> of te beperk<strong>en</strong>. 86<br />
Daarbij mag <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>de</strong> kwestie <strong>van</strong> k<strong>en</strong>baarheid niet geheel aan <strong>de</strong><br />
werknemer over lat<strong>en</strong>, bij<strong>voor</strong>beeld door te verwer<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> werknemer te<br />
weinig communicatief was over zijn psychische problem<strong>en</strong>, zijn eig<strong>en</strong> belastingsgr<strong>en</strong>z<strong>en</strong><br />
niet k<strong>en</strong><strong>de</strong>, niet tijdig klaag<strong>de</strong> over agressie op <strong>de</strong> werkplek of<br />
teveel overwerk, etc. Vanuit <strong>de</strong> vergaan<strong>de</strong> beschermingsgedachte die art. 7:658<br />
BW typeert, is het immers primair <strong>de</strong> verantwoor<strong>de</strong>lijkheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
om te wak<strong>en</strong> <strong>voor</strong> <strong>de</strong> fysieke <strong>en</strong> geestelijke gezondheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer. Hij<br />
83 Hof <strong>De</strong>n Haag 27 april 2007, NJ 2008, 462, LJN AZ6717 (Kalai/Petit), Hof Arnhem 14 april 2009,<br />
LJN BJ2194 (X/G<strong>en</strong>eral Logistics), Rb. Dordrecht 25 juni 2009, LJN BJ1805 (X/Albert Schweitzer<br />
Ziek<strong>en</strong>huis) <strong>en</strong> Ktr. Terneuz<strong>en</strong> 19 januari 2005, JAR 2005/76, LJN AS8825 (X/Dow).<br />
84 Vgl. CRvB 8 september 2005, TAR 2005, 177, waarin <strong>de</strong> eis <strong>van</strong> ‘bijzon<strong>de</strong>re factor<strong>en</strong>’ expliciet<br />
wordt gesteld. I<strong>de</strong>m Hof <strong>De</strong>n Haag 15 januari 2008, JAR 2008/91, LJN BC2747 (‘Burn-out’),<br />
Hof <strong>De</strong>n Haag 16 februari 2007, JAR 2007/69 <strong>en</strong> Hof <strong>De</strong>n Haag 27 april 2007, JAR 2007/177,<br />
LJN BA6359 (X/Dow). Het verweer dat <strong>de</strong> werknemer ‘maar had moet<strong>en</strong> piep<strong>en</strong>’ <strong>voor</strong>dat<br />
<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> maatregel<strong>en</strong> behoef<strong>de</strong> of kon nem<strong>en</strong>, staat haaks op het uitgangspunt dat <strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong> op actieve wijze <strong>de</strong> risico’s op zijn werkvloer moet inv<strong>en</strong>tariser<strong>en</strong>. Daarbij kan<br />
hij zich niet, achteraf, verlat<strong>en</strong> op klacht<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer. <strong>De</strong> Heerl<strong>en</strong>se kantonrechter<br />
heeft er expliciet op gewez<strong>en</strong> dat e<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijke re<strong>de</strong>nering t<strong>en</strong> koste gaat <strong>van</strong> e<strong>en</strong> werknemer<br />
die niet snel klaagt, zoals typisch bij overwerkte werknemers het geval lijkt te zijn. Zie<br />
Ktr. Heerl<strong>en</strong> 1 april 2006, JAR 2006/108 (Walrav<strong>en</strong>/Ste<strong>en</strong>fabriek Nuth).<br />
85 Vgl. Hof <strong>De</strong>n Haag 27 april 2007, JAR 2007/177, LJN BA6359 (X/Dow) <strong>en</strong> Ktr. Heerl<strong>en</strong><br />
13 <strong>de</strong>cember 2006, JAR 2007/26 (Van <strong>de</strong>r Veer/Erk<strong>en</strong>s).<br />
86 Hof <strong>De</strong>n Haag 18 januari 2008, JAR 2008/129, LJN BC7681 (Kunst Ecoservice/X) <strong>en</strong> Ktr.<br />
Heerl<strong>en</strong> 19 april 2006, JAR 2004/270, LJN AR4225 (Walrav<strong>en</strong>/Ste<strong>en</strong>fabriek Nuth).<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 105 24-9-2009 15:56:07<br />
105
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
kan <strong>de</strong>ze verantwoor<strong>de</strong>lijkheid niet zon<strong>de</strong>r meer met e<strong>en</strong> gemakkelijk beroep<br />
op e<strong>en</strong> ‘piep-systeem’ op <strong>de</strong> werknemer wor<strong>de</strong>n afgeschov<strong>en</strong>. 87<br />
Indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n daartoe aanleiding gev<strong>en</strong>, bij<strong>voor</strong>beeld<br />
naar aanleiding <strong>van</strong> traumatische gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong>, di<strong>en</strong>t <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> ook<br />
psychische nazorg te bie<strong>de</strong>n aan zijn werknemers. 88<br />
Sinds <strong>en</strong>kele jar<strong>en</strong> doet zich e<strong>en</strong> nieuwe vorm <strong>van</strong> psychische scha<strong>de</strong> <strong>voor</strong>:<br />
angstscha<strong>de</strong> <strong>voor</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>. <strong>De</strong>ze gezondheidsklacht betreft met name<br />
asbestziekt<strong>en</strong> als mesothelioom <strong>en</strong> longkanker <strong>en</strong> wordt door <strong>de</strong> Engels<strong>en</strong><br />
treff<strong>en</strong>d omschrev<strong>en</strong> als ‘fear for the future’. Het doet zich <strong>voor</strong> wanneer<br />
e<strong>en</strong> werknemer vreest op objectieve (hoewel gelet op <strong>de</strong> persoonlijke betrokk<strong>en</strong>heid<br />
wellicht overtrokk<strong>en</strong>) gron<strong>de</strong>n in <strong>de</strong> toekomst e<strong>en</strong> fatale ziekte te<br />
zull<strong>en</strong> ontwikkel<strong>en</strong> als gevolg <strong>van</strong> blootstelling aan e<strong>en</strong> scha<strong>de</strong>lijke stof in<br />
zijn (arbeids-)verle<strong>de</strong>n. Hoewel zo’n werknemer nog ge<strong>en</strong> symptoom of an<strong>de</strong>r<br />
bewijs <strong>van</strong> e<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijke ziekte heeft, kan toch <strong>de</strong> <strong>en</strong>kele vrees <strong>en</strong> verwachting<br />
om <strong>voor</strong>tijdig aan e<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijke ziekte te overlij<strong>de</strong>n hem ernstig ingrijp<strong>en</strong>d<br />
<strong>en</strong> aantoonbaar psychisch leed aando<strong>en</strong>, zoals persoonlijkheidsveran<strong>de</strong>ring,<br />
agressie, <strong>de</strong>pressie <strong>en</strong> fobieën. E<strong>en</strong> gerechtelijke uitspraak waarin e<strong>en</strong> scha<strong>de</strong>vergoeding<br />
<strong>voor</strong> <strong>de</strong>rgelijke arbeidsgerelateer<strong>de</strong> angstscha<strong>de</strong> wordt toegewez<strong>en</strong>,<br />
is mij nog niet bek<strong>en</strong>d; laat staan dat hier sprake is <strong>van</strong> e<strong>en</strong> uitgekristalliseerd<br />
leerstuk. Wanneer m<strong>en</strong> <strong>de</strong>ze kwestie echter plaatst in het ka<strong>de</strong>r <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> wet<strong>en</strong>schappelijke verwachting dat <strong>van</strong>af 1997 zo’n 40.000 mann<strong>en</strong> in<br />
Ne<strong>de</strong>rland zull<strong>en</strong> overlij<strong>de</strong>n aan arbeidsgerelateer<strong>de</strong> asbestziekt<strong>en</strong>, lijkt zo’n<br />
vrees toch niet geheel ongegrond of uitzon<strong>de</strong>rlijk vergezocht. 89<br />
Al het bov<strong>en</strong>staan<strong>de</strong> in aanmerking g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>, vormt art. 7:658 BW e<strong>en</strong><br />
geschikt mid<strong>de</strong>l <strong>voor</strong> werknemers die het slachtoffer zijn gewor<strong>de</strong>n <strong>van</strong><br />
arbeidsgerelateerd psychisch letsel om <strong>de</strong> in zijn zorgplicht fal<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
ter verantwoording te roep<strong>en</strong>. Het is daarbij wel <strong>van</strong> ess<strong>en</strong>tieel belang dat <strong>de</strong><br />
werknemer kan aanton<strong>en</strong> dat <strong>van</strong> zodanige scha<strong>de</strong> sprake is, bij<strong>voor</strong>beeld door<br />
mid<strong>de</strong>l <strong>van</strong> e<strong>en</strong> daartoe strekk<strong>en</strong><strong>de</strong> schriftelijke diagnose <strong>van</strong> e<strong>en</strong> psychiater.<br />
87 Expliciet: Hof <strong>De</strong>n Haag 26 mei 2009, LJN BJ3482 (X/<strong>De</strong> Compaan).<br />
88 Vgl. Ktr. Boxmeer 2 augustus 2005, JAR 2005/194, LJN AU2069 (Nibbelke/Playland) waarin<br />
e<strong>en</strong> werknemer bij e<strong>en</strong> gewap<strong>en</strong><strong>de</strong> overval met e<strong>en</strong> pistool teg<strong>en</strong> het hoofd wordt bedreigd;<br />
Ktr. Utrecht 2 mei 2007, JAR 2007/136, LJN BA4348 (‘Treinmachinist’) waarin e<strong>en</strong> treinmachinist<br />
volledig arbeidsongeschikt raakt nadat hij acht zelfmoordpoging<strong>en</strong> heeft meegemaakt<br />
<strong>en</strong> daarna geacht werd ‘gewoon weer door te rij<strong>de</strong>n’ zon<strong>de</strong>r <strong>en</strong>ige (rele<strong>van</strong>te) mate<br />
<strong>van</strong> psychische op<strong>van</strong>g.<br />
89 Vgl. HR 6 april 2001, NJ 2001, 333, LJN AB0904 (Van Kester<strong>en</strong>/Rabobank), Hof <strong>De</strong>n Bosch<br />
6 mei 2008, LJN BD5666 (’Asbestangst’) <strong>en</strong> Rb. Mid<strong>de</strong>lburg 30 mei 2001, JAR 2001/232, LJN<br />
AB2209 (<strong>De</strong> Schel<strong>de</strong>/Wijnandus). Vgl. Burdorf e.a. 1997, p. iii, Lin<strong>de</strong>nbergh 1997, p. 178 <strong>en</strong><br />
Stolker & Levine 1996, p. 883 <strong>en</strong> in e<strong>en</strong> vergelijkbare publicatie in 1999, p. 4-5.<br />
106<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 106 24-9-2009 15:56:07
3 <strong>De</strong> zorgplicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> na<strong>de</strong>r bekek<strong>en</strong><br />
3.1 On<strong>de</strong>rzoeksplicht<br />
3 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Ne<strong>de</strong>rlands recht<br />
Bij <strong>de</strong> beantwoording <strong>van</strong> <strong>de</strong> vraag welke veiligheidsmaatregels <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
kunn<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n gevergd, is <strong>van</strong> groot belang in welke mate <strong>de</strong> aan <strong>de</strong><br />
bedrijfsuitoef<strong>en</strong>ing verbon<strong>de</strong>n gevar<strong>en</strong> <strong>voor</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> k<strong>en</strong>baar zijn dan<br />
wel behor<strong>en</strong> te zijn (geweest). Dit k<strong>en</strong>baarheidvereiste, dat nauw sam<strong>en</strong> hangt<br />
met <strong>de</strong> stand <strong>van</strong> <strong>de</strong> wet<strong>en</strong>schap, <strong>de</strong> (<strong>de</strong>stijds) bestaan<strong>de</strong> k<strong>en</strong>nis binn<strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
maatschappelijke kring <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> specifieke arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n<br />
<strong>van</strong> het geval, is in <strong>de</strong> loop <strong>de</strong>r jar<strong>en</strong> vergaand opgerekt door <strong>de</strong><br />
rechterlijke macht. 90 Teg<strong>en</strong>woordig mag <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> wor<strong>de</strong>n verwacht<br />
dat hij zich zeer uitvoerig op <strong>de</strong> hoogte stelt <strong>van</strong> <strong>de</strong> risico’s die verbon<strong>de</strong>n zijn<br />
aan zijn machines, stoff<strong>en</strong> <strong>en</strong> productieprocess<strong>en</strong>, kortom alles in <strong>de</strong> bedrijfsuitvoering<br />
wat mogelijk <strong>de</strong> gezondheid <strong>van</strong> zijn werknemers zou kunn<strong>en</strong><br />
scha<strong>de</strong>n. <strong>De</strong>ze on<strong>de</strong>rzoeksplicht staat in nauw verband met <strong>de</strong> verplichting<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> om zich als goed <strong>werkgever</strong> te gedrag<strong>en</strong> in <strong>de</strong> zin <strong>van</strong> art.<br />
7:611 BW. 91 Zij geldt zwaar<strong>de</strong>r naarmate <strong>de</strong> aard <strong>van</strong> <strong>de</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n c.q.<br />
het productieproces tot ernstiger risico’s leidt.<br />
<strong>De</strong> eerste stap ter vervulling <strong>van</strong> <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rzoeksplicht is dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
k<strong>en</strong>nis neemt <strong>van</strong> alle <strong>voor</strong> zijn bedrijfsuitoef<strong>en</strong>ing rele<strong>van</strong>te publiekrechtelijke<br />
veiligheidsnorm<strong>en</strong>, zowel <strong>van</strong> nationale als internationale<br />
c.q. Europese oorsprong, zoals <strong>de</strong> EG-richtlijn<strong>en</strong>. 92 Tot 1980 war<strong>en</strong> vele<br />
90 Vgl. Bier 1988, p. 192; Bolt & Spier 1996, p. 91; HR 14 april 1978, NJ 1979, 245, LJN AC3514<br />
(Messaoudi/Hoechst); HR 29 april 1983, NJ 1984, 19, LJN AC1481 (<strong>De</strong> Vries/Kuijt); HR 6 april<br />
1990, NJ 1990, 573, LJN AB9376 (Janss<strong>en</strong>/Nefabas); HR 25 juni 1993, NJ 1993, 686, LJN<br />
AC1907 (Cijsouw/<strong>De</strong> Schel<strong>de</strong> I), HR 5 november 2004, NJ 2005, 215, LJN AP1463 (Lozerhof/<br />
Van Duyv<strong>en</strong>bo<strong>de</strong>), HR 17 februari 2006, JA 2006/94, LJN AU6927 (Van Swaay/Heesbe<strong>en</strong>),<br />
A-G Spier in zijn conclusie <strong>voor</strong> HR 2 maart 2007, NJ 2007, 143, LJN AZ5834 (Perez/Casa<br />
Gran<strong>de</strong>), HR 27 april 2007, NJ 2008, 462, LJN AZ6717 (Kalai/Petit) <strong>en</strong> HR 31 maart 2006, JA<br />
2006/81, LJN AU6092 (Karamus/Nefalit).<br />
91 Dit vloeit <strong>voor</strong>t uit <strong>de</strong> verplichting ex art. 7A:1638z oud-BW, thans art. 7:611 BW, om zich als<br />
e<strong>en</strong> goed <strong>werkgever</strong> jeg<strong>en</strong>s <strong>de</strong> werknemer te gedrag<strong>en</strong>. In <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> zin HR 6 april 1990, NJ<br />
1990, 573, LJN AB9376 (Janss<strong>en</strong>/Nefabas), HR 14 april 1978, NJ 1979, 245, LJN AC3514 (Messaoudi/Hoechst)<br />
<strong>en</strong> HR 29 april 1983, NJ 1984, 19, LJN AC1481 (<strong>De</strong> Vries/Kuijt).<br />
92 E<strong>en</strong> <strong>voor</strong>beeld ontle<strong>en</strong>d aan jurispru<strong>de</strong>ntie: verteg<strong>en</strong>woordiger Poortvliet di<strong>en</strong><strong>de</strong> in <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing<br />
<strong>van</strong> zijn werkzaamhe<strong>de</strong>n e<strong>en</strong> apparaat <strong>van</strong> 80 kilo te <strong>de</strong>monstrer<strong>en</strong> bij cliënt<strong>en</strong>,<br />
waartoe hij het apparaat frequ<strong>en</strong>t fysiek moest optill<strong>en</strong>. Dit leid<strong>de</strong> tot arbeidsongeschiktheid<br />
<strong>van</strong>wege e<strong>en</strong> hernia. <strong>De</strong> rechter achtte <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> ex art. 7:658 BW <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>voor</strong><br />
zijn scha<strong>de</strong>, daar het Besluit Fysieke Belasting <strong>van</strong> 27 januari 1993 <strong>en</strong> richtlijn nr. 90/269/<br />
EEG <strong>van</strong> <strong>de</strong> Raad <strong>van</strong> <strong>de</strong> EG <strong>van</strong> 29 mei 1990 dui<strong>de</strong>lijk <strong>voor</strong>schrijv<strong>en</strong> dat situaties waarin met<br />
fysieke kracht meer dan 40 kilo moet wor<strong>de</strong>n getild, opgehev<strong>en</strong> di<strong>en</strong><strong>en</strong> te wor<strong>de</strong>n. Vgl. Rb.<br />
Utrecht 12 <strong>de</strong>cember 2001, JAR 2001/12, LJN AA8722 (Poortvliet/LPG). <strong>De</strong>ze <strong>en</strong> vergelijkbare<br />
richtlijn<strong>en</strong> spel<strong>en</strong> dikwijls in uitsprak<strong>en</strong> die arbeidsgerelateerd rugletsel betreff<strong>en</strong>, vgl.<br />
HR 28 juni 2002, JOL 2002/389, LJN AE2175 (X/RAB), HR 27 april 2007, NJ 2008, 462, LJN<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 107 24-9-2009 15:56:07<br />
107
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
arbeidsveiligheids<strong>voor</strong>schrift<strong>en</strong> te vin<strong>de</strong>n in <strong>de</strong> ou<strong>de</strong> Veiligheidswett<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
besluit<strong>en</strong>, daarna in <strong>de</strong> Arbeidsomstandighe<strong>de</strong>nwet <strong>en</strong> <strong>de</strong> daar<strong>van</strong> afgelei<strong>de</strong><br />
regelgeving. Ook <strong>de</strong> publicaties <strong>en</strong> aanwijzing<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> Arbeidsinspectie zijn<br />
in het ka<strong>de</strong>r <strong>van</strong> <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rzoeksplicht <strong>van</strong> groot belang. 93<br />
Om te kunn<strong>en</strong> voldo<strong>en</strong> aan zijn on<strong>de</strong>rzoeksplicht als on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el <strong>van</strong> <strong>de</strong> algem<strong>en</strong>e<br />
zorgvuldigheidsnorm jeg<strong>en</strong>s zijn werknemers, moet <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
tev<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> onbegr<strong>en</strong>s<strong>de</strong> <strong>en</strong> steeds uitdij<strong>en</strong><strong>de</strong> hoeveelheid niet-publiekrechtelijke,<br />
ongeschrev<strong>en</strong> veiligheidsnorm<strong>en</strong> nalev<strong>en</strong>. 94 Het <strong>en</strong>kel nakom<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
publiekrechtelijke veiligheidsnorm<strong>en</strong> alléén is niet voldo<strong>en</strong><strong>de</strong> om <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
te vrijwar<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong>. M<strong>en</strong>ige <strong>werkgever</strong> zal <strong>de</strong> w<strong>en</strong>s<br />
verzucht<strong>en</strong> dat het zo e<strong>en</strong>voudig was! Welke veiligheidsnorm<strong>en</strong> nog aanvull<strong>en</strong>d<br />
op <strong>de</strong> publiekrechtelijke norm<strong>en</strong> nageleefd di<strong>en</strong><strong>en</strong> te wor<strong>de</strong>n, is geheel<br />
afhankelijk <strong>van</strong> <strong>de</strong> omstandighe<strong>de</strong>n <strong>van</strong> het individuele geval. 95<br />
E<strong>en</strong> bijzon<strong>de</strong>r aspect <strong>van</strong> art. 7:658 BW is namelijk dat het <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> verplicht<br />
tot <strong>de</strong> optimale vervulling <strong>van</strong> zijn zorgplicht. Dit vloeit <strong>voor</strong>t uit het<br />
begrip ‘re<strong>de</strong>lijkerwijs’ in lid 1 <strong>van</strong> art. 7:658 BW. Dit betek<strong>en</strong>t dat niet <strong>de</strong> wettelijke<br />
(minimale) norm maar <strong>de</strong> maatschappelijke vereist<strong>en</strong>, <strong>de</strong> stand <strong>van</strong><br />
wet<strong>en</strong>schap <strong>en</strong> wat door <strong>de</strong>skundig<strong>en</strong> als re<strong>de</strong>lijk effectief bij <strong>de</strong> opsporing <strong>en</strong><br />
beperking <strong>van</strong> risico’s bek<strong>en</strong>d staat, <strong>de</strong> reikwijdte <strong>van</strong> zijn <strong>aansprakelijkheid</strong><br />
bepal<strong>en</strong>. 96 Zo wordt <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> verwacht dat hij in het ka<strong>de</strong>r <strong>van</strong> zijn<br />
on<strong>de</strong>rzoeksplicht k<strong>en</strong>nis neemt <strong>van</strong> bij<strong>voor</strong>beeld rele<strong>van</strong>te (inter-)nationale<br />
publicaties, congress<strong>en</strong> <strong>en</strong> on<strong>de</strong>rzoek op <strong>de</strong> gebie<strong>de</strong>n <strong>van</strong> arbeid, veiligheid<br />
<strong>en</strong> gezondheid. Wanneer <strong>de</strong> bron <strong>van</strong> gevaar eer<strong>de</strong>r of op grote schaal in het<br />
buit<strong>en</strong>land is gebruikt, verwerkt of geproduceerd, kan dit aanleiding vorm<strong>en</strong><br />
<strong>voor</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> om zijn on<strong>de</strong>rzoek ook tot het buit<strong>en</strong>land uit te (do<strong>en</strong>)<br />
strekk<strong>en</strong>. 97<br />
AZ6717 (Kalai/Petit), HR 9 januari 2009, JA 2009/58, LJN BF8875 (Landskroon/BAM) <strong>en</strong> Hof<br />
Amsterdam 8 november 2007, JAR 2008/88, LJN BC2939 (‘Omgevall<strong>en</strong> container’).<br />
93 Zoals bij<strong>voor</strong>beeld <strong>de</strong> publicatiebla<strong>de</strong>n, studies <strong>en</strong> <strong>voor</strong>lichtingsbla<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong> Arbeidsinspectie.<br />
94 Vgl. Bolt & Spier 1996, p. 89. Uit HR 13 januari 1995, NJ 1997, 175, LJN ZC1611 (<strong>De</strong> Heel/<br />
Korver) volgt dat het begrip ‘veiligheidsnorm’ niet is beperkt tot <strong>de</strong> geschrev<strong>en</strong> veiligheidsnorm<strong>en</strong>.<br />
95 Vgl. Hof Leeuwar<strong>de</strong>n 14 mei 2008, NJF 2008, 327, LJN BD2312 (Sylpha<strong>van</strong>e Plastics/X). Wie<br />
overig<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> blik werpt op <strong>de</strong> praktijk, kan zich moeilijk onttrekk<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> indruk dat het<br />
overgrote <strong>de</strong>el <strong>van</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> zou kunn<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong> indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
slechts <strong>de</strong> publiekrechtelijke norm<strong>en</strong> zou nalev<strong>en</strong>. Dat is opmerkelijk, gelet op het gegev<strong>en</strong><br />
dat <strong>de</strong> wetgever <strong>de</strong> publiekrechtelijke veiligheidslat op e<strong>en</strong> minimale hoogte heeft gelegd <strong>en</strong><br />
naleving <strong>de</strong>rhalve niet zo’n moeilijke opgave lijkt.<br />
96 Vgl. Bier 1991, p. 170-171 <strong>en</strong> Bolt & Spier 1996, p. 95.<br />
97 Vgl. Bier 1991, p. 170-171, HR 6 april 1990, NJ 1990, 573, LJN AB9376 (Janss<strong>en</strong>/Nefabas).<br />
108<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 108 24-9-2009 15:56:07
3 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Ne<strong>de</strong>rlands recht<br />
Voorts behoort <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> – <strong>van</strong>zelfsprek<strong>en</strong>d – t<strong>en</strong>minste op <strong>de</strong> hoogte te<br />
zijn <strong>van</strong> <strong>de</strong> risico’s in zijn on<strong>de</strong>rneming die <strong>van</strong> algem<strong>en</strong>e bek<strong>en</strong>dheid zijn of<br />
die hem uit eig<strong>en</strong> ervaring bek<strong>en</strong>d (behor<strong>en</strong> te) zijn. Voorbeel<strong>de</strong>n <strong>van</strong> algeme<strong>en</strong><br />
bek<strong>en</strong><strong>de</strong> gevar<strong>en</strong> zijn stralingsgevaar <strong>van</strong> e<strong>en</strong> kernc<strong>en</strong>trale, het bijzon<strong>de</strong>re explosiegevaar<br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> kruit- of vuurwerkfabriek, aanmerkelijke fysieke kracht<strong>en</strong>,<br />
bijt<strong>en</strong><strong>de</strong> vloeistoff<strong>en</strong>, <strong>de</strong>compressie, trill<strong>en</strong>d gereedschap, loodvergiftiging, etc.<br />
<strong>De</strong> specifieke k<strong>en</strong>nis uit eig<strong>en</strong> ervaring <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> doet zich <strong>voor</strong>al <strong>voor</strong><br />
wanneer zich in <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rneming al vergelijkbare (letsel-) scha<strong>de</strong> heeft <strong>voor</strong>gedaan;<br />
<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> kan dan bezwaarlijk nog stell<strong>en</strong> niet met <strong>de</strong> gevaarlijke aard<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> betreff<strong>en</strong><strong>de</strong> machine, stof of productieproces bek<strong>en</strong>d te zijn.<br />
T<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> bijzon<strong>de</strong>r gevaarschepp<strong>en</strong><strong>de</strong> apparat<strong>en</strong>, stoff<strong>en</strong> <strong>en</strong> process<strong>en</strong><br />
behoort <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>de</strong> <strong>voor</strong>lichting <strong>van</strong> e<strong>en</strong> <strong>de</strong>skundige in te winn<strong>en</strong>, alvor<strong>en</strong>s<br />
hij zijn personeel aan <strong>de</strong>rgelijk gevaar blootstelt; <strong>de</strong> <strong>voor</strong>afgaan<strong>de</strong> goedkeuring<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> overheid doet hier niets aan af. 98 Het <strong>en</strong>kele inwinn<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong>skundig<br />
advies kan <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> echter niet disculper<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong>. Hij<br />
moet zelf <strong>voor</strong> (<strong>de</strong> fout<strong>en</strong> <strong>van</strong>) zijn <strong>de</strong>skundige instaan, daar <strong>de</strong>ze immers zijn<br />
hulppersoon is. 99 Ook di<strong>en</strong>t <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> door behoorlijke inspectie zich er<strong>van</strong><br />
te vergewiss<strong>en</strong> dat zijn werktuig<strong>en</strong> <strong>en</strong> gereedschapp<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> goe<strong>de</strong> staat verker<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> niet onveilig zijn, in het bijzon<strong>de</strong>r wanneer <strong>en</strong> naarmate <strong>de</strong> betreff<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
<strong>voor</strong>werp<strong>en</strong> grote(re) veiligheidsrisico’s met zich br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> of wanneer hij <strong>de</strong>ze<br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> <strong>de</strong>r<strong>de</strong> heeft verkreg<strong>en</strong>, bij<strong>voor</strong>beeld via inl<strong>en</strong>ing of huur. 100<br />
Uit <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rzoeksplicht in combinatie met het re<strong>de</strong>lijkheidvereiste <strong>van</strong> lid 1<br />
vloeit <strong>voor</strong>t dat, indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> e<strong>en</strong> gevaar (nog) niet k<strong>en</strong><strong>de</strong> noch behoor<strong>de</strong><br />
te k<strong>en</strong>n<strong>en</strong>, hij niet aansprakelijk is <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> ongeval <strong>voor</strong>tvloei<strong>en</strong><strong>de</strong> uit e<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong>rgelijk gevaar. 101 Dit heeft e<strong>en</strong> zekere <strong>van</strong>zelfsprek<strong>en</strong>dheid: <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
kan immers niet anticiper<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> risico dat hij nog niet k<strong>en</strong>t <strong>en</strong> ook niet al<br />
behoort te k<strong>en</strong>n<strong>en</strong>. Dit principe geldt zelfs <strong>voor</strong> risico<strong>aansprakelijkheid</strong>. 102<br />
98 HR 14 april 1978, NJ 1979, 245, LJN AC3514 (Messaoudi/Hoechst), HR 29 april 1983, NJ 1984,<br />
19, LJN AC1481 (<strong>De</strong> Vries/Kuijt) <strong>en</strong> HR 6 april 1990, NJ 1990, 573, LJN AB9376 (Janss<strong>en</strong>/<br />
Nefabas).<br />
99 Art. 6:76 BW; zie ook Geers 1988, p. 149-150.<br />
100 HR 20 januari 2006, NJ 2008, 461, LJN AT6013 (‘Cem<strong>en</strong>tpomp’).<br />
101 Vgl. HR 4 juli 2004, JOL 2004/306, LJN AO4596 (X/Gemex) in bevestiging <strong>van</strong> het vonnis<br />
<strong>van</strong> Rb. <strong>De</strong>n Haag 2 oktober 2002, LJN AE8345 (X/Gemex), waarin <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> Gemex e<strong>en</strong><br />
<strong>aansprakelijkheid</strong>svor<strong>de</strong>ring ex art. 7:658 BW met succes wist af te wer<strong>en</strong> door te stell<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> te bewijz<strong>en</strong> dat in <strong>de</strong> perio<strong>de</strong> waarin <strong>de</strong> eis<strong>en</strong><strong>de</strong> werknemer was blootgesteld aan witte<br />
asbeststof (chrysotiel), Gemex niet op <strong>de</strong> hoogte <strong>van</strong> <strong>de</strong> daaraan verbon<strong>de</strong>n risico’s was<br />
noch dat <strong>de</strong>stijds behoef<strong>de</strong> te zijn.<br />
102 Vgl. <strong>de</strong> artt. 6:185 lid 1 sub e BW, 6:173 BW <strong>en</strong> 6:175 BW, welke all<strong>en</strong> het vereiste stell<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
objectieve k<strong>en</strong>baarheid. Zie ook Van Dam 2000a, nr. 903.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 109 24-9-2009 15:56:07<br />
109
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
Van cruciaal belang is daarom het mom<strong>en</strong>t waarop <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> geacht mag<br />
wor<strong>de</strong>n bek<strong>en</strong>d te zijn t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> risico’s in zijn bedrijfsuitoef<strong>en</strong>ing.<br />
<strong>De</strong> Hoge Raad heeft zich hierover nadrukkelijk uitgelat<strong>en</strong> in het Cijsouw/<strong>De</strong><br />
Schel<strong>de</strong> I-arrest. 103 <strong>De</strong> casus <strong>van</strong> dit arrest heeft betrekking op asbest, maar<br />
<strong>de</strong> woor<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong> Hoge Raad zijn zodanig algeme<strong>en</strong> gekoz<strong>en</strong> dat zij zeer<br />
wel toepasselijk lijk<strong>en</strong> op an<strong>de</strong>re gezondheidsbedreig<strong>en</strong><strong>de</strong> stoff<strong>en</strong>, machines,<br />
gereedschapp<strong>en</strong> <strong>en</strong> omstandighe<strong>de</strong>n:<br />
110<br />
“Zodra in <strong>de</strong> medische wet<strong>en</strong>schap e<strong>en</strong> verband bek<strong>en</strong>d wordt tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> blootstelling<br />
aan e<strong>en</strong> bepaal<strong>de</strong> stof <strong>en</strong> het gevaar <strong>voor</strong> het ontstaan <strong>van</strong> e<strong>en</strong> bepaal<strong>de</strong><br />
(letale) ziekte, <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> <strong>werkgever</strong> wi<strong>en</strong>s werknemers met die stof pleg<strong>en</strong><br />
te werk<strong>en</strong>, ontstaat <strong>de</strong> verplichting tot het nem<strong>en</strong> <strong>van</strong> maatregel<strong>en</strong> gericht op<br />
het <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong> <strong>van</strong>, althans bescherm<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> die ziekte. Het hangt <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
omstandighe<strong>de</strong>n af wanneer zulk e<strong>en</strong> verplichting ontstaat: daarbij zal on<strong>de</strong>r<br />
meer <strong>van</strong> belang zijn welke mate <strong>van</strong> zekerheid in <strong>de</strong> medische wet<strong>en</strong>schap<br />
omtr<strong>en</strong>t het bedoel<strong>de</strong> verband ontstaat, of het gaat om e<strong>en</strong> stof waar<strong>van</strong> al<br />
an<strong>de</strong>re scha<strong>de</strong>lijke werking<strong>en</strong> bek<strong>en</strong>d zijn <strong>en</strong> <strong>de</strong> ernst <strong>van</strong> het gevaar, terwijl<br />
<strong>voor</strong>ts rek<strong>en</strong>ing valt te hou<strong>de</strong>n met <strong>en</strong>ig tijdsverloop, gemoeid met het door<br />
<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> ter zake te verricht<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rzoek (vgl. <strong>voor</strong> dit laatste HR 6 april<br />
1990, NJ 1990, 573).”<br />
Het verweer <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> dat hij e<strong>en</strong> risico niet k<strong>en</strong><strong>de</strong> noch behoef<strong>de</strong> te<br />
k<strong>en</strong>n<strong>en</strong>, zal zel<strong>de</strong>n slag<strong>en</strong>. 104 Veel <strong>van</strong> <strong>de</strong> zog<strong>en</strong>aam<strong>de</strong> ‘nieuwe risico’s‘ 105 zijn in<br />
werkelijkheid helemaal ge<strong>en</strong> nieuwe risico’s maar eer<strong>de</strong>r al (zeer) lang bek<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
maar g<strong>en</strong>egeer<strong>de</strong> risico’s. 106 Dat dit ontk<strong>en</strong>n<strong>en</strong><strong>de</strong> gedrag wellicht niet alle<strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
aangesprok<strong>en</strong> <strong>werkgever</strong> betreft maar ev<strong>en</strong>zeer opgaat <strong>voor</strong> zijn gehele bedrijfstak,<br />
kan hem echter niet in rechte bat<strong>en</strong>. 107 <strong>De</strong> <strong>werkgever</strong> is echter wel aansprakelijk<br />
<strong>voor</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> die zich t<strong>en</strong> gevolge <strong>van</strong> e<strong>en</strong> nog niet bek<strong>en</strong>d specifiek<br />
gezondheidsrisico met betrekking tot e<strong>en</strong> gevaarlijke stof (bij<strong>voor</strong>beeld asbest)<br />
103 HR 25 juni 1993, NJ 1993, 686, LJN AC1907 (Cijsouw/<strong>De</strong> Schel<strong>de</strong> I).<br />
104 Vgl. HR 28 april 2000, NJ 2000, 431, LJN AA5634 (Rouwhof/Eternit) waarin A-G Spier het<br />
han<strong>de</strong>l<strong>en</strong> c.q. nalat<strong>en</strong> <strong>van</strong> verzekeraars in <strong>de</strong> afgelop<strong>en</strong> <strong>de</strong>c<strong>en</strong>nia t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
alsme<strong>de</strong> het verweer dat zij niet <strong>van</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> (zoals asbestgerelateer<strong>de</strong> ziekt<strong>en</strong>)<br />
kón<strong>de</strong>n wet<strong>en</strong>, uiterst sceptisch b<strong>en</strong>a<strong>de</strong>rt. Ook: HR 30 september 1994, NJ 1996, 196,<br />
LJN ZC1460 (Staat/Shell), HR 25 juni 1993, NJ 1993, 686, LJN AC1907 (Cijsouw/<strong>De</strong> Schel<strong>de</strong><br />
I), <strong>de</strong> noot <strong>van</strong> Stein bij HR 6 april 1990, NJ 1990, 573, LJN AB9376 (Janss<strong>en</strong>/Nefabas) <strong>en</strong><br />
met name HR 29 april 1983, NJ 1984, 19, LJN AC1481 (<strong>De</strong> Vries/Kuijt). Zie ook Bier 1991,<br />
p. 169.<br />
105 In <strong>de</strong> literatuur wor<strong>de</strong>n <strong>de</strong> ‘g<strong>en</strong>egeer<strong>de</strong>’ risico’s <strong>en</strong> <strong>de</strong> werkelijk nieuwe risico’s vaak on<strong>de</strong>r<br />
één noemer geschaard, hoewel <strong>de</strong> juridische consequ<strong>en</strong>ties <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze bei<strong>de</strong> term<strong>en</strong> zeer uite<strong>en</strong>lop<strong>en</strong>d<br />
kunn<strong>en</strong> zijn. Vgl. <strong>De</strong> Vroom 1998, p. 6 <strong>en</strong> Did<strong>de</strong> 1994.<br />
106 Vgl. Van Boom 2001, p. 6.<br />
107 Vgl. HR 6 april 1990, NJ 1990, 573, LJN AB9376 (Janss<strong>en</strong>/Nefabas) <strong>en</strong> HR 2 oktober 1998, NJ<br />
1999, 683, LJN ZC2721 (Cijsouw/<strong>De</strong> Schel<strong>de</strong> II).<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 110 24-9-2009 15:56:07
3 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Ne<strong>de</strong>rlands recht<br />
heeft <strong>voor</strong>gedaan, indi<strong>en</strong> hij heeft nagelat<strong>en</strong> behoorlijke veiligheidsmaatregel<strong>en</strong><br />
te nem<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> <strong>de</strong> reeds wél bek<strong>en</strong><strong>de</strong> risico’s <strong>van</strong> e<strong>en</strong> bepaal<strong>de</strong> stof of omstandigheid,<br />
t<strong>en</strong>zij maatregel<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> het bek<strong>en</strong><strong>de</strong> gevaar <strong>de</strong> verwez<strong>en</strong>lijking <strong>van</strong><br />
het onbek<strong>en</strong><strong>de</strong> gevaar niet had<strong>de</strong>n kunn<strong>en</strong> <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong>. 108<br />
E<strong>en</strong> twee<strong>de</strong> verweer bestaat uit het argum<strong>en</strong>t 109 dat in <strong>de</strong> wet<strong>en</strong>schap slechts<br />
rec<strong>en</strong>telijk e<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>hang is ont<strong>de</strong>kt tuss<strong>en</strong> e<strong>en</strong> gevaarlijke stof die op <strong>de</strong><br />
werkplek wordt gebruikt <strong>en</strong> e<strong>en</strong> bepaal<strong>de</strong> aando<strong>en</strong>ing. Dit verweer doet zich<br />
slechts <strong>voor</strong> in het geval dat <strong>de</strong> scha<strong>de</strong>, <strong>voor</strong>tvloei<strong>en</strong><strong>de</strong> uit <strong>de</strong>ze sam<strong>en</strong>hang,<br />
zich al heeft verwez<strong>en</strong>lijkt vóórdat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>de</strong> kans heeft gehad om <strong>de</strong><br />
noodzakelijke veiligheidsmaatregel<strong>en</strong> te treff<strong>en</strong> ter <strong>voor</strong>koming daar<strong>van</strong>.<br />
Eig<strong>en</strong>lijk erk<strong>en</strong>t <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> dan weliswaar <strong>van</strong> het risico te wet<strong>en</strong> (of geacht<br />
moet wor<strong>de</strong>n te wet<strong>en</strong>), maar dat <strong>de</strong>ze k<strong>en</strong>nis nog zó nieuw is dat hij (re<strong>de</strong>lijkerwijs)<br />
nog ge<strong>en</strong> geleg<strong>en</strong>heid heeft gehad om di<strong>en</strong>aangaan<strong>de</strong> maatregel<strong>en</strong><br />
te treff<strong>en</strong>.<br />
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> is in e<strong>en</strong> zodanig geval nauw gekoppeld<br />
aan het antwoord op <strong>de</strong> vraag, wanneer <strong>de</strong> verplichting om wél daadwerkelijk<br />
maatregel<strong>en</strong> te nem<strong>en</strong> zou zijn ontstaan. <strong>De</strong> Hoge Raad heeft in<br />
het arrest Cijsouw/<strong>De</strong> Schel<strong>de</strong> I 110 drie omstandighe<strong>de</strong>n aangegev<strong>en</strong> die <strong>voor</strong><br />
<strong>de</strong> beantwoording <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze vraag rele<strong>van</strong>t zijn <strong>en</strong> aangev<strong>en</strong> hoeveel tijd <strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong> zichzelf mag gunn<strong>en</strong> om ‘in te lez<strong>en</strong>’ <strong>voor</strong>dat hij veiligheidsmaatregel<strong>en</strong><br />
implem<strong>en</strong>teert. <strong>De</strong>ze omstandighe<strong>de</strong>n zijn ontle<strong>en</strong>d aan <strong>de</strong><br />
gevaarzettingscriteria <strong>van</strong> het Kel<strong>de</strong>rluik-arrest <strong>en</strong> betreff<strong>en</strong>: a. <strong>de</strong> mate <strong>van</strong><br />
zekerheid omtr<strong>en</strong>t het verband; b. <strong>de</strong> kwestie <strong>van</strong> an<strong>de</strong>re scha<strong>de</strong>lijke effect<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> stof <strong>en</strong> c. <strong>de</strong> ernst <strong>van</strong> het gevaar. 111 Bij <strong>de</strong>ze afweging moet<strong>en</strong> ook het<br />
tijdsverloop wat nodig is <strong>voor</strong> het verricht<strong>en</strong> <strong>van</strong> on<strong>de</strong>rzoek, het <strong>voor</strong>berei<strong>de</strong>n<br />
<strong>van</strong> prev<strong>en</strong>tieve maatregel<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> kans op verwez<strong>en</strong>lijking <strong>van</strong> het gevaar in<br />
overweging wor<strong>de</strong>n g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. 112<br />
Naast <strong>de</strong> gevar<strong>en</strong> <strong>voor</strong> <strong>de</strong> veiligheid <strong>en</strong> gezondheid <strong>voor</strong> <strong>de</strong> werknemer die <strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong> k<strong>en</strong>t althans behoort te k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> risico’s die hij níet k<strong>en</strong>t <strong>en</strong><br />
ook niet behoor<strong>de</strong> te k<strong>en</strong>n<strong>en</strong>, bestaat nog e<strong>en</strong> <strong>de</strong>r<strong>de</strong> categorie waarop <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rzoeksplicht<br />
betrekking heeft: vermoe<strong>de</strong>ns <strong>van</strong> pot<strong>en</strong>tieel gevaar, waar<strong>voor</strong> nog<br />
ge<strong>en</strong> sluit<strong>en</strong>d wet<strong>en</strong>schappelijk bewijs <strong>voor</strong>han<strong>de</strong>n is. Dit betreft bij<strong>voor</strong>beeld<br />
pot<strong>en</strong>tiële gezondheidsrisico’s als gevolg <strong>van</strong> elektromagnetische straling<br />
108 HR 25 juni 1993, NJ 1993, 145 (Erv<strong>en</strong> Cijsouw/<strong>De</strong> Schel<strong>de</strong>), HR 10 juni 1983, NJ 1984, 20, LJN<br />
AG4611 (Berisa/ Raymakers) <strong>en</strong> Boom <strong>en</strong> Tilanus-<strong>van</strong> Wass<strong>en</strong>aer 1996, p. 97.<br />
109 HR 25 juni 1993, NJ 1993, 686, LJN AC1907 (Cijsouw/<strong>De</strong> Schel<strong>de</strong> I).<br />
110 HR 25 juni 1993, NJ 1993, 686, LJN AC1907 (Cijsouw/<strong>De</strong> Schel<strong>de</strong> I).<br />
111 HR 5 november 1965, NJ 1966, 136, LJN AB7079 (‘Kel<strong>de</strong>rluik’).<br />
112 Vgl. Spier 2000, nr. 189.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 111 24-9-2009 15:56:07<br />
111
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
(EMF) door elektriciteitsmast<strong>en</strong>, computerscherm<strong>en</strong>, mobiele telefoons, etc.<br />
<strong>De</strong> Europese Commissie heeft in het ka<strong>de</strong>r <strong>van</strong> het <strong>voor</strong>zorgsbeginsel (‘precautionary<br />
principle’) aangegev<strong>en</strong> dat ook als er slechts vermoe<strong>de</strong>ns zijn dat<br />
e<strong>en</strong> bepaal<strong>de</strong> activiteit e<strong>en</strong> pot<strong>en</strong>tieel gevaar in zich bergt, <strong>de</strong> pot<strong>en</strong>tiële scha<strong>de</strong>veroorzaker<br />
(lees in <strong>de</strong>ze context: <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>) na<strong>de</strong>r on<strong>de</strong>rzoek di<strong>en</strong>t te<br />
verricht<strong>en</strong> om <strong>de</strong> al bek<strong>en</strong><strong>de</strong> wet<strong>en</strong>schappelijke gegev<strong>en</strong>s te evaluer<strong>en</strong>. Uit<br />
<strong>de</strong>ze risico-evaluatie moet blijk<strong>en</strong> wat <strong>de</strong> mate <strong>van</strong> waarschijnlijkheid is dat<br />
het gevrees<strong>de</strong> risico zich zal <strong>voor</strong>do<strong>en</strong>, wat <strong>de</strong> aard <strong>en</strong> ernst <strong>van</strong> <strong>de</strong> ontstane<br />
scha<strong>de</strong> zijn <strong>en</strong> hoe bezwaarlijk <strong>de</strong> te nem<strong>en</strong> <strong>voor</strong>zorgsmaatregel<strong>en</strong> zijn; e<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
an<strong>de</strong>r uiteraard in het licht <strong>van</strong> het feit dat <strong>de</strong> beschikbare wet<strong>en</strong>schappelijke<br />
k<strong>en</strong>nis beperkt is. 113 Het komt echter w<strong>en</strong>selijk <strong>voor</strong> om e<strong>en</strong> tekortschiet<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> in <strong>de</strong> zin <strong>van</strong> het <strong>voor</strong>zorgsbeginsel slechts uiterst terughou<strong>de</strong>nd<br />
toe te pass<strong>en</strong>, daar het niet in het grotere, maatschappelijke belang lijkt om<br />
nieuwe wet<strong>en</strong>schappelijke ontwikkeling<strong>en</strong> <strong>en</strong> techniek<strong>en</strong> het on<strong>de</strong>rwerp <strong>van</strong><br />
<strong>aansprakelijkheid</strong>sgeschill<strong>en</strong> te mak<strong>en</strong> terwijl nog sprake is <strong>van</strong> wet<strong>en</strong>schappelijke<br />
ondui<strong>de</strong>lijkheid over het bestaan <strong>van</strong> e<strong>en</strong> mogelijk risico. 114<br />
Kortom: <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rzoeksplicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> is <strong>van</strong> e<strong>en</strong> zeer veeleis<strong>en</strong>d <strong>en</strong><br />
vergaand karakter. Dit heeft <strong>voor</strong>- <strong>en</strong> na<strong>de</strong>l<strong>en</strong>. Enerzijds maakt het <strong>de</strong> rechter<br />
mogelijk om snel in te spel<strong>en</strong> op rec<strong>en</strong>te technische, wet<strong>en</strong>schappelijke <strong>en</strong><br />
sociale ontwikkeling<strong>en</strong> zon<strong>de</strong>r eerst <strong>de</strong> formele reactie <strong>van</strong> <strong>de</strong> wetgever af<br />
te hoev<strong>en</strong> wacht<strong>en</strong>. 115 Dit is <strong>voor</strong>al gunstig <strong>voor</strong> <strong>de</strong> werknemer, die in <strong>de</strong>ze<br />
kwestie afhankelijk is <strong>van</strong> <strong>de</strong> inspanning<strong>en</strong> <strong>van</strong> zijn <strong>werkgever</strong>. An<strong>de</strong>rzijds<br />
kan het <strong>voor</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> moeilijk zijn om in te schatt<strong>en</strong> wanneer hij aan<br />
zijn on<strong>de</strong>rzoeksplicht heeft voldaan. Ook komt het op veel <strong>werkgever</strong>s bizar<br />
over dat zij zich aan álle wettelijke norm<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> gehou<strong>de</strong>n <strong>en</strong> tóch aansprakelijk<br />
kunn<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n gehou<strong>de</strong>n <strong>voor</strong> scha<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer. Het lijkt<br />
echter <strong>van</strong>uit praktisch oogpunt onmogelijk om publieke regelgeving op te<br />
stell<strong>en</strong> die op actuele wijze kan voldo<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> merites <strong>van</strong> <strong>de</strong> individuele<br />
omstandighe<strong>de</strong>n <strong>van</strong> ie<strong>de</strong>re pot<strong>en</strong>tieel arbeidsongeval of beroepsziekte. <strong>De</strong><br />
huidige rechtspraak lijkt daarin niet alle<strong>en</strong> e<strong>en</strong> gul<strong>de</strong>n mid<strong>de</strong>nweg te vorm<strong>en</strong><br />
maar ook e<strong>en</strong> zeer effectieve oplossing.<br />
113 Me<strong>de</strong><strong>de</strong>ling <strong>van</strong> <strong>de</strong> Commissie <strong>van</strong> <strong>de</strong> Europese Geme<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> 2000, p. 13 <strong>en</strong> 18. Vergelijk<br />
<strong>de</strong> zgn. ‘gevaarzettingscriteria’ zoals vermeld in HR 5 november 1965, NJ 1966, 136,<br />
LJN AB7079 (‘Kel<strong>de</strong>rluik’), HR 18 januari 1982, NJ 1982, 614, LJN AG4306 (‘Natronloog’), HR<br />
27 mei 1988, NJ 1989, 29, LJN AD0344 (‘Ve<strong>en</strong>broei’), HR 22 april 1994, NJ 1994, 624, LJN<br />
ZC1347 (‘Taxus’) <strong>en</strong> HR 1 oktober 1993, NJ 1995, 182, LJN ZC1080 (‘Lekk<strong>en</strong><strong>de</strong> kruik II’). Zie<br />
ook Olaerts 2003, p. 114-122.<br />
114 Bergkamp <strong>en</strong> Hanekamp 2003, p. 123-126.<br />
115 Dit is met name het geval bij <strong>de</strong> zgn. ‘nieuwe’ beroepsziekt<strong>en</strong>, zoals Repetitive Strain Injury,<br />
Electro Magnetic Fieldradiation (EMF) <strong>en</strong> Organisch Psycho Syndroom.<br />
112<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 112 24-9-2009 15:56:07
3.2 Instructie- <strong>en</strong> toezichtplicht<br />
3 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Ne<strong>de</strong>rlands recht<br />
Uit art. 7:658 lid 1 BW in sam<strong>en</strong>hang met <strong>de</strong> arbowetgeving vloeit <strong>voor</strong>t dat <strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong> zijn werknemers aanwijzing<strong>en</strong> (‘instructie’) di<strong>en</strong>t te verstrekk<strong>en</strong><br />
met betrekking tot aspect<strong>en</strong> <strong>van</strong> het werk die <strong>de</strong> fysieke <strong>en</strong> geestelijke gezondheid<br />
<strong>en</strong> welzijn <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer kunn<strong>en</strong> bedreig<strong>en</strong>. Ook di<strong>en</strong>t hij het re<strong>de</strong>lijkerwijze<br />
te vor<strong>de</strong>r<strong>en</strong> toezicht te hou<strong>de</strong>n om <strong>de</strong> daadwerkelijke naleving <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> instructies te verzeker<strong>en</strong>. 116 Hoe <strong>de</strong> feitelijke invulling <strong>van</strong> <strong>de</strong> plicht<strong>en</strong> tot<br />
het gev<strong>en</strong> <strong>van</strong> instructie <strong>en</strong> het hou<strong>de</strong>n <strong>van</strong> toezicht op <strong>de</strong> naleving daar<strong>van</strong><br />
wordt ingevuld, hangt tev<strong>en</strong>s af <strong>van</strong> <strong>de</strong> omstandighe<strong>de</strong>n <strong>van</strong> het geval. 117<br />
<strong>De</strong>ze instructie- <strong>en</strong> toezichtplicht<strong>en</strong> gel<strong>de</strong>n, hoewel afhankelijk <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
omstandighe<strong>de</strong>n in <strong>en</strong>ige wissel<strong>en</strong><strong>de</strong> mate, nadrukkelijk jeg<strong>en</strong>s álle werknemers;<br />
<strong>de</strong>rhalve ook jeg<strong>en</strong>s werknemers met veel ervaring of zelfs met expertise<br />
als veiligheids<strong>de</strong>skundige. 118 Hier<strong>voor</strong> bestaat e<strong>en</strong> goe<strong>de</strong> re<strong>de</strong>n: ervaring<br />
leidt juist uit <strong>de</strong> aard <strong>van</strong> <strong>de</strong> eig<strong>en</strong>schap tot het in vermin<strong>de</strong>r<strong>de</strong> mate zi<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> <strong>van</strong> arbeidsrisico’s. In die zin kan ervaring zelfs risicoverhog<strong>en</strong>d<br />
werk<strong>en</strong>. In e<strong>en</strong> lange reeks <strong>van</strong> arrest<strong>en</strong> die <strong>de</strong> bescherm<strong>en</strong><strong>de</strong> functie <strong>van</strong><br />
art. 7:658 BW illustrer<strong>en</strong>, wijst <strong>de</strong> Hoge Raad daarom nadrukkelijk op het<br />
zog<strong>en</strong>aam<strong>de</strong> ervaringsfeit dat <strong>de</strong> dagelijkse omgang in e<strong>en</strong> bepaal<strong>de</strong> werksituatie<br />
kan lei<strong>de</strong>n tot on<strong>voor</strong>zichtigheid <strong>en</strong> onoplett<strong>en</strong>dheid, ook al wijst e<strong>en</strong> specifieke<br />
waarschuwing nog zo nadrukkelijk op het gevaar: <strong>de</strong> werknemer die<br />
<strong>de</strong> hele dag door, dag in, dag uit, naar <strong>de</strong> waarschuwing kijkt, ziet <strong>de</strong>ze e<strong>en</strong>voudigweg<br />
niet meer met ‘frisse’ og<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> alerte bewustheid die daarmee<br />
gepaard gaat. 119 Het is juist daarom <strong>van</strong> groot belang dat <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> e<strong>en</strong><br />
116 HR 9 februari 2007, NJ 2007, 105, LJN AZ6526 (‘Elba II’), waarin <strong>de</strong> Hoge Raad korte mett<strong>en</strong><br />
maakt met het argum<strong>en</strong>t <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> dat <strong>de</strong> werknemer zelf het nem<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> hem<br />
opgedrag<strong>en</strong> veiligheidsmaatregel<strong>en</strong> niet nodig had gevon<strong>de</strong>n.<br />
117 Vgl. HR 9 juli 1994, NJ 2005, 260, LJN AO8171 (Oost/Brands Bouwgroep), HR 5 november<br />
2004, NJ 2005, 215, LJN AP1463 (Lozerhof/Van Duyv<strong>en</strong>bo<strong>de</strong>), HR 20 januari 2006, NJ 2008,<br />
461, LJN AT6013 (‘Cem<strong>en</strong>tpomp’) <strong>en</strong> HR 17 februari 2006, JA 2006/94, LJN AU6927 (Van<br />
Swaay/Heesbe<strong>en</strong>), HR 2 maart 2007, NJ 2007, 143, LJN AZ5834 (Perez/Casa Gran<strong>de</strong>), HR<br />
27 april 2007, NJ 2008, 462, LJN AZ6717 (Kalai/Petit), HR 8 februari 2008, NJ 2008, 93, LJN<br />
BB7423 (Lagraauw/Van Schie).<br />
118 Vgl. HR 17 mei 1983, NJ 1983, 690, LJN AC7981 (Tieman/Holland Fumigation), HR 11 november<br />
2005, NJ 2008, 460, LJN AU3313 (Bayar/Wijn<strong>en</strong>), HR 9 februari 2007, NJ 2007, 105,<br />
LJN AZ6526 (‘Elba II’), HR 11 juli 2008, JAR 2008/206, LJN BD3747 (‘Kamersteiger’), Geers<br />
1988, p. 150, Dommering-Van Rong<strong>en</strong> 1993, p. 22, Krispijn & Oskam 2008, p. 88. Zo wordt<br />
bij grote Amerikaanse bedrijv<strong>en</strong> dikwijls <strong>de</strong> taak <strong>van</strong> <strong>de</strong> ‘veiligheids<strong>de</strong>skundige’ on<strong>de</strong>r het<br />
personeel gerouleerd om <strong>de</strong> actieve veiligheids<strong>de</strong>skundige ‘scherp’ te hou<strong>de</strong>n.<br />
119 Vgl. HR 14 april 1978, NJ 1979, 245, LJN AC3514 (Messaoudi/Hoechst), HR 22 maart 1991, NJ<br />
1991, 420, LJN ZC0181 (Roeff<strong>en</strong>/Thijss<strong>en</strong>), HR 18 september 1998, NJ 1999, 45, LJN ZC2706<br />
(Van Doorn/NBM), HR 19 oktober 2001, 663, LJN ZC3689 (‘Postbo<strong>de</strong>’), HR 14 oktober 2005,<br />
NJ 2005, 539, LJN AU2235 (City Tax/<strong>De</strong> Boer), HR 11 november 2005, NJ 2008, 460, LJN<br />
AU3313 (Bayar/Wijn<strong>en</strong>) <strong>en</strong> HR 13 juli 2007, JA 2007/173, LJN BA7355 (Van Veghel/H<strong>en</strong>driks).<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 113 24-9-2009 15:56:07<br />
113
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
hoge mate <strong>van</strong> zorg wordt gevergd met betrekking tot <strong>de</strong> gew<strong>en</strong>ning <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
werknemer aan arbeidsrisico’s.<br />
<strong>De</strong> plicht<strong>en</strong> tot het gev<strong>en</strong> <strong>van</strong> instructie <strong>en</strong> het hou<strong>de</strong>n <strong>van</strong> toezicht beginn<strong>en</strong><br />
al bij <strong>de</strong> aan<strong>van</strong>g <strong>van</strong> <strong>de</strong> eerste werkzaamhe<strong>de</strong>n, wanneer <strong>de</strong> werknemer moet<br />
wor<strong>de</strong>n geïnformeerd over algem<strong>en</strong>e gedrags- <strong>en</strong> veiligheids<strong>voor</strong>schrift<strong>en</strong>, <strong>de</strong><br />
aard <strong>van</strong> zijn specifieke werkzaamhe<strong>de</strong>n, <strong>de</strong> daaraan verbon<strong>de</strong>n gevar<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
het doel, <strong>de</strong> werking <strong>en</strong> <strong>de</strong> wijze waarop <strong>de</strong> (persoonlijke) veiligheidsmaatregel<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> beschermingsmid<strong>de</strong>l<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n gebruikt. T<strong>en</strong>minste<br />
e<strong>en</strong> <strong>de</strong>el <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze instructie moet mon<strong>de</strong>ling <strong>en</strong> aanschouwelijk <strong>van</strong> aard<br />
zijn. 120 Indi<strong>en</strong> e<strong>en</strong> werknemer <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse taal niet (voldo<strong>en</strong><strong>de</strong>) machtig<br />
is, kunn<strong>en</strong> aanwijzing<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n gegev<strong>en</strong> door mid<strong>de</strong>l <strong>van</strong> gebar<strong>en</strong>taal mits<br />
<strong>de</strong>ze instructies voldo<strong>en</strong><strong>de</strong> dui<strong>de</strong>lijk zijn <strong>en</strong> <strong>de</strong> werknemer blijk heeft gegev<strong>en</strong><br />
h<strong>en</strong> te hebb<strong>en</strong> begrep<strong>en</strong>. 121 <strong>De</strong> instructies moet<strong>en</strong> <strong>voor</strong>ts zijn afgestemd op<br />
<strong>de</strong> capaciteit<strong>en</strong> <strong>van</strong> ie<strong>de</strong>re afzon<strong>de</strong>rlijke werknemer, waarbij rek<strong>en</strong>ing wordt<br />
gehou<strong>de</strong>n met bij<strong>voor</strong>beeld zijn opleiding, begeleiding, zelfstandigheid, intellectueel<br />
niveau, leeftijd, zorgvuldigheid, gewoonlijke naleving <strong>van</strong> instructies,<br />
etc. 122 Zo kan <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> wor<strong>de</strong>n verlangd dat hij extra toezicht<br />
houdt op <strong>en</strong> extra begeleiding aanstelt jeg<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> als als slordig <strong>en</strong> onverantwoor<strong>de</strong>lijk<br />
bek<strong>en</strong>d staan<strong>de</strong> werknemer. 123<br />
Instructies moet<strong>en</strong> op zorgvuldige, hel<strong>de</strong>r geformuleer<strong>de</strong> wijze wor<strong>de</strong>n gegev<strong>en</strong><br />
124 <strong>en</strong> met regelmaat wor<strong>de</strong>n herhaald of wanneer <strong>de</strong> omstandighe<strong>de</strong>n<br />
daartoe aanleiding gev<strong>en</strong>. 125 Ook moet<strong>en</strong> instructies <strong>en</strong> waarschuwing<strong>en</strong> op<br />
zo’n overtuig<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>en</strong> daadwerkelijk effectieve manier wor<strong>de</strong>n gegev<strong>en</strong>, dat te<br />
verwacht<strong>en</strong> is dat zij bij <strong>de</strong> werknemer zull<strong>en</strong> lei<strong>de</strong>n tot het gew<strong>en</strong>ste han<strong>de</strong>l<strong>en</strong><br />
of nalat<strong>en</strong> waardoor gevar<strong>en</strong> daadwerkelijk wor<strong>de</strong>n verme<strong>de</strong>n of beperkt. 126<br />
120 HR 9 juli 2004, NJ 2005, 260, LJN AO8171 (Oost/Brands Bouwgroep).<br />
121 HR 14 april 1978, NJ 1979, 245, LJN AC3514 (Messaoudi/Hoechst). Vgl. ook Rb. Alkmaar<br />
20 april 2000, Prg. 2000, 5502, LJN AJ0090 (Prima Bella/Kamerling) in hoger beroep vernietigd<br />
door Hof Amsterdam 28 september 2000, JAR 2000/259. Vgl. ook Ktr. Zaandam<br />
21 <strong>de</strong>cember 1995, JAR 1996/172, LJN AG1230 (Semedo/Marvelo).<br />
122 Vgl. HR 9 <strong>de</strong>cember 2005, JA 2006, 30 (‘Gritstraler’), Hof <strong>De</strong>n Bosch 14 maart 2006, JA<br />
2006, 95 (CPS Color/X) <strong>en</strong> Rb. Almelo 27 november 1974 <strong>en</strong> 5 november 1975, NJ 1977, 532<br />
(Van <strong>de</strong>n Berg/Broomchemie), waarin e<strong>en</strong> werknemer met e<strong>en</strong> lage opleiding <strong>en</strong> e<strong>en</strong> laag<br />
intellectueel niveau methylbromi<strong>de</strong> liet ontsnapp<strong>en</strong> <strong>en</strong> daardoor e<strong>en</strong> zeer ernstige <strong>en</strong> acute<br />
vergiftiging opliep.<br />
123 HR 9 <strong>de</strong>cember 2005, JA 2006/30, LJN AU6512 (‘Gritstraler’).<br />
124 Het is zeker niet voldo<strong>en</strong><strong>de</strong> om <strong>de</strong> werknemer slechts te waarschuw<strong>en</strong> niet aan <strong>de</strong> machine<br />
te ‘peuter<strong>en</strong>’ wanneer <strong>de</strong>ze storingsverschijnsel<strong>en</strong> vertoont, vgl. HR 16 januari 1998, JAR<br />
1998/55, LJN AG2169 (Van <strong>de</strong>r Elst/Laracker). Vgl. ook Hof <strong>De</strong>n Haag 11 mei 2007, JA<br />
2007/159, LJN BA6795 (Wilton Feij<strong>en</strong>oord/A.)<br />
125 Hof <strong>De</strong>n Bosch 14 maart 2006, JA 2006/95, LJN AW4164 (CPS Color/X).<br />
126 Vgl. HR 28 mei 2004, NJ 2005, 105, LJN AO4224 (‘Jetblast’), HR 11 november 2005, NJ<br />
2008, 460, LJN AU3313 (Bayar/Wijn<strong>en</strong>) <strong>en</strong> Hof <strong>De</strong>n Haag 11 mei 2007, JA 2007/159, LJN<br />
BA6795 (Wilton Feij<strong>en</strong>oord/A.).<br />
114<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 114 24-9-2009 15:56:07
3 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Ne<strong>de</strong>rlands recht<br />
Het is afhankelijk <strong>van</strong> <strong>de</strong> omstandighe<strong>de</strong>n <strong>van</strong> het geval of (veiligheids-)<br />
instructies schriftelijk moet<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n verstrekt; <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> is niet per<br />
<strong>de</strong>finitie in gebreke wanneer hij daar<strong>van</strong> afziet met betrekking tot dagelijkse<br />
werkzaamhe<strong>de</strong>n of ‘alledaagse’ risico’s. 127 (Zie paragraaf 3.3.)<br />
<strong>De</strong> <strong>werkgever</strong> kan niet volstaan met e<strong>en</strong> e<strong>en</strong>malige of algem<strong>en</strong>e instructie in<br />
<strong>de</strong> gebruiks- <strong>en</strong> veiligheids<strong>voor</strong>schrift<strong>en</strong>. Naarmate <strong>de</strong> instructie meer expliciet<br />
is, frequ<strong>en</strong>t wordt herhaald <strong>en</strong> het toezicht op <strong>de</strong> naleving er<strong>van</strong> scherper<br />
is, wordt <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> eer<strong>de</strong>r geacht aan <strong>de</strong> instructie- <strong>en</strong> toezichtvereist<strong>en</strong><br />
voldaan te hebb<strong>en</strong>. 128<br />
Bij <strong>de</strong> doorsnee werknemer behoeft <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> ge<strong>en</strong> waarschuwing<strong>en</strong> te<br />
gev<strong>en</strong> <strong>voor</strong> gevar<strong>en</strong> <strong>van</strong> algem<strong>en</strong>e bek<strong>en</strong>dheid of instructies t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
alledaagse han<strong>de</strong>ling<strong>en</strong>, hoewel ervaring <strong>en</strong> opleiding hier toch rele<strong>van</strong>t blijv<strong>en</strong>.<br />
129 Evi<strong>de</strong>nt wordt dit bij<strong>voor</strong>beeld an<strong>de</strong>rs indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> werknemer geestelijk<br />
gehandicapt is <strong>en</strong> zijn geestelijke beperking<strong>en</strong> lei<strong>de</strong>n tot e<strong>en</strong> vermin<strong>de</strong>ring<br />
<strong>van</strong> zijn inzicht in alledaagse gevar<strong>en</strong>. Wanneer sprake is <strong>van</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n<br />
die <strong>van</strong> e<strong>en</strong> normale (in <strong>de</strong> zin <strong>van</strong> alledaagse) aard zijn <strong>en</strong> al eer<strong>de</strong>r<br />
veelvuldig door e<strong>en</strong> ervar<strong>en</strong> werknemer zijn uitgevoerd, kan <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
volstaan met e<strong>en</strong> algeme<strong>en</strong> toezicht. 130 Naarmate <strong>de</strong> ernst of <strong>de</strong> kans op verwez<strong>en</strong>lijking<br />
<strong>van</strong> het risico echter to<strong>en</strong>eemt, di<strong>en</strong>t <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> str<strong>en</strong>ger<br />
toezicht te hou<strong>de</strong>n <strong>en</strong> eer<strong>de</strong>r <strong>en</strong> meer vergaan<strong>de</strong> maatregel<strong>en</strong> te nem<strong>en</strong> ter<br />
<strong>voor</strong>koming of beperking <strong>van</strong> het gevaar.<br />
Uit <strong>de</strong> instructieplicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> vloeit noodzakelijk <strong>voor</strong>t, dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
tev<strong>en</strong>s op <strong>de</strong> naleving daar<strong>van</strong> toeziet. An<strong>de</strong>rs is e<strong>en</strong> instructieplicht<br />
immers niet meer dan e<strong>en</strong> do<strong>de</strong> letter. <strong>De</strong> jurispru<strong>de</strong>ntie k<strong>en</strong>t dan ook e<strong>en</strong><br />
groot belang toe aan het <strong>de</strong>ug<strong>de</strong>lijke toezicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> op <strong>de</strong> naleving<br />
127 Vgl. HR 9 juli 2004, NJ 2005, 260, LJN AO8171 (Oost/Brands Bouwgroep), HR 2 maart 2007,<br />
NJ 2007, 143, LJN AZ5834 (Perez/Casa Gran<strong>de</strong>), HR 7 <strong>de</strong>cember 2007, NJ 2007, 643, LJN<br />
BB5625 (X/Shell), HR 8 februari 2008, NJ 2008, 93, LJN BB7423 (Lagraauw/Van Schie).<br />
128 Vgl. HR 14 april 1978, NJ 1979, 245, LJN AC3514 (Messaoudi/Hoechst), HR 6 maart 1987, NJ<br />
1987, 533, LJN AG5555 (Bilal Dirmik/Van Nelle-Lassie), Rb. Haarlem 7 <strong>de</strong>cember 1993, VR<br />
1995, 68, LJN AJ6151 (Handgraaf/Hoogov<strong>en</strong>s), Hof Arnhem 22 november 2005, JA 2006/12,<br />
LJN AU7347 (Albert Heijn/X) <strong>en</strong> Man<strong>de</strong>rs 1995, p. 298.<br />
129 Vgl. HR 7 <strong>de</strong>cember 2007, NJ 2007, 643, LJN BB5625 (X/Shell), Hof Amsterdam 17 juli 2008,<br />
JA 2009/157 (‘Imperiaal’).<br />
130 HR 9 juli 1994, NJ 2005, 260, LJN AO8171 (Oost/Brands Bouwgroep), HR 24 november<br />
1995, NJ 1996, 271, LJN ZC1888 (Rust/Bataafse Aanneming), HR 5 november 2004, NJ<br />
2005, 215, LJN AP1463 (Lozerhof/Van Duyv<strong>en</strong>bo<strong>de</strong>), HR 20 januari 2006, NJ 2008, 461, LJN<br />
AT6013 (‘Cem<strong>en</strong>tpomp’) <strong>en</strong> HR 17 februari 2006, JA 2006/94, LJN AU6927 (Van Swaay/<br />
Heesbe<strong>en</strong>), HR 2 maart 2007, NJ 2007, 143, LJN AZ5834 (Perez/Casa Gran<strong>de</strong>), HR 27 april<br />
2007, NJ 2008, 462, LJN AZ6717 (Kalai/Petit), HR 8 februari 2008, NJ 2008, 93, LJN BB7423<br />
(Lagraauw/Van Schie).<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 115 24-9-2009 15:56:08<br />
115
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> veiligheids<strong>voor</strong>schrift<strong>en</strong>. 131 Van bijzon<strong>de</strong>r belang is het ervaringsfeit dat<br />
<strong>de</strong> praktijk sterker is dan <strong>de</strong> leer. <strong>De</strong> <strong>werkgever</strong> moet hier ernstig rek<strong>en</strong>ing<br />
mee hou<strong>de</strong>n, zijn veiligheidsmaatregel<strong>en</strong> hierop afstemm<strong>en</strong> <strong>en</strong> er op toezi<strong>en</strong><br />
dat die daadwerkelijk wor<strong>de</strong>n nageleefd. 132 Veel <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> wor<strong>de</strong>n veroorzaakt<br />
doordat werknemers, welbewust teg<strong>en</strong> <strong>de</strong> formele instructies in, op<br />
<strong>de</strong> werkvloer werkwijz<strong>en</strong> toepass<strong>en</strong> die in hun og<strong>en</strong> beter zijn <strong>en</strong> welke door<br />
hun meer<strong>de</strong>r<strong>en</strong> omwille <strong>van</strong> efficiëntie oogluik<strong>en</strong>d door <strong>de</strong> vingers wor<strong>de</strong>n<br />
gezi<strong>en</strong>. Dikwijls is dit ook e<strong>en</strong> kwestie <strong>van</strong> bedrijfscultuur. Zo stell<strong>en</strong> werknemers<br />
aan <strong>de</strong> lop<strong>en</strong><strong>de</strong> band er vaak eer in om ‘hun’ machine aan <strong>de</strong> gang<br />
te hou<strong>de</strong>n: zij griss<strong>en</strong> bij<strong>voor</strong>beeld e<strong>en</strong> belemmering liever weg met <strong>de</strong> hand<br />
dan conform <strong>de</strong> instructies <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>de</strong> machine eerst op ‘shut-down’<br />
te zett<strong>en</strong> wat over het gehele productieproces tot vertraging zou lei<strong>de</strong>n. Zulke<br />
<strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> zijn echter uitein<strong>de</strong>lijk onvermij<strong>de</strong>lijk: immers, hoe vaker<br />
<strong>de</strong> gevaarlijke han<strong>de</strong>ling plaatsvindt, hoe groter <strong>de</strong> kans dat het gevaar zich zal<br />
verwez<strong>en</strong>lijk<strong>en</strong>. Ontelbare <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> zijn op <strong>de</strong>ze wijze ingeleid met<br />
<strong>de</strong> na<strong>de</strong>rhand betreur<strong>de</strong> woor<strong>de</strong>n “ja ja, zo kan het toch ook”.<br />
Indi<strong>en</strong> blijkt dat het ervaringsfeit har<strong>de</strong>r is dan <strong>de</strong> leer <strong>en</strong> herhaal<strong>de</strong> instructies<br />
niet lei<strong>de</strong>n tot het gew<strong>en</strong>ste risicovermij<strong>de</strong>n<strong>de</strong> gedrag <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer,<br />
dan kan <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>van</strong>zelfsprek<strong>en</strong>d niet volstaan door die instructies maar<br />
te blijv<strong>en</strong> herhal<strong>en</strong>: hij zal dan meer effectief moet<strong>en</strong> optre<strong>de</strong>n, bij<strong>voor</strong>beeld<br />
door praktische maatregel<strong>en</strong> te nem<strong>en</strong> die niet zo afhankelijk zijn <strong>van</strong> wat er<br />
tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> or<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer blijft hang<strong>en</strong>. Wanneer achteraf blijkt dat<br />
meer effectieve bescherming wel <strong>de</strong>gelijk mogelijk was, heeft <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
veel uit te legg<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> rechter. 133 In <strong>de</strong> woor<strong>de</strong>n <strong>van</strong> Van Boom: “Als het<br />
achteraf an<strong>de</strong>rs had gekund, dan kon dat ook tevor<strong>en</strong>.” 134 Aan <strong>de</strong> an<strong>de</strong>re kant,<br />
<strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> kunn<strong>en</strong> ook lei<strong>de</strong>n tot nieuwe inzicht<strong>en</strong> over <strong>de</strong> veiligheid<br />
<strong>en</strong> wat di<strong>en</strong>aangaan<strong>de</strong> mogelijk is. Het komt niet w<strong>en</strong>selijk <strong>voor</strong> dat e<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijk<br />
geheel nieuw inzicht, onmid<strong>de</strong>llijk op <strong>de</strong> werkplek gerealiseerd, alsnog<br />
131 E<strong>en</strong> mooi <strong>voor</strong>beeld: Rb. Arnhem 26 februari 2003, JAR 2003/101, LJN AG8031 (Sportfonds<strong>en</strong>bad/Meijn<strong>de</strong>rs).<br />
<strong>De</strong> werkneemster, e<strong>en</strong> zwembadinstructrice, was bij <strong>de</strong> aan<strong>van</strong>g <strong>van</strong><br />
haar eerste werkzaamhe<strong>de</strong>n gewez<strong>en</strong> op <strong>en</strong>ige veiligheidsmaatregel<strong>en</strong> maar daar was het<br />
ver<strong>de</strong>r bij geblev<strong>en</strong>. Al na drie wek<strong>en</strong> kwam zij ernstig t<strong>en</strong> val op <strong>de</strong> glibberige rand <strong>van</strong> het<br />
zwembad. <strong>De</strong> rechter b<strong>en</strong>adrukte dat haar scha<strong>de</strong> <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong> had kunn<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n indi<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> t<strong>en</strong>minste <strong>en</strong>ige vorm <strong>van</strong> toezicht zou hebb<strong>en</strong> gehou<strong>de</strong>n op <strong>de</strong> naleving <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> door hem gegev<strong>en</strong> veiligheidsinstructies, wat temeer w<strong>en</strong>selijk was daar zij nog nieuw in<br />
di<strong>en</strong>st was.<br />
132 Vgl. Hof <strong>De</strong>n Bosch 14 maart 2006, JA 2006/95 (CPS Color/X).<br />
133 Vgl. HR 11 november 2005, NJ 2008, 165 (Bayar/Wijn<strong>en</strong>), HR 11 april 2008, NJ 2008, 465,<br />
LJN BC9225 (Tarioui/V<strong>en</strong>drig-IJsselstein), Hof Arnhem 22 november 2005, JA 2006/12, LJN<br />
AU7347 (Albert Heijn/X) <strong>en</strong> Hof <strong>De</strong>n Bosch 14 maart 2006, JA 2006/95 (CPS Color/X).<br />
134 Van Boom 2003b, p. 11-16. Vgl. HR 14 april 1979, NJ 1979, 245, LJN AC3514 (Messaoudi/<br />
Hoechst), HR 5 november 2004, NJ 2005, 215, LJN AP1463 (Lozerhof/Van Duyv<strong>en</strong>bo<strong>de</strong>) <strong>en</strong><br />
HR 11 november 2005, NJ 2008, 165 (Bayar/Wijn<strong>en</strong>).<br />
116<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 116 24-9-2009 15:56:08
3 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Ne<strong>de</strong>rlands recht<br />
tot <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> zou lei<strong>de</strong>n; dit zou an<strong>de</strong>re <strong>werkgever</strong>s<br />
wellicht er<strong>van</strong> weerhou<strong>de</strong>n om tij<strong>de</strong>ns lop<strong>en</strong><strong>de</strong> gerechtelijke procedures het<br />
uitvoer<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong>rgelijke w<strong>en</strong>selijke aanpassing<strong>en</strong> te vermij<strong>de</strong>n.<br />
3.3 Veiligheidsmaatregel<strong>en</strong><br />
Lid 1 <strong>van</strong> art. 7:658 BW verplicht <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> zodanige maatregel<strong>en</strong> te treff<strong>en</strong><br />
als “re<strong>de</strong>lijkerwijs nodig is om te <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> werknemer in <strong>de</strong><br />
uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> zijn werkzaamhe<strong>de</strong>n scha<strong>de</strong> lijdt”. In het arrest Messaoudi/<br />
Hoechst licht <strong>de</strong> Hoge Raad toe (naar ik me<strong>en</strong> <strong>voor</strong> het eerst) dat <strong>de</strong>ze zorgplicht<br />
niet absoluut is <strong>en</strong> daarom niet op <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>de</strong> verplichting plaatst<br />
om “door theoretisch <strong>en</strong> praktisch onfeilbaar werk<strong>en</strong><strong>de</strong> veiligheidsmaatregel<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> werknemer volledig teg<strong>en</strong> gevar<strong>en</strong> te bescherm<strong>en</strong>”. 135<br />
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong>sbeperking<strong>en</strong> die beslot<strong>en</strong> ligg<strong>en</strong> in <strong>de</strong> woor<strong>de</strong>n ‘re<strong>de</strong>lijkerwijs<br />
mogelijk’ mog<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n gezocht in e<strong>en</strong> scala <strong>van</strong> aspect<strong>en</strong> zoals<br />
<strong>de</strong> bek<strong>en</strong>dheid met het risico <strong>van</strong> arbeidsgerelateer<strong>de</strong> gezondheidsrisico’s, <strong>de</strong><br />
kans op letsel <strong>en</strong> <strong>de</strong> ernst er<strong>van</strong>, het belang <strong>van</strong> e<strong>en</strong> re<strong>de</strong>lijke bedrijfsuitoef<strong>en</strong>ing<br />
(<strong>de</strong>nk aan <strong>de</strong> technische, operationele <strong>en</strong> economische haalbaarheid<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> mogelijke veiligheidsmaatregel<strong>en</strong>), het ervaringsfeit <strong>van</strong> <strong>de</strong> vermin<strong>de</strong>r<strong>de</strong><br />
oplett<strong>en</strong>dheid <strong>en</strong> <strong>voor</strong>zichtigheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer, ingeslep<strong>en</strong> routine,<br />
<strong>de</strong> persoonlijke ervaring <strong>van</strong> <strong>de</strong> betrokk<strong>en</strong> werknemers, <strong>de</strong> effectiviteit<br />
<strong>van</strong> waarschuwing<strong>en</strong> <strong>en</strong> alle overige feitelijke omstandighe<strong>de</strong>n. 136 Want ook<br />
t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> veiligheidsmaatregel<strong>en</strong> wordt <strong>de</strong> zorgplicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
in belangrijke mate ingevuld door <strong>de</strong> omstandighe<strong>de</strong>n <strong>van</strong> het geval. 137<br />
Daarbij geldt in ess<strong>en</strong>tie: hoe gevaarlijk <strong>de</strong> machine, <strong>de</strong> chemische stof of<br />
het bedrijfsproces, hoe groter of ernstiger het veiligheidsrisico, hoe meer <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> kan wor<strong>de</strong>n gevergd om <strong>de</strong> verwez<strong>en</strong>lijking <strong>van</strong> dit risico te<br />
<strong>voor</strong>kom<strong>en</strong>. 138<br />
Bij <strong>de</strong> beantwoording <strong>van</strong> <strong>de</strong> vraag of <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> in e<strong>en</strong> concreet geval tekortgeschot<strong>en</strong><br />
is in <strong>de</strong>ze zorgverplichting – waar<strong>van</strong> hij <strong>de</strong> volle bewijslast draagt<br />
– di<strong>en</strong>t eerst te wor<strong>de</strong>n on<strong>de</strong>rzocht of <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> prev<strong>en</strong>tieve maatregel<strong>en</strong><br />
had kunn<strong>en</strong> of behor<strong>en</strong> te nem<strong>en</strong> die het ongeval of <strong>de</strong> beroepsziekte had<strong>de</strong>n<br />
kunn<strong>en</strong> <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong>. Pas als afdo<strong>en</strong><strong>de</strong> prev<strong>en</strong>tieve beveiliging niet mogelijk is,<br />
135 HR 14 april 1979, NJ 1979, 245, LJN AC3514 (Messaoudi/Hoechst).<br />
136 Vgl. HR 6 april 1990, NJ 1990, 573, LJN AB9376 (Janss<strong>en</strong>/Nefabas) <strong>en</strong> HR 17 <strong>de</strong>cember 2004,<br />
NJ 2006, 147, LJN AR3290 (Hertel/Van <strong>de</strong>r Lugt).<br />
137 HR 5 november 1965, NJ 1966, 136, LJN AB7079 (‘Kel<strong>de</strong>rluik’).<br />
138 Vgl. HR 14 april 1978, NJ 1979, 245, LJN AC3514 (Messaoudi/Hoechst), HR 29 april 1983, NJ<br />
1984, 19, LJN AC1481 (<strong>De</strong> Vries/Kuyt).<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 117 24-9-2009 15:56:08<br />
117
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
mag <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> omkijk<strong>en</strong> naar <strong>de</strong> ‘second best’ oplossing. 139 Waarschuwing<strong>en</strong><br />
kom<strong>en</strong> als maatregel laag in <strong>de</strong> hiërarchie <strong>van</strong> veiligheidsmaatregel<strong>en</strong>.<br />
Zo kunn<strong>en</strong> waarschuwing<strong>en</strong> alléén <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> niet disculper<strong>en</strong> als actief<br />
toezicht of bij<strong>voor</strong>beeld e<strong>en</strong> aanpassing <strong>van</strong> <strong>de</strong> machine mogelijk is. 140<br />
Het is aan <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> om aan te ton<strong>en</strong> dat hij in het ka<strong>de</strong>r <strong>van</strong> zijn zorgplicht<br />
ex art. 7:658 BW daadwerkelijk <strong>en</strong> op e<strong>en</strong> serieuze manier on<strong>de</strong>rzoek heeft<br />
gedaan naar <strong>de</strong> beveiliging <strong>van</strong> e<strong>en</strong> gevaarlijk apparaat, e<strong>en</strong> gevaarlijke stof<br />
of e<strong>en</strong> gevaarlijk productieproces, bij<strong>voor</strong>beeld door gemotiveerd aan te gev<strong>en</strong><br />
welke alternatieve veiligheidsmaatregel<strong>en</strong> hij heeft overwog<strong>en</strong> <strong>en</strong> waarom<br />
<strong>de</strong>ze alternatiev<strong>en</strong> niet <strong>van</strong> hem in re<strong>de</strong>lijkheid kunn<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n gevergd.<br />
Indi<strong>en</strong> hij niet in <strong>de</strong>ze bewijslast slaagt, is <strong>de</strong> sch<strong>en</strong>ding <strong>van</strong> zijn zorgplicht<br />
gegev<strong>en</strong>. In dit ka<strong>de</strong>r is het daarom verbazingwekk<strong>en</strong>d dat per eind 2008<br />
slechts 15 % <strong>van</strong> het totale aantal werknemers on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> werking valt <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
goedgekeur<strong>de</strong> arbocatalogus <strong>en</strong> dat in 2007 min<strong>de</strong>r dan <strong>de</strong> helft <strong>van</strong> alle <strong>werkgever</strong>s<br />
beschikte over e<strong>en</strong> RI&E (risicoinv<strong>en</strong>tarisatie- <strong>en</strong> evaluatie). Bij kleine<br />
<strong>werkgever</strong>s met hooguit vier werknemers (dit is circa 80% <strong>van</strong> alle bedrijv<strong>en</strong>)<br />
heeft slechts e<strong>en</strong><strong>de</strong>r<strong>de</strong> e<strong>en</strong> RI&E. Want hoe kan <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> aanton<strong>en</strong> dat hij<br />
e<strong>en</strong> bewust prev<strong>en</strong>tie- <strong>en</strong> veiligheidsbeleid voert t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsrisico’s<br />
in zijn on<strong>de</strong>rneming, als hij niet kan aanton<strong>en</strong> dat hij weet om welke<br />
risico’s het überhaupt gaat, laat staan hoe hij <strong>de</strong>ze wil <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong>? 141<br />
Ver<strong>de</strong>r weegt ook mee in hoeverre het treff<strong>en</strong> <strong>van</strong> veiligheidsmaatregel<strong>en</strong> <strong>voor</strong><br />
<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>de</strong> hand lag <strong>voor</strong>dat het concrete ongeval zich had <strong>voor</strong>gedaan:<br />
indi<strong>en</strong> bij<strong>voor</strong>beeld e<strong>en</strong> vergelijkbaar ongeval reeds eer<strong>de</strong>r had plaatsgevon<strong>de</strong>n<br />
<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> heeft verzuimd om in re<strong>de</strong>lijkheid te verg<strong>en</strong> maatregel<strong>en</strong> te<br />
nem<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> herhaling te <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong>, ligt e<strong>en</strong> verwijtbaar tekortschiet<strong>en</strong> in<br />
<strong>de</strong> zorgplicht ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s gauw <strong>voor</strong> <strong>de</strong> hand. 142 Op zijn minst verliest <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
dan het verweer dat er ge<strong>en</strong> sprake was <strong>van</strong> e<strong>en</strong> k<strong>en</strong>baar risico.<br />
<strong>De</strong> <strong>voor</strong> <strong>de</strong> hand ligg<strong>en</strong><strong>de</strong> vraag is: hoe ver moet <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> ‘in re<strong>de</strong>lijkheid’<br />
gaan in het nem<strong>en</strong> <strong>van</strong> veiligheidsmaatregel<strong>en</strong> – wat nu als <strong>de</strong> ‘in re<strong>de</strong>lijkheid’<br />
te verlang<strong>en</strong> maatregel<strong>en</strong> zo duur zijn dat zij tot zijn faillissem<strong>en</strong>t<br />
zou<strong>de</strong>n lei<strong>de</strong>n? In <strong>de</strong> jurispru<strong>de</strong>ntie wordt <strong>de</strong>ze specifieke invulling <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
zorgplicht door <strong>de</strong> rechterlijke macht zo vergaand uitgelegd dat aan <strong>de</strong> beperking<br />
‘in re<strong>de</strong>lijkheid’ weinig praktische betek<strong>en</strong>is toekomt: e<strong>en</strong> <strong>werkgever</strong> zal<br />
zel<strong>de</strong>n met succes kunn<strong>en</strong> verwer<strong>en</strong> dat e<strong>en</strong> bepaal<strong>de</strong> maatregel, die gericht<br />
139 Vgl. Boom 2006b, p. 115.<br />
140 Vgl. HR 11 november 2005, NJ 2008, 165 (Bayar/Wijn<strong>en</strong>).<br />
141 TNO Kwaliteit <strong>van</strong> Lev<strong>en</strong> 2008, p. 81.<br />
142 Vgl. HR 14 april 1978, NJ 1979, 245, LJN AC3514 (Messaoudi/Hoechst), HR 11 november<br />
2005, NJ 2008, 165 (Bayar/Wijn<strong>en</strong>).<br />
118<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 118 24-9-2009 15:56:08
3 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Ne<strong>de</strong>rlands recht<br />
is op <strong>de</strong> bescherming <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer, in re<strong>de</strong>lijkheid niet <strong>van</strong> hem kan<br />
wor<strong>de</strong>n gevergd. 143<br />
<strong>De</strong> minimumnorm <strong>van</strong> veiligheidsmaatregel<strong>en</strong> die in dit ka<strong>de</strong>r <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
wordt verlangd, is <strong>de</strong> naleving <strong>van</strong> wettelijke veiligheidsnorm<strong>en</strong>, zoals<br />
verwoord in arbowetgeving <strong>en</strong> in Europese richtlijn<strong>en</strong>. Maar in <strong>de</strong> praktijk<br />
<strong>en</strong> in het ongeschrev<strong>en</strong> recht is veel meer dan dit mogelijk <strong>en</strong> dat wordt dan<br />
ook <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> verlangd. Daarmee hanteert <strong>de</strong> rechterlijke macht met<br />
consist<strong>en</strong>tie <strong>de</strong> veeleis<strong>en</strong><strong>de</strong> lijn die door Van <strong>de</strong>r Zwaag was uitgezet, to<strong>en</strong><br />
hem e<strong>en</strong> eeuw gele<strong>de</strong>n hetzelf<strong>de</strong> werd gevraagd:<br />
“Wanneer wij <strong>voor</strong>schrijv<strong>en</strong>, dat alle <strong>de</strong>nkbare maatregel<strong>en</strong>, om <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>rs<br />
<strong>de</strong> noodige veiligheid <strong>en</strong> waarborg<strong>en</strong> <strong>voor</strong> hun gezondheid te bezorg<strong>en</strong>, wor<strong>de</strong>n<br />
g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>, mak<strong>en</strong> wij misschi<strong>en</strong> e<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel bedrijf onmogelijk. (…) [A]ls die<br />
bedrijv<strong>en</strong> maar mog<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n geëxploiteerd zon<strong>de</strong>r dat alle mogelijke <strong>voor</strong>zorgsmaatregel<strong>en</strong><br />
t<strong>en</strong> bate <strong>de</strong>r arbei<strong>de</strong>rs zijn g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>, wordt het risico op <strong>de</strong><br />
arbei<strong>de</strong>rs gelegd <strong>en</strong> waagt m<strong>en</strong> hun gezondheid <strong>en</strong> lev<strong>en</strong> eraan. (…) Ik [heb]<br />
liever dat het bedrijf verdwijnt dan dat <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>r eraan gewaagd wordt.” 144<br />
‘Alledaagse’ ongevall<strong>en</strong> vorm<strong>en</strong> hierop e<strong>en</strong> uitzon<strong>de</strong>ring <strong>voor</strong> zover in e<strong>en</strong><br />
zodanig geval ge<strong>en</strong> sprake is <strong>van</strong> e<strong>en</strong> verwijtbare tekortkoming in <strong>de</strong> zorgplicht<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>. Zo hoeft <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> in re<strong>de</strong>lijkheid ge<strong>en</strong> veiligheidsmaatregel<strong>en</strong><br />
te nem<strong>en</strong> om te <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> werknemer zon<strong>de</strong>r<br />
aanleiding struikelt over zijn eig<strong>en</strong> voet<strong>en</strong>. 145 <strong>De</strong> zorgplicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
strekt niet zó ver. 146<br />
143 Vgl. HR 13 juli 2007, JA 2007/173, LJN BA7355 (Van Veghel/H<strong>en</strong>driks), HR 11 april 2008, NJ<br />
2008, 465, LJN BC9225 (Tarioui/V<strong>en</strong>drig-IJsselstein), HR 6 juni 2008 NJ 2008, 326, LJN<br />
BC9344 (‘Portacabins’), Hof Arnhem 22 november 2005, JA 2006/12, LJN AU7347 (Albert<br />
Heijn/X) <strong>en</strong> Hof <strong>De</strong>n Bosch 14 maart 2006, JA 2006/95 (CPS Color/X).<br />
144 Bles 1909, p. 312-313.<br />
145 In <strong>de</strong> praktijk doet dit verweer zich met name <strong>voor</strong> bij ongevall<strong>en</strong> die in het spreekwoor<strong>de</strong>lijke<br />
hoekje ligg<strong>en</strong>. Vgl. HR 4 oktober 2002, NJ 2004, 175, LJN AE4090 (‘Broodmes’), HR<br />
16 mei 2003, NJ 2004, 176, LJN AF 7000 (Dusarduyn/Du Puy), HR 12 september 2003, NJ<br />
2004, 177, LJN AF8254 (‘Koffievlek’), HR 9 juli 2004, NJ 2005, 260, LJN AO8171 (Oost/Brands<br />
Bouwgroep), HR 20 januari 2006, NJ 2008, 461, LJN AT6013 (‘Cem<strong>en</strong>tpomp’), HR 2 maart<br />
2007, NJ 2007, 143, LJN AZ5834 (Perez/Casa Gran<strong>de</strong>), HR 13 juli 2007, JA 2007/173, LJN<br />
BA7355 (Van Veghel/H<strong>en</strong>driks), HR 8 februari 2008, NJ 2008, 93, LJN BB7423 (Lagraauw/<br />
Van Schie) <strong>en</strong> HR 11 april 2008, NJ 2008, 465, LJN BC9225 (Tarioui/V<strong>en</strong>drig-IJsselstein), Hof<br />
Amsterdam 6 juli 2006, JA 2006/108 (‘Natte vloer’).<br />
146 Dit argum<strong>en</strong>t biedt ge<strong>en</strong> soelaas indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> werknemer is gestruikeld over e<strong>en</strong> klein hoogteverschil<br />
of e<strong>en</strong> oneff<strong>en</strong>heid wat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> had behor<strong>en</strong> te <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong>, vgl. HR 13 juli<br />
2007, JA 2007/173, LJN BA7355 (Van Veghel/H<strong>en</strong>driks).<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 119 24-9-2009 15:56:08<br />
119
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
Uit e<strong>en</strong> reeks arrest<strong>en</strong> blijkt echter dat <strong>de</strong> ervar<strong>en</strong>heid <strong>en</strong> <strong>de</strong>skundigheid <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> werknemer niets afdo<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> verplichting <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> om ook<br />
<strong>voor</strong> e<strong>en</strong> geroutineer<strong>de</strong> werknemer veiligheidsmaatregel<strong>en</strong> te treff<strong>en</strong> indi<strong>en</strong><br />
hij weet (dan wel behoort te wet<strong>en</strong>) dat daartoe aanleiding bestaat. 147<br />
Ook kan wor<strong>de</strong>n opgemerkt dat <strong>de</strong> term ‘re<strong>de</strong>lijkerwijs nodig’ in <strong>de</strong> praktijk<br />
in strijd met <strong>de</strong> wettelijke term wordt toegepast. <strong>De</strong>ze term wordt – vergelijk<br />
<strong>de</strong> bov<strong>en</strong>staan<strong>de</strong> alinea’s – algeme<strong>en</strong> uitgelegd als datg<strong>en</strong>e, wat re<strong>de</strong>lijkerwijs<br />
mogelijk is. 148 <strong>De</strong> verklaring hier<strong>voor</strong> kan wor<strong>de</strong>n gezocht in <strong>de</strong> formulering<br />
<strong>van</strong> het ou<strong>de</strong> art. 7A:1638x oud-BW, waar in lid 1 <strong>de</strong> frase ‘als re<strong>de</strong>lijkerwijze<br />
in verband met <strong>de</strong>n aard <strong>van</strong> <strong>de</strong>n arbeid gevor<strong>de</strong>rd kan wor<strong>de</strong>n’ werd<br />
gehanteerd. In het ka<strong>de</strong>r <strong>van</strong> <strong>de</strong> mo<strong>de</strong>rnisering <strong>van</strong> het taalgebruik heeft<br />
<strong>de</strong> wetgever <strong>de</strong>ze term ver<strong>van</strong>g<strong>en</strong> door <strong>de</strong> formule ‘als re<strong>de</strong>lijkerwijs nodig’,<br />
zon<strong>de</strong>r e<strong>en</strong> breuk met het ou<strong>de</strong> recht te beog<strong>en</strong>. Het komt mij echter <strong>voor</strong><br />
dat, strikt gesprok<strong>en</strong>, het niet juist is om ‘nodig’ te synoniem te gebruik<strong>en</strong><br />
met ‘mogelijk’. E<strong>en</strong> strikte uitleg <strong>van</strong> <strong>de</strong> term ‘nodig’ dwingt mijns inzi<strong>en</strong>s<br />
tot het stell<strong>en</strong> <strong>van</strong> hogere eis<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> zorgplicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> dan bij<br />
het meer ruimhartige begrip ‘mogelijk’ zal wor<strong>de</strong>n verlangd. Zeker na <strong>de</strong><br />
verwez<strong>en</strong>lijking <strong>van</strong> e<strong>en</strong> bedrijfsrisico dat tot gezondheidsscha<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
werknemer heeft geleid, kan moeilijk wor<strong>de</strong>n ver<strong>de</strong>digd dat het nem<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
a<strong>de</strong>quate veiligheidsmaatregel<strong>en</strong> niet nodig is geweest, hoewel wellicht wel<br />
kan wor<strong>de</strong>n betoogd dat <strong>de</strong> hoge kost<strong>en</strong> die hiermee zou<strong>de</strong>n zijn gemoeid <strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> betrekkelijke geringe kans op <strong>de</strong> verwez<strong>en</strong>lijking <strong>van</strong> het risico, het nem<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong>rgelijke maatregel<strong>en</strong> <strong>voor</strong>bij <strong>de</strong> re<strong>de</strong>lijke gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> <strong>van</strong> het ‘ re<strong>de</strong>lijkerwijs<br />
mogelijke’ zou<strong>de</strong>n hebb<strong>en</strong> gebracht. <strong>De</strong> laatste re<strong>de</strong>nering sluit, lijkt mij,<br />
niet aan bij <strong>de</strong> ess<strong>en</strong>tiële beschermingsgedachte <strong>van</strong> art. 7:658 BW. Zo heeft<br />
Spier aangevoerd dat <strong>de</strong>ze term zodanig kan wor<strong>de</strong>n geïnterpreteerd dat “(…)<br />
het nodig is om maatregel<strong>en</strong> te treff<strong>en</strong> terstond nadat e<strong>en</strong> gevaar bek<strong>en</strong>d is<br />
gewor<strong>de</strong>n. Praktische moeilijkhe<strong>de</strong>n spel<strong>en</strong> daarbij niet.” 149<br />
Zelfs <strong>de</strong> beste veiligheidsmaatregel<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> echter t<strong>en</strong>iet wor<strong>de</strong>n gedaan<br />
door m<strong>en</strong>selijk fal<strong>en</strong>. <strong>De</strong> <strong>werkgever</strong> di<strong>en</strong>t daarom bedacht te zijn op het<br />
ervaringsfeit dat <strong>de</strong> dagelijkse omgang met machines <strong>en</strong> gevaarlijke situaties<br />
<strong>de</strong> werknemer er gemakkelijk toe kan verlei<strong>de</strong>n om niet alle <strong>voor</strong>zichtigheid<br />
in acht te nem<strong>en</strong> die gera<strong>de</strong>n is om scha<strong>de</strong> te <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong> of zelfs<br />
147 Vgl. HR 20 januari 2006, NJ 2008, 461, LJN AT6013 (‘Cem<strong>en</strong>tpomp’), HR 9 februari 2007,<br />
NJ 2007, 105, LJN AZ6526 (‘Elba II’), HR 13 juli 2007, JA 2007/173, LJN BA7355 (Van Veghel/<br />
H<strong>en</strong>driks) <strong>en</strong> HR 11 juli 2008, JAR 2008/206, LJN BD3747 (‘Kamersteiger’).<br />
148 In <strong>de</strong> praktijk doet dit zich verweer het meest <strong>voor</strong> bij ongevall<strong>en</strong> die in het spreekwoor<strong>de</strong>lijke<br />
kleine hoekje ligg<strong>en</strong>. <strong>De</strong> <strong>werkgever</strong> c.q. verzekeraar stelt dikwijls achteraf dat hij niet<br />
was gehou<strong>de</strong>n om veiligheidsmaatregel<strong>en</strong> te nem<strong>en</strong> ‘omdat <strong>de</strong> kans zo klein was’.<br />
149 Vgl. Spier 2006, p. 203; originele cursivering<strong>en</strong>.<br />
120<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 120 24-9-2009 15:56:08
3 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Ne<strong>de</strong>rlands recht<br />
om veiligheidsinstructies on<strong>de</strong>r omstandighe<strong>de</strong>n te neger<strong>en</strong>. 150 Gevaar w<strong>en</strong>t.<br />
On<strong>voor</strong>zichtigheid kan zich ook uit<strong>en</strong> in <strong>de</strong> vorm <strong>van</strong> e<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel mom<strong>en</strong>t<br />
<strong>van</strong> onoplett<strong>en</strong>dheid, vergeetachtigheid, ongehoorzaamheid, overijverigheid<br />
of gedrev<strong>en</strong>heid, speelsheid, eig<strong>en</strong> initiatief, vermoeidheid of zelfs domheid.<br />
Niets m<strong>en</strong>selijks is <strong>de</strong> werknemer vreemd, zodat <strong>de</strong> zorgvuldige <strong>werkgever</strong><br />
zijn veiligheidsmaatregel<strong>en</strong> nadrukkelijk op het ervaringsfeit di<strong>en</strong>t af te<br />
stemm<strong>en</strong>. 151 In dit licht moet <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> ook beseff<strong>en</strong> dat e<strong>en</strong> werknemer<br />
uit plichtsbesef, <strong>voor</strong>tvar<strong>en</strong>dheid, gebrek aan inzicht, tijdnood, etc. g<strong>en</strong>eigd<br />
kan zijn om ongeschikt of wellicht zelfs onveilig materiaal of gereedschap te<br />
gebruik<strong>en</strong> bij gebrek aan beter: het is dan ook aan <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> om er<strong>voor</strong> te<br />
zorg<strong>en</strong> dat geschikt materiaal wel <strong>de</strong>gelijk <strong>voor</strong>han<strong>de</strong>n is. 152<br />
E<strong>en</strong> <strong>werkgever</strong> moet zelf instaan <strong>voor</strong> <strong>de</strong> in zijn bedrijfsuitoef<strong>en</strong>ing gehanteer<strong>de</strong><br />
veiligheidsnorm<strong>en</strong>; hij kan zich niet verwer<strong>en</strong> door te stell<strong>en</strong> dat <strong>de</strong><br />
in zijn bedrijf aanwezige veiligheidsmaatregel<strong>en</strong> overe<strong>en</strong>kom<strong>en</strong> met wat<br />
gebruikelijk is (of <strong>de</strong>stijds was) in zijn bedrijfstak, indi<strong>en</strong> die gebruikelijke<br />
maatregel<strong>en</strong> tekortschiet<strong>en</strong>. 153 Opnieuw weet Spier <strong>de</strong> re<strong>de</strong>n hier<strong>voor</strong> treff<strong>en</strong>d<br />
te verwoor<strong>de</strong>n: “Er is ge<strong>en</strong> goe<strong>de</strong> re<strong>de</strong>n waarom werknemers <strong>de</strong> prijs<br />
zou<strong>de</strong>n moet<strong>en</strong> betal<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> algeme<strong>en</strong> gangbare foute praktijk.” 154 Ook<br />
kan <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> niet volstaan met het nalev<strong>en</strong> <strong>van</strong> wettelijke <strong>voor</strong>schrift<strong>en</strong><br />
zoals <strong>de</strong> Arbeidsomstandighe<strong>de</strong>nwet <strong>en</strong> daar<strong>van</strong> afgelei<strong>de</strong> regelgeving,<br />
indi<strong>en</strong> hij re<strong>de</strong>lijkerwijs méér maatregel<strong>en</strong> di<strong>en</strong>t te treff<strong>en</strong> om te <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong><br />
dat <strong>de</strong> werknemer in <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> zijn werkzaamhe<strong>de</strong>n scha<strong>de</strong> lijdt. <strong>De</strong><br />
civiele norm<strong>en</strong> <strong>van</strong> het <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht gaan hier bedui<strong>de</strong>nd<br />
ver<strong>de</strong>r dan <strong>de</strong> publiekrechtelijke regels waaraan <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> moet<br />
150 Vgl. HR 27 juni 1975, NJ 1976, 81, LJN AC5607 (Heesters/Sch<strong>en</strong>kelaars), HR 14 april 1978, NJ<br />
1979, 245, LJN AC3514 (Messaoudi/Hoechst), HR 9 januari 1987, NJ 1987, 948, LJN AG5504<br />
(Sweegers/Van <strong>de</strong>n Hout), HR 22 maart 1991, NJ 1991, 420, LJN ZC0181 (Roeff<strong>en</strong>/Thijss<strong>en</strong>),<br />
HR 20 september 1996, NJ 1997, 198, LJN ZC2142 (Pollemans/Hoon<strong>de</strong>rt), HR 18 september<br />
1998, NJ 1999, 45, LJN ZC2706 (Van Doorn/NBM), <strong>en</strong> Hof <strong>De</strong>n Bosch 14 maart 2006, JA<br />
2006/95 (CPS Color/X).<br />
151 Vgl. HR 11 november 2005, NJ 2008, 460, LJN AU3313 (Bayar/Wijn<strong>en</strong>), Hof Amsterdam<br />
18 <strong>de</strong>cember 2007, JA 2008/55, LJN BC5387 (‘Onaanvaardbare werkdruk’). E<strong>en</strong> bek<strong>en</strong>d <strong>voor</strong>beeld<br />
uit <strong>de</strong> praktijk: op e<strong>en</strong> warme dag wil e<strong>en</strong> werknemer op e<strong>en</strong> industrieterrein gemakshalve<br />
wel e<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> paar knoopjes op<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>van</strong>wege veiligheidsinstructies <strong>voor</strong>geschrev<strong>en</strong><br />
hooggeslot<strong>en</strong> bov<strong>en</strong>kleding, <strong>de</strong> verplichte lange mouw<strong>en</strong> oproll<strong>en</strong> <strong>en</strong> zijn veiligheidshelm<br />
‘verget<strong>en</strong>’. <strong>De</strong> <strong>werkgever</strong> di<strong>en</strong>t zeker on<strong>de</strong>r <strong>de</strong>rgelijke omstandighe<strong>de</strong>n het niet<br />
bij e<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele instructie te lat<strong>en</strong> maar nauwlett<strong>en</strong>d op naleving <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze veiligheids<strong>voor</strong>schrift<strong>en</strong><br />
toe te zi<strong>en</strong>.<br />
152 Vgl. HR 18 september 1998, NJ 1999, 45, LJN ZC2706 (Van Doorn/NBM) <strong>en</strong> HR 16 maart<br />
2007, JAR 2007/92, LJN AZ6718 (Egemin/’t Mannetje) met conclusie <strong>van</strong> A-G <strong>De</strong> Vries<br />
L<strong>en</strong>tsch-Kost<strong>en</strong>se, Hof <strong>De</strong>n Bosch 20 <strong>de</strong>cember 2005, JA 2006/60, LJN AV2134 (X/Y).<br />
153 HR 6 april 1990, NJ 1990, 573, LJN AB9376 (Janss<strong>en</strong>/Nefabas) <strong>en</strong> HR 2 oktober 1998, NJ<br />
1999, 683, LJN ZC2721 (Cijsouw/<strong>De</strong> Schel<strong>de</strong> II).<br />
154 In zijn conclusie als A-G bij het bov<strong>en</strong>g<strong>en</strong>oem<strong>de</strong> Cijsouw II-arrest.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 121 24-9-2009 15:56:08<br />
121
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
voldo<strong>en</strong>, die als gevolg <strong>van</strong> <strong>de</strong> tr<strong>en</strong>d tot <strong>de</strong>regulering <strong>en</strong> zelfregulering slechts<br />
e<strong>en</strong> minimaal karakter hebb<strong>en</strong>. 155 Indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> zijn publiekrechtelijk<br />
<strong>voor</strong>geschrev<strong>en</strong> veiligheidsmaatregel<strong>en</strong> niet heeft nageleefd, kan hij nog aan<br />
<strong>aansprakelijkheid</strong> ontkom<strong>en</strong> door aan te ton<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> door hem gekoz<strong>en</strong> veiligheidsmaatregel<strong>en</strong><br />
t<strong>en</strong> minste e<strong>en</strong> ev<strong>en</strong> hoog veiligheidsniveau bie<strong>de</strong>n of<br />
dat <strong>de</strong> publiekrechtelijke veiligheidsmaatregel<strong>en</strong> <strong>de</strong> verwez<strong>en</strong>lijking <strong>van</strong> het<br />
risico ev<strong>en</strong>min zou<strong>de</strong>n hebb<strong>en</strong> <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong>.<br />
Het nem<strong>en</strong> <strong>van</strong> veiligheidsmaatregel<strong>en</strong> houdt ook in dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> moet<br />
zorg<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> veiligheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer niet in gevaar wordt gebracht<br />
door <strong>de</strong> aanwezigheid <strong>van</strong> on<strong>de</strong>ug<strong>de</strong>lijk materiaal of <strong>de</strong> afwezigheid <strong>van</strong><br />
an<strong>de</strong>r <strong>de</strong>ug<strong>de</strong>lijk materiaal waar hij in re<strong>de</strong>lijkheid in had behor<strong>en</strong> te <strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>.<br />
156 Indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> werknemer hierdoor niettemin e<strong>en</strong> ongeval overkomt, is <strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong> aansprakelijk <strong>voor</strong> <strong>de</strong> daaruit <strong>voor</strong>tvloei<strong>en</strong><strong>de</strong> scha<strong>de</strong>; zelfs als het<br />
materiaal is verschaft door <strong>de</strong>r<strong>de</strong>n of <strong>de</strong> Arbeidsinspectie ge<strong>en</strong> overtreding<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> Arbeidsomstandighe<strong>de</strong>nwet heeft kunn<strong>en</strong> vaststell<strong>en</strong>. 157 Dit is alle<strong>en</strong><br />
an<strong>de</strong>rs indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>van</strong> te vor<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> werknemer <strong>de</strong> expliciete aanwijzing<br />
heeft gegev<strong>en</strong> om alle<strong>en</strong> ‘eig<strong>en</strong>’, dat wil zegg<strong>en</strong> het materiaal <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong> te gebruik<strong>en</strong>. Heeft <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> dit achterwege gelat<strong>en</strong> dan is hij<br />
ook aansprakelijk <strong>voor</strong> <strong>de</strong> gevolg<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> ongeval dat <strong>de</strong> werknemer is overkom<strong>en</strong><br />
bij het gebruik<strong>en</strong> – met al dan niet stilzwijg<strong>en</strong><strong>de</strong> toestemming – <strong>van</strong><br />
on<strong>de</strong>ug<strong>de</strong>lijk geblek<strong>en</strong> materiaal gele<strong>en</strong>d <strong>van</strong> e<strong>en</strong> <strong>de</strong>r<strong>de</strong> (behou<strong>de</strong>ns opzet of<br />
bewuste roekeloosheid <strong>van</strong> die werknemer). 158<br />
155 Zo steekt het Ne<strong>de</strong>rlandse wettelijke arbeidsveiligheidsbeleid schriel af teg<strong>en</strong> <strong>de</strong> talrijke veiligheids<strong>voor</strong>stell<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> -campagnes <strong>van</strong> <strong>de</strong> IAO <strong>en</strong> <strong>de</strong> European Ag<strong>en</strong>cy for Safety and Health<br />
at Work (EU-OSHA). Ne<strong>de</strong>rland staat er internationaal om bek<strong>en</strong>d om bij <strong>de</strong>ze organisaties<br />
als lidstaat c.q. <strong>de</strong>elnem<strong>en</strong><strong>de</strong> partner doorgaans teg<strong>en</strong> e<strong>en</strong> hoger niveau <strong>van</strong> veiligheid op <strong>de</strong><br />
werkplek te stemm<strong>en</strong> wanneer dit meer regelgeving zou betek<strong>en</strong><strong>en</strong> (wat dikwijls het geval is).<br />
E<strong>en</strong> praktisch <strong>voor</strong>beeld <strong>van</strong> <strong>de</strong>regulering <strong>en</strong> zelfregulering: sinds <strong>de</strong> invoering <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
nieuwe Arbeidsomstandighe<strong>de</strong>nwet per 1 januari 2007 is het bedrijfslev<strong>en</strong> zelf verantwoor<strong>de</strong>lijk<br />
<strong>voor</strong> het vaststell<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> gr<strong>en</strong>swaar<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong> meeste chemische stoff<strong>en</strong>, <strong>de</strong> meest<br />
gevaarlijke uitgezon<strong>de</strong>rd; <strong>voor</strong>he<strong>en</strong> wer<strong>de</strong>n gr<strong>en</strong>swaar<strong>de</strong>n vastgesteld door <strong>de</strong> overheid.<br />
156 Vgl. HR 18 september 1998, NJ 1999, 45, LJN ZC2706 (Van Doorn/NBM) <strong>en</strong> HR 11 april<br />
2008, NJ 2008 (Tarioui/V<strong>en</strong>drig-IJsselstein), waarin <strong>de</strong> Hoge Raad oor<strong>de</strong>elt dat het ter<br />
beschikking stell<strong>en</strong> <strong>van</strong> veiligheidsscho<strong>en</strong><strong>en</strong> om uitglij<strong>de</strong>n te <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong> niet voldo<strong>en</strong><strong>de</strong> is<br />
om aan <strong>de</strong> zorgplicht te voldo<strong>en</strong>, nu ook an<strong>de</strong>re, meer effectieve maatregel<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
kon<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n gevergd zoals het legg<strong>en</strong> <strong>van</strong> rubber<strong>en</strong> matt<strong>en</strong>.<br />
157 Hof Amsterdam 22 juni 2000, JAR 2000/178, LJN AG5283 (KLM/Jabbar). In <strong>de</strong>ze zaak viel<br />
e<strong>en</strong> werknemer tij<strong>de</strong>ns het uitoef<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>van</strong> zijn werkzaamhe<strong>de</strong>n <strong>van</strong> e<strong>en</strong> cateringwag<strong>en</strong>,<br />
omdat e<strong>en</strong> daaraan bevestig<strong>de</strong> handgreep afbrak. <strong>De</strong> rechter oor<strong>de</strong>el<strong>de</strong> in casu dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
niet aannemelijk had gemaakt in haar verweer dat haar verwijt kon treff<strong>en</strong> <strong>voor</strong> het<br />
afbrek<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> handgreep of waarom zij in re<strong>de</strong>lijkheid niet op <strong>de</strong> hoogte had kunn<strong>en</strong> zijn<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> daarin aanwezige haarscheurtjes, hetge<strong>en</strong> hem tot <strong>de</strong> conclusie bracht dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
niet aan <strong>de</strong> op haar rust<strong>en</strong><strong>de</strong> on<strong>de</strong>rhoudsverplichting<strong>en</strong> had voldaan.<br />
158 Ktr. Utrecht 14 mei 1987, Prg. 1987, 2710 (Elter<strong>en</strong>/Meijs<strong>en</strong>) <strong>en</strong> Geers 1988, p. 150.<br />
122<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 122 24-9-2009 15:56:08
3 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Ne<strong>de</strong>rlands recht<br />
<strong>De</strong> <strong>werkgever</strong> wordt e<strong>en</strong> zekere perio<strong>de</strong> gegund om veiligheids<strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong><br />
te treff<strong>en</strong> t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> ‘nieuwe’ gevar<strong>en</strong>. <strong>De</strong> duur <strong>van</strong> die perio<strong>de</strong> is<br />
afhankelijk <strong>van</strong> diverse criteria die in belangrijke mate zijn ontle<strong>en</strong>d aan het<br />
Kel<strong>de</strong>rluik-arrest. 159 Rele<strong>van</strong>te factor<strong>en</strong> zijn bij<strong>voor</strong>beeld <strong>de</strong> mate waarin het<br />
treff<strong>en</strong> <strong>van</strong> veiligheidsmaatregel<strong>en</strong> <strong>voor</strong> <strong>de</strong> hand lag 160 , <strong>de</strong> mate <strong>van</strong> zekerheid<br />
in <strong>de</strong> medische wet<strong>en</strong>schap aangaan<strong>de</strong> het verband tuss<strong>en</strong> e<strong>en</strong> apparaat<br />
of e<strong>en</strong> gevaarlijke stof <strong>en</strong> <strong>de</strong> betreff<strong>en</strong><strong>de</strong> scha<strong>de</strong>, <strong>de</strong> grootte <strong>van</strong> <strong>de</strong> kans op<br />
verwez<strong>en</strong>lijking <strong>van</strong> het gevaar, <strong>de</strong> bek<strong>en</strong>dheid <strong>van</strong> an<strong>de</strong>re scha<strong>de</strong>lijke werking<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> gevaarlijk apparaat of stof, <strong>de</strong> ernst <strong>van</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> die <strong>de</strong> verwez<strong>en</strong>lijking<br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> bedrijfsgevaar met zich zal br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> tijd die nodig<br />
is <strong>voor</strong> on<strong>de</strong>rzoek. 161<br />
4 Bewijsrechtelijke kwesties<br />
4.1 Inleiding<br />
Na <strong>de</strong> afschaffing <strong>van</strong> <strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet in 1967 – met inbegrip <strong>van</strong> <strong>de</strong> civielrechtelijke<br />
immuniteit <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> – kwam het <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht<br />
gelei<strong>de</strong>lijk tot meer ontwikkeling als gevolg <strong>van</strong> het to<strong>en</strong>em<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
aantal rechtszak<strong>en</strong> op dit rechtsgebied. In e<strong>en</strong> lange reeks <strong>van</strong> arrest<strong>en</strong> heeft<br />
<strong>de</strong> Hoge Raad sindsdi<strong>en</strong> <strong>de</strong> werknemer consequ<strong>en</strong>t in bescherming g<strong>en</strong>om<strong>en</strong><br />
om zo e<strong>en</strong> teg<strong>en</strong>gewicht te bie<strong>de</strong>n teg<strong>en</strong> <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rgeschikte <strong>en</strong> feitelijke<br />
afhankelijke positie <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer t<strong>en</strong> opzichte <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>, met<br />
name waar het <strong>de</strong> veiligheid <strong>en</strong> <strong>de</strong> zwakkere bewijspositie <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer<br />
betreft. <strong>De</strong>ze beschermingsgedachte heeft zich in juridische zin <strong>voor</strong>al vertaald<br />
in e<strong>en</strong> <strong>voor</strong>tschrij<strong>de</strong>n<strong>de</strong> verlichting <strong>van</strong> <strong>de</strong> bewijslast t<strong>en</strong> gunste <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
werknemer <strong>en</strong> e<strong>en</strong> verzwaar<strong>de</strong> bewijslast <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>. 162<br />
4.2 Stelplicht, bewijslastver<strong>de</strong>ling <strong>en</strong> causaal verband<br />
<strong>De</strong> jurispru<strong>de</strong>ntie t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> stelplicht <strong>en</strong> bewijslastver<strong>de</strong>ling op<br />
het gebied <strong>van</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> wijkt na <strong>de</strong>c<strong>en</strong>nia <strong>van</strong><br />
jurispru<strong>de</strong>ntie inmid<strong>de</strong>ls zover af <strong>van</strong> <strong>de</strong> wettelijke hoofdregel <strong>van</strong> art. 150 Rv,<br />
dat het niet e<strong>en</strong>voudig is om te wet<strong>en</strong> wie wat moet stell<strong>en</strong> <strong>en</strong> bewijz<strong>en</strong> <strong>en</strong>,<br />
159 HR 5 november 1965, NJ 1966, 136, LJN AB7079 (‘Kel<strong>de</strong>rluik’).<br />
160 Vgl. HR 14 april 1978, NJ 1979, 245, LJN AC3514 (Messaoudi/Hoechst).<br />
161 Vgl. HR 25 juni 1993, NJ 1993, 686, LJN AC1907 (Cijsouw/<strong>De</strong> Schel<strong>de</strong> I). Zie ook Spier 2000,<br />
nr. 189.<br />
162 <strong>De</strong> beschermingsgedachte is bij<strong>voor</strong>beeld expliciet verwoord in HR 11 maart 2005, JAR<br />
2005/84, LJN AR6657 (ABN AMRO/Nieuw<strong>en</strong>huys).<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 123 24-9-2009 15:56:08<br />
123
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
niet onbelangrijk, op welk mom<strong>en</strong>t in e<strong>en</strong> gerechtelijke procedure dat moet<br />
geschie<strong>de</strong>n.<br />
In ess<strong>en</strong>tie komt het hier op neer: <strong>de</strong> werknemer moet ex art. 7:658 lid 2 BW<br />
stell<strong>en</strong> <strong>en</strong> zonodig bewijz<strong>en</strong> dat hij a) scha<strong>de</strong> heeft gele<strong>de</strong>n <strong>en</strong> b) dat <strong>de</strong>ze scha<strong>de</strong><br />
in <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> zijn werkzaamhe<strong>de</strong>n is ontstaan. 163 Hij draagt <strong>de</strong>rhalve <strong>de</strong><br />
bewijslast <strong>van</strong> het causaal verband tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> <strong>en</strong> zijn werkzaamhe<strong>de</strong>n.<br />
Maar <strong>de</strong> jurispru<strong>de</strong>ntie komt hem hier, althans t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong>,<br />
zo vergaand tegemoet dat dit meer e<strong>en</strong> formaliteit is dan e<strong>en</strong> last.<br />
Als algeme<strong>en</strong> uitgangspunt verlangt <strong>de</strong> Hoge Raad slechts <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer<br />
dat hij voldo<strong>en</strong><strong>de</strong> stelt om t<strong>en</strong>minste aannemelijk te mak<strong>en</strong> dat zijn scha<strong>de</strong> tij<strong>de</strong>ns<br />
<strong>de</strong> uitvoering <strong>van</strong> <strong>de</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n heeft plaatsgevon<strong>de</strong>n. 164 Aan <strong>de</strong>ze<br />
initiële stelplicht mog<strong>en</strong> niet te hoge eis<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n gesteld. Ook het begrip<br />
‘in <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> zijn werkzaamhe<strong>de</strong>n’ moet ruim wor<strong>de</strong>n uitgelegd. In<br />
<strong>de</strong> praktijk komt het immers wel e<strong>en</strong>s <strong>voor</strong> dat <strong>de</strong> feitelijke uitvoering <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
werkzaamhe<strong>de</strong>n door <strong>de</strong> werknemer wat afwijkt <strong>van</strong> <strong>de</strong> door <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
verstrekte opdracht, bij<strong>voor</strong>beeld wanneer hij met <strong>en</strong>ige zelfstandigheid <strong>en</strong><br />
naar eig<strong>en</strong> inzicht zijn werkzaamhe<strong>de</strong>n op locatie moet verricht<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijke<br />
afwijking <strong>van</strong> <strong>de</strong> opdracht doet echter niets af aan het gegev<strong>en</strong> dat <strong>de</strong><br />
werknemer ook dan geacht wordt in <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> zijn werkzaamhe<strong>de</strong>n<br />
te zijn. 165 Pas wanneer <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> of <strong>de</strong> relatie met het werk<br />
gemotiveerd weet te betwist<strong>en</strong>, draagt <strong>de</strong> werknemer dan hier<strong>van</strong> <strong>de</strong> volle<br />
bewijslast. 166<br />
163 Bij<strong>voor</strong>beeld, expliciet: HR 10 <strong>de</strong>cember 1999, NJ 2000, 211, LJN AA3837 (Frans<strong>en</strong>/Pasteurziek<strong>en</strong>huis),<br />
HR 15 <strong>de</strong>cember 2000, NJ 2001, 198, LJN AA9048 (Van Uitert/Jalas), HR 29 juni<br />
2001, NJ 2001, 476, LJN AB2342 (Industromontaza/Banfic), HR 20 mei 2005, JA 2005/65,<br />
LJN AS4406 (<strong>De</strong> Bakker/Zee Electronics), HR 23 juni 2006, NJ 2006, 354, LJN AW6166<br />
(Havermans/Luyckx). In <strong>de</strong> lagere rechtspraak: Hof Leeuwar<strong>de</strong>n 14 mei 2008, JA 2008/104,<br />
LJN BD2318 (X/Dactylo), Ktr. Nijmeg<strong>en</strong> 11 juli 2008, JA 2008/173, LJN BF1823 (X/Emons<br />
Cargo) <strong>en</strong> Ktr. Utrecht 19 november 2008, Prg. 2009, 27 (X/Oracle). Vgl. Hartlief & Tjittes<br />
1990, p. 286, Dommering-Van Rong<strong>en</strong> 1993, p. 16, Wachter 1995, p. 167, Bolt & Spier 1996,<br />
p. 97, Fr<strong>en</strong>k 1996, p. 81, Alt 2004, nr. 6/7, p. 35 <strong>en</strong> uitvoerig Charlier 2004, p. 12-22 <strong>en</strong> 2008b,<br />
p. 5-21.<br />
164 T<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> multicausale gezondheidsklacht<strong>en</strong>, met name in <strong>de</strong> psychische sfeer, is dit<br />
niet altijd ev<strong>en</strong> gemakkelijk gezegd als gedaan: vgl. Hof <strong>De</strong>n Haag 7 juli 2009, LJN BJ3803<br />
(X/Da Vinci College), waar <strong>de</strong> werknemer er niet in slaagt om aan aannemelijk te mak<strong>en</strong> dat<br />
zijn burn-out klacht<strong>en</strong> in relatie staan tot zijn werkzaamhe<strong>de</strong>n.<br />
165 HR 15 <strong>de</strong>cember 2000, NJ 2001, 198, LJN AA9048 (Van Uitert/Jalas), Hof <strong>De</strong>n Haag 15 maart<br />
2005, VR 2006, 84, LJN AX9375 (Egemin/’t Mannetje). An<strong>de</strong>rs: HR 16 november 2001, NJ<br />
2002, 71, LJN AD5483 (Quant/Berg<strong>en</strong>), HR 9 augustus 2002, NJ 2004, 235, LJN AE2113 (<strong>De</strong><br />
Bont/Ou<strong>de</strong>nall<strong>en</strong>) <strong>en</strong> HR 30 november 2007, JA 2008/32, LJN BB6178 (X/NCM), in al <strong>de</strong>ze<br />
gevall<strong>en</strong> overkomt <strong>de</strong> werknemer e<strong>en</strong> verkeerongeval tij<strong>de</strong>ns woon-werkverkeer <strong>en</strong> <strong>de</strong>rhalve<br />
niet ‘in <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> <strong>de</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n’.<br />
166 HR 25 mei 2007, JA 2007/137, LJN BA3017 (X/Leger <strong>de</strong>s Heils).<br />
124<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 124 24-9-2009 15:56:08
3 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Ne<strong>de</strong>rlands recht<br />
T<strong>en</strong> gevolge <strong>van</strong> <strong>de</strong> zgn. ‘socialisering’ <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeid on<strong>de</strong>rvin<strong>de</strong>n steeds<br />
meer werknemers scha<strong>de</strong> die dui<strong>de</strong>lijk in verband staat met <strong>de</strong> verplichting<strong>en</strong><br />
<strong>voor</strong>tvloei<strong>en</strong><strong>de</strong> uit <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst, maar waar<strong>van</strong> niet evi<strong>de</strong>nt is dat<br />
<strong>de</strong>ze heeft plaatsgevon<strong>de</strong>n in <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> <strong>de</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n. 167 Werkzaamhe<strong>de</strong>n<br />
<strong>en</strong> privélev<strong>en</strong> zijn niet meer zo dui<strong>de</strong>lijk <strong>van</strong> elkaar te on<strong>de</strong>rschei<strong>de</strong>n<br />
als e<strong>en</strong> eeuw gele<strong>de</strong>n het geval was; teg<strong>en</strong>woordig is <strong>de</strong> scheidslijn<br />
tuss<strong>en</strong> bei<strong>de</strong>n vager gewor<strong>de</strong>n. Voorbeel<strong>de</strong>n hier<strong>van</strong> zijn letsel ontstaan tij<strong>de</strong>ns<br />
personeelsfeestjes <strong>en</strong> -barbecues, bedrijv<strong>en</strong>sportdag<strong>en</strong>, ‘teambuilding’-<br />
of ‘bezinnings’-dag<strong>en</strong> op <strong>de</strong> hei, etc. Het is aan <strong>de</strong> werknemer om aan te<br />
ton<strong>en</strong> dat het bijwon<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijke geleg<strong>en</strong>heid e<strong>en</strong> verplichting betrof<br />
uit hoof<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst, ge<strong>en</strong> vrijwillige vrijetijdsbesteding<br />
was maar <strong>de</strong>el uitmaakte <strong>van</strong> zijn werkzaamhe<strong>de</strong>n, rele<strong>van</strong>t was <strong>voor</strong> <strong>de</strong><br />
repres<strong>en</strong>tatieve aard <strong>van</strong> zijn functie, <strong>van</strong> betek<strong>en</strong>is kon zijn <strong>voor</strong> zijn promotiekans<strong>en</strong>,<br />
etc. In <strong>de</strong>ze gevall<strong>en</strong> kan het, afhankelijk <strong>van</strong> <strong>de</strong> omstandighe<strong>de</strong>n<br />
<strong>van</strong> het geval, raadzaam zijn <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> werknemer om zijn vor<strong>de</strong>ring tot scha<strong>de</strong>vergoeding<br />
jeg<strong>en</strong>s <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> zekerheidshalve ook te baser<strong>en</strong> op an<strong>de</strong>re<br />
rechtsgron<strong>de</strong>n, zoals onrechtmatige daad, re<strong>de</strong>lijkheid <strong>en</strong> billijkheid <strong>en</strong> goed<br />
<strong>werkgever</strong>schap. 168<br />
<strong>De</strong> werknemer di<strong>en</strong>t echter wel, indi<strong>en</strong> betwist, aan te ton<strong>en</strong> dát hij aan e<strong>en</strong><br />
gevaarlijke arbeidssituatie is blootgesteld die scha<strong>de</strong>lijk kan zijn geweest <strong>voor</strong><br />
zijn gezondheid; <strong>de</strong> <strong>en</strong>kele mogelijkheid dat e<strong>en</strong> gevaarlijke blootstelling heeft<br />
plaatsgevon<strong>de</strong>n, volstaat daartoe niet. 169 Ook di<strong>en</strong>t hij conform het arrest Unilever/Dikmans<br />
op zijn minst aannemelijk te mak<strong>en</strong> <strong>en</strong> zo nodig te bewijz<strong>en</strong><br />
dat zijn specifieke gezondheidsklacht<strong>en</strong> e<strong>en</strong> arbeidsgerelateer<strong>de</strong> oorzaak<br />
kunn<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>. 170 Bij <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> leidt dit zel<strong>de</strong>n tot problem<strong>en</strong>; maar<br />
bij beroepsziekt<strong>en</strong> <strong>en</strong> bij gezondheidklacht<strong>en</strong> die noch e<strong>en</strong> dui<strong>de</strong>lijk arbeidsongeval,<br />
noch e<strong>en</strong> beroepsziekte betreff<strong>en</strong>, is dit niet altijd zo gemakkelijk<br />
gedaan is als gezegd. Illustratief is het arrest Havermans/Luyckx, waarin<br />
werknemer Havermans er niet in slaag<strong>de</strong> om aannemelijk te mak<strong>en</strong> dat zijn<br />
167 Vgl. HR 22 januari 1999, NJ 1999, 534, LJN ZC2783 (Reclassering Ne<strong>de</strong>rland/S.) <strong>en</strong> Rb.<br />
Amsterdam 4 augustus 1999, JAR 1999/172, LJN AJ6558 (Huig<strong>en</strong>/<strong>De</strong>lta Lloyd). Er werd ook<br />
ge<strong>en</strong> ‘uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n’ aanvaard in Hof Leeuwar<strong>de</strong>n 27 augustus 2003,<br />
JAR 2003/241, LJN AJ6851 (X/Noor<strong>de</strong>lijke Beveiligingsinstallatie) waarin e<strong>en</strong> beveiligingsbeambte<br />
tij<strong>de</strong>ns e<strong>en</strong> privésituatie werd mishan<strong>de</strong>ld door e<strong>en</strong> klant <strong>van</strong> zijn <strong>werkgever</strong>, e<strong>en</strong><br />
supermarkthou<strong>de</strong>r.<br />
168 Vgl. HR 16 <strong>de</strong>cember 2005, NJ 2008, 186, LJN AU6089 (‘Togglebaan’), HR 17 april 2009,<br />
JAR 2009/128, LJN BH1996 (‘Rolschaatsworkshop’), Hof <strong>De</strong>n Bosch 22 juni 2004, JAR<br />
2004/237, LJN AR2568 (‘Pootje ba<strong>de</strong>n’), Hof <strong>De</strong>n Bosch 6 juli 2004, JAR 2004/187, LJN<br />
AQ6742 (Giel<strong>en</strong>/Spaar-Select) <strong>en</strong> Rb. 8 januari 2003 <strong>en</strong> 7 april 2004, JAR 2004/108 (‘Ballonvaart’).<br />
169 HR 26 januari 2001, NJ 2001, 597, LJN AA9666 (Weststrate/<strong>De</strong> Schel<strong>de</strong>). Vgl. Van <strong>de</strong> Water<br />
2001, p. 15-16.<br />
170 HR 17 november 2000, NJ 2001, 596, LJN AA8369 (Unilever/Dikmans).<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 125 24-9-2009 15:56:08<br />
125
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
gezondheidsklacht<strong>en</strong> war<strong>en</strong> veroorzaakt door <strong>de</strong> giftige stoff<strong>en</strong> waarmee<br />
hij had gewerkt. Ook het arrest Landskroon/BAM maakt dui<strong>de</strong>lijk dat in<br />
het geval <strong>van</strong> chronische gezondheidklacht<strong>en</strong> die door meer<strong>de</strong>re oorzak<strong>en</strong><br />
kunn<strong>en</strong> zijn ontstaan, zoals e<strong>en</strong> verslet<strong>en</strong> rug, <strong>de</strong>ze bewijslast zeker niet e<strong>en</strong>voudig<br />
is geleverd, hoe <strong>voor</strong> <strong>de</strong> hand ligg<strong>en</strong>d het causaal verband op het eerste<br />
gezicht ook lijkt. 171<br />
Uiteraard di<strong>en</strong>t <strong>de</strong> werknemer ook aan te ton<strong>en</strong> dat er daadwerkelijk sprake<br />
is <strong>van</strong> scha<strong>de</strong>. Bij fysiek letsel is dit doorgaans evi<strong>de</strong>nt <strong>en</strong> gemakkelijk aangetoond.<br />
M<strong>en</strong>ige vor<strong>de</strong>ring tot scha<strong>de</strong>vergoeding <strong>voor</strong> psychisch letsel is echter<br />
mislukt doordat het slachtoffer weigert e<strong>en</strong> psychiatrisch on<strong>de</strong>rzoek te on<strong>de</strong>rgaan<br />
om het letsel vast te lat<strong>en</strong> stell<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> daartoe <strong>de</strong>skundige arts.<br />
Voorts di<strong>en</strong>t <strong>de</strong> werknemer met betrekking tot het causaal verband aannemelijk<br />
te mak<strong>en</strong> dat zijn scha<strong>de</strong> is ontstaan in <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> zijn werkzaamhe<strong>de</strong>n,<br />
bij<strong>voor</strong>beeld doordat hij is blootgesteld aan gezondheidsrisico’s. 172<br />
<strong>De</strong>ze bewijslast is echter zozeer verlicht in <strong>de</strong> loop <strong>de</strong>r jar<strong>en</strong> dat hij hier<br />
relatief e<strong>en</strong>voudig aan kan voldo<strong>en</strong> door te stell<strong>en</strong> <strong>en</strong> toe te licht<strong>en</strong> dat zijn<br />
scha<strong>de</strong> niet zou zijn ingetre<strong>de</strong>n zon<strong>de</strong>r <strong>de</strong> tekortkoming <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> in<br />
<strong>de</strong> nakoming <strong>van</strong> di<strong>en</strong>s zorgplicht jeg<strong>en</strong>s hem: <strong>de</strong> bek<strong>en</strong><strong>de</strong> conditio sine qua<br />
non-formule. <strong>De</strong> Hoge Raad stelt nadrukkelijk ge<strong>en</strong> hoge eis<strong>en</strong>:<br />
126<br />
“Hieraan is reeds voldaan indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> vastgestel<strong>de</strong> feit<strong>en</strong> inhou<strong>de</strong>n dat <strong>de</strong> gestel<strong>de</strong><br />
scha<strong>de</strong> het gevolg is <strong>van</strong> e<strong>en</strong> ongeval dat <strong>de</strong> werknemer is overkom<strong>en</strong><br />
terwijl hij kracht<strong>en</strong>s zijn arbeidsovere<strong>en</strong>komst werkzaamhe<strong>de</strong>n verrichtte.” 173<br />
171 Vgl. HR 9 januari 2009, JA 2009/58, LJN BF8875 (Landskroon/BAM), waarin e<strong>en</strong> bekistingstimmerman<br />
niet slaagt in <strong>de</strong> bewijsopdracht om ‘aannemelijk te mak<strong>en</strong>’ dat zijn rugklacht<strong>en</strong><br />
(die door e<strong>en</strong> scala <strong>van</strong> oorzak<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> zijn veroorzaakt) specifiek het gevolg zijn <strong>van</strong><br />
jar<strong>en</strong>lang (te) zwaar till<strong>en</strong> tij<strong>de</strong>ns zijn arbeid. Het <strong>en</strong>kel stell<strong>en</strong> dat het e<strong>en</strong> feit <strong>van</strong> algem<strong>en</strong>e<br />
bek<strong>en</strong>dheid is dat e<strong>en</strong> manier <strong>van</strong> till<strong>en</strong> die in strijd is met <strong>de</strong> arboregels tot rugklacht<strong>en</strong> kan<br />
lei<strong>de</strong>n, volstaat niet. E<strong>en</strong> relatief zeldzaam <strong>voor</strong>beeld <strong>van</strong> e<strong>en</strong> gefaal<strong>de</strong> stelplicht t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbeidsongeval betreft Hof Amsterdam 8 november 2007, JAR 2008/88, LJN<br />
BC2939 (‘Omgevall<strong>en</strong> container’). Na e<strong>en</strong> poging om e<strong>en</strong> omvall<strong>en</strong><strong>de</strong> container teg<strong>en</strong> te<br />
hou<strong>de</strong>n had <strong>de</strong> werknemer rugklacht<strong>en</strong> gekreg<strong>en</strong>. Hij kon later in rechte niet aanton<strong>en</strong> wanneer,<br />
of zelfs dat, dit inci<strong>de</strong>nt had plaatsgevon<strong>de</strong>n.<br />
172 HR 25 juni 1982, NJ 1983, 151, LJN AG4420 (Rijnberg/Speerstra), HR 29 november 2002,<br />
NJ 2004, 305, LJN AE7351 (Kastelijn/Gem. Achtkarspel<strong>en</strong>), HR 9 april 2004, NJ 2004, 308,<br />
LJN AO3170 (D./Achmea) <strong>en</strong> HR 9 januari 2009, JA 2009/58, LJN BF8875 (Landskroon/<br />
BAM). Vgl. ook Hof <strong>De</strong>n Haag 21 januari 2005, JAR 2005/97, LJN AS8586 (Köpke/Camp<strong>en</strong>),<br />
Hof Amsterdam 17 juli 2008, JA 2008/157 (‘Imperiaal’) <strong>en</strong> Rb. <strong>De</strong>n Haag 21 mei 2008, JA<br />
2008/145 (‘Entonox’).<br />
173 HR 15 <strong>de</strong>cember 2000, NJ 2001, 198, LJN AA9048 (Van Uitert/Jalas) <strong>en</strong> bevestigd in HR<br />
8 juni 2001, NJ 2001, 433, LJN AB2019 (Zwolsche Algeme<strong>en</strong>e/<strong>De</strong> Greef).<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 126 24-9-2009 15:56:08
3 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Ne<strong>de</strong>rlands recht<br />
Toch kan het causaal verband problem<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> <strong>voor</strong> <strong>de</strong> werknemer die multicausale<br />
gezondheidsklacht<strong>en</strong> heeft, zoals (bij uitstek) rugklacht<strong>en</strong>: <strong>de</strong> specifieke<br />
link naar het werk is dan niet zo e<strong>en</strong>voudig gelegd. 174<br />
Indi<strong>en</strong> komt vast te staan dat <strong>de</strong> zorgplicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> e<strong>en</strong> norm behelst<br />
die gericht is op <strong>de</strong> veiligheid, gezondheid <strong>en</strong> welzijn <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer <strong>en</strong><br />
<strong>de</strong>ze norm geschon<strong>de</strong>n is (‘verwez<strong>en</strong>lijking <strong>van</strong> het risico’), kan dit lei<strong>de</strong>n<br />
tot <strong>de</strong> omkering <strong>van</strong> <strong>de</strong> bewijslast <strong>van</strong> het causaal verband. 175 Dit vloeit <strong>voor</strong>t<br />
uit e<strong>en</strong> lange reeks <strong>van</strong> arrest<strong>en</strong> in <strong>de</strong> strekking dat, wanneer het letsel is<br />
veroorzaakt door <strong>de</strong> sch<strong>en</strong>ding <strong>van</strong> e<strong>en</strong> verkeers- of e<strong>en</strong> veiligheidsnorm die<br />
beoogt te bescherm<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> die scha<strong>de</strong> of t<strong>en</strong>minste <strong>de</strong> kans op verwez<strong>en</strong>lijking<br />
<strong>van</strong> die scha<strong>de</strong> te vermin<strong>de</strong>r<strong>en</strong> (wat binn<strong>en</strong> <strong>de</strong> context <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n<br />
vrijwel altijd het geval zal zijn), daarmee in beginsel het<br />
causaal verband gegev<strong>en</strong> is. <strong>De</strong> <strong>werkgever</strong> kan dan nog aan <strong>aansprakelijkheid</strong><br />
ontsnapp<strong>en</strong> door gemotiveerd aan te ton<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> naleving <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze norm<br />
<strong>de</strong> scha<strong>de</strong> niet zou hebb<strong>en</strong> <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong> of vermin<strong>de</strong>rd of dat <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> in<br />
belangrijke mate te wijt<strong>en</strong> is aan <strong>de</strong> opzet of bewuste roekeloosheid <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
werknemer. 176 Dit geldt ev<strong>en</strong>zeer <strong>voor</strong> ongeschrev<strong>en</strong> norm<strong>en</strong>. 177 Op <strong>de</strong>ze wijze<br />
wordt het slachtoffer <strong>van</strong> letselscha<strong>de</strong> vergaand tegemoet gekom<strong>en</strong>. In het<br />
Unilever/Dikmans-arrest formuleert <strong>de</strong> Hoge Raad dui<strong>de</strong>lijk dat:<br />
“(…) wanneer e<strong>en</strong> werknemer bij zijn werk is blootgesteld aan <strong>voor</strong> <strong>de</strong> gezondheid<br />
gevaarlijke stoff<strong>en</strong>, het door <strong>de</strong> werknemer te bewijz<strong>en</strong> oorzakelijk verband<br />
aang<strong>en</strong>om<strong>en</strong> moet wor<strong>de</strong>n indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> heeft nagelat<strong>en</strong> <strong>de</strong> maatregel<strong>en</strong><br />
te treff<strong>en</strong> die re<strong>de</strong>lijkerwijs nodig zijn om te <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> werknemer<br />
in <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> zijn werkzaamhe<strong>de</strong>n scha<strong>de</strong> lijdt (…)”. 178<br />
Dit levert e<strong>en</strong> zware bewijslast op, want het is achteraf vaak gemakkelijker<br />
om prev<strong>en</strong>tieve maatregel<strong>en</strong> te be<strong>de</strong>nk<strong>en</strong> die in re<strong>de</strong>lijkheid gevergd had<strong>de</strong>n<br />
174 HR 9 januari 2009, JA 2009/58, LJN BF8875 (Landskroon/BAM).<br />
175 HR 1 juli 1993, NJ 1993, 667, LJN ZC1032 (Nuts/Hofman), HR 26 januari 1996, NJ 1996, 607,<br />
LJN AD2476 (‘Dicky Trading’); vgl. ook Akkermans 2002, p. 2.<br />
176 Vgl. HR 21 juni 1974, NJ 1974, 453, LJN AC5463 (Windmill/Roelofs<strong>en</strong>), HR 17 november 1989,<br />
NJ 1990, 572, LJN AB9375 (<strong>De</strong> Kok/Jans<strong>en</strong>), HR 22 maart 1991, NJ 1991, 420, LJN ZC0181<br />
(Roeff<strong>en</strong>/Thijss<strong>en</strong>), HR 25 juni 1993, NJ 1993, 686, LJN AC1907 (Cijsouw/<strong>De</strong> Schel<strong>de</strong> I), HR<br />
9 juni 1995, NJ 1995, 630, LJN ZC1746 (Van <strong>de</strong> Luytgaar<strong>de</strong>n/Schuurink), HR 20 september<br />
1996, NJ 1997, 198, LJN ZC2142 (Pollemans/Hoon<strong>de</strong>rt), HR 6 <strong>de</strong>cember 1996, NJ 1997, 398,<br />
LJN ZC2219 (Fortes/Smits), HR 10 <strong>de</strong>cember 1999, NJ 2000, 211, LJN AA3837 (Frans<strong>en</strong>/Pasteurziek<strong>en</strong>huis),<br />
HR 16 juni 2000, NJ 2000, 584, LJN AB0382 (‘St. Willibrord’); vgl. ook Scha<strong>de</strong>vergoeding<br />
(Boonekamp), art. 98, aantek. 13.1 sub b <strong>en</strong> Lin<strong>de</strong>nbergh 2000a, p. 56-58.<br />
177 HR 13 januari 1995, NJ 1997, 175, LJN ZC1611 (<strong>De</strong> Heel/Korver).<br />
178 HR 17 november 2000, NJ 2001, 596, LJN AA8369 (Unilever/Dikmans).<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 127 24-9-2009 15:56:08<br />
127
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
kunn<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>, dan daaraan daadwerkelijk <strong>en</strong> <strong>voor</strong>afgaand<br />
aan het scha<strong>de</strong>veroorzak<strong>en</strong><strong>de</strong> inci<strong>de</strong>nt te voldo<strong>en</strong>.<br />
Indi<strong>en</strong> echter niet <strong>van</strong> e<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijke norm blijkt, draagt <strong>de</strong> werknemer bij<br />
betwisting <strong>van</strong> het causaal verband door <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> dan <strong>de</strong> volle bewijslast<br />
daar<strong>van</strong>. In dit ka<strong>de</strong>r speelt <strong>de</strong> arbeidsomstandighe<strong>de</strong>nwetgeving e<strong>en</strong> belangrijke<br />
rol, omdat daaruit rechtstreeks <strong>en</strong> betrekkelijk gemakkelijk vindbare,<br />
erk<strong>en</strong><strong>de</strong> norm<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n afgeleid.<br />
In beginsel rust op <strong>de</strong> werknemer als eiser ook <strong>de</strong> bewijslast <strong>van</strong> <strong>de</strong> verwijtbare<br />
tekortkoming <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>. Maar <strong>de</strong> Hoge Raad is hem hier vergaand<br />
tegemoet gekom<strong>en</strong> door te verklar<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> in art. 7:658 BW beslot<strong>en</strong><br />
regels <strong>van</strong> stelplicht <strong>en</strong> bewijslast <strong>voor</strong> <strong>de</strong> werknemer weliswaar <strong>de</strong> plicht<br />
inhou<strong>de</strong>n om te stell<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> onvoldo<strong>en</strong><strong>de</strong> veiligheidsmaatregel<strong>en</strong><br />
heeft getroff<strong>en</strong> waardoor <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> is ontstaan, maar dat <strong>de</strong>ze stelplicht<br />
weg<strong>en</strong>s <strong>de</strong> aard <strong>van</strong> <strong>de</strong> materie beperkt is. 179 <strong>De</strong> werknemer behoeft daarom<br />
nadrukkelijk niet <strong>de</strong> tekortkoming <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> te bewijz<strong>en</strong>. 180 Hij kan<br />
op dit punt e<strong>en</strong>voudig volstaan met <strong>de</strong> stelling dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> onvoldo<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
veiligheidsmaatregel<strong>en</strong> heeft g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>, als gevolg waar<strong>van</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> zich<br />
heeft verwez<strong>en</strong>lijkt, of dat zijn werkzaamhe<strong>de</strong>n <strong>de</strong> kans op verwez<strong>en</strong>lijking<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong>ze scha<strong>de</strong> aanmerkelijk hebb<strong>en</strong> verhoogd. Ook kan hij bij<strong>voor</strong>beeld<br />
aanvoer<strong>en</strong> dat zijn scha<strong>de</strong> kan zijn veroorzaakt op e<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> <strong>de</strong>skundige<br />
mogelijk geachte wijze <strong>en</strong> dat dus <strong>de</strong> werkplek niet zo veilig was ingericht als<br />
re<strong>de</strong>lijkerwijs <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> mocht wor<strong>de</strong>n verlangd, waarna het vervolg<strong>en</strong>s<br />
aan <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> is om gemotiveerd het teg<strong>en</strong><strong>de</strong>el te bewijz<strong>en</strong>. 181 Vaak<br />
kan <strong>de</strong> werknemer ook e<strong>en</strong>voudigweg niet an<strong>de</strong>rs dan relatief summier stell<strong>en</strong><br />
bij gebrek aan <strong>de</strong> noodzakelijke <strong>en</strong> slechts <strong>voor</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> e<strong>en</strong>voudig<br />
toegankelijke informatie. 182<br />
179 Vgl. HR 24 november 1995, NJ 1996, 271, LJN ZC1888 (Rust/Bataafse Aanneming), HR<br />
17 november 2000, NJ 2001, 596, LJN AA8369 (Unilever/Dikmans) <strong>en</strong> HR 8 juni 2001, NJ<br />
2001, 433, LJN AB2019 (Zwolsche Algeme<strong>en</strong>e/<strong>De</strong> Greef).<br />
180 In <strong>de</strong> rechtspraktijk gev<strong>en</strong> letselscha<strong>de</strong>advocat<strong>en</strong> <strong>de</strong> verwijtbare tekortkoming <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
toch graag ‘han<strong>de</strong>n <strong>en</strong> voet<strong>en</strong>’.<br />
181 Vgl. HR 24 februari 1989, NJ 1989, 426, LJN AD0640 (Van Bur<strong>en</strong>/Elektroschmelzwerk), HR<br />
9 juni 1995, NJ 1995, 630, LJN ZC1746 (Van <strong>de</strong> Luytgaar<strong>de</strong>n/Schuurink), HR 17 november<br />
1995, NJ 1996, 144, LJN ZC2460 (Babayigit/NKF Kabel), HR 6 <strong>de</strong>cember 1996, NJ 1997, 398,<br />
LJN ZC2219 (Fortes/Smits) <strong>en</strong> HR 10 <strong>de</strong>cember 1999, NJ 2000, 211, LJN AA3837 (Frans<strong>en</strong>/<br />
Pasteurziek<strong>en</strong>huis).<br />
182 Vgl. HR 25 juni 1982, NJ 1983, 151, LJN AG4420 (Rijnberg/Speerstra) <strong>en</strong> HR 6 april 1990, NJ<br />
1990, 573, LJN AB9376 (Janss<strong>en</strong>/Nefabas).<br />
128<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 128 24-9-2009 15:56:08
3 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Ne<strong>de</strong>rlands recht<br />
Indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> werknemer in <strong>de</strong>ze relatief e<strong>en</strong>voudige bewijslast is geslaagd, is <strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> die scha<strong>de</strong> aansprakelijk, t<strong>en</strong>zij hij teg<strong>en</strong>bewijs kan lever<strong>en</strong>. 183<br />
Bij e<strong>en</strong> arbeidsongeval is het <strong>voor</strong> <strong>de</strong> werknemer doorgaans niet moeilijk om<br />
bewijs te lever<strong>en</strong> dat zijn scha<strong>de</strong> in <strong>de</strong> uitvoering <strong>van</strong> zijn werkzaamhe<strong>de</strong>n is<br />
geschied: e<strong>en</strong> getuig<strong>en</strong>verklaring of e<strong>en</strong> rapport <strong>van</strong> <strong>de</strong> Arbeidsinspectie kan<br />
daar<strong>voor</strong> vaak volstaan. E<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele keer gebeurt het echter dat <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> zich<br />
pas aanzi<strong>en</strong>lijke tijd na e<strong>en</strong> aan<strong>van</strong>kelijk triviaal og<strong>en</strong>d inci<strong>de</strong>nt op<strong>en</strong>baart,<br />
zoals in het geval <strong>van</strong> rugklacht<strong>en</strong> of dystrofie naar aanleiding <strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbeidsongeval.<br />
Wanneer <strong>de</strong> werknemer on<strong>de</strong>r zodanige omstandighe<strong>de</strong>n niet <strong>de</strong><br />
moeite heeft g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> om het ongeval tijdig te mel<strong>de</strong>n aan <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>, kan<br />
<strong>de</strong> juridische consequ<strong>en</strong>tie hier<strong>van</strong> zijn dat het <strong>de</strong> laatste in re<strong>de</strong>lijkheid niet<br />
kan wor<strong>de</strong>n teg<strong>en</strong>geworp<strong>en</strong> dat hij in rechte onvoldo<strong>en</strong><strong>de</strong> inzicht verschaft<br />
over <strong>de</strong> precieze toedracht <strong>van</strong> het (beweer<strong>de</strong>lijke) ongeval of blootstelling. Dit<br />
komt dan <strong>voor</strong> risico <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer, die er daarom verstandig aan doet<br />
om zijn <strong>werkgever</strong> tijdig, liefst schriftelijk, <strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbeidsongeval of e<strong>en</strong><br />
gevaarlijke blootstelling aan scha<strong>de</strong>lijke stoff<strong>en</strong> op <strong>de</strong> hoogte te stell<strong>en</strong> indi<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong>ze niet re<strong>de</strong>lijkerwijs zelf daar<strong>van</strong> op <strong>de</strong> hoogte zou moet<strong>en</strong> zijn. 184<br />
Bij beroepsziekt<strong>en</strong> als gevolg <strong>van</strong> blootstelling aan <strong>voor</strong> <strong>de</strong> gezondheid scha<strong>de</strong>lijke<br />
stoff<strong>en</strong> zit <strong>de</strong> stelplicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer wat ingewikkel<strong>de</strong>r in elkaar.<br />
Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> verschill<strong>en</strong> wez<strong>en</strong>lijk <strong>van</strong> elkaar, zodat<br />
het niet verwon<strong>de</strong>rlijk is dat het bewijsrecht, dat in ess<strong>en</strong>tie <strong>van</strong>af <strong>de</strong> eerste<br />
parlem<strong>en</strong>taire geschie<strong>de</strong>nis geheel ontwikkeld is aan <strong>de</strong> hand <strong>van</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong>,<br />
niet altijd goed aansluit bij <strong>de</strong> bijzon<strong>de</strong>re aspect<strong>en</strong> <strong>van</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>.<br />
Zo zal e<strong>en</strong> arbeidsongeval naar tijd, plaats <strong>en</strong> han<strong>de</strong>ling doorgaans<br />
e<strong>en</strong>voudig bepaalbaar zijn <strong>en</strong> ligt het causaal verband c.q. <strong>de</strong> relatie met het<br />
werk ‘<strong>voor</strong> <strong>de</strong> hand’. Dit kan ook het geval bij acute verschijnsel<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
beroepsziekte; maar bij chronische gezondheidsscha<strong>de</strong> is het verband tuss<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> klacht<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n dikwijls veel moeilijker te legg<strong>en</strong>. Daar<br />
komt bij dat <strong>de</strong> behan<strong>de</strong>l<strong>en</strong><strong>de</strong> arts <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer onbek<strong>en</strong>d kan zijn met<br />
<strong>de</strong> toxische effect<strong>en</strong> <strong>van</strong> bepaal<strong>de</strong> stoff<strong>en</strong> of arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n of zelfs<br />
dat <strong>de</strong>ze eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> überhaupt nog niet goed begrep<strong>en</strong> zijn in wet<strong>en</strong>schappelijke<br />
sfer<strong>en</strong>. Het komt erop neer dat <strong>de</strong> werknemer die lijdt aan e<strong>en</strong><br />
beroepsziekte in belangrijke mate afhankelijk is <strong>van</strong> <strong>de</strong> juiste diagnose om<br />
183 HR 23 juni 2006, NJ 2006, 354, LJN AW6166 (Havermans/Luyckx). Zie ook Charlier 2008b,<br />
p. 5 <strong>en</strong> 9.<br />
184 HR 28 juni 2002, JOL 2002/389, LJN AE2175 (X/RAB). I<strong>de</strong>m Rb. Alkmaar 13 juli 2000, A & A<br />
november 2000, A-46, waarin het bestaan <strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbeidsongeval door <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> met<br />
succes werd betwist.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 129 24-9-2009 15:56:08<br />
129
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
zelfs maar te kunn<strong>en</strong> beseff<strong>en</strong> dat er sprake kan zijn <strong>van</strong> e<strong>en</strong> vor<strong>de</strong>ring jeg<strong>en</strong>s<br />
zijn <strong>werkgever</strong>, <strong>voor</strong>dat hij aan zijn bewijslast toekomt. 185<br />
Beroepsziekt<strong>en</strong> k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> echter <strong>en</strong>ige specifieke bewijsrechtelijke hak<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
og<strong>en</strong> die geheel eig<strong>en</strong> zijn aan <strong>de</strong>ze vorm <strong>van</strong> scha<strong>de</strong>. Problem<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
praktische aard zijn bij<strong>voor</strong>beeld e<strong>en</strong> lange lat<strong>en</strong>tieperio<strong>de</strong> na e<strong>en</strong> scha<strong>de</strong>lijke<br />
blootstelling aan e<strong>en</strong> gevaarlijke stof, zoals asbest. Het tijdsverloop kan het<br />
lever<strong>en</strong> <strong>van</strong> het noodzakelijke bewijs dan danig bemoeilijk<strong>en</strong>, bij<strong>voor</strong>beeld<br />
doordat <strong>voor</strong>malige collega’s die e<strong>en</strong> getuig<strong>en</strong>verklaring zou<strong>de</strong>n kunn<strong>en</strong><br />
aflegg<strong>en</strong> over die blootstelling onvindbaar zijn of al zijn overle<strong>de</strong>n. Ook<br />
kunn<strong>en</strong> <strong>de</strong> problem<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> meer juridische aard zijn, bij<strong>voor</strong>beeld wanneer<br />
<strong>de</strong> oorzaak <strong>van</strong> <strong>de</strong> gezondheidsklacht<strong>en</strong> zowel mogelijk (me<strong>de</strong>) in <strong>de</strong><br />
werksfeer als in <strong>de</strong> privésfeer kan wor<strong>de</strong>n gezocht, zoals bij RSI-klacht<strong>en</strong><br />
dikwijls door <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> wordt verweerd, of als omstandighe<strong>de</strong>n in <strong>de</strong> privésfeer<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer e<strong>en</strong> mogelijk exegistisch effect hebb<strong>en</strong> gehad op<br />
e<strong>en</strong> op zichzelf mogelijk onschuldige blootstelling aan bepaal<strong>de</strong> stoff<strong>en</strong> op<br />
<strong>de</strong> werkvloer, zoals zich <strong>voor</strong>doet bij slachtoffers <strong>van</strong> longkanker die tij<strong>de</strong>ns<br />
hun werkzaamhe<strong>de</strong>n wer<strong>de</strong>n blootgesteld aan asbeststof <strong>en</strong> daarnaast ook<br />
rookt<strong>en</strong>. 186 Het bewijsrecht t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong>rgelijke omstandighe<strong>de</strong>n is nog<br />
niet uitgekristalliseerd.<br />
<strong>De</strong> werknemer die ziek is gewor<strong>de</strong>n als gevolg <strong>van</strong> blootstelling aan <strong>voor</strong> <strong>de</strong><br />
gezondheid gevaarlijke stoff<strong>en</strong>, kan niet volstaan met te stell<strong>en</strong> <strong>en</strong> zonodig<br />
aan te ton<strong>en</strong> dat hij gezondheidsscha<strong>de</strong> heeft gele<strong>de</strong>n in <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing<br />
<strong>van</strong> zijn werkzaamhe<strong>de</strong>n. Ingevolge het arrest Unilever/Dikmans di<strong>en</strong>t hij<br />
tev<strong>en</strong>s te stell<strong>en</strong> <strong>en</strong> zonodig aannemelijk te mak<strong>en</strong> “(…) ‘dat hij lijdt aan e<strong>en</strong><br />
ziekte of aan gezondheidsklacht<strong>en</strong> welke door die blootstelling kunn<strong>en</strong> zijn<br />
veroorzaakt.” 187 <strong>De</strong> <strong>en</strong>kele omstandigheid dat hij tij<strong>de</strong>ns zijn werk mogelijk is<br />
blootgesteld aan <strong>de</strong>rgelijke stoff<strong>en</strong> is daartoe niet voldo<strong>en</strong><strong>de</strong>. 188 T<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong><br />
185 Verschoor & Verschoor 2009, p. 1 wijz<strong>en</strong> er in dit verband op dat er naar schatting jaarlijks<br />
in Ne<strong>de</strong>rland bijna tweeduiz<strong>en</strong>d do<strong>de</strong>lijke slachtoffers <strong>van</strong> toxische blootstelling op het werk<br />
zijn; <strong>en</strong> dat <strong>de</strong> morbiditeit als gevolg <strong>van</strong> toxische blootstelling nog aanzi<strong>en</strong>lijk groter is.<br />
Met verwijzing naar Baars e.a. 2005. <strong>De</strong> discrepantie tuss<strong>en</strong> dit aantal do<strong>de</strong>lijke slachtoffers<br />
<strong>en</strong> het aantal gerelateer<strong>de</strong> scha<strong>de</strong>claims in <strong>de</strong> gepubliceer<strong>de</strong> jurispru<strong>de</strong>ntie is opmerkelijk<br />
groot.<br />
186 Vgl. Waterman 2006a.<br />
187 Aldus HR 17 november 2000, NJ 2001, 596, LJN AA8369 (Unilever/Dikmans) met cursivering<br />
door mij. Zie ook HR 23 juni 2006, NJ 2006, 354, LJN AW6166 (Havermans/Luyckx), HR<br />
16 mei 2008, JAR 2008/149, LJN BC7683 (Pekaar/Atofina) <strong>en</strong> in vergelijkbare zin Hof <strong>De</strong>n<br />
Haag 5 <strong>de</strong>cember 2003 <strong>en</strong> 18 augustus 2006, JA 2006/139, LJN AO3515 (Atofina/Pekaar),<br />
Hof <strong>De</strong>n Bosch 31 juli 2007, L & S 2007/180, LJN BB1552 (Leitz/<strong>De</strong> Louw) <strong>en</strong> Hof <strong>De</strong>n Bosch<br />
1 april 2008, L & S 2008/171, LJN BC8292 (Soft Drink/Moon<strong>en</strong>).<br />
188 Bij<strong>voor</strong>beeld HR 26 januari 2001, NJ 2001, 597, LJN AA9666 (Weststrate/<strong>De</strong> Schel<strong>de</strong>) <strong>en</strong><br />
Hof <strong>De</strong>n Haag 21 januari 2005, JAR 2005/97, LJN AS8586 (Köpke/Camp<strong>en</strong>).<br />
130<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 130 24-9-2009 15:56:08
3 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Ne<strong>de</strong>rlands recht<br />
<strong>van</strong> zijn gezondheidsscha<strong>de</strong> di<strong>en</strong>t <strong>de</strong> werknemer in ie<strong>de</strong>r geval gemotiveerd<br />
te stell<strong>en</strong> dat hij klacht<strong>en</strong> heeft die in e<strong>en</strong> oorzakelijke relatie staan met <strong>de</strong><br />
werkzaamhe<strong>de</strong>n; hij behoeft dus niet e<strong>en</strong> precieze diagnose over te legg<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>min <strong>de</strong> exacte toedracht <strong>van</strong> <strong>de</strong> blootstelling te bewijz<strong>en</strong>. 189 <strong>De</strong> Hoge<br />
Raad is hierin zeer dui<strong>de</strong>lijk geweest door in het arrest Zwolsche Algeme<strong>en</strong>e/<br />
<strong>De</strong> Greef aan te gev<strong>en</strong> dat “ge<strong>en</strong> al te hoge eis<strong>en</strong> aan het bewijs <strong>van</strong> het oorzakelijk<br />
verband tuss<strong>en</strong> het ongeval <strong>en</strong> <strong>de</strong> gezondheidsklacht<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n<br />
gesteld” <strong>en</strong> dat “het ontbrek<strong>en</strong> <strong>van</strong> specifieke, medisch aantoonbare verklaring<br />
<strong>voor</strong> <strong>de</strong> klacht<strong>en</strong> <strong>voor</strong> rek<strong>en</strong>ing komt <strong>van</strong> <strong>de</strong> veroorzaker <strong>van</strong> het ongeval”. 190<br />
Dit geldt zelfs als <strong>de</strong> klacht<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> vage aard zijn: “Het feit dat het gaat<br />
om klacht<strong>en</strong> die niet te herlei<strong>de</strong>n zijn tot medisch vaststelbare afwijking<strong>en</strong>,<br />
komt – zij het tot op zekere hoogte – <strong>voor</strong> rek<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong>veroorzaker.<br />
Wanneer het gaat om stoorniss<strong>en</strong> blijft het niet beperkt tot objectiveerbare<br />
stoorniss<strong>en</strong> in <strong>de</strong> zin <strong>van</strong> medisch waarneembare beschadiging<strong>en</strong>, afwijking<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> gebrek<strong>en</strong>, maar ook telt het bestaan <strong>van</strong> subjectieve klacht<strong>en</strong> mee.”<br />
E<strong>en</strong> vergelijkbare soepelheid in <strong>de</strong> uitleg <strong>van</strong> <strong>de</strong> bewijsregels betreff<strong>en</strong><strong>de</strong> het<br />
aanton<strong>en</strong> <strong>van</strong> causaal verband wordt ook aangelegd t<strong>en</strong> behoeve <strong>van</strong> <strong>de</strong> gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong><br />
werknemer wanneer er ondui<strong>de</strong>lijkhe<strong>de</strong>n bestaan over <strong>de</strong> feitelijke<br />
toedracht <strong>van</strong> e<strong>en</strong> ongeval op <strong>de</strong> werkplek. 191<br />
Het feit dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> moet stell<strong>en</strong> <strong>en</strong> bewijz<strong>en</strong> aan welke <strong>voor</strong>zorgsmaatregel<strong>en</strong><br />
hij heeft voldaan (‘me<strong>de</strong><strong>de</strong>lingsplicht‘), impliceert dat hij <strong>de</strong> precieze<br />
toedracht <strong>van</strong> het ongeval moet weergev<strong>en</strong> waar zijn verplichting<strong>en</strong> betrekking<br />
op hebb<strong>en</strong>. 192 In het licht <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze slachtoffervri<strong>en</strong><strong>de</strong>lijke <strong>en</strong> bescherm<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
b<strong>en</strong>a<strong>de</strong>ring kan het ge<strong>en</strong> verbazing wekk<strong>en</strong> dat onzekerheid over <strong>de</strong><br />
toedracht geheel <strong>voor</strong> het bewijsrisico <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> komt omdat, in <strong>de</strong><br />
woor<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong> Hoge Raad, “niet <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer kan wor<strong>de</strong>n verlangd<br />
dat hij ook aantoont hoe het ongeval zich heeft toegedrag<strong>en</strong> of wat <strong>de</strong> oorzaak<br />
daar<strong>van</strong> is.” 193 Ook overig<strong>en</strong>s is dit niet onlogisch, gezi<strong>en</strong> <strong>de</strong> omstandigheid<br />
189 Bij<strong>voor</strong>beeld door e<strong>en</strong> rapport <strong>van</strong> <strong>de</strong> Arbeidsinspectie of e<strong>en</strong> diagnose <strong>van</strong> <strong>de</strong> beroepsarts,<br />
behan<strong>de</strong>l<strong>en</strong>d arts of e<strong>en</strong> arts <strong>van</strong> het Ne<strong>de</strong>rlands C<strong>en</strong>trum <strong>voor</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong>.<br />
190 HR 8 juni 2001, NJ 2001, 433, LJN AB2019 (Zwolsche Algeme<strong>en</strong>e/<strong>De</strong> Greef). In vergelijkbare<br />
zin Ktr. Ass<strong>en</strong> 14 september 2006, JA 2006/140, LJN AY8269 (‘Causaliteitsvraag’), Ktr.<br />
Nijmeg<strong>en</strong> 30 juni 2006, JA 2006/126, LJN AY3818 (X/Schil<strong>de</strong>rsbedrijf), Ktr. Leeuwar<strong>de</strong>n<br />
11 augustus 2006, JA 2006/125, LJN AY6472 (Kooitje/Zandlev<strong>en</strong>).<br />
191 Zie Bolt & Spier 1996, p. 98.<br />
192 Vgl. HR 6 april 1990, NJ 1990, 573, LJN AB9376 (Janss<strong>en</strong>/Nefabas); ook wel ‘sfeercriterium’<br />
gehet<strong>en</strong>, omdat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> moet aanton<strong>en</strong> wat zich in zijn specifieke ‘sfeer’ heeft <strong>voor</strong>gedaan.<br />
193 Vgl. HR 17 november 1995, NJ 1996, 144, LJN ZC2460 (Babayigit/NKF Kabel), HR 5 juni<br />
1998, NJ 1998, 817, LJN ZC2662 (St. Beroepson<strong>de</strong>rwijs N./B.), HR 4 mei 2001, NJ 2001, 377,<br />
LJN AB1430 (Bloemsma/Hattuma), HR 29 juni 2001, NJ 2001, 476, LJN AB2342 (Industromontaza/Banfic)<br />
<strong>en</strong> Hof Leeuwar<strong>de</strong>n 14 mei 2008, JA 2008/104, LJN BD2318 (X/Dactylo).<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 131 24-9-2009 15:56:08<br />
131
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> zegg<strong>en</strong>schap heeft over <strong>de</strong> werkplek <strong>en</strong> dus beter dan <strong>de</strong><br />
werknemer geacht mag wor<strong>de</strong>n te wet<strong>en</strong> wat zich daar heeft <strong>voor</strong>gedaan.<br />
Zo geldt in het geval <strong>van</strong> e<strong>en</strong> onzekere toedracht <strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbeidsongeval als<br />
uitgangspunt dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> het bewijsrisico draagt t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> die<br />
toedracht, mits reeds vaststaat dat <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> is ontstaan in <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n. 194 <strong>De</strong> werknemer kan dan volstaan met te stell<strong>en</strong> dat het<br />
ongeval kan zijn ontstaan op e<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> <strong>de</strong>skundige mogelijk geachte wijze<br />
<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> werkplek dus niet <strong>de</strong> veiligheid had die in re<strong>de</strong>lijkheid mocht wor<strong>de</strong>n<br />
verlangd. Hierna is het aan <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> om het teg<strong>en</strong><strong>de</strong>el te bewijz<strong>en</strong>. Maar<br />
vaak is dit e<strong>en</strong> kwestie <strong>van</strong> ‘quod est <strong>de</strong>monstrandum’: het <strong>en</strong>kele feit dat<br />
iemand <strong>van</strong> e<strong>en</strong> steiger of in e<strong>en</strong> kel<strong>de</strong>rluik kon vall<strong>en</strong>, geeft al gauw aan dat<br />
er sprake was <strong>van</strong> e<strong>en</strong> onveilige situatie. <strong>De</strong>ze bewijsregel wordt heel aardig<br />
geïllustreerd in het arrest Frans<strong>en</strong>/St. Pasteurziek<strong>en</strong>huis, waarin verpleegster<br />
Frans<strong>en</strong> uitgleed over <strong>de</strong> vloer <strong>van</strong> het ziek<strong>en</strong>huis <strong>en</strong> haar heup brak. 195<br />
<strong>De</strong> aanleiding <strong>voor</strong> dit inci<strong>de</strong>nt was vermoe<strong>de</strong>lijk dat zij op e<strong>en</strong> gevall<strong>en</strong> injecti<strong>en</strong>aald<br />
had gestapt. Er werd echter ge<strong>en</strong> naald op <strong>de</strong> vloer gevon<strong>de</strong>n, zodat<br />
het bleef bij speculatie over wat <strong>de</strong> oorzaak <strong>van</strong> haar val kon zijn geweest.<br />
Dit <strong>de</strong>ed echter niets af aan <strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>. <strong>De</strong> Hoge<br />
Raad stel<strong>de</strong> expliciet:<br />
132<br />
“Nu [eiseres] <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> heeft gele<strong>de</strong>n in <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> haar werkzaamhe<strong>de</strong>n,<br />
br<strong>en</strong>gt het bepaal<strong>de</strong> in art. 7:658 lid 2 mee dat […] het ziek<strong>en</strong>huis aansprakelijk<br />
is <strong>voor</strong> <strong>de</strong> door [eiseres] t<strong>en</strong> gevolge <strong>van</strong> haar val gele<strong>de</strong>n scha<strong>de</strong>,<br />
t<strong>en</strong>zij het aantoont dat het <strong>de</strong> in lid 1 <strong>van</strong> dat artikel g<strong>en</strong>oem<strong>de</strong> verplichting<strong>en</strong><br />
is nagekom<strong>en</strong> of dat <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> in belangrijke mate het gevolg is <strong>van</strong> opzet of<br />
bewuste roekeloosheid <strong>van</strong> [eiseres]. Hier<strong>voor</strong> behoeft niet vast te staan aan<br />
welke oorzaak het ongeval <strong>van</strong> [eiseres] te wijt<strong>en</strong> is.<br />
Vgl. ook Rb. Alkmaar 20 april 2000, Prg. 2000, 5502, LJN AJ0090 (Prima Bella/Kamerling)<br />
waarin <strong>de</strong> <strong>en</strong>kele verklaring <strong>van</strong> e<strong>en</strong> schoonmaakster dat zij over haar eig<strong>en</strong> dweilsel was<br />
uitgegle<strong>de</strong>n <strong>en</strong> daardoor ernstig verwond was geraakt, voldo<strong>en</strong><strong>de</strong> was <strong>voor</strong> <strong>de</strong> rechter om<br />
<strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> haar <strong>werkgever</strong> aan te nem<strong>en</strong>; ver<strong>de</strong>re gegev<strong>en</strong>s over <strong>de</strong> oorzaak <strong>van</strong><br />
het ongeval war<strong>en</strong> niet bek<strong>en</strong>d <strong>en</strong> kon<strong>de</strong>n dan ook niet behoorlijk door <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> wor<strong>de</strong>n<br />
weersprok<strong>en</strong>, waardoor <strong>de</strong> onbek<strong>en</strong><strong>de</strong> oorzaak in zijn na<strong>de</strong>el werd uitgelegd.<br />
194 Vgl. HR 24 februari 1989, NJ 1989, 426, LJN AD0640 (Van Bur<strong>en</strong>/Elektroschmelzwerk), HR<br />
9 juni 1995, NJ 1995, 630, LJN ZC1746 (Van <strong>de</strong> Luytgaar<strong>de</strong>n/Schuurink), HR 17 november<br />
1995, NJ 1996, 144, LJN ZC2460 (Babayigit/NKF), HR 6 <strong>de</strong>cember 1996, NJ 1997, 398, LJN<br />
ZC2219 (Fortes/Smits), HR 4 mei 2001, NJ 2001, 377, LJN AB1430 (Bloemsma/Hattuma),<br />
Hof Leeuwar<strong>de</strong>n 14 mei 2008, JAR 2008/165, LJN BD2318 (Koperly/Dactylo) <strong>en</strong> Ktr. Utrecht<br />
23 juni 2009, LJN BJ3477 (X/International).<br />
195 HR 3 <strong>de</strong>cember 1999, NJ 2000, 211, LJN AA3837 (Frans<strong>en</strong>/St. Pasteurziek<strong>en</strong>huis).<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 132 24-9-2009 15:56:09
3 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Ne<strong>de</strong>rlands recht<br />
Die oorzaak is wel in zoverre <strong>van</strong> belang, dat het ziek<strong>en</strong>huis zal kunn<strong>en</strong> volstaan<br />
met aan te ton<strong>en</strong> hetzij dat het heeft voldaan aan alle verplichting<strong>en</strong> die<br />
ingevolge lid 1 op hem rustt<strong>en</strong> t<strong>en</strong>ein<strong>de</strong> e<strong>en</strong> ongeval zoals dat aan [eiseres] is<br />
overkom<strong>en</strong>, te <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong>, hetzij dat nakoming <strong>van</strong> die verplichting<strong>en</strong> het ongeval<br />
niet zou hebb<strong>en</strong> <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong>.”<br />
<strong>De</strong> <strong>voor</strong>gaan<strong>de</strong> alinea biedt e<strong>en</strong> effectief verweer <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>: <strong>de</strong> mogelijkheid<br />
dat, indi<strong>en</strong> hij zijn zorgplicht tot in <strong>de</strong> puntjes zou hebb<strong>en</strong> nageleefd,<br />
het ongeval of <strong>de</strong> beroepsziekte ev<strong>en</strong>goed zou zijn ontstaan. Daarmee vervalt<br />
zowel het causale als het verwijtbare aspect <strong>van</strong> zijn tekortkoming. In <strong>de</strong><br />
rechtspraktijk is <strong>de</strong>ze verweermogelijkheid echter zel<strong>de</strong>n succesvol. Er is welhaast<br />
altijd wel e<strong>en</strong> maatregel of instructie te be<strong>de</strong>nk<strong>en</strong>, die in re<strong>de</strong>lijkheid<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> had kunn<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n gevergd <strong>en</strong> die <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> mogelijk had<br />
kunn<strong>en</strong> <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong> of beperk<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> aparte vorm <strong>van</strong> ondui<strong>de</strong>lijkheid over <strong>de</strong> feitelijke toedracht <strong>en</strong> het<br />
daarmee sam<strong>en</strong>hang<strong>en</strong><strong>de</strong> causaal verband tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> uitvoering <strong>van</strong> <strong>de</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n<br />
<strong>en</strong> <strong>de</strong> door <strong>de</strong> werknemer gestel<strong>de</strong> scha<strong>de</strong> betreft <strong>de</strong> blootstelling<br />
aan asbest bij meer<strong>de</strong>re <strong>werkgever</strong>s, hetzij gelijktijdig, hetzij opvolg<strong>en</strong>d. E<strong>en</strong><br />
bijzon<strong>de</strong>r aspect <strong>van</strong> asbestgerelateer<strong>de</strong> ziekt<strong>en</strong> bij blootstelling bij meer<strong>de</strong>re<br />
<strong>werkgever</strong>s aan asbest is namelijk dat niet (medisch) kan wor<strong>de</strong>n vastgesteld<br />
welke blootstelling tot <strong>de</strong> verwez<strong>en</strong>lijking <strong>van</strong> <strong>de</strong> ziekte heeft geleid <strong>en</strong><br />
daarmee dus ook niet kan wor<strong>de</strong>n bewez<strong>en</strong>, welke <strong>werkgever</strong> aansprakelijk<br />
is <strong>voor</strong> het ontstaan <strong>van</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong>. Het verweer <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> dat <strong>de</strong><br />
asbestziekte mogelijk kan zijn veroorzaakt door <strong>de</strong> blootstelling aan asbest<br />
bij e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>re <strong>werkgever</strong> kan hem echter niet bat<strong>en</strong> wanneer vaststaat dat<br />
hij zelf op dit punt in gebreke is geweest. In overe<strong>en</strong>stemming met <strong>de</strong> art.<br />
6:99 <strong>en</strong> 6:166 BW heeft <strong>de</strong> Hoge Raad in het DES-arrest 196 dui<strong>de</strong>lijk lat<strong>en</strong><br />
blijk<strong>en</strong> dat on<strong>de</strong>r <strong>de</strong>rgelijke omstandighe<strong>de</strong>n <strong>de</strong> aansprakelijk gestel<strong>de</strong> partij<br />
zelf hoof<strong>de</strong>lijk moet instaan <strong>voor</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> die het gevolg is <strong>van</strong> e<strong>en</strong> gebeurt<strong>en</strong>is<br />
waar<strong>voor</strong> hij aansprakelijk is, zelfs al zou <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> het gevolg kunn<strong>en</strong><br />
zijn <strong>van</strong> twee of meer gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong> waar<strong>voor</strong> an<strong>de</strong>re partij<strong>en</strong> aansprakelijk<br />
zijn. 197 Het is <strong>de</strong>rhalve aan <strong>de</strong> da<strong>de</strong>r (hier: <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>) om te bewijz<strong>en</strong> dat<br />
<strong>de</strong> scha<strong>de</strong> níet het gevolg is <strong>van</strong> e<strong>en</strong> gebeurt<strong>en</strong>is waar<strong>voor</strong> hij aansprakelijk is<br />
<strong>en</strong> hij draagt het bewijsrisico indi<strong>en</strong> hij hier niet in slaagt. Van Dunné heeft<br />
<strong>de</strong> rechtvaardiging <strong>voor</strong> <strong>de</strong>ze leer <strong>van</strong> alternatieve <strong>aansprakelijkheid</strong> treff<strong>en</strong>d<br />
verwoord: “Ondui<strong>de</strong>lijkheid over <strong>de</strong> scha<strong>de</strong>toedracht mag niet in het <strong>voor</strong><strong>de</strong>el<br />
196 HR 9 oktober 1992, NJ 1994, 535, LJN ZC0706 (‘DES-dochters’), doorgezet in HR 17 januari<br />
1997, NJ 1997, 230, LJN ZC2247 (Moerman/Bakker) <strong>en</strong> HR 31 januari 2003, NJ 2003, 346,<br />
LJN AF 1301 (Drewel/AMEV).<br />
197 Vgl. Waterman 2003a, zie met name par. 8.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 133 24-9-2009 15:56:09<br />
133
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
werk<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> da<strong>de</strong>r die in elk geval scha<strong>de</strong> heeft veroorzaakt (<strong>de</strong>elscha<strong>de</strong>),<br />
<strong>en</strong> waarbij niet uitgeslot<strong>en</strong> is <strong>de</strong> kans dat hij <strong>de</strong> gehele scha<strong>de</strong> teweeggebracht<br />
heeft.” 198<br />
Het is echter e<strong>en</strong> misvatting dat <strong>de</strong> werknemer eerst e<strong>en</strong> functioneel verband<br />
tuss<strong>en</strong> zijn scha<strong>de</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n zou moet<strong>en</strong> bewijz<strong>en</strong> <strong>voor</strong>dat <strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong> ‘aan zet’ is. <strong>De</strong> Hoge Raad laat daarover in het arrest Unilever/<br />
Dikmans ge<strong>en</strong> misverstand bestaan:<br />
134<br />
“Dit oor<strong>de</strong>el misk<strong>en</strong>t immers dat, wanneer e<strong>en</strong> werknemer bij zijn <strong>werkgever</strong> is<br />
blootgesteld aan <strong>de</strong> <strong>voor</strong> <strong>de</strong> gezondheid gevaarlijke stoff<strong>en</strong>, het door <strong>de</strong> werknemer<br />
te bewijz<strong>en</strong> oorzakelijk verband aang<strong>en</strong>om<strong>en</strong> moet wor<strong>de</strong>n indi<strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong> heeft nagelat<strong>en</strong> <strong>de</strong> maatregel<strong>en</strong> te treff<strong>en</strong> die noodzakelijk zijn om<br />
te <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> werknemer in <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> zijn functie scha<strong>de</strong> lijdt,<br />
<strong>en</strong> dat (…) reeds thans op Unilever <strong>de</strong> plicht rust na<strong>de</strong>r aan te gev<strong>en</strong> of <strong>en</strong> zo ja<br />
welke maatregel<strong>en</strong> zij in dit verband heeft getroff<strong>en</strong>.” 199<br />
<strong>De</strong> g<strong>en</strong>oem<strong>de</strong> bewijsplicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> is <strong>van</strong> e<strong>en</strong> uitvoerige <strong>en</strong> int<strong>en</strong>sieve<br />
aard. <strong>De</strong> <strong>werkgever</strong> di<strong>en</strong>t gelijktijdig met <strong>de</strong> stelplicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer,<br />
in overe<strong>en</strong>stemming met <strong>de</strong> beschermingsgedachte, bewijs te lever<strong>en</strong> dat hij<br />
aan zijn zorgplicht jeg<strong>en</strong>s <strong>de</strong> werknemer heeft voldaan <strong>en</strong> welke maatregel<strong>en</strong><br />
hij in dit opzicht heeft getroff<strong>en</strong>. Asser wijst er in zijn noot bij het Unilever/<br />
Dikmans-arrest op dat <strong>de</strong>ze we<strong>de</strong>rzijds simultane bewijslast noodzakelijk is<br />
om <strong>de</strong> rechter in <strong>de</strong> geleg<strong>en</strong>heid te stell<strong>en</strong> <strong>de</strong> ev<strong>en</strong>tuele nalatigheid <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong> <strong>en</strong> daarmee ook e<strong>en</strong> causaal verband tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong>ze nalatigheid <strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
scha<strong>de</strong> vast te kunn<strong>en</strong> stell<strong>en</strong>. Dit <strong>voor</strong>komt dat <strong>de</strong> rechtszaak al in e<strong>en</strong> vroeg<br />
stadium zou stran<strong>de</strong>n op <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rbouwing <strong>van</strong> <strong>de</strong> vor<strong>de</strong>ring, zon<strong>de</strong>r zelfs <strong>de</strong><br />
zorgplicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> daarin te kunn<strong>en</strong> betrekk<strong>en</strong>.<br />
Ik merk op dat, hoewel <strong>de</strong> casus <strong>van</strong> het Unilever/Dikmans-arrest “<strong>voor</strong> <strong>de</strong><br />
gezondheid gevaarlijke stoff<strong>en</strong>” betreft, <strong>de</strong> re<strong>de</strong>nering achter <strong>de</strong>ze regel <strong>van</strong><br />
bewijslastver<strong>de</strong>ling ook algeme<strong>en</strong> toepasselijk <strong>voor</strong>komt t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
<strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> die e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>re oorzaak hebb<strong>en</strong> dan<br />
gevaarlijke stoff<strong>en</strong>, zoals RSI <strong>en</strong> rugklacht<strong>en</strong>. Uit niets in <strong>de</strong>ze uitspraak kan<br />
wor<strong>de</strong>n afgeleid, dat <strong>de</strong> Hoge Raad <strong>de</strong>ze re<strong>de</strong>nering slechts op <strong>voor</strong> <strong>de</strong> gezondheid<br />
scha<strong>de</strong>lijke stoff<strong>en</strong> toepasselijk acht of daartoe w<strong>en</strong>st te beperk<strong>en</strong>. Dit is<br />
<strong>van</strong> wez<strong>en</strong>lijk belang <strong>voor</strong> <strong>de</strong> rechtspraktijk, omdat het mom<strong>en</strong>t waarop e<strong>en</strong><br />
stelling (niet) geponeerd wordt, e<strong>en</strong> rechtszaak kan mak<strong>en</strong> of brek<strong>en</strong>. 200<br />
198 Van Dunné 2003, p. 765-776.<br />
199 Vgl. HR 17 november 2000, NJ 2001, 596, LJN AA8369 (Unilever/Dikmans); cursivering <strong>van</strong><br />
mij.<br />
200 In vergelijkbare zin Alt, hoewel <strong>de</strong>ze zich beperkt tot beroepsziekt<strong>en</strong>, zie Alt 2004, p. 34.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 134 24-9-2009 15:56:09
3 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Ne<strong>de</strong>rlands recht<br />
Aan het door <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> te lever<strong>en</strong> bewijs dat hij aan zijn zorgplicht heeft<br />
voldaan, moet<strong>en</strong> zware eis<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n gesteld. Zo di<strong>en</strong>t hij op grond <strong>van</strong> zijn<br />
verplichting als goed <strong>werkgever</strong> (art. 7:611 BW) die omstandighe<strong>de</strong>n aan te<br />
gev<strong>en</strong> die meer in zijn sfeer ligg<strong>en</strong> dan in die <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer. Dit geldt<br />
bij uitstek <strong>voor</strong> <strong>de</strong> toedracht <strong>van</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong>veroorzak<strong>en</strong><strong>de</strong> gebeurt<strong>en</strong>is. <strong>De</strong><br />
<strong>werkgever</strong> moet immers geacht wor<strong>de</strong>n beter te zijn geïnformeerd dan <strong>de</strong><br />
werknemer, zodat het onre<strong>de</strong>lijk zou zijn om <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer te verg<strong>en</strong><br />
dat hij veel moeite moet do<strong>en</strong> om (wet<strong>en</strong>schappelijke of feitelijke) informatie<br />
te verkrijg<strong>en</strong>, waarover <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> aannemelijk reeds beschikt – of dat<br />
behoort te do<strong>en</strong>. 201 Zo moet <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> kunn<strong>en</strong> aangev<strong>en</strong> op welke wijze<br />
hij zich <strong>van</strong> zijn on<strong>de</strong>rzoeksplicht heeft gekwet<strong>en</strong> dan wel waarom e<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijk<br />
on<strong>de</strong>rzoek of het nem<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> daaruit <strong>voor</strong>tvloei<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong><br />
re<strong>de</strong>lijkerwijs niet <strong>van</strong> hem kon wor<strong>de</strong>n verlangd. 202 Tev<strong>en</strong>s moet hij zodanige<br />
me<strong>de</strong><strong>de</strong>ling<strong>en</strong> do<strong>en</strong> omtr<strong>en</strong>t het ontstaan <strong>van</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> dat daaruit met e<strong>en</strong><br />
re<strong>de</strong>lijke mate <strong>van</strong> zekerheid kan wor<strong>de</strong>n opgemaakt dat <strong>de</strong>ze niet het gevolg<br />
is <strong>van</strong> e<strong>en</strong> gebrek aan voldo<strong>en</strong><strong>de</strong> veiligheidsmaatregel<strong>en</strong> ter <strong>voor</strong>koming <strong>van</strong><br />
scha<strong>de</strong> als welke door <strong>de</strong> werknemer is gele<strong>de</strong>n. Daarnaast zal het ook op het<br />
pad <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> ligg<strong>en</strong> om aan te gev<strong>en</strong> welke veiligheidsmaatregel<strong>en</strong><br />
door soortgelijke bedrijv<strong>en</strong> als het zijne in <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> perio<strong>de</strong> gebruikelijk zijn<br />
aangew<strong>en</strong>d om <strong>de</strong> gezondheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer te bescherm<strong>en</strong>. Hiermee<br />
is echter nog niet gezegd, dat <strong>de</strong> ‘gel<strong>de</strong>n<strong>de</strong>’ norm <strong>van</strong> het aanwezig zijn (<strong>van</strong>)<br />
dan wel het ontbrek<strong>en</strong> <strong>van</strong> k<strong>en</strong>nis of maatregel<strong>en</strong> bij an<strong>de</strong>re <strong>werkgever</strong>s<br />
mag wor<strong>de</strong>n aangemerkt als <strong>de</strong> ‘geldige’ norm bij <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> in kwestie.<br />
An<strong>de</strong>rsom staat het <strong>en</strong>kele feit dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> str<strong>en</strong>gere veiligheidsmaatregel<strong>en</strong><br />
hanteert dan bij vergelijkbare bedrijv<strong>en</strong> gebruikelijk is, niet in <strong>de</strong> weg<br />
aan het rechterlijke oor<strong>de</strong>el dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> in <strong>de</strong> door hem te treff<strong>en</strong> veiligheidsmaatregel<strong>en</strong><br />
te kort is geschot<strong>en</strong>. 203<br />
Indi<strong>en</strong> er rele<strong>van</strong>te wettelijke regels of veiligheidsnorm<strong>en</strong> zijn die met <strong>de</strong> veiligheid<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> werkplek sam<strong>en</strong>hang<strong>en</strong>, di<strong>en</strong>t <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> aan te gev<strong>en</strong> welke<br />
regels dit zijn <strong>en</strong> in welke mate zij al dan niet zijn nageleefd. An<strong>de</strong>rs gezegd:<br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> <strong>werkgever</strong> die op grond <strong>van</strong> art. 7:658 lid 2 BW door e<strong>en</strong> werknemer<br />
wordt aangesprok<strong>en</strong>, mag wor<strong>de</strong>n verlangd dat hij in het algeme<strong>en</strong> die<br />
omstandighe<strong>de</strong>n aangeeft die meer in zijn sfeer ligg<strong>en</strong> dan in die <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
werknemer. Zoals al eer<strong>de</strong>r vermeld, kunn<strong>en</strong> dit ook ongeschrev<strong>en</strong> norm<strong>en</strong><br />
201 Vgl. HR 25 juni 1982, NJ 1983, 151, LJN AG4420 (Rijnberg/Speerstra), HR 24 februari 1989,<br />
NJ 1989, 426, LJN AD0640 (Van Bur<strong>en</strong>/Elektroschmelzwerk), HR 6 april 1990, NJ 1990, 573,<br />
LJN AB9376 (Janss<strong>en</strong>/Nefabas), HR 25 juni 1993, NJ 1993, 686, LJN AC1907 (Cijsouw/<strong>De</strong><br />
Schel<strong>de</strong> I ), HR 1 juli 1993, NJ 1993, 687, LJN ZC1027 (Power/Ardross) <strong>en</strong> HR 24 november<br />
1995, NJ 1996, 271, LJN ZC1888 (Rust/Bataafse Aanneming).<br />
202 HR 6 april 1990, NJ 1990, 573, LJN AB9376 (Janss<strong>en</strong>/Nefabas).<br />
203 HR 6 april 1990, NJ 1990, 573, LJN AB9376 (Janss<strong>en</strong>/Nefabas), herhaald in HR 2 oktober<br />
1998, NJ 1999, 682, LJN ZC2720 (<strong>De</strong> Schel<strong>de</strong>/Wijkhuis<strong>en</strong>).<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 135 24-9-2009 15:56:09<br />
135
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
betreff<strong>en</strong> die kunn<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n afgeleid uit <strong>de</strong> concrete omstandighe<strong>de</strong>n <strong>van</strong><br />
het geval. 204 Indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> werknemer heeft gesteld dat e<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijke regel of<br />
norm is overtre<strong>de</strong>n, moet <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> zijn ontk<strong>en</strong>ning <strong>van</strong> die overtreding<br />
motiver<strong>en</strong> door concrete feit<strong>en</strong> <strong>en</strong> omstandighe<strong>de</strong>n te noem<strong>en</strong> die aanton<strong>en</strong><br />
dat hij wel <strong>de</strong>gelijk aan zijn wettelijke verplichting<strong>en</strong> heeft voldaan <strong>en</strong> op<br />
welke wijze dat is geschied. 205<br />
Over het geheel bezi<strong>en</strong>, neemt <strong>de</strong> jurispru<strong>de</strong>ntie betreff<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong> stelplicht <strong>en</strong><br />
bewijslast in <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> <strong>de</strong> gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> werknemer<br />
vergaand in bescherming. Het hanter<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> omkeringregel zodra e<strong>en</strong> verkeer-<br />
of veiligheidsnorm geschon<strong>de</strong>n is, draagt in belangrijke mate hiertoe<br />
bij. Maar gaat het hier werkelijk erom <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> te plaats<strong>en</strong> bij <strong>de</strong> aansprakelijke<br />
partij? A-G Asser laat in het Cijsouw/<strong>De</strong> Schel<strong>de</strong> I-arrest doorschemer<strong>en</strong><br />
dat er ook e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>r belang meespeelt:<br />
136<br />
“Welnu, indi<strong>en</strong> komt vast te staan dat e<strong>en</strong> verkeers-of veiligheidsnorm is geschon<strong>de</strong>n,<br />
dat daardoor letselscha<strong>de</strong> is veroorzaakt <strong>en</strong> dat aan <strong>de</strong> han<strong>de</strong>l<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
persoon <strong>van</strong> dit han<strong>de</strong>l<strong>en</strong> e<strong>en</strong> verwijt kan wor<strong>de</strong>n gemaakt, is in beginsel niet<br />
<strong>van</strong> belang of <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> die is ontstaan of <strong>de</strong> wijze waarop zij is ontstaan <strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>baar<br />
was <strong>voor</strong> <strong>de</strong> da<strong>de</strong>r.”<br />
Dit suggereert dat er ook e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>r belang meespeelt dat zwaar<strong>de</strong>r weegt dan<br />
<strong>de</strong> verwijtbaarheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>. Het lijkt er veel op dat dit ‘ulterior motif’<br />
gezocht moet wor<strong>de</strong>n in <strong>de</strong> sfeer <strong>van</strong> het comp<strong>en</strong>satiebelang <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer.<br />
Dit staat echter op gespann<strong>en</strong> voet met het beginsel ‘e<strong>en</strong>ie<strong>de</strong>r draagt zijn<br />
eig<strong>en</strong> scha<strong>de</strong>, t<strong>en</strong>zij…’ Het zou wel betek<strong>en</strong><strong>en</strong> dat <strong>de</strong> beschermingsgedachte<br />
die uitgaat <strong>van</strong> <strong>de</strong> stelplicht <strong>en</strong> bewijslastver<strong>de</strong>ling zich ook uitstrekt tot <strong>de</strong><br />
scha<strong>de</strong>vergoeding. Ik kom hier na<strong>de</strong>r op terug in hoofdstuk 6, met name<br />
paragraf<strong>en</strong> 2.3.1 <strong>en</strong> 2.3.2.<br />
4.3 Ongevalsrapportage<br />
Ongevalrapportages kunn<strong>en</strong> <strong>van</strong> groot belang zijn in <strong>de</strong> juridische nasleep<br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbeidsongeval of e<strong>en</strong> beroepsziekte. Hier<strong>voor</strong> zijn verschill<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
re<strong>de</strong>n<strong>en</strong>.<br />
204 Vgl. HR 5 november 2004, NJ 2005, 215, LJN AP1463 (Lozerhof/Van Duyv<strong>en</strong>bo<strong>de</strong>), A-G Spier<br />
in zijn comm<strong>en</strong>taar <strong>voor</strong> HR 2 maart 2007, NJ 2007, 143, LJN AZ5834 (Perez/Casa Gran<strong>de</strong>)<br />
<strong>en</strong> HR 27 april 2007, NJ 2008, 462, LJN AZ6717 (Kalai/Petit).<br />
205 Klaass<strong>en</strong> 2001, p. 26.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 136 24-9-2009 15:56:09
3 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Ne<strong>de</strong>rlands recht<br />
T<strong>en</strong> eerste is er het prev<strong>en</strong>tieve aspect: <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> behoort aan <strong>de</strong> hand<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> bevinding<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijk rapport te inv<strong>en</strong>tariser<strong>en</strong> hoe <strong>de</strong><br />
scha<strong>de</strong> is veroorzaakt <strong>en</strong> welke veiligheidsmaatregel<strong>en</strong> hij moet nem<strong>en</strong> om<br />
e<strong>en</strong> herhaling <strong>van</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong>veroorzak<strong>en</strong><strong>de</strong> gebeurt<strong>en</strong>is te <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong>. Dit<br />
motief vormt ook <strong>de</strong> grondslag <strong>voor</strong> <strong>de</strong> verplichting 206 <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> om<br />
<strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> met ernstig lichamelijk letsel, geestelijk letsel of overlij<strong>de</strong>n<br />
<strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> te mel<strong>de</strong>n aan <strong>de</strong> Arbeidsinspectie. 207<br />
T<strong>en</strong> twee<strong>de</strong> zijn er ook twee bewijsrechtelijke aspect<strong>en</strong> aan het rapport verbon<strong>de</strong>n:<br />
het rapport is in <strong>de</strong> praktijk <strong>van</strong> groot belang om hel<strong>de</strong>r te krijg<strong>en</strong><br />
wat <strong>de</strong> feitelijke toedracht <strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbeidsongeval is geweest <strong>en</strong> om aan te<br />
ton<strong>en</strong> of <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> al dan niet is tekortgeschot<strong>en</strong> in <strong>de</strong> nakoming <strong>van</strong> zijn<br />
zorgplicht jeg<strong>en</strong>s <strong>de</strong> werknemer. Zo kan het ongevalrapport bij uitstek e<strong>en</strong><br />
geschikt mid<strong>de</strong>l zijn om te bewijz<strong>en</strong> dat er (g)e<strong>en</strong> causaal verband bestaat<br />
tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> <strong>de</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n. Hoe <strong>voor</strong>tvar<strong>en</strong><strong>de</strong>r,<br />
<strong>de</strong>skundiger <strong>en</strong> vollediger het rapport is opgesteld, hoe meer gewicht<br />
daaraan kan wor<strong>de</strong>n toegek<strong>en</strong>d; het omgekeer<strong>de</strong> gaat ook op. 208<br />
Voorafgaand aan <strong>de</strong> invoering <strong>van</strong> art. 7:658 BW per 1 april 1997 was <strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong> op grond <strong>van</strong> jurispru<strong>de</strong>ntie over het bewijsrecht verplicht om, ter<br />
betwisting <strong>van</strong> <strong>de</strong> stelling <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer dat hij tekortgeschot<strong>en</strong> was in<br />
zijn zorgplicht jeg<strong>en</strong>s <strong>de</strong> werknemer, aan <strong>de</strong> hand <strong>van</strong> e<strong>en</strong> ongevalrapport<br />
aan te ton<strong>en</strong> dat hij zijn zorgplicht wel <strong>de</strong>gelijk had nageleefd. 209 In dit rapport<br />
di<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong> toedracht <strong>van</strong> het ongeval op zo’n manier te zijn vastgelegd dat<br />
daaruit met e<strong>en</strong> re<strong>de</strong>lijke mate <strong>van</strong> zekerheid kon wor<strong>de</strong>n opgemaakt of <strong>en</strong> in<br />
hoeverre het ongeval het gevolg was geweest <strong>van</strong> onvoldo<strong>en</strong><strong>de</strong> maatregel<strong>en</strong> ter<br />
<strong>voor</strong>koming <strong>van</strong> het betreff<strong>en</strong><strong>de</strong> ongeval. Indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> niet e<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijk<br />
rapport kon overlegg<strong>en</strong> of indi<strong>en</strong> niet daaruit bleek dat hij zijn zorgplicht<br />
206 <strong>De</strong>ze plicht vloei<strong>de</strong> reeds eer<strong>de</strong>r <strong>voor</strong>t uit <strong>de</strong> artt. 7A:1638x juncto 1638z oud-BW.<br />
207 Art. 9 Arbeidsomstandighe<strong>de</strong>nwet; art. 24 lid 4 biedt <strong>de</strong> Arbeidsinspectie <strong>de</strong> mogelijkheid<br />
om e<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rzoek in te stell<strong>en</strong> <strong>en</strong> haar bevinding<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> proces-verbaal op te stell<strong>en</strong>. Het<br />
<strong>en</strong>kele feit dat <strong>de</strong> Arbeidsinspectie na e<strong>en</strong> ongeval niet onmid<strong>de</strong>llijk daar<strong>van</strong> door <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
in k<strong>en</strong>nis is gesteld, br<strong>en</strong>gt op zichzelf nog niet mee dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> niet heeft voldaan<br />
aan zijn stelplicht omtr<strong>en</strong>t het nalev<strong>en</strong> <strong>van</strong> zijn zorgplicht jeg<strong>en</strong>s <strong>de</strong> werknemer; vgl.<br />
Ktr. Zwolle 8 augustus 2006, LJN AY7850 (‘Bandschuurmachine’).<br />
208 Vgl. HR 29 juni 2001, NJ 2001, 476, LJN AB2342 (Industromontaza/Banfic). Het rapport kan<br />
bij<strong>voor</strong>beeld on<strong>de</strong>rbouwd wor<strong>de</strong>n met getuig<strong>en</strong>- <strong>en</strong> <strong>de</strong>skundig<strong>en</strong>verklaring<strong>en</strong>, tek<strong>en</strong>ing<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> plattegron<strong>de</strong>n, foto’s, e<strong>en</strong> reconstructie <strong>van</strong> het ongeval, etc. Zie ook Rb. Maastricht<br />
21 november 2008, LJN BG6536 (X/Korpsbeheer<strong>de</strong>r Limburg Zuid).<br />
209 Voortbouw<strong>en</strong>d op HR 1 juli 1993, NJ 1993, 687, LJN ZC1027 (Power/Ardross): HR 5 juni 1998,<br />
NJ 1998, 817, LJN ZC2662 (St. Beroepson<strong>de</strong>rwijs N./B.). In <strong>de</strong> volg<strong>en</strong><strong>de</strong> arrest<strong>en</strong> herhaalt <strong>de</strong><br />
Hoge Raad met nadruk het belang <strong>van</strong> e<strong>en</strong> ongevalrapport: HR 8 april 1997, NJ 1997, 510,<br />
LJN ZC2347 (Hilligehekk<strong>en</strong>/CVO), HR 17 oktober 1997, NJ 1998, 241 (Bhoelai/Buttner) <strong>en</strong><br />
HR 18 september 1998, NJ 1999, 45, LJN ZC2706 (Van Doorn/NBM).<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 137 24-9-2009 15:56:09<br />
137
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
had nageleefd, dan was zijn <strong>aansprakelijkheid</strong> jeg<strong>en</strong>s <strong>de</strong> werknemer daarmee<br />
gegev<strong>en</strong>. Ook dit was e<strong>en</strong> uiting <strong>van</strong> <strong>de</strong> vergaan<strong>de</strong> beschermingsgedachte<br />
waar<strong>van</strong> het <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht is vervuld.<br />
<strong>De</strong> invoering <strong>van</strong> art. 7:658 BW heeft hierin veran<strong>de</strong>ring gebracht door<br />
<strong>de</strong> formele bewijslast over <strong>de</strong> nakoming <strong>van</strong> <strong>de</strong> zorgplicht direct op <strong>de</strong><br />
schou<strong>de</strong>rs <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> te plaats<strong>en</strong>. Hierdoor heeft <strong>de</strong> op art. 7A:1638x<br />
oud-BW gebaseer<strong>de</strong> jurispru<strong>de</strong>ntie over ongevalrapportages weliswaar haar<br />
dwing<strong>en</strong><strong>de</strong> karakter verlor<strong>en</strong>, maar heeft zij qua inhou<strong>de</strong>lijke betek<strong>en</strong>is nog<br />
weinig prijsgegev<strong>en</strong>.<br />
In e<strong>en</strong> drietal arrest<strong>en</strong> heeft <strong>de</strong> Hoge Raad bepaald dat, nu art. 7:658 BW<br />
strikt gesprok<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> niet verplicht om e<strong>en</strong> ongevalrapportage op te<br />
stell<strong>en</strong>, hij <strong>de</strong> naleving <strong>van</strong> zijn zorgplicht met alle <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong><strong>de</strong> mid<strong>de</strong>l<strong>en</strong><br />
mag aanton<strong>en</strong>. Dat betek<strong>en</strong>t dat <strong>de</strong> afwezigheid <strong>van</strong> e<strong>en</strong> ongevalrapport op<br />
zichzelf niet onmid<strong>de</strong>llijk tot <strong>de</strong> conclusie kan lei<strong>de</strong>n dat hij niet aan <strong>de</strong> op<br />
hem rust<strong>en</strong><strong>de</strong> stelplicht <strong>en</strong> bewijslast heeft voldaan. 210 Hieraan doet natuurlijk<br />
niet af dat het ontbrek<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> (<strong>de</strong>ug<strong>de</strong>lijk) ongevalrapport over <strong>de</strong> feitelijke<br />
<strong>en</strong> juridische toedracht <strong>van</strong> het ongeval <strong>de</strong> juridische positie <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
aanmerkelijk verzwakt, nu juist hij daar<strong>van</strong> <strong>de</strong> volle bewijslast draagt <strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
Arbeidsomstandighe<strong>de</strong>nwet verplicht tot e<strong>en</strong> ongevalrapport in geval <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
ernstig ongeval. E<strong>en</strong> <strong>en</strong> an<strong>de</strong>r geldt ev<strong>en</strong>zeer t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> het ontbrek<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> (geactualiseer<strong>de</strong>) risico-inv<strong>en</strong>tarisatie <strong>en</strong> -evalutatie (RI&E). 211<br />
Kortom, in <strong>de</strong> praktijk zal het <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>, gezi<strong>en</strong> <strong>de</strong> vergaan<strong>de</strong> aard <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> op hem rust<strong>en</strong><strong>de</strong> stelplicht <strong>en</strong> bewijslast, moeilijk vall<strong>en</strong> om zon<strong>de</strong>r e<strong>en</strong><br />
ongevalrapport aan te ton<strong>en</strong> dat hij niet is tekortgeschot<strong>en</strong> – wat <strong>voor</strong> hem tot<br />
<strong>voor</strong> <strong>de</strong> hand ligg<strong>en</strong><strong>de</strong> zware consequ<strong>en</strong>ties zal lei<strong>de</strong>n. 212 <strong>De</strong> rechter zal dan<br />
bij gebrek aan a<strong>de</strong>quaat bewijs <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> over <strong>de</strong> invulling <strong>van</strong> zijn<br />
zorgplicht snel aannem<strong>en</strong> dat er causaal verband bestaat tuss<strong>en</strong> e<strong>en</strong> (k<strong>en</strong>nelijk)<br />
ontbrek<strong>en</strong>d dan wel onvoldo<strong>en</strong><strong>de</strong> veiligheidsmaatregel <strong>en</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer.<br />
210 HR 15 <strong>de</strong>cember 2000, NJ 2001, 252, LJN AA9051 (Van Merksteijn/Öztürk); zie ook r.o. 2.7<br />
in <strong>de</strong> conclusie <strong>van</strong> A-G Wesseling-<strong>van</strong> G<strong>en</strong>t in HR 4 mei 2001, NJ 2001, 377, LJN AB1430<br />
(Bloemsma/Hattuma) <strong>en</strong> HR 18 januari 2002, NJ 2002, 147, LJN AD4923 (Albert Heijn/Van<br />
Boxtel).<br />
211 HR 10 <strong>de</strong>cember 1999, NJ 2000, 211, LJN AA3837 (Frans<strong>en</strong>/Pasteurziek<strong>en</strong>huis), HR 16 mei<br />
2003, NJ 2004, 176, LJN AF 7000 (Dusarduyn/Du Puy) <strong>en</strong> HR 12 september 2003, NJ 2004,<br />
177, LJN AF8254 (‘Koffievlek’).<br />
212 Vgl. Lin<strong>de</strong>nbergh 2001, p. 19.<br />
138<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 138 24-9-2009 15:56:09
5 Scha<strong>de</strong><br />
5.1 Scha<strong>de</strong>vergoeding: alles of niets<br />
3 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Ne<strong>de</strong>rlands recht<br />
<strong>De</strong> invloed <strong>van</strong> eig<strong>en</strong> schuld <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer op <strong>de</strong> scha<strong>de</strong>vergoedingsplicht<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> was al t<strong>en</strong> tij<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> parlem<strong>en</strong>taire totstandkoming <strong>van</strong><br />
art. 7A:1638x oud-BW (nu art. 7:658 BW) e<strong>en</strong> heet hangijzer. In zijn wets<strong>voor</strong>stel<br />
had Drucker bedoeld met <strong>de</strong> term ‘in belangrijke mate grove schuld’ tot<br />
uitdrukking te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> schuld <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer <strong>de</strong> verplichting <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> ex lid 1 geheel of ge<strong>de</strong>eltelijk kon opheff<strong>en</strong>. 213 Hij veron<strong>de</strong>rstel<strong>de</strong><br />
echter dat <strong>de</strong>rgelijke ‘dolle sprong<strong>en</strong>’ niet dikwijls <strong>van</strong> <strong>de</strong> rechterlijke macht<br />
behoef<strong>de</strong>n te wor<strong>de</strong>n verwacht. 214 Maar <strong>de</strong> Eerste Kamer leg<strong>de</strong> zijn wets<strong>voor</strong>stel<br />
an<strong>de</strong>rs uit: “‘Alles of niets’, iets an<strong>de</strong>rs is er niet uit op te mak<strong>en</strong>.’” 215 <strong>De</strong><br />
regering <strong>en</strong> rechterlijke macht me<strong>en</strong><strong>de</strong>n dat <strong>de</strong> waarheid in het mid<strong>de</strong>n lag,<br />
in die zin dat <strong>de</strong> mate <strong>van</strong> eig<strong>en</strong> schuld <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer tot uiting mocht<br />
kom<strong>en</strong> in <strong>de</strong> hoogte <strong>van</strong> zijn scha<strong>de</strong>vergoeding. 216<br />
In <strong>de</strong> juridische literatuur groei<strong>de</strong>n <strong>de</strong> stemm<strong>en</strong> die op grond <strong>van</strong> e<strong>en</strong> letterlijke<br />
interpretatie <strong>van</strong> art. 7A:1638x oud-BW e<strong>en</strong> volledige scha<strong>de</strong>vergoeding<br />
(behou<strong>de</strong>ns grove schuld) <strong>voor</strong> <strong>de</strong> werknemer verlang<strong>de</strong>n. 217 In 1987 sloot <strong>de</strong><br />
Hoge Raad zich aan bij <strong>de</strong> Eerste Kamer <strong>en</strong> <strong>de</strong> juridische stemmingvorming<br />
door te stell<strong>en</strong> dat: “(…) eig<strong>en</strong> schuld <strong>van</strong> <strong>de</strong> b<strong>en</strong>a<strong>de</strong>el<strong>de</strong> <strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong>ge<strong>en</strong> die <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> heeft veroorzaakt niet opheft, t<strong>en</strong>zij <strong>de</strong> eig<strong>en</strong><br />
schuld zo ernstig is, dat gezi<strong>en</strong> <strong>de</strong> aan <strong>de</strong> aangesprok<strong>en</strong> partij verwet<strong>en</strong><br />
tekortkoming di<strong>en</strong>s schuld daarteg<strong>en</strong>over in het niet valt.” Hiermee werd het<br />
‘alles of niets’-beginsel aanvaard in overe<strong>en</strong>stemming met <strong>de</strong> fundam<strong>en</strong>tele<br />
beschermingsgedachte <strong>van</strong> art. 7A:1638x oud-BW. 218 <strong>De</strong>ze ‘billijkheidscorrectie’<br />
vormt e<strong>en</strong> bijzon<strong>de</strong>re uitzon<strong>de</strong>ring op <strong>de</strong> hoofdregel <strong>van</strong> het algem<strong>en</strong>e<br />
verbint<strong>en</strong>iss<strong>en</strong>recht (art. 6:101 BW). 219<br />
Dit beginsel is overg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> door <strong>de</strong> wetgever tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> herzi<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> het<br />
Burgerlijk Wetboek: “Gelet op <strong>de</strong> omstandigheid dat <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> binn<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
213 Bles 1909, p. 293.<br />
214 Han<strong>de</strong>ling<strong>en</strong> TK, 1905-1906, p. 1855; i<strong>de</strong>m Bles 1909, p. 308<br />
215 Bles 1909, p. 319-320.<br />
216 HR 4 februari 1916, W. 9949 (IJzer<strong>en</strong> Spoorwegmaatschappij/Morré), Rb. Haarlem 4 mei<br />
1982, NJ 1982, 396 (Stal<strong>en</strong> Steiger/Ste<strong>en</strong>), Bles 1909, p. 321, Mol<strong>en</strong>aar 1957, p. 100.<br />
217 Van <strong>de</strong>r Grint<strong>en</strong> 1966, p. 64, Engelhard & Verhey<strong>de</strong>n 1934, p. 201.<br />
218 HR 9 januari 1987, NJ 1987, 948, LJN AG5504 (Sweegers/Van <strong>de</strong>n Hout), bevestigd in HR<br />
9 november 2001, NJ 2002, 79, LJN AD3985 (Doesburg/Tan); e<strong>en</strong> vergelijkbare norm <strong>voor</strong><br />
ambt<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> is geformuleerd in CRvB 25 oktober 2001, NJB 2002, p. 142 (A/Staatssecretaris<br />
<strong>van</strong> <strong>De</strong>f<strong>en</strong>sie).<br />
219 Bolt & Spier 1996, p. 103 <strong>en</strong> Roelvink 1993, nr. 4<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 139 24-9-2009 15:56:09<br />
139
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
di<strong>en</strong>stverband wordt opgelop<strong>en</strong> <strong>en</strong> het <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> is die in eerste instantie<br />
<strong>de</strong> arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n bepaalt, is het billijk <strong>de</strong> schuld <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer,<br />
die niet bestaat in opzet of bewuste roekeloosheid, <strong>voor</strong> rek<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong> te lat<strong>en</strong> kom<strong>en</strong>.” 220<br />
Kortom: <strong>de</strong> scha<strong>de</strong>vergoeding <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> arbeidsongeval of beroepsziekte is<br />
e<strong>en</strong> kwestie <strong>van</strong> ‘alles of niets’. Dit geldt nog onverkort <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong>.<br />
T<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> lijkt <strong>de</strong> rechterlijke macht echter on<strong>de</strong>r<br />
omstandighe<strong>de</strong>n e<strong>en</strong> afwijk<strong>en</strong><strong>de</strong> koers te zijn ingeslag<strong>en</strong>, waar<strong>voor</strong> zij verwez<strong>en</strong><br />
naar <strong>de</strong> hiernavolg<strong>en</strong><strong>de</strong> paragraaf 5.3.<br />
5.2 Immateriële scha<strong>de</strong><br />
Immateriële scha<strong>de</strong> betreft “pijn, verdriet <strong>en</strong> ge<strong>de</strong>rf<strong>de</strong> lev<strong>en</strong>svreug<strong>de</strong> om person<strong>en</strong>scha<strong>de</strong><br />
<strong>voor</strong>zover die niet het vermog<strong>en</strong> maar het welzijn <strong>van</strong> het slachtoffer<br />
raakt.” 221 <strong>De</strong> Hoge Raad heeft reeds, zij het in <strong>voor</strong>zichtige term<strong>en</strong>, aangegev<strong>en</strong><br />
dat wie conform art. 6:106 sub b BW “in zijn persoon is aangetast”,<br />
recht heeft op vergoeding <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze immateriële scha<strong>de</strong>. 222 In teg<strong>en</strong>stelling tot<br />
<strong>de</strong> ons omring<strong>en</strong><strong>de</strong> lan<strong>de</strong>n wordt <strong>de</strong> aantasting <strong>van</strong> <strong>de</strong> m<strong>en</strong>selijke waardigheid<br />
(bij<strong>voor</strong>beeld het in coma verker<strong>en</strong>) niet als e<strong>en</strong> vorm <strong>van</strong> immateriële<br />
scha<strong>de</strong> aanvaard; hoewel dit toch <strong>en</strong> zelfs bij uitstek e<strong>en</strong> aantasting <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
persoon vormt. 223<br />
<strong>De</strong> vraag die jurist<strong>en</strong> boeit, is: wanneer is m<strong>en</strong> “in zijn persoon aangetast”? Wat<br />
is daar<strong>voor</strong> nodig? Algeme<strong>en</strong> wordt aang<strong>en</strong>om<strong>en</strong>, dat hier<strong>voor</strong> sprake moet zijn<br />
<strong>van</strong> leed – <strong>de</strong> reeds eer<strong>de</strong>r g<strong>en</strong>oem<strong>de</strong> pijn, verdriet <strong>en</strong> ge<strong>de</strong>rf<strong>de</strong> lev<strong>en</strong>svreug<strong>de</strong><br />
– waar<strong>van</strong> het slachtoffer zich bewust is. Wanneer <strong>de</strong>rgelijk leed aanwezig is,<br />
is dat doorgaans zo evi<strong>de</strong>nt dat het bestaan daar<strong>van</strong> zel<strong>de</strong>n e<strong>en</strong> kwestie <strong>van</strong><br />
geschil vormt. Hetzelf<strong>de</strong> kan dikwijls niet wor<strong>de</strong>n gezegd <strong>voor</strong> <strong>de</strong> om<strong>van</strong>g <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> scha<strong>de</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> mate waarin die zou moet<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n vergoed.<br />
<strong>De</strong> vergoeding <strong>voor</strong> immateriële scha<strong>de</strong> – populair bek<strong>en</strong>d als smart<strong>en</strong>geld<br />
– wordt begroot <strong>en</strong> vergoed naar billijkheid. 224 Hierbij spel<strong>en</strong> factor<strong>en</strong> als<br />
bij<strong>voor</strong>beeld <strong>de</strong> aard <strong>van</strong> het letsel, <strong>de</strong> duur <strong>en</strong> int<strong>en</strong>siteit <strong>van</strong> het verdriet <strong>en</strong><br />
220 TK 1993-1994, nr. 23 438, nr. 3, p. 40.<br />
221 Lin<strong>de</strong>nbergh 1998b, p. 1.<br />
222 Vgl. m.n. r.o. 5 in HR 13 januari 1995, NJ 1997, 366, LJN ZC1608 (Ont<strong>van</strong>ger/Bos), HR<br />
1 november 1996, NJ 1997, 134, LJN ZC2185 (Blaauwbroek/Van Loon), HR 21 februari 1997,<br />
NJ 1999, 145, LJN ZC2286 (O./B.), HR 2 mei 1997, NJ 1997, 662, LJN ZC2356 (Kip <strong>en</strong> Sloetjes/<br />
Rabobank) <strong>en</strong> HR 27 februari 1987, NJ 1987, 584, LJN AG5547 (Van <strong>de</strong>r Peijl/Erasmuscollege).<br />
223 HR 20 september 2002, NJ 2004, 112, LJN AE2149 (‘Coma’).<br />
224 Art. 6:106 BW.<br />
140<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 140 24-9-2009 15:56:09
3 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Ne<strong>de</strong>rlands recht<br />
<strong>de</strong> ge<strong>de</strong>rf<strong>de</strong> lev<strong>en</strong>svreug<strong>de</strong>, <strong>de</strong> leeftijd <strong>van</strong> het slachtoffer, <strong>de</strong> aard <strong>van</strong> zijn<br />
beroep, <strong>de</strong> ernst <strong>van</strong> het ongeval, <strong>de</strong> aard <strong>en</strong> duur <strong>van</strong> <strong>de</strong> behan<strong>de</strong>ling, <strong>de</strong><br />
rester<strong>en</strong><strong>de</strong> arbeidsongeschiktheid c.q. invaliditeit, ontsiering<strong>en</strong>, vermin<strong>de</strong>r<strong>de</strong><br />
carrière- <strong>en</strong> huwelijkskans<strong>en</strong> <strong>en</strong> vermin<strong>de</strong>r<strong>de</strong> mogelijkhe<strong>de</strong>n tot het beoef<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> sport<strong>en</strong> <strong>en</strong> hobby’s e<strong>en</strong> belangrijke rol. In <strong>de</strong> praktijk wordt ter<br />
vaststelling <strong>van</strong> <strong>de</strong> hoogte <strong>van</strong> het smart<strong>en</strong>geld aansluiting gezocht bij an<strong>de</strong>re<br />
gevall<strong>en</strong> <strong>van</strong> letsel dat, alle omstandighe<strong>de</strong>n in aanmerking g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>, zo veel<br />
mogelijk daarmee overe<strong>en</strong> komt. 225<br />
5.3 Proportionele <strong>aansprakelijkheid</strong><br />
E<strong>en</strong> typisch aspect <strong>van</strong> het mo<strong>de</strong>rne arbeidslev<strong>en</strong> betreft <strong>de</strong> in to<strong>en</strong>em<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
mate verwev<strong>en</strong>heid <strong>van</strong> <strong>de</strong> werksfeer <strong>en</strong> <strong>de</strong> privésfeer. Dit br<strong>en</strong>gt zijn eig<strong>en</strong><br />
juridische moeilijkhe<strong>de</strong>n met zich, zoals e<strong>en</strong> ondui<strong>de</strong>lijk causaal verband<br />
tuss<strong>en</strong> e<strong>en</strong> (beroeps-)ziekte waar<strong>van</strong> niet dui<strong>de</strong>lijk is in welke sfeer <strong>de</strong> oorzaak<br />
daar<strong>van</strong> moet wor<strong>de</strong>n gezocht.<br />
Stel: e<strong>en</strong> aan longkanker lij<strong>de</strong>n<strong>de</strong> werknemer is tuss<strong>en</strong> 1964 <strong>en</strong> 1979 door zijn<br />
<strong>werkgever</strong> verwijtbaar blootgesteld aan grote hoeveelhe<strong>de</strong>n asbest. Ook heeft<br />
hij bijna drie <strong>de</strong>c<strong>en</strong>nia lang sigarett<strong>en</strong> gerookt. Is <strong>de</strong> longkanker hier e<strong>en</strong><br />
beroepsziekte of niet? Bei<strong>de</strong> oorzak<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> zowel ie<strong>de</strong>r apart als sam<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> ziekte hebb<strong>en</strong> veroorzaakt, terwijl ook nog an<strong>de</strong>re oorzak<strong>en</strong> als slechte<br />
g<strong>en</strong><strong>en</strong> of <strong>de</strong> windligging t<strong>en</strong> opzichte <strong>van</strong> e<strong>en</strong> industriegebied <strong>de</strong>nkbaar zijn.<br />
<strong>De</strong> oorzaak <strong>van</strong> <strong>de</strong> longkanker kan niet feitelijk wor<strong>de</strong>n vastgesteld, maar e<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong>skundige schat <strong>de</strong> kans dat <strong>de</strong>ze door asbest is veroorzaakt op 55%. Toepassing<br />
<strong>van</strong> het ‘alles of niets’-beginsel ligt hier moeilijk: het wordt algeme<strong>en</strong><br />
als onre<strong>de</strong>lijk ervar<strong>en</strong> om <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> volledig aansprakelijk te acht<strong>en</strong> <strong>voor</strong><br />
scha<strong>de</strong> <strong>van</strong>wege longkanker die geheel kan zijn veroorzaakt door rok<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
ev<strong>en</strong>zeer onbillijk jeg<strong>en</strong>s <strong>de</strong> doodzieke werknemer om hem met lege han<strong>de</strong>n<br />
naar huis te stur<strong>en</strong> terwijl vaststaat dat zijn ziekte heel goed mogelijk door<br />
zijn scha<strong>de</strong>lijke arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n kan zijn veroorzaakt. Hoe gaat het<br />
<strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht om met zo’n dilemma?<br />
In 2006 heeft <strong>de</strong> Hoge Raad in het arrest Nefalit/Karamus antwoord gegev<strong>en</strong><br />
op <strong>de</strong>ze vraag, die betrekking had op <strong>de</strong> bov<strong>en</strong>geschetste casus:<br />
225 <strong>De</strong> gerubriceer<strong>de</strong> uitsprak<strong>en</strong> in <strong>de</strong> driejaarlijkse bun<strong>de</strong>l ‘Smart<strong>en</strong>geld’ <strong>van</strong> <strong>de</strong> ANWB zijn<br />
hiertoe het meest gangbaar. Vanuit e<strong>en</strong> meer rechtstheoretisch <strong>en</strong> rechtsvergelijk<strong>en</strong>d perspectief<br />
kunn<strong>en</strong> ook <strong>de</strong> werk<strong>en</strong> <strong>van</strong> Lin<strong>de</strong>nbergh 1998b <strong>en</strong> 2008 hier goe<strong>de</strong> di<strong>en</strong>st<strong>en</strong> bewijz<strong>en</strong>.<br />
<strong>De</strong> Hoge Raad heeft <strong>de</strong> praktijk <strong>van</strong> vergelijking <strong>van</strong> ‘Smart<strong>en</strong>geldnummers’ erk<strong>en</strong>d in<br />
HR 8 juli 1992 NJ 1992, 714, LJN ZC0665 (AMC/O.) <strong>en</strong> HR 17 november 2001, NJ 2001, 215<br />
(Druijff/Bouw).<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 141 24-9-2009 15:56:09<br />
141
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
142<br />
“On<strong>de</strong>r zodanige omstandighe<strong>de</strong>n ligt het in het algeme<strong>en</strong> <strong>voor</strong> <strong>de</strong> hand - zoals<br />
ook in dit geding is geschied - dat <strong>de</strong> rechter e<strong>en</strong> <strong>de</strong>skundige b<strong>en</strong>oemt om<br />
zich te lat<strong>en</strong> <strong>voor</strong>licht<strong>en</strong> over <strong>de</strong> grootte <strong>van</strong> <strong>de</strong> kans dat <strong>de</strong> gezondheidsscha<strong>de</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer is veroorzaakt in <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> zijn werkzaamhe<strong>de</strong>n<br />
door e<strong>en</strong> toerek<strong>en</strong>bare tekortkoming <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>. Indi<strong>en</strong> vervolg<strong>en</strong>s moet<br />
wor<strong>de</strong>n geoor<strong>de</strong>eld dat die kans zeer klein is, zal het in het algeme<strong>en</strong> <strong>voor</strong> <strong>de</strong><br />
hand ligg<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> rechter <strong>de</strong> vor<strong>de</strong>ring afwijst <strong>en</strong> indi<strong>en</strong> die kans zeer groot<br />
is, dat hij haar toewijst. T<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> tuss<strong>en</strong> die bei<strong>de</strong> uiterst<strong>en</strong> geleg<strong>en</strong><br />
gevall<strong>en</strong> is het echter in het algeme<strong>en</strong>, me<strong>de</strong> gelet op <strong>de</strong> strekking <strong>van</strong> <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rhavige<br />
norm - het <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong> <strong>van</strong> gezondheidsscha<strong>de</strong> bij <strong>de</strong> werknemer<br />
- <strong>en</strong> <strong>de</strong> aard <strong>van</strong> <strong>de</strong> normsch<strong>en</strong>ding als hier<strong>voor</strong> aangeduid, uit overweging<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> re<strong>de</strong>lijkheid <strong>en</strong> billijkheid onaanvaardbaar <strong>de</strong> onzekerheid over <strong>de</strong> mate<br />
waarin <strong>de</strong> tekortkoming <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> heeft bijgedrag<strong>en</strong> tot <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> werknemer, in zijn geheel op <strong>de</strong> werknemer af te w<strong>en</strong>tel<strong>en</strong>. Ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s onaanvaardbaar,<br />
maar nu teg<strong>en</strong>over <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>, ook al is <strong>de</strong>ze teg<strong>en</strong>over <strong>de</strong><br />
werknemer tekortgeschot<strong>en</strong> in zijn zorgplicht, is het echter <strong>de</strong> onzekerheid<br />
over het causaal verband met <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer geheel <strong>voor</strong> risico<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> te lat<strong>en</strong> kom<strong>en</strong>, in weerwil <strong>van</strong> <strong>de</strong> niet zeer kleine kans dat<br />
buit<strong>en</strong> <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> <strong>de</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n geleg<strong>en</strong> omstandighe<strong>de</strong>n die<br />
aan <strong>de</strong> werknemer moet<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n toegerek<strong>en</strong>d (zoals rok<strong>en</strong>, g<strong>en</strong>etische aanleg,<br />
verou<strong>de</strong>ring of <strong>van</strong> buit<strong>en</strong> kom<strong>en</strong><strong>de</strong> oorzak<strong>en</strong>), <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> (me<strong>de</strong>) hebb<strong>en</strong><br />
veroorzaakt. Hierbij verdi<strong>en</strong>t opmerking dat die laatste drie omstandighe<strong>de</strong>n<br />
<strong>de</strong> werknemer weliswaar niet kunn<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n verwet<strong>en</strong>, maar in <strong>de</strong> verhouding<br />
tot <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> risico <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer kom<strong>en</strong>.<br />
Me<strong>de</strong> gelet op <strong>de</strong> aan <strong>de</strong> artikel<strong>en</strong> 6:99 <strong>en</strong> 6:101 BW t<strong>en</strong> grondslag ligg<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
uitgangspunt<strong>en</strong> moet daarom wor<strong>de</strong>n aang<strong>en</strong>om<strong>en</strong> dat, indi<strong>en</strong> e<strong>en</strong> werknemer<br />
scha<strong>de</strong> heeft gele<strong>de</strong>n die, gelet op <strong>de</strong> hier<strong>voor</strong> bedoel<strong>de</strong> kansperc<strong>en</strong>tages,<br />
zowel kan zijn veroorzaakt door e<strong>en</strong> toerek<strong>en</strong>bare tekortkoming <strong>van</strong> zijn<br />
<strong>werkgever</strong> in <strong>de</strong> nakoming <strong>van</strong> zijn verplichting <strong>de</strong> werknemer in <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing<br />
<strong>van</strong> di<strong>en</strong>s werkzaamhe<strong>de</strong>n voldo<strong>en</strong><strong>de</strong> te bescherm<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> e<strong>en</strong> <strong>voor</strong> <strong>de</strong><br />
gezondheid gevaarlijke stof, als door e<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> werknemer zelf toe te rek<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
omstandigheid als hier<strong>voor</strong> bedoeld, als door e<strong>en</strong> combinatie daar<strong>van</strong>, zon<strong>de</strong>r<br />
dat met voldo<strong>en</strong><strong>de</strong> zekerheid is vast te stell<strong>en</strong> in welke mate <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
werknemer door <strong>de</strong>ze omstandighe<strong>de</strong>n of één daar<strong>van</strong> is ontstaan, <strong>de</strong> rechter<br />
<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> tot vergoeding <strong>van</strong> <strong>de</strong> gehele scha<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer mag<br />
veroor<strong>de</strong>l<strong>en</strong>, met vermin<strong>de</strong>ring <strong>van</strong> <strong>de</strong> vergoedingsplicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> in<br />
ev<strong>en</strong>redigheid met <strong>de</strong>, op e<strong>en</strong> gemotiveer<strong>de</strong> schatting berust<strong>en</strong><strong>de</strong>, mate waarin<br />
<strong>de</strong> aan <strong>de</strong> werknemer toe te rek<strong>en</strong><strong>en</strong> omstandighe<strong>de</strong>n tot di<strong>en</strong>s scha<strong>de</strong> hebb<strong>en</strong><br />
bijgedrag<strong>en</strong>.” 226<br />
226 HR 31 maart 2006, JA 2006/81, LJN AU6092 (Nefalit/Karamus). Vgl. ook HR 17 februari<br />
2006, JA 2006/94, LJN AU6927 (Van Swaay/Heesbe<strong>en</strong>). <strong>De</strong> ontwikkeling <strong>van</strong> proportionele<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 142 24-9-2009 15:56:09
3 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Ne<strong>de</strong>rlands recht<br />
Er bestaat veel <strong>de</strong>bat over <strong>de</strong>ze uitspraak, zodat <strong>de</strong> betek<strong>en</strong>is daar<strong>van</strong> nog<br />
niet is uitgekristalliseerd. Algeme<strong>en</strong> wordt geaccepteerd dat <strong>de</strong> Hoge Raad<br />
in het Nefalit/Karamus-arrest het ‘alles of niets’-beginsel in dit geval heeft<br />
verlat<strong>en</strong> t<strong>en</strong> gunste <strong>van</strong> e<strong>en</strong> nieuwe weg. 227 Uit <strong>de</strong> specifieke vermelding dat<br />
het in casu gaat om ‘e<strong>en</strong> <strong>voor</strong> <strong>de</strong> gezondheid gevaarlijke stof’ kan <strong>voor</strong>zichtig<br />
wor<strong>de</strong>n afgeleid dat <strong>de</strong> uitspraak slechts betrekking heeft op beroepsziekt<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> breuk met het ‘alles of niets’-beginsel in relatie tot <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> is<br />
moeilijk <strong>voor</strong> te stell<strong>en</strong>, an<strong>de</strong>rs dan als e<strong>en</strong> verkapte eig<strong>en</strong> schuldregeling<br />
waar <strong>de</strong> Hoge Raad, zoals wij al hebb<strong>en</strong> gezi<strong>en</strong>, fel op teg<strong>en</strong> is.<br />
Maar wat is nu <strong>de</strong>ze nieuwe weg? Vele auteurs m<strong>en</strong><strong>en</strong> dat het Nefalit/Karamus-arrest<br />
<strong>de</strong> proportionele <strong>aansprakelijkheid</strong> binn<strong>en</strong> art. 7:658 BW heeft<br />
ingeluid <strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> <strong>de</strong>ze ontwikkeling met instemming begroet. 228 Ook in <strong>de</strong><br />
jurispru<strong>de</strong>ntie <strong>van</strong> <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht wordt dit inmid<strong>de</strong>ls<br />
aang<strong>en</strong>om<strong>en</strong>, zoals blijkt uit diverse toepassing<strong>en</strong> <strong>van</strong> dit nieuwe leerstuk. 229<br />
Op het eerste gezicht gezi<strong>en</strong> lijkt <strong>de</strong> uitspraak immers e<strong>en</strong> fraai Salamonsoor<strong>de</strong>el:<br />
niemand kan met zekerheid wet<strong>en</strong> wie (<strong>en</strong> hoe) <strong>de</strong> longkanker is veroorzaakt,<br />
bei<strong>de</strong> partij<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> daaraan hebb<strong>en</strong> bijgedrag<strong>en</strong> <strong>en</strong> bei<strong>de</strong> partij<strong>en</strong><br />
drag<strong>en</strong> ‘dus’ e<strong>en</strong> <strong>de</strong>el <strong>van</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> in overe<strong>en</strong>stemming met het <strong>de</strong>el dat h<strong>en</strong><br />
naar het beste oor<strong>de</strong>el <strong>van</strong> e<strong>en</strong> <strong>de</strong>skundige kan wor<strong>de</strong>n toegedicht.<br />
Toch kunn<strong>en</strong> bij <strong>de</strong>ze k<strong>en</strong>nelijke invoering <strong>van</strong> proportionele <strong>aansprakelijkheid</strong><br />
<strong>voor</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> vele kanttek<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n geplaatst. Ik beperk<br />
mij tot <strong>en</strong>kele in het oog lop<strong>en</strong><strong>de</strong> aspect<strong>en</strong>.<br />
<strong>aansprakelijkheid</strong> in geval <strong>van</strong> beroepsmatige asbestblootstelling <strong>en</strong> rok<strong>en</strong> is begonn<strong>en</strong> bij<br />
Ktr. Mid<strong>de</strong>lburg 1 februari 1999, VR 1999, 117, LJN AJ6532 (Schaier/<strong>De</strong> Schel<strong>de</strong>).<br />
227 In an<strong>de</strong>re rechtsgebie<strong>de</strong>n, zoals bij<strong>voor</strong>beeld het gemis <strong>van</strong> e<strong>en</strong> kans <strong>van</strong>wege e<strong>en</strong> medische<br />
kunstfout, is proportionele <strong>aansprakelijkheid</strong> reeds lang aanvaard.<br />
228 <strong>De</strong> in proportionaliteitsleer gespecialiseer<strong>de</strong> Akkermans was <strong>de</strong> Hoge Raad reeds lang <strong>voor</strong>,<br />
zie Akkermans 1997 <strong>en</strong> Akkermans 1999, p. 193-197; <strong>voor</strong>ts ook Klaass<strong>en</strong> 2007, p. 1346-1362,<br />
waarin zij <strong>de</strong> introductie <strong>van</strong> proportionele <strong>aansprakelijkheid</strong> in geval <strong>van</strong> causaliteitsonzekerheid<br />
omschrijft als e<strong>en</strong> ‘stap <strong>voor</strong>waarts’. Zo ook A-G Spier in zijn conclusie bij het Nefalit/Karamus-arrest:<br />
‘<strong>De</strong>ze ontwikkeling kan slechts wor<strong>de</strong>n toegejuigt omdat aldus veelal<br />
billijker uitkomst<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n bereikt dan met e<strong>en</strong> ong<strong>en</strong>uanceerd alles of niets’.<br />
229 Vgl. Hof Amsterdam 26 september 2006, JAR 2007/30, LJN AZ0584 (‘Isalakliniek<strong>en</strong>’), Hof<br />
Amsterdam 14 <strong>de</strong>cember 2006, JAR 2007/87, LJN BA2428 (Van Selm/Schol<strong>en</strong>geme<strong>en</strong>schap),<br />
Ktr. Heerl<strong>en</strong> 19 april 2006, JAR 2006/270 (Walrav<strong>en</strong>/Ste<strong>en</strong>fabriek Nuth). E<strong>en</strong> rec<strong>en</strong>te<br />
bevestiging <strong>van</strong> het Nefalit/Karamus-arrest is HR 9 januari 2009, JA 2009/59, LJN BG4014<br />
(‘Isalakliniek<strong>en</strong>’), waarin <strong>werkgever</strong> Isala aansprakelijk wordt geacht <strong>voor</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> (volledige<br />
arbeidsongeschiktheid) <strong>van</strong> haar werkneemster <strong>van</strong>wege het causaal verband tuss<strong>en</strong><br />
verergering <strong>van</strong> haar astmatische klacht<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> verwijtbare blootstelling aan sigarett<strong>en</strong>rook<br />
op <strong>de</strong> werkplek. Op grond <strong>van</strong> <strong>de</strong> inschatting <strong>van</strong> e<strong>en</strong> <strong>de</strong>skundige dat <strong>de</strong> kans 50% is<br />
dat <strong>de</strong> werkneemster ev<strong>en</strong>zeer vererger<strong>de</strong> astmaklacht<strong>en</strong> zou krijg<strong>en</strong> ook zon<strong>de</strong>r <strong>de</strong> tekortkoming<br />
in <strong>de</strong> zorgplicht om <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> gezon<strong>de</strong> werkomgeving te zorg<strong>en</strong>, wordt <strong>de</strong> scha<strong>de</strong>vergoedingsplicht<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> met 50% gereduceerd.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 143 24-9-2009 15:56:09<br />
143
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
Hééft <strong>de</strong> Hoge Raad wel werkelijk proportionele <strong>aansprakelijkheid</strong> aang<strong>en</strong>om<strong>en</strong>?<br />
<strong>De</strong> Hoge Raad hanteert <strong>de</strong> term ‘proportionele <strong>aansprakelijkheid</strong>’<br />
nerg<strong>en</strong>s met zoveel woor<strong>de</strong>n <strong>en</strong> baseert zich slechts op <strong>de</strong> “aan <strong>de</strong> artikel<strong>en</strong><br />
6:99 <strong>en</strong> 6:101 BW t<strong>en</strong> grondslag ligg<strong>en</strong><strong>de</strong> uitgangspunt<strong>en</strong>”. Daarmee lijkt <strong>de</strong><br />
Hoge Raad Akkermans te volg<strong>en</strong>, die in zijn proefschrift heeft betoogd dat <strong>de</strong><br />
combinatie <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze twee artikel<strong>en</strong> e<strong>en</strong> ‘buit<strong>en</strong>gewoon soli<strong>de</strong>’ aanknopingspunt’<br />
zou bie<strong>de</strong>n <strong>voor</strong> invoering <strong>van</strong> ge<strong>de</strong>eltelijke <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong>. 230 Daarnaast l<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>de</strong>ze wetsartikel<strong>en</strong> zich slecht <strong>voor</strong> het aannem<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> proportionele <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>en</strong> lijk<strong>en</strong> zij in casu zelfs toepassing<br />
te miss<strong>en</strong>. Art. 6:99 BW ziet immers op alternatieve <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>en</strong><br />
lijkt daarom lastig om toe te pass<strong>en</strong> waar sprake kan zijn <strong>van</strong> gecombineer<strong>de</strong><br />
factor<strong>en</strong> (longkanker als gevolg <strong>van</strong> asbestblootstelling én rok<strong>en</strong>), terwijl<br />
art. 6:101 BW uitgaat <strong>van</strong> vastgestel<strong>de</strong> meervoudige oorzak<strong>en</strong> <strong>en</strong> niet <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
situatie <strong>van</strong> onzeker causaal verband – terwijl nu juist bij longkanker ge<strong>en</strong><br />
sprake is <strong>van</strong> e<strong>en</strong> aanwijsbare oorzaak <strong>en</strong> <strong>de</strong> onzekerheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> oorzaak hier<br />
juist <strong>de</strong> kern <strong>van</strong> het probleem vormt.<br />
Kortmann maakt in dit ka<strong>de</strong>r e<strong>en</strong> belangwekk<strong>en</strong><strong>de</strong> observatie door erop te<br />
wijz<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> Hoge Raad nerg<strong>en</strong>s heeft gesteld dat <strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong><br />
Nefalit beperkt di<strong>en</strong>t te blijv<strong>en</strong> tot di<strong>en</strong>s theoretische aan<strong>de</strong>el. Integ<strong>en</strong><strong>de</strong>el<br />
zelfs, <strong>de</strong> Hoge Raad houdt <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> verplicht tot vergoeding <strong>van</strong> “<strong>de</strong><br />
gehele scha<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer” – minus e<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> werknemer toe te<br />
rek<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>de</strong>el. ‘Ge<strong>de</strong>eltelijk’ <strong>en</strong> ‘proportioneel’ zijn zeker niet synoniem aan<br />
elkaar: niet ie<strong>de</strong>re ge<strong>de</strong>eltelijke scha<strong>de</strong> is ook e<strong>en</strong> proportionele scha<strong>de</strong>. Kortmann<br />
legt uit waar <strong>de</strong>ze, in zijn og<strong>en</strong> k<strong>en</strong>nelijke verwarring, <strong>van</strong>daan komt:<br />
144<br />
“En net zo min als ‘mijn taartstuk’ hetzelf<strong>de</strong> is als ‘<strong>de</strong> gehele taart min uw taartstuk’,<br />
is <strong>aansprakelijkheid</strong> in ev<strong>en</strong>redigheid met het theoretische aan<strong>de</strong>el <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> gedaag<strong>de</strong> (proportionele <strong>aansprakelijkheid</strong>) hetzelf<strong>de</strong> als <strong>aansprakelijkheid</strong><br />
<strong>voor</strong> het geheel met aftrek <strong>van</strong> het theoretische aan<strong>de</strong>el <strong>van</strong> <strong>de</strong> eiser (<strong>de</strong> door<br />
<strong>de</strong> Hoge Raad gegev<strong>en</strong> rechtsregel). Wanneer er, zoals in Nefalit/Karamus,<br />
slechts twee mogelijke oorzak<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> zijn, lei<strong>de</strong>n bei<strong>de</strong> b<strong>en</strong>a<strong>de</strong>ring<strong>en</strong><br />
uiteraard wel tot <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> uitkomst. Aansprakelijkheid <strong>voor</strong> <strong>de</strong> gehele scha<strong>de</strong><br />
met aftrek <strong>van</strong> het theoretische aan<strong>de</strong>el <strong>van</strong> Karamus (100% min 45%) kwam<br />
<strong>voor</strong> Nefalit neer op hetzelf<strong>de</strong> als <strong>aansprakelijkheid</strong> in ev<strong>en</strong>redigheid met haar<br />
eig<strong>en</strong> theoretische aan<strong>de</strong>el (55%). Dit neemt niet weg dat bei<strong>de</strong> b<strong>en</strong>a<strong>de</strong>ring<strong>en</strong><br />
fundam<strong>en</strong>teel verschill<strong>en</strong>.” 231<br />
230 Akkermans 1997, p. 105.<br />
231 Kortmann 2006, p. 1409.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 144 24-9-2009 15:56:09
3 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Ne<strong>de</strong>rlands recht<br />
Het is ongelukkig dat in ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele instantie rek<strong>en</strong>ing is gehou<strong>de</strong>n met<br />
<strong>de</strong> bek<strong>en</strong>dheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> het synergetische effect,<br />
namelijk dat <strong>de</strong> combinatie <strong>van</strong> <strong>de</strong> asbestblootstelling <strong>en</strong> het rok<strong>en</strong> e<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong>lijk<br />
kansverhog<strong>en</strong>d effect heeft <strong>voor</strong> het veroorzak<strong>en</strong> <strong>van</strong> longkanker<br />
(zoals het slaapverwekk<strong>en</strong>d effect <strong>van</strong> slaappill<strong>en</strong> in combinatie met alcohol<br />
aanmerkelijk hoger is dan het slaapverwekk<strong>en</strong>d effect <strong>van</strong> slechts slaappill<strong>en</strong><br />
of slechts alcohol). 232 Zo verhoogt asbestblootstelling <strong>de</strong> kans op longkanker<br />
met e<strong>en</strong> factor vijf <strong>en</strong> rok<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> factor twaalf; maar <strong>de</strong> combinatie <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong>ze twee geeft e<strong>en</strong> kansverhog<strong>en</strong><strong>de</strong> factor op longkanker <strong>van</strong> zestig tot hon<strong>de</strong>rd,<br />
zoals al in 1975 door <strong>de</strong> asbestspecialist Selikoff is aangetoond. Ongelukkig,<br />
omdat <strong>de</strong>ze k<strong>en</strong>nis t<strong>en</strong> tij<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rhavige asbestblootstelling<br />
in re<strong>de</strong>lijkheid aan <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> kon wor<strong>de</strong>n toegeschrev<strong>en</strong> op basis <strong>van</strong> zijn<br />
on<strong>de</strong>rzoeksplicht, zodat ook het synergetisch effect aan hem toegerek<strong>en</strong>d<br />
di<strong>en</strong><strong>de</strong> te wor<strong>de</strong>n. 233<br />
Ook komt in <strong>de</strong> argum<strong>en</strong>tatie in <strong>de</strong> diverse instanties niet hel<strong>de</strong>r naar vor<strong>en</strong><br />
waarom in <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rhavige zaak is afgewek<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> gewone regels <strong>van</strong> bewijslastver<strong>de</strong>ling.<br />
234 Het staat immers vast dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> (Nefalit) in ernstig<br />
verwijtbare mate schuldig is geweest aan normsch<strong>en</strong>ding (aanzi<strong>en</strong>lijke <strong>en</strong><br />
langdurige blootstelling aan asbest op <strong>de</strong> werkplek) die kon lei<strong>de</strong>n tot gezondheidsscha<strong>de</strong><br />
bij <strong>de</strong> werknemer (Karamus). Het risico <strong>van</strong> die gezondheidsscha<strong>de</strong><br />
heeft zich daadwerkelijk verwez<strong>en</strong>lijkt. Nefalit heeft ge<strong>en</strong> (afdo<strong>en</strong><strong>de</strong>)<br />
bewijs aangedrag<strong>en</strong> dat, haar eig<strong>en</strong> normsch<strong>en</strong>ding weggedacht, <strong>de</strong> longkanker<br />
ev<strong>en</strong>goed zou zijn opgetre<strong>de</strong>n (omkeringsregel). Waarom dan ge<strong>en</strong> 100%<br />
<strong>aansprakelijkheid</strong> conform <strong>de</strong> reguliere regels <strong>van</strong> bewijslastver<strong>de</strong>ling? In dit<br />
licht is ook <strong>van</strong> belang dat niet alle<strong>en</strong> het ‘alles of niets’-beginsel hier terzij<strong>de</strong><br />
wordt geschov<strong>en</strong>, maar ook <strong>de</strong> beschermingsgedachte die daaraan inher<strong>en</strong>t<br />
is. Vast staat immers dat Nefalit in hoge mate verwijtbaar heeft gehan<strong>de</strong>ld<br />
<strong>en</strong> dat ter<strong>de</strong>ge wist, terwijl <strong>de</strong>rgelijke ernstige verwijtbaarheid toch niet het<br />
slachtoffer kan wor<strong>de</strong>n verwet<strong>en</strong>. T<strong>en</strong> tij<strong>de</strong> <strong>van</strong> het rok<strong>en</strong> door Karamus was<br />
dit maatschappelijk aanvaardbaar gedrag (<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> belangrijk <strong>de</strong>el <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> bevolking is het dat nog steeds). Het is discutabel in hoeverre het on<strong>de</strong>r die<br />
omstandighe<strong>de</strong>n re<strong>de</strong>lijk is om <strong>de</strong> causale onzekerheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> longkanker op<br />
Karamus af te w<strong>en</strong>tel<strong>en</strong> t<strong>en</strong> koste <strong>van</strong> <strong>de</strong> hem toekom<strong>en</strong><strong>de</strong> scha<strong>de</strong>vergoeding.<br />
Zo valt er op het Salomonsoor<strong>de</strong>el toch wel iets af te ding<strong>en</strong>.<br />
232 Het wekt bevreemding dat <strong>de</strong> <strong>de</strong>skundige, professor Schmid, herhaal<strong>de</strong>lijk op het belang<br />
<strong>van</strong> het synergetisch effect heeft gewez<strong>en</strong> – zoals zelfs al in het Schaier-vonnis blijkt – maar<br />
dit advies is consequ<strong>en</strong>t g<strong>en</strong>egeerd.<br />
233 Vgl. I.J. Selikoff & E.C. Hammond 1975, p. 467-483; Hammond, Selikoff & Seidman 1979,<br />
p. 473-490; Selikoff, Seidman & Hammond 1980, p. 507-513. Voor e<strong>en</strong> meer uitvoerige<br />
opsomming zij verwez<strong>en</strong> naar Waterman 2006a, noot 14.<br />
234 Vgl. Van Kamp<strong>en</strong> & MacLean 2006, nr. 4.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 145 24-9-2009 15:56:09<br />
145
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
Last but not least kan <strong>de</strong> invoering <strong>van</strong> proportionele <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> vérgaan<strong>de</strong> consequ<strong>en</strong>ties hebb<strong>en</strong>. Gelet op <strong>de</strong> bewoording <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> Hoge Raad zal <strong>de</strong> strekking <strong>van</strong> het Nefalit/Karamus-arrest ook toepasselijk<br />
zijn op beroepsziekt<strong>en</strong> die veroorzaakt zijn door an<strong>de</strong>re gevaarlijke<br />
stoff<strong>en</strong> dan asbest <strong>en</strong>, in het verl<strong>en</strong>g<strong>de</strong> daar<strong>van</strong>, wellicht ook t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
an<strong>de</strong>re factor<strong>en</strong> dan rok<strong>en</strong> die in <strong>de</strong> privésfeer vall<strong>en</strong>, zoals alcoholgebruik,<br />
<strong>de</strong> medische familiehistorie, luchtvervuiling, overgewicht, et cetera. Vandaar<br />
zal <strong>de</strong> leer <strong>van</strong> proportionele <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong> zich wellicht ook<br />
versprei<strong>de</strong>n naar beroepsziekt<strong>en</strong> die níet door gevaarlijke stoff<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n<br />
veroorzaakt <strong>en</strong> e<strong>en</strong> pot<strong>en</strong>tiële privéfactor hebb<strong>en</strong>, zoals RSI <strong>en</strong> burn-out syndroom.<br />
<strong>De</strong> beschermingsgedachte <strong>van</strong> art. 7:658 BW bevindt zich daarmee<br />
op e<strong>en</strong> hell<strong>en</strong>d vlak.<br />
6 Gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
6.1 Inleiding<br />
Er zijn vier omstandighe<strong>de</strong>n <strong>de</strong>nkbaar waarin <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> verwijtbaar is<br />
tekortgeschot<strong>en</strong> in zijn zorgplicht maar <strong>de</strong>sondanks niet aansprakelijk is<br />
<strong>voor</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer. <strong>De</strong>ze omstandighe<strong>de</strong>n zijn: eig<strong>en</strong> schuld,<br />
gebrek aan causaal verband, verjaring <strong>en</strong> overmacht.<br />
In het navolg<strong>en</strong><strong>de</strong> zull<strong>en</strong> e<strong>en</strong> aantal <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze beperking<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong><br />
achtere<strong>en</strong>volg<strong>en</strong>s aan bod kom<strong>en</strong>. Gebrek aan causaal<br />
verband <strong>en</strong> overmacht kwam<strong>en</strong> al aan <strong>de</strong> or<strong>de</strong> in hoofdstuk 3 paragraaf<br />
4.2 respectievelijk hoofdstuk 2 paragraaf 3.2, zodat ik daarnaar verwijs.<br />
6.2 Eig<strong>en</strong> schuld: opzet of bewuste roekeloosheid<br />
Zowel <strong>de</strong> wetgever als <strong>de</strong> rechterlijke macht heeft <strong>van</strong> meet af aan beoogd<br />
om zware eis<strong>en</strong> te stell<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> uitleg <strong>van</strong> het begrip ‘eig<strong>en</strong> schuld’. <strong>De</strong><br />
hierachter ligg<strong>en</strong><strong>de</strong> gedachte was om <strong>de</strong> werknemer juridische bescherming<br />
te bie<strong>de</strong>n teg<strong>en</strong> <strong>de</strong> gevar<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n. Omdat het e<strong>en</strong><br />
verweer betreft teg<strong>en</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong>, is het aan <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> om <strong>de</strong> eig<strong>en</strong><br />
schuld <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer aan het ontstaan <strong>van</strong> zijn scha<strong>de</strong> te stell<strong>en</strong> <strong>en</strong> te<br />
bewijz<strong>en</strong>.<br />
Het bescherm<strong>en</strong><strong>de</strong> karakter <strong>van</strong> het begrip ‘eig<strong>en</strong> schuld’ gaat terug tot het<br />
originele wets<strong>voor</strong>stel <strong>van</strong> Drucker <strong>voor</strong> art. 7A:1638x oud-BW, waarin hij<br />
<strong>voor</strong>stel<strong>de</strong> dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> niet aansprakelijk zou zijn <strong>voor</strong> scha<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
werknemer indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> werknemer ‘in belangrijke mate grove schuld’ <strong>voor</strong><br />
146<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 146 24-9-2009 15:56:09
3 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Ne<strong>de</strong>rlands recht<br />
<strong>de</strong>ze scha<strong>de</strong> te verwijt<strong>en</strong> was. Het moest dan werkelijk e<strong>en</strong> ernstig verwijt<br />
betreff<strong>en</strong> <strong>en</strong> niet slechts e<strong>en</strong> ‘licht verzuim’. 235 Het begrip ‘grove schuld’<br />
werd overg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> in het <strong>de</strong>finitieve wetsartikel. Pas in 1975 lichtte <strong>de</strong> Hoge<br />
Raad in het arrest Heesters/Sch<strong>en</strong>kelaars toe wat on<strong>de</strong>r ‘grove schuld’ mocht<br />
wor<strong>de</strong>n verstaan, namelijk ‘meer dan gewone schuld <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>r’. 236 Het<br />
ging hierbij ook om e<strong>en</strong> relatieve schuldverhouding: wi<strong>en</strong>s schuld had het<br />
meest bijgedrag<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> scha<strong>de</strong>? ‘Meer’ wil<strong>de</strong> zegg<strong>en</strong> dat:<br />
“(…) alle<strong>en</strong> <strong>van</strong> grove schuld in <strong>de</strong> zin <strong>van</strong> art. 1638x lid 2 sprake kan zijn, als – rek<strong>en</strong>ing<br />
hou<strong>de</strong>nd met alle omstandighe<strong>de</strong>n <strong>van</strong> het geval – <strong>de</strong> schuld <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer<br />
zo ernstig is, dat daarteg<strong>en</strong>over <strong>de</strong> tekortkoming <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> in <strong>de</strong> nakoming<br />
<strong>van</strong> zijn verplichting<strong>en</strong> als bedoeld in art. 1638x lid 1 in het niet valt (…).”<br />
In nauwe sam<strong>en</strong>hang met <strong>de</strong>ze ‘hoge lat’ introduceer<strong>de</strong> <strong>de</strong> Hoge Raad in hetzelf<strong>de</strong><br />
arrest het tot op he<strong>de</strong>n nog gel<strong>de</strong>n<strong>de</strong> ‘ervaringsfeit‘. Dit fundam<strong>en</strong>tele<br />
aspect <strong>van</strong> art. 7:658 BW houdt in dat e<strong>en</strong> fout <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer die <strong>voor</strong>tvloeit<br />
uit zijn gew<strong>en</strong>ning aan <strong>de</strong> arbeidsrisico’s hem niet als eig<strong>en</strong> schuld mag wor<strong>de</strong>n<br />
aangerek<strong>en</strong>d. Zo wordt hij als het ware juridisch teg<strong>en</strong> zichzelf beschermd. Dit<br />
ervaringsfeit strookt met <strong>de</strong> dagelijkse praktijk op <strong>de</strong> werkvloer waarin e<strong>en</strong><br />
werknemer gevaarlijke han<strong>de</strong>ling<strong>en</strong> dikwijls zo vaak zal herhal<strong>en</strong> dat hij ze<br />
niet meer als zodanig herk<strong>en</strong>t of ervaart <strong>en</strong> dan ook niet han<strong>de</strong>lt met <strong>de</strong> <strong>voor</strong>zichtigheid,<br />
nauwkeurigheid <strong>en</strong> oplett<strong>en</strong>dheid die on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> omstandighe<strong>de</strong>n<br />
gebo<strong>de</strong>n is. On<strong>de</strong>r invloed <strong>van</strong> hetzelf<strong>de</strong> ervaringsfeit zal <strong>de</strong> werknemer het<br />
soms niet zo nauw nem<strong>en</strong> met <strong>de</strong> veiligheidsmaatregel<strong>en</strong> omdat dit omwille<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> efficiëntie <strong>en</strong> productie oogluik<strong>en</strong>d door <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> wordt toegestaan.<br />
(‘Zo kan het toch ook.’) <strong>De</strong> Hoge Raad formuleert het aldus:<br />
“(…) dat <strong>de</strong> wetgever, door in art. 1638x lid 2 grove schuld aan <strong>de</strong> kant <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>r<br />
te eis<strong>en</strong>, wil <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>van</strong> zijn <strong>aansprakelijkheid</strong> kracht<strong>en</strong>s art. 1638x<br />
lid 1 zijn ontslag<strong>en</strong>, <strong>de</strong> bedoeling heeft gehad <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>r te bescherm<strong>en</strong> door<br />
bij <strong>de</strong> aan <strong>de</strong> schuld <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>r te stell<strong>en</strong> eis<strong>en</strong> rek<strong>en</strong>ing te hou<strong>de</strong>n met<br />
het ervaringsfeit dat <strong>de</strong> dagelijkse omgang met werktuig<strong>en</strong> of gereedschapp<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> gebruiker er<strong>van</strong> er licht toe zal br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>, niet alle <strong>voor</strong>zichtigheid in acht te<br />
nem<strong>en</strong> die ter <strong>voor</strong>koming <strong>van</strong> ongelukk<strong>en</strong> gera<strong>de</strong>n is; dat vele veiligheids<strong>voor</strong>schrift<strong>en</strong><br />
ter bescherming <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>rs bij hun werk dan ook juist met het<br />
oog op <strong>de</strong>ze m<strong>en</strong>selijke neiging zijn gegev<strong>en</strong> (…).”<br />
235 Bles 1909, p. 293.<br />
236 HR 21 april 1975, NJ 1976, 81, LJN AC5607 (Heesters/Sch<strong>en</strong>kelaars), Loonstra & Zondag<br />
2004, p. 61.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 147 24-9-2009 15:56:09<br />
147
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
E<strong>en</strong> verfijning <strong>van</strong> <strong>de</strong> term ‘grove schuld’ volg<strong>de</strong> in het arrest Morsink/Nebem,<br />
waarin dit begrip werd ge<strong>de</strong>finieerd als opzet of bewuste roekeloosheid. 237 Uit<br />
het nog steeds gel<strong>de</strong>n<strong>de</strong> standaardarrest Pollemans/Hoon<strong>de</strong>rt <strong>van</strong> 1996 volgt<br />
dat on<strong>de</strong>r gedraging<strong>en</strong> die opzet of bewuste roekeloosheid oplever<strong>en</strong>, moet<br />
wor<strong>de</strong>n verstaan dat <strong>de</strong> werknemer zich tij<strong>de</strong>ns het verricht<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> onmid<strong>de</strong>llijk<br />
aan het ongeval <strong>voor</strong>afgegane gedraging <strong>van</strong> het roekeloze karakter<br />
<strong>van</strong> die gedraging bewust is geweest. 238 Het ging in casu om werknemer Pollemans<br />
die, ondanks herhaal<strong>de</strong> <strong>en</strong> uitdrukkelijke waarschuwing<strong>en</strong> <strong>van</strong> zijn<br />
<strong>werkgever</strong>, persisteer<strong>de</strong> om steeds over e<strong>en</strong> dak te lop<strong>en</strong> dat niet sterk g<strong>en</strong>oeg<br />
werd geacht door <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> om hem te drag<strong>en</strong>; wat hij uitein<strong>de</strong>lijk aan<br />
<strong>de</strong>n lijve on<strong>de</strong>rvond to<strong>en</strong> hij circa 12 meter naar b<strong>en</strong>e<strong>de</strong>n viel. Zijn verwijt aan<br />
zijn vermoe<strong>de</strong>lijk zeer gefrustreer<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> was dat <strong>de</strong>ze hem niet goed<br />
g<strong>en</strong>oeg had gewaarschuwd, althans niet op e<strong>en</strong> zodanige wijze dat hij zich<br />
voldo<strong>en</strong><strong>de</strong> bewust was gewor<strong>de</strong>n <strong>van</strong> het gevaar om door het dak te vall<strong>en</strong>;<br />
dan zou hij immers dit risico wel hebb<strong>en</strong> verme<strong>de</strong>n. Ook hier wijst <strong>de</strong> Hoge<br />
Raad op e<strong>en</strong> vergelijking <strong>van</strong> we<strong>de</strong>rzijdse schuld, namelijk dat <strong>de</strong> gedraging<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer ‘in zodanige mate’ ingekleurd moet zijn door opzet of<br />
bewuste roekeloosheid, dat ‘het tekortschiet<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> in di<strong>en</strong>s verplichting<strong>en</strong><br />
daarbij als oorzaak in het niet valt’.<br />
<strong>De</strong> cruciale bewustheid <strong>van</strong> gevaar, onmid<strong>de</strong>llijk <strong>voor</strong>afgaand aan het scha<strong>de</strong>veroorzak<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
gedrag, vormt nog steeds het uitgangspunt <strong>voor</strong> het aanvaar<strong>de</strong>n<br />
<strong>van</strong> eig<strong>en</strong> schuld in <strong>de</strong> zin <strong>van</strong> opzet of bewuste roekeloosheid. Bij <strong>de</strong><br />
beoor<strong>de</strong>ling <strong>van</strong> eig<strong>en</strong> schuld staat <strong>de</strong> beschermingsgedachte <strong>van</strong> art. 7:658<br />
lid 2 BW c<strong>en</strong>traal:<br />
148<br />
“Bij het <strong>voor</strong>gaan<strong>de</strong> moet wor<strong>de</strong>n bedacht dat art. 1638x lid 2 juist ertoe strekt<br />
<strong>de</strong> werknemer te bescherm<strong>en</strong> door rek<strong>en</strong>ing te hou<strong>de</strong>n met het ervaringsfeit<br />
dat, kort gezegd, het dagelijks verker<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> bepaal<strong>de</strong> werksituatie tot e<strong>en</strong><br />
vermin<strong>de</strong>ring <strong>van</strong> <strong>de</strong> ter <strong>voor</strong>koming <strong>van</strong> ongelukk<strong>en</strong> raadzame <strong>voor</strong>zichtigheid<br />
leidt.” 239<br />
237 HR 27 maart 1992, NJ 1992, 496, LJN ZC0559 (Morsink/Nebem).<br />
238 HR 20 september 1996, NJ 1997, 198, LJN ZC2142 (Pollemans/ Hoon<strong>de</strong>rt), bevestigd in HR<br />
11 september 1998, NJ 1998, 870, LJN ZC2702 (Van <strong>de</strong>r Wiel/Philips). In vergelijkbare strekking,<br />
met analoge b<strong>en</strong>a<strong>de</strong>ring <strong>van</strong> art. 7:611 BW aan art. 7:658 BW: HR 14 oktober 2005, NJ<br />
2005, 539, LJN AU2235 (City Tax/<strong>De</strong> Boer). Vgl. Loonstra & Zondag 2003, p. 39 e.v.; Jans<strong>en</strong><br />
& Loonstra 2006, p. 46-63 <strong>en</strong> Vegter 2006, p. 25-28.<br />
239 Vgl. ook HR 14 oktober 2005, NJ 2005, 539, LJN AU2235 (City Tax/<strong>De</strong> Boer) <strong>en</strong> heel expliciet<br />
HR 13 juli 2007, JA 2007/173, LJN BA7355 (Van Veghel/H<strong>en</strong>driks). Dit betreft e<strong>en</strong> bouwvakker<br />
die zijn <strong>en</strong>kel verzwikte over e<strong>en</strong> klein hoogteverschil. <strong>De</strong> <strong>werkgever</strong> had rek<strong>en</strong>ing moet<strong>en</strong><br />
hou<strong>de</strong>n met het algem<strong>en</strong>e ervaringsfeit dat ook e<strong>en</strong> in het werk ervar<strong>en</strong> <strong>en</strong> met <strong>de</strong> omstandighe<strong>de</strong>n<br />
bek<strong>en</strong><strong>de</strong> werknemer niet steeds <strong>de</strong> noodzakelijke <strong>voor</strong>zichtigheid zal betracht<strong>en</strong>,<br />
wat hem niet mag wor<strong>de</strong>n teg<strong>en</strong>geworp<strong>en</strong>.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 148 24-9-2009 15:56:09
3 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Ne<strong>de</strong>rlands recht<br />
Het arrest Pollemans/Hoon<strong>de</strong>rt heeft veel weerstand in het bedrijfslev<strong>en</strong><br />
on<strong>de</strong>rvon<strong>de</strong>n om e<strong>en</strong> praktische re<strong>de</strong>n: behou<strong>de</strong>ns e<strong>en</strong> expliciete wilsuiting<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer is e<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijke subjectieve geestesgesteldheid bijna<br />
onmogelijk om aan te ton<strong>en</strong>. (Bij<strong>voor</strong>beeld: “Ik wil dood, ik spring nú <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> hijskraan”.) Hoe kun je, achteraf, als <strong>werkgever</strong> aan <strong>de</strong> rechter dui<strong>de</strong>lijk<br />
mak<strong>en</strong> wat er bij e<strong>en</strong> werknemer onmid<strong>de</strong>llijk <strong>voor</strong>afgaand aan het ongeval<br />
tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> or<strong>en</strong> speel<strong>de</strong>? E<strong>en</strong> evi<strong>de</strong>nt zeer gevaarlijke situatie of herhaal<strong>de</strong><br />
krachtige waarschuwing<strong>en</strong> 240 , het neger<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> uitdrukkelijke waarschuwing<br />
241 , e<strong>en</strong> consist<strong>en</strong>t slordige werkwijze 242 , evi<strong>de</strong>nt gevaarlijk han<strong>de</strong>l<strong>en</strong> 243<br />
zijn daartoe onvoldo<strong>en</strong><strong>de</strong> geblek<strong>en</strong>. Ook verwer<strong>en</strong> in <strong>de</strong> strekking <strong>van</strong> risicoaanvaarding<br />
door <strong>de</strong> werknemer (bij<strong>voor</strong>beeld het on<strong>de</strong>rtek<strong>en</strong>d hebb<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> ‘gevar<strong>en</strong>briefje’ of het ont<strong>van</strong>g<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> gevar<strong>en</strong>toeslag) hebb<strong>en</strong><br />
gefaald. 244 Zo ook <strong>de</strong> omstandigheid dat <strong>de</strong> werknemer zich bewust is <strong>van</strong><br />
het tekortschiet<strong>en</strong> <strong>van</strong> veiligheidsmaatregel<strong>en</strong> zon<strong>de</strong>r <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> (of <strong>de</strong><br />
Arbeidsinspectie) daarop aan te sprek<strong>en</strong> 245 of, k<strong>en</strong>nelijk wat laks ingesteld, het<br />
zelf niet nodig vond om <strong>de</strong> beschikbare veiligheidsmaatregel<strong>en</strong> daadwerkelijk<br />
te treff<strong>en</strong>. 246 Lin<strong>de</strong>nbergh verwoord<strong>de</strong> dan ook slechts <strong>de</strong> algem<strong>en</strong>e opinie<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> rechtspraktijk door te schrijv<strong>en</strong>: “Gegev<strong>en</strong> <strong>de</strong> hoge eis<strong>en</strong> die <strong>de</strong> Hoge<br />
Raad stelt aan het aannem<strong>en</strong> <strong>van</strong> opzet of bewuste roekeloosheid (…) is het<br />
praktische bereik <strong>van</strong> het eig<strong>en</strong> schuldverweer wel zeer gering gewor<strong>de</strong>n.” 247<br />
In dit licht past ook <strong>de</strong> verzuchting <strong>van</strong> Hartlief dat, als alle waarschuwing<strong>en</strong><br />
zinloos zijn geblek<strong>en</strong>, <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> wellicht niets an<strong>de</strong>rs rest dan e<strong>en</strong><br />
ontslagprocedure. 248 <strong>De</strong> gedachte die hier achter lijkt te schuil<strong>en</strong>, is dat <strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong> die niet <strong>voor</strong> roekeloos ontstane scha<strong>de</strong> wil opdraai<strong>en</strong>, niets an<strong>de</strong>rs<br />
rest dan <strong>de</strong> werknemer te ontslaan. Ook Loonstra <strong>en</strong> Zondag sluit<strong>en</strong> zich hier<br />
bij aan: “E<strong>en</strong> werknemer die onverantwoor<strong>de</strong> risico’s neemt – maar nog net<br />
on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> gr<strong>en</strong>s <strong>van</strong> bewuste roekeloosheid blijft – di<strong>en</strong>t op <strong>en</strong>igerlei wijze met<br />
240 HR 20 september 1996, NJ 1997, 198, LJN ZC2142 (Pollemans/Hoon<strong>de</strong>rt).<br />
241 HR 16 januari 1998, JAR 1998/55, LJN AG2169 (Van <strong>de</strong>r Elst/Laracker).<br />
242 HR 9 <strong>de</strong>cember 2005, JA 2006/30, LJN AU6512 (‘Gritstraler’). Vgl. Van <strong>de</strong>n Broek 2006 <strong>en</strong><br />
S.D. Lin<strong>de</strong>nbergh 2006, p. 39-43.<br />
243 Vgl. Hof Amsterdam 24 november 2005, 1297/03KG, LJN AV0198 (‘Hexaangas’), Hof Leeuwar<strong>de</strong>n<br />
22 november 2006, LJN AZ2853 (‘Borstelmachine’) <strong>en</strong> Hof <strong>De</strong>n Bosch 23 september<br />
2008, LJN BG2158 (‘Fikkie stok<strong>en</strong>’), waarin twee jonge werknemers e<strong>en</strong> vuurtje stok<strong>en</strong> in <strong>de</strong><br />
boomgaard waar zij werk<strong>en</strong>, wat tot brandscha<strong>de</strong> leidt.<br />
244 Vgl. Bier 1995, p. 63.<br />
245 HR 22 maart 1991, NJ 1991, 420, LJN ZC0181 (Roeff<strong>en</strong>/Thijss<strong>en</strong>).<br />
246 HR 9 februari 2007, NJ 2007, 105, LJN AZ6526 (‘Elba II’), waarin eig<strong>en</strong> schuld <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer<br />
wordt afgewez<strong>en</strong> omdat niet hij, maar <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> verantwoor<strong>de</strong>lijk is <strong>voor</strong> het treff<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> in casu ontbrek<strong>en</strong><strong>de</strong> veiligheidsmaatregel<strong>en</strong>.<br />
247 Lin<strong>de</strong>nbergh 2000a, p. 66.<br />
248 Hartlief 1997a, p. 499-500.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 149 24-9-2009 15:56:09<br />
149
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> financiële gevolg<strong>en</strong> <strong>van</strong> zijn han<strong>de</strong>l<strong>en</strong> te wor<strong>de</strong>n geconfronteerd.” 249 Uit <strong>de</strong><br />
jurispru<strong>de</strong>ntie blijkt echter weinig <strong>van</strong> opvolging <strong>van</strong> dit advies. 250<br />
Kortom, alle<strong>en</strong> on<strong>de</strong>r extreme omstandighe<strong>de</strong>n kan eig<strong>en</strong> schuld <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
werknemer wor<strong>de</strong>n aang<strong>en</strong>om<strong>en</strong> <strong>en</strong> verliest <strong>de</strong>ze daardoor zijn volledige<br />
aanspraak op scha<strong>de</strong>vergoeding. In <strong>de</strong> rechtspraktijk komt dit slechts zeer<br />
zel<strong>de</strong>n <strong>voor</strong>. 251 Niet zel<strong>de</strong>n leidt dit tot onbegrip – zoals het Pollemans-arrest<br />
bij uitstek illustreert – want er is e<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong>lijke discrepantie tuss<strong>en</strong> wat<br />
door <strong>de</strong> gemid<strong>de</strong>l<strong>de</strong> werknemer of <strong>werkgever</strong> wordt verstaan on<strong>de</strong>r het begrip<br />
‘eig<strong>en</strong> schuld’ <strong>en</strong> <strong>de</strong> juridische beoor<strong>de</strong>ling daar<strong>van</strong> door <strong>de</strong> wetgever <strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
rechterlijke macht. Dit roept op zijn minst <strong>de</strong> vraag op, hoe vaak werknemers<br />
door <strong>werkgever</strong>s met e<strong>en</strong> kluitje (of e<strong>en</strong> bosje bloem<strong>en</strong>) in het juridische riet<br />
wor<strong>de</strong>n gestuurd met <strong>de</strong> opmerking “Het was je eig<strong>en</strong> schuld, je was toch<br />
gewaarschuwd.” Ook leidt het rechterlijke gemak waarmee eig<strong>en</strong> schuld<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer wordt afgewez<strong>en</strong> soms tot ergernis dat <strong>de</strong> werknemer zo<br />
weinig op zijn eig<strong>en</strong> ‘stommiteit<strong>en</strong>’ wordt afgerek<strong>en</strong>d. Bacharias, Lin<strong>de</strong>nbergh<br />
<strong>en</strong> Mascini constater<strong>en</strong> dan ook dat “rechters <strong>de</strong> responsabilisering<br />
<strong>van</strong> werknemers niet on<strong>de</strong>rk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>, maar juist comp<strong>en</strong>ser<strong>en</strong> door h<strong>en</strong> meer<br />
in bescherming te nem<strong>en</strong>.” 252<br />
249 Loonstra & Zondag 2003, p. 43 e.v. <strong>en</strong> in <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> zin 2004, p. 66.<br />
250 HR 9 <strong>de</strong>cember 2005, JA 2006/30, LJN AU6512 (‘Gritstraler’) illustreert dat zo’n aangezegd<br />
ontslag <strong>van</strong>wege slordig <strong>en</strong> gevaarlijk werk<strong>en</strong> niet gauw g<strong>en</strong>oeg geëffectueerd kan wor<strong>de</strong>n.<br />
251 Zeldzame <strong>voor</strong>beel<strong>de</strong>n <strong>van</strong> e<strong>en</strong> geslaagd beroep op eig<strong>en</strong> schuld zijn: Ktr. Zev<strong>en</strong>berg<strong>en</strong><br />
10 maart 1994, Prg. 1994, 4095, LJN 6152 (Bont/<strong>De</strong> Baronie) waarin e<strong>en</strong> magazijnchef tracht<br />
e<strong>en</strong> schuur<strong>de</strong>ur uit zijn sponning<strong>en</strong> wrikk<strong>en</strong>, staan<strong>de</strong> op e<strong>en</strong> pallet bov<strong>en</strong>op <strong>de</strong> lepels <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
vorkheftruck; Ktr. Har<strong>de</strong>rwijk 11 november 1998, Prg. 1999, 5115, LJN AI9831 (Bewier/Rid<strong>de</strong>r),<br />
waarin <strong>de</strong> werknemer meelift op e<strong>en</strong> vorkheftruck <strong>en</strong> er vervolg<strong>en</strong>s af valt; Ktr. Amsterdam<br />
6 april 2001, rolnr. CV 00-9124, ongepubliceerd, waarin e<strong>en</strong> werknemer teg<strong>en</strong> alle waarschuwing<strong>en</strong><br />
in toch loopt over e<strong>en</strong> vloer on<strong>de</strong>r constructie; Ktr. Leeuwar<strong>de</strong>n 18 maart 2003, LJN<br />
AF6126 (‘Bewuste roekeloosheid’) waarin e<strong>en</strong> werknemer e<strong>en</strong> papierpers repareert zon<strong>de</strong>r<br />
eerst <strong>de</strong> stroom<strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>ing uit te schakel<strong>en</strong>; Voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong>rechter Rb. Groning<strong>en</strong> 27 juni<br />
2003, LJN AH9008 (John Daniels/ROC) waarin e<strong>en</strong> stagiaire brand sticht in e<strong>en</strong> kapsalon<br />
waar zij werkte door e<strong>en</strong> peuk in e<strong>en</strong> afvalbak te gooi<strong>en</strong>; Ktr. Rotterdam 25 augustus 2004,<br />
JAR 2004/253, LJN AQ8758 (Akkersdijk/Bavo) waarin e<strong>en</strong> sociotherapeut letsel bekomt<br />
doordat hij e<strong>en</strong> pupil tij<strong>de</strong>ns e<strong>en</strong> balspel corrigeert zon<strong>de</strong>r eerst het spel te lat<strong>en</strong> stak<strong>en</strong>; Hof<br />
Arnhem 21 januari 2006, NJF 2006/306, LJN AV1417 (X/Y) waarin e<strong>en</strong> werknemer-bestuur<strong>de</strong>r<br />
ondanks <strong>de</strong> waarschuwing <strong>van</strong> inzitt<strong>en</strong><strong>de</strong> collega’s <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> gevaarlijke verkeerssituatie<br />
har<strong>de</strong>r reed dan <strong>de</strong> maximum toegestane snelheid, te dicht op zijn <strong>voor</strong>ganger reed<br />
<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rwijl e<strong>en</strong> sigaret rol<strong>de</strong> terwijl hij het stuur bedi<strong>en</strong><strong>de</strong> met knieën; Hof <strong>De</strong>n Bosch<br />
17 april 2007, JAR 2007/209, LJN BB2438 (H<strong>en</strong>driks/Autoster Berg<strong>en</strong>) waarin e<strong>en</strong> werknemer<br />
geacht werd bewust roekeloos te han<strong>de</strong>l<strong>en</strong> door niet <strong>de</strong> verplichte on<strong>de</strong>rhoudsbeurt<strong>en</strong><br />
aan zijn geleas<strong>de</strong> bedrijfsauto te lat<strong>en</strong> gebeur<strong>en</strong>, waardoor hij <strong>de</strong> kans op <strong>de</strong> verwez<strong>en</strong>lijkte<br />
scha<strong>de</strong> aanzi<strong>en</strong>lijk had verhoogd; Hof <strong>De</strong>n Haag 17 juli 2008, JA 2008/125 (Victorina/Unitech)<br />
waarin e<strong>en</strong> werknemer zich aan <strong>de</strong> strop <strong>van</strong> e<strong>en</strong> takel omhoog laat hijs<strong>en</strong> <strong>en</strong> vervolg<strong>en</strong>s<br />
t<strong>en</strong> val komt.<br />
252 Bacharias, Lin<strong>de</strong>nbergh & Mascini 2008, p. 2.<br />
150<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 150 24-9-2009 15:56:10
3 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Ne<strong>de</strong>rlands recht<br />
Het Pollemans-arrest lijkt diepe indruk te hebb<strong>en</strong> gemaakt, want <strong>van</strong>af 1996<br />
tot circa 2005 is het stil geblev<strong>en</strong> rondom het ‘hopeloze’ verweer <strong>van</strong> eig<strong>en</strong><br />
schuld. Hierna is echter e<strong>en</strong> gestage to<strong>en</strong>ame versch<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>van</strong> rechtszak<strong>en</strong><br />
waarin nieuwe poging<strong>en</strong> zijn gedaan om <strong>de</strong> kostbare <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong><br />
te ontlop<strong>en</strong>. In <strong>de</strong>ze nieuwe reeks uitsprak<strong>en</strong> lijkt sneller eig<strong>en</strong><br />
schuld te wor<strong>de</strong>n aanvaard door e<strong>en</strong> verschuiving <strong>van</strong> e<strong>en</strong> subjectieve naar<br />
e<strong>en</strong> objectieve vaststelling <strong>van</strong> opzet of bewuste roekeloosheid. Zo lijkt <strong>de</strong><br />
bewijslast in het ‘Hypoglykemie’-arrest zelfs te wor<strong>de</strong>n verschov<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong> naar <strong>de</strong> werknemer: het is aan <strong>de</strong> werknemer, die na (k<strong>en</strong>nelijk)<br />
agressief rijgedrag met zijn di<strong>en</strong>stauto teg<strong>en</strong> e<strong>en</strong> pilaar is gere<strong>de</strong>n, om feit<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> omstandighe<strong>de</strong>n te stell<strong>en</strong> die kunn<strong>en</strong> ontz<strong>en</strong>uw<strong>en</strong> dat hij niet met opzet<br />
of bewuste roekeloosheid heeft gehan<strong>de</strong>ld. Van <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> kan niet in<br />
re<strong>de</strong>lijkheid wor<strong>de</strong>n gevergd dat hij ter ontz<strong>en</strong>uwing <strong>van</strong> e<strong>en</strong> verweer <strong>van</strong><br />
tij<strong>de</strong>lijke geheug<strong>en</strong>stoornis door e<strong>en</strong> hypoglykemieaanval (veroorzaakt door<br />
suikerziekte) het bewijs zou moet<strong>en</strong> lever<strong>en</strong> dat <strong>de</strong>ze theoretische <strong>en</strong> louter<br />
gestel<strong>de</strong> mogelijkheid zich níet heeft <strong>voor</strong>gedaan. 253<br />
Ook op lager niveau in <strong>de</strong> rechtspraak is gedur<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong> laatste jar<strong>en</strong> wel e<strong>en</strong>s<br />
gere<strong>de</strong>neerd <strong>van</strong>uit e<strong>en</strong> geobjectiveer<strong>de</strong> ‘wet<strong>en</strong> of geacht wor<strong>de</strong>n te moet<strong>en</strong><br />
wet<strong>en</strong>’. 254<br />
Het is echter <strong>de</strong> vraag of aan <strong>de</strong>ze uitsprak<strong>en</strong> veel betek<strong>en</strong>is kan wor<strong>de</strong>n toegek<strong>en</strong>d,<br />
want al in 2008 lijkt <strong>de</strong> Hoge Raad weer uitdrukkelijk terug te ker<strong>en</strong><br />
naar <strong>de</strong> ‘klassieke lijn’ <strong>van</strong> het Pollemans-arrest waarin het subjectieve elem<strong>en</strong>t<br />
c<strong>en</strong>traal staat. Waar het Hof Arnhem <strong>de</strong> bewuste roekeloosheid <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
werknemer om ge<strong>en</strong> autogor<strong>de</strong>l te drag<strong>en</strong> expliciet op geobjectioneer<strong>de</strong> wijze<br />
had geïnterpreteerd, is <strong>de</strong>ze b<strong>en</strong>a<strong>de</strong>ring door <strong>de</strong> Hoge Raad op nadrukkelijke<br />
wijze gecorrigeerd: <strong>de</strong> keuze om ge<strong>en</strong> autogor<strong>de</strong>l te drag<strong>en</strong> rechtvaardigt<br />
“(…) niet zon<strong>de</strong>r meer <strong>de</strong> conclusie (…) dat sprake is geweest <strong>van</strong> e<strong>en</strong> zodanig<br />
gevaarlijke gedraging dat eiser onmid<strong>de</strong>llijk <strong>voor</strong>afgaand aan het ongeval<br />
daadwerkelijk besefte dat hij zich daar<strong>van</strong> in verband met <strong>de</strong> aanmerkelijke<br />
kans op verwez<strong>en</strong>lijking <strong>van</strong> het daardoor in het lev<strong>en</strong> geroep<strong>en</strong> gevaar (<strong>van</strong><br />
het oplop<strong>en</strong> <strong>van</strong> letsel bij e<strong>en</strong> aanrijding) had behor<strong>en</strong> te onthou<strong>de</strong>n.” 255 Dit<br />
is e<strong>en</strong> gelukkige ontwikkeling, want <strong>de</strong> re<strong>de</strong>nering dat e<strong>en</strong> werknemer ‘wist<br />
253 HR 2 <strong>de</strong>cember 2005, JAR 2007/15, LJN AZ6326 (‘Hypoglykemie’).<br />
254 Vgl. Hof <strong>De</strong>n Bosch 17 april 2007, JAR 2007/159, LJN BA5750 (A2 Networks/X) <strong>en</strong> Hof <strong>De</strong>n<br />
Haag 17 juli 2008, JA 2008/125 (Victorina/Unitech); in <strong>de</strong> annotatie wijst Wijne op <strong>de</strong> discrepantie<br />
tuss<strong>en</strong> het ‘bewuste’ aspect <strong>en</strong> het door het Hof aanvaar<strong>de</strong> gevaarlijke gedrag <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
werknemer die zich <strong>voor</strong> <strong>de</strong> grap, hang<strong>en</strong>d aan <strong>de</strong> strop <strong>van</strong> e<strong>en</strong> takel, omhoog liep hijs<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
vervolg<strong>en</strong>s <strong>van</strong> grote hoogte t<strong>en</strong> val kwam.<br />
255 Hof Arnhem 18 oktober 2005, JA 2006/13, LJN AU 5876 (Maasman/Akzo Nobel), gevolgd<br />
door HR 1 februari 2008, JA 2008/52, LJN BB6175 (Maasman/Akzo Nobel).<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 151 24-9-2009 15:56:10<br />
151
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
of geacht kon wor<strong>de</strong>n te wet<strong>en</strong>’ <strong>van</strong> zijn gevaarlijk gedrag plaatst zowel <strong>de</strong><br />
beschermingsgedachte achter 7:658 lid 2 BW als het <strong>voor</strong> <strong>de</strong> alledaagse<br />
praktijk op <strong>de</strong> werkvloer waar<strong>de</strong>volle leerstuk <strong>van</strong> het ervaringsfeit op e<strong>en</strong><br />
gevaarlijk hell<strong>en</strong>d vlak. Want juist <strong>de</strong> eis dat <strong>de</strong> werknemer zich daadwerkelijk<br />
bewust is <strong>van</strong> zijn gevaarlijke gedrag, stelt <strong>de</strong> rechter in staat om het ‘precieze<br />
<strong>en</strong> rechtsverfijn<strong>de</strong>’ instrum<strong>en</strong>t <strong>van</strong> eig<strong>en</strong> schuld op <strong>de</strong> bijzon<strong>de</strong>re omstandighe<strong>de</strong>n<br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> individueel geval toe te pass<strong>en</strong>. 256<br />
Daarnaast doet zich ook e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>re ontwikkeling <strong>voor</strong>, waarbij meer gewicht<br />
wordt toegek<strong>en</strong>d aan <strong>de</strong> ervaring of <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> verantwoor<strong>de</strong>lijkheid <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
werknemer ‘<strong>en</strong> dus’ min<strong>de</strong>r noodzaak zij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> zou bestaan om<br />
te waarschuw<strong>en</strong> <strong>voor</strong> evi<strong>de</strong>nte, alledaagse of algeme<strong>en</strong> bek<strong>en</strong><strong>de</strong> gevar<strong>en</strong> of<br />
daarop afgestem<strong>de</strong> veiligheidsmaatregel<strong>en</strong> te treff<strong>en</strong>. Vanuit juridisch oogpunt<br />
is dit niet hetzelf<strong>de</strong> als e<strong>en</strong> verweer <strong>van</strong> eig<strong>en</strong> schuld <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer,<br />
maar <strong>van</strong>uit praktisch oogpunt ligt het er zo dicht bij dat ik haar toch noem.<br />
Als begin <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze ontwikkeling kan wellicht het arrest Dusarduyn/Du Puy<br />
uit 2003 wor<strong>de</strong>n g<strong>en</strong>oemd, ook wel bek<strong>en</strong>d als het ‘Dak<strong>de</strong>kkers’-arrest. 257<br />
Werknemer Dusarduyn, e<strong>en</strong> ervar<strong>en</strong> dak<strong>de</strong>kker in het bezit <strong>van</strong> e<strong>en</strong> veiligheidsdiploma,<br />
kreeg <strong>van</strong> zijn <strong>werkgever</strong> Du Puy <strong>de</strong> opdracht om werkzaamhe<strong>de</strong>n<br />
aan het dak <strong>van</strong> e<strong>en</strong> woning te verricht<strong>en</strong>. Noch Du Puy, noch<br />
Dusarduyn wist dat e<strong>en</strong> werknemer <strong>van</strong> e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>re firma ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s aan het<br />
on<strong>de</strong>rhavige dak werkte om daar e<strong>en</strong> lichtkoepel aan te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>; dit kwam<br />
pas uit nadat Dusarduyn door het verzwakte dak gevall<strong>en</strong> was <strong>en</strong> zich daarbij<br />
ernstig had verwond. In cassatie bevestig<strong>de</strong> <strong>de</strong> Hoge Raad het oor<strong>de</strong>el <strong>van</strong> het<br />
Hof dat Dupuy zijn zorgplicht niet had geschon<strong>de</strong>n door Dusarduyn naar e<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong>voudig karwei <strong>van</strong> beperkte om<strong>van</strong>g te stur<strong>en</strong> met, althans naar verwachting,<br />
beperkte veiligheidsrisico’s. Ook <strong>de</strong> werkervaring <strong>en</strong> het veiligheidsdiploma<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> Dusarduyn wer<strong>de</strong>n hierin <strong>van</strong> belang geacht. Juist <strong>van</strong>wege<br />
<strong>de</strong>ze omstandighe<strong>de</strong>n kon <strong>van</strong> Du Puy als <strong>werkgever</strong> niet wor<strong>de</strong>n gevergd dat<br />
hij <strong>voor</strong>af e<strong>en</strong> risicoinv<strong>en</strong>tarisatie- <strong>en</strong> evaluatie ter plaatse zou hou<strong>de</strong>n om <strong>de</strong><br />
risico’s <strong>van</strong> <strong>de</strong> door Dusarduyn te verricht<strong>en</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n in te schatt<strong>en</strong>.<br />
<strong>De</strong>ze re<strong>de</strong>nering leid<strong>de</strong> tot <strong>de</strong> conclusie dat <strong>werkgever</strong> Du Puy niet verwijtbaar<br />
tekortgeschot<strong>en</strong> was in zijn zorgplicht jeg<strong>en</strong>s zijn werknemer Dusarduyn<br />
<strong>en</strong> <strong>de</strong>rhalve niet aansprakelijk was <strong>voor</strong> di<strong>en</strong>s arbeidsongeval. Conform<br />
het systeem <strong>van</strong> schuld<strong>aansprakelijkheid</strong> bleef <strong>de</strong> arbeidsgerelateer<strong>de</strong> scha<strong>de</strong><br />
vervolg<strong>en</strong>s t<strong>en</strong> volle op <strong>de</strong> schou<strong>de</strong>rs <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer rust<strong>en</strong>. 258<br />
256 Aangehaald naar Hartlief 1997b, p. 142.<br />
257 HR 16 mei 2003, NJ 2004, 176, LJN AF 7000 (Dusarduyn/Du Puy).<br />
258 <strong>De</strong> casus kan wellicht wor<strong>de</strong>n sam<strong>en</strong>gevat als ‘<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> kon het niet help<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> werknemer<br />
nog min<strong>de</strong>r’. In het licht <strong>van</strong> <strong>de</strong> huidige tr<strong>en</strong>d waarbij veel gewicht wordt toegek<strong>en</strong>d<br />
152<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 152 24-9-2009 15:56:10
3 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Ne<strong>de</strong>rlands recht<br />
In <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> trant heeft <strong>de</strong> Hoge Raad in het Shell-arrest <strong>de</strong> stelling <strong>van</strong> het<br />
Hof geaccepteerd dat <strong>van</strong> “(…) e<strong>en</strong> werknemer (…) e<strong>en</strong> minimale <strong>voor</strong>zichtigheid<br />
[mag] wor<strong>de</strong>n verlangd in min of meer dagelijks <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong><strong>de</strong> situaties<br />
die e<strong>en</strong> beperkt risico inhou<strong>de</strong>n.” 259<br />
Op het eerste gezicht komt het argum<strong>en</strong>t <strong>van</strong> het Hof alleszins re<strong>de</strong>lijk <strong>en</strong><br />
aansprek<strong>en</strong>d <strong>voor</strong>. Het is echter onw<strong>en</strong>selijk dat via <strong>de</strong>ze weg, langs e<strong>en</strong><br />
achter<strong>de</strong>ur als het ware, toch effectief e<strong>en</strong> vorm <strong>van</strong> eig<strong>en</strong> schuld wordt<br />
bewerkstelligd. <strong>De</strong> uitdrukkelijk beoog<strong>de</strong> juridische bescherming <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> werknemer, die wordt gerealiseerd door <strong>de</strong> zeer vergaan<strong>de</strong> eis<strong>en</strong> welke<br />
aan eig<strong>en</strong> schuld wor<strong>de</strong>n gesteld, komt dan op e<strong>en</strong> gevaarlijk hell<strong>en</strong>d vlak<br />
terecht. 260<br />
Hetzelf<strong>de</strong> risico <strong>van</strong> het hell<strong>en</strong>d vlak geldt ook t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> het gew<strong>en</strong>ningsrisico<br />
<strong>van</strong> evi<strong>de</strong>nte, algeme<strong>en</strong> bek<strong>en</strong><strong>de</strong> of alledaagse risico’s. Zo kan<br />
bij<strong>voor</strong>beeld inzake het ‘Broodmes’-arrest wor<strong>de</strong>n ver<strong>de</strong>digd dat het in <strong>de</strong><br />
praktijk wez<strong>en</strong>lijk veel uitmaakt of m<strong>en</strong> thuis in alle rust <strong>en</strong> op zijn gemak<br />
wel e<strong>en</strong>s op nonchalante <strong>en</strong> onprofessionele wijze e<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel broodje snijdt of<br />
dat dit op <strong>de</strong> werkplek <strong>en</strong>ige ti<strong>en</strong>tall<strong>en</strong> mal<strong>en</strong> per dag <strong>en</strong> per saldo <strong>en</strong>ige duiz<strong>en</strong><strong>de</strong>n<br />
ker<strong>en</strong> per jaar gebeurt. 261 Dan misk<strong>en</strong>t het ‘alledaagse’ argum<strong>en</strong>t dat<br />
<strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> han<strong>de</strong>ling die <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> huisvrouw of stu<strong>de</strong>nt e<strong>en</strong> ‘min of meer dagelijkse<br />
<strong>voor</strong>kom<strong>en</strong><strong>de</strong> situatie’ kan zijn, dat op <strong>de</strong> werkplek ge<strong>en</strong>szins is. In e<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong>kele mom<strong>en</strong>topname lijk<strong>en</strong> <strong>de</strong> situaties weliswaar veel op elkaar, maar <strong>de</strong><br />
aard <strong>van</strong> <strong>de</strong> situaties is in belangrijke mate verschill<strong>en</strong>d. Op <strong>de</strong> werkplek heeft<br />
<strong>de</strong> han<strong>de</strong>ling <strong>van</strong> het snij<strong>de</strong>n <strong>van</strong> e<strong>en</strong> broodje e<strong>en</strong> veel int<strong>en</strong>siever, frequ<strong>en</strong>ter<br />
<strong>en</strong> meer gehaast karakter <strong>en</strong> daarmee ook e<strong>en</strong> (veel) grotere kans om tot letsel<br />
te lei<strong>de</strong>n. Dit geldt zeker wanneer wordt uitgegaan <strong>van</strong> <strong>de</strong> praktijk<strong>de</strong>finitie<br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> ongeval: e<strong>en</strong> risico verm<strong>en</strong>igvuldigd met het aantal han<strong>de</strong>ling<strong>en</strong>. 262<br />
aan <strong>de</strong> verzekerings- c.q. scha<strong>de</strong>vergoedingsplicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> als goed <strong>werkgever</strong>,<br />
kan m<strong>en</strong> zich afvrag<strong>en</strong> of <strong>de</strong>ze uitspraak anno 2009 nog stand zou hou<strong>de</strong>n.<br />
259 HR 7 <strong>de</strong>cember 2007, NJ 2007, 643, LJN BB5625 (X/Shell); in vergelijkbare zin ook HR<br />
24 juni 1994, NJ 1995, 137, LJN ZC1405 (‘Rolsteiger’), HR 4 oktober 2002, NJ 2004, 175,<br />
LJN AE4090 (‘Broodmes’), HR 16 mei 2003, NJ 2004, 176, LJN AF 7000 (Dusarduyn/Du<br />
Puy), HR 12 september 2003, NJ 2004, 177, LJN AF8254 (‘Koffievlek’), HR 9 juli 2004, NJ<br />
2005, 260, LJN AO8171 (Oost/Brands Bouwgroep), HR 20 januari 2006, NJ 2008, 461, LJN<br />
AT6013 (‘Cem<strong>en</strong>tpomp’), HR 2 maart 2007, NJ 2007, 143, LJN AZ5834 (Perez/Casa Gran<strong>de</strong>),<br />
HR 13 juli 2007, JA 2007/173, LJN BA7355 (Van Veghel/H<strong>en</strong>driks), HR 8 februari 2008, NJ<br />
2008, 93, LJN BB7423 (Lagraauw/Van Schie) <strong>en</strong> HR 11 april 2008, NJ 2008, 465, LJN BC9225<br />
(Tarioui/V<strong>en</strong>drig-IJsselstein), Hof Amsterdam 6 juli 2006, JA 2006/108 (‘Natte vloer’) <strong>en</strong><br />
Hof Amsterdam 17 juli 2008, JA 2008/157 (‘Imperiaal’).<br />
260 Vgl. Krispijn & Oskam 2008, p. 88.<br />
261 HR 4 oktober 2002, NJ 2004, 175, LJN AE4090 (‘Broodmes’).<br />
262 Om <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> re<strong>de</strong>n drag<strong>en</strong> me<strong>de</strong>werkers in slachthuiz<strong>en</strong> <strong>en</strong> visverwerkingsbedrijv<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
handscho<strong>en</strong> <strong>van</strong> stal<strong>en</strong> maliën aan <strong>de</strong> niet-snij<strong>de</strong>n<strong>de</strong> hand wanneer zij vlees of vis snij<strong>de</strong>n;<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 153 24-9-2009 15:56:10<br />
153
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
Hoe vaker <strong>de</strong> han<strong>de</strong>ling in kwestie wordt uitgevoerd, hoe groter <strong>de</strong> kans is dat<br />
het risico wat daarmee gepaard gaat, zich zal verwez<strong>en</strong>lijk<strong>en</strong>. Bij e<strong>en</strong> frequ<strong>en</strong>t<br />
<strong>voor</strong>kom<strong>en</strong><strong>de</strong> han<strong>de</strong>ling kan zelfs wor<strong>de</strong>n gesteld dat het e<strong>en</strong> zekerheid is<br />
dat het risico zich vroeg of laat zal verwez<strong>en</strong>lijk<strong>en</strong>. Ook gaat het <strong>voor</strong>noem<strong>de</strong><br />
argum<strong>en</strong>t <strong>voor</strong>bij aan het gegev<strong>en</strong> dat m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> thuis verantwoor<strong>de</strong>lijk zijn<br />
<strong>voor</strong> hun privémissers <strong>en</strong> onprofessionele optre<strong>de</strong>n, maar dat <strong>de</strong> wetgever<br />
juist <strong>voor</strong> <strong>de</strong> werkplek uitdrukkelijk juridische bescherming w<strong>en</strong>st te bie<strong>de</strong>n.<br />
Vanuit dit gezichtspunt is mevrouw Laudy, <strong>de</strong> werkneemster in kwestie, het<br />
slachtoffer gewor<strong>de</strong>n <strong>van</strong> e<strong>en</strong> <strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>baar, <strong>voor</strong>spelbaar <strong>en</strong> zelfs (<strong>voor</strong> haar)<br />
typisch bedrijfsrisico op haar werkplek; <strong>en</strong> toch moet zij haar arbeidsgerelateer<strong>de</strong><br />
<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong>lijke financiële scha<strong>de</strong> zelf drag<strong>en</strong>.<br />
Tot slot is het interessant om <strong>de</strong> vraag te stell<strong>en</strong> of invoering <strong>van</strong> risico<strong>aansprakelijkheid</strong><br />
of e<strong>en</strong> str<strong>en</strong>gere b<strong>en</strong>a<strong>de</strong>ring <strong>van</strong> <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> verantwoor<strong>de</strong>lijkheid<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer zou lei<strong>de</strong>n tot e<strong>en</strong> w<strong>en</strong>selijke vermin<strong>de</strong>ring <strong>van</strong> <strong>de</strong> inci<strong>de</strong>ntie<br />
<strong>van</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>. Het antwoord moet in bei<strong>de</strong><br />
gevall<strong>en</strong> vermoe<strong>de</strong>lijk ‘ne<strong>en</strong>’ lui<strong>de</strong>n. Het is niet aannemelijk dat e<strong>en</strong> ruimere<br />
uitleg <strong>van</strong> eig<strong>en</strong> schuld <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer – waar <strong>de</strong> huidige, <strong>voor</strong> <strong>de</strong> werknemer<br />
meer <strong>voor</strong><strong>de</strong>lige uitleg al bij vel<strong>en</strong> onbek<strong>en</strong>d is – zal lei<strong>de</strong>n tot grotere<br />
<strong>voor</strong>zichtigheid <strong>en</strong> verantwoor<strong>de</strong>lijkheid aan di<strong>en</strong>s zij<strong>de</strong>. Werknemers zijn er<br />
immers niet op uit om zelf het slachtoffer <strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbeidsongeval te wor<strong>de</strong>n<br />
of dit e<strong>en</strong> collega aan te do<strong>en</strong>. Ook <strong>de</strong> <strong>en</strong>kele wijziging <strong>van</strong> e<strong>en</strong> <strong>de</strong>finitie <strong>van</strong><br />
<strong>aansprakelijkheid</strong>, hetzij door wetgeving, hetzij door jurispru<strong>de</strong>ntie, doet in<br />
<strong>de</strong> arbeidspraktijk niemand extra <strong>voor</strong>zichtig stil staan bij <strong>de</strong> mogelijkheid<br />
dat e<strong>en</strong> bepaal<strong>de</strong> arbeidshan<strong>de</strong>ling tot scha<strong>de</strong> zou kunn<strong>en</strong> lei<strong>de</strong>n. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong><br />
zou <strong>de</strong> toeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> verantwoor<strong>de</strong>lijkheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer nauwelijks e<strong>en</strong><br />
inc<strong>en</strong>tief zijn <strong>voor</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> om zijn prev<strong>en</strong>tiebeleid te verbeter<strong>en</strong>, eer<strong>de</strong>r<br />
het teg<strong>en</strong><strong>de</strong>el.<br />
6.3 Verjaring<br />
Het verjaringsrecht t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> vor<strong>de</strong>ring<strong>en</strong> die <strong>voor</strong>tvloei<strong>en</strong> uit <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong><br />
<strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> k<strong>en</strong>t e<strong>en</strong> twee<strong>de</strong>ling, namelijk t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
154<br />
<strong>en</strong> dat zij thuis wellicht ook wel e<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> vis filer<strong>en</strong>, doet niets af aan <strong>de</strong> evi<strong>de</strong>nte w<strong>en</strong>selijkheid<br />
<strong>van</strong> zo’n veiligheidsmaatregel bij meer frequ<strong>en</strong>t filer<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijke arbeidssituatie<br />
illustreert dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> niet kan volstaan met te verwijz<strong>en</strong> naar <strong>de</strong> ‘alledaagsheid’ <strong>van</strong><br />
e<strong>en</strong> frequ<strong>en</strong>t <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong>d klusje, maar actief maatregel<strong>en</strong> moet nem<strong>en</strong> om het gevaar te<br />
verwij<strong>de</strong>r<strong>en</strong> of t<strong>en</strong>minste te beperk<strong>en</strong>. Zo had in <strong>de</strong> ‘Broodmes’-casus <strong>werkgever</strong> Fair Play<br />
mevrouw Laudy kunn<strong>en</strong> instruer<strong>en</strong> dat zij <strong>de</strong> door haar te snij<strong>de</strong>n broodjes niet in <strong>de</strong> hand<br />
moest hou<strong>de</strong>n maar op e<strong>en</strong> broodplank behoor<strong>de</strong> te plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> om <strong>van</strong> zich áf te snij<strong>de</strong>n<br />
in plaats <strong>van</strong> naar zich toe. Gelet op <strong>de</strong> grote aantall<strong>en</strong> broodjes die zij per jaar moest snij<strong>de</strong>n<br />
is het niet dui<strong>de</strong>lijk, waarom <strong>de</strong>ze instructie niet <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> zou kunn<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n<br />
gevergd.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 154 24-9-2009 15:56:10
3 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Ne<strong>de</strong>rlands recht<br />
scha<strong>de</strong>veroorzak<strong>en</strong><strong>de</strong> gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong> die hebb<strong>en</strong> plaatsgevon<strong>de</strong>n vóór <strong>de</strong><br />
inwerkingtreding <strong>van</strong> art. 3:310 lid 5 BW op 1 februari 2004 <strong>en</strong> die, welke<br />
daarna hebb<strong>en</strong> plaatsgevon<strong>de</strong>n. Specifieke aspect<strong>en</strong> t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze<br />
laatste groep wor<strong>de</strong>n op het ein<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze paragraaf behan<strong>de</strong>ld.<br />
Als uitgangspunt geldt dat het aan <strong>de</strong> partij is die zich beroept op verjaring<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> aan hem gerichte vor<strong>de</strong>ring tot scha<strong>de</strong>vergoeding om dit aan te ton<strong>en</strong>,<br />
bij<strong>voor</strong>beeld door te stell<strong>en</strong> <strong>en</strong> te bewijz<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> werknemer<br />
reeds eer<strong>de</strong>r bek<strong>en</strong>d is gewor<strong>de</strong>n met het verjaar<strong>de</strong> feit. 263 <strong>De</strong> bewijslast<br />
hier<strong>van</strong> berust bij <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> of di<strong>en</strong>s verzekeraar die dit verweer heeft<br />
aangevoerd.<br />
<strong>De</strong> verjaring <strong>van</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> die vóór 1 februari<br />
2004 zijn geschied, wordt beheerst door art. 3:310 lid 1 <strong>en</strong> 2 BW. Hierin wordt<br />
bepaald (in <strong>de</strong> context <strong>van</strong> arbeidsgerelateer<strong>de</strong> gezondheidsscha<strong>de</strong>) dat e<strong>en</strong><br />
rechtsvor<strong>de</strong>ring tot scha<strong>de</strong>vergoeding verjaart wanneer vijf jaar zijn verstrek<strong>en</strong><br />
volg<strong>en</strong><strong>de</strong> op <strong>de</strong> dag dat <strong>de</strong> werknemer dan wel di<strong>en</strong>s erfg<strong>en</strong>am<strong>en</strong> bek<strong>en</strong>d<br />
is gewor<strong>de</strong>n met <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> én met <strong>de</strong> i<strong>de</strong>ntiteit <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>voor</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> aansprakelijke<br />
<strong>werkgever</strong>. 264 <strong>De</strong>ze verjaringstermijn wordt <strong>de</strong> relatieve verjaring<br />
g<strong>en</strong>oemd. In ie<strong>de</strong>r geval gaat het vor<strong>de</strong>ringsrecht omwille <strong>van</strong> <strong>de</strong> rechtszekerheid<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> ‘absoluut’ t<strong>en</strong>iet na twintig jaar <strong>van</strong>af <strong>de</strong> datum <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
scha<strong>de</strong>veroorzak<strong>en</strong><strong>de</strong> gebeurt<strong>en</strong>is. 265<br />
Lid 2 <strong>voor</strong>ziet echter in e<strong>en</strong> uitzon<strong>de</strong>ring op <strong>de</strong>ze regel t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> scha<strong>de</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer, die het gevolg is <strong>van</strong> e<strong>en</strong> verontreiniging <strong>van</strong> <strong>de</strong> lucht,<br />
water of bo<strong>de</strong>m in <strong>de</strong> zin <strong>van</strong> ditzelf<strong>de</strong> lid. Er moet dan sprake zijn <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
stof (bij<strong>voor</strong>beeld asbest) die door <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> is gebruikt <strong>en</strong> waar<strong>van</strong> bek<strong>en</strong>d<br />
is dat zij e<strong>en</strong> ernstig gevaar <strong>voor</strong> person<strong>en</strong> of zak<strong>en</strong> oplevert in <strong>de</strong> zin <strong>van</strong> art.<br />
6:175 jo. art. 34 lid 3 Wet Milieugevaarlijke stoff<strong>en</strong>. <strong>De</strong> verjaringstermijn is dan<br />
<strong>de</strong>rtig jaar. 266<br />
263 Cf. art. 150 Rv. Vgl. Rb. Zutph<strong>en</strong> 13 september 2001, JAR 2001/13, LJN AA9048 (R<strong>en</strong>sink/BASF).<br />
264 Vgl. HR 27 mei 2005, NJ 2006, 114, LJN AS8455 (X/Elisabeth Ziek<strong>en</strong>huis).<br />
265 Vgl. HR 3 november 1995, NJ 1998, 380, LJN ZC1867 (‘Bloedtransfusie’) <strong>en</strong> HR 25 juni 1999,<br />
NJ 2000, 16, LJN ZC2934 (B. sr./B. jr.). NB: e<strong>en</strong> belangrijk verschil met <strong>de</strong> hierna volg<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
jurispru<strong>de</strong>ntie is dat het slachtoffer in het Diaconess<strong>en</strong>ziek<strong>en</strong>huis-arrest na het bek<strong>en</strong>d<br />
wor<strong>de</strong>n met haar scha<strong>de</strong> eerst nog 24 jaar heeft gewacht <strong>voor</strong>dat zij het ziek<strong>en</strong>huis aansprakelijk<br />
stel<strong>de</strong>, terwijl in het geval <strong>van</strong> ‘long tail’-ziekt<strong>en</strong> het slachtoffer ge<strong>en</strong> verwijt kan<br />
wor<strong>de</strong>n gemaakt <strong>van</strong> het lange tijdsverloop tuss<strong>en</strong> het ontstaan <strong>van</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> aansprakelijkstelling.<br />
266 Zie art. 3:310 lid 2, met verwijzing naar art. 6:175 <strong>en</strong> 6:177 lid 1 on<strong>de</strong>r b BW jo. art. 34 lid 3 Wet<br />
Milieugevaarlijke stoff<strong>en</strong>. Vgl. HR 2 oktober 1998, NJ 1999, 682, LJN ZC2720 (<strong>De</strong> Schel<strong>de</strong>/<br />
Wijkhuis<strong>en</strong>) <strong>en</strong> EK 1992-1993, 22 599, nr. 116b, p. 1.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 155 24-9-2009 15:56:10<br />
155
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> bek<strong>en</strong>dheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer met <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> wordt aang<strong>en</strong>om<strong>en</strong> indi<strong>en</strong><br />
voldaan is aan twee <strong>voor</strong>waar<strong>de</strong>n. T<strong>en</strong> eerste, dat hij weet of behoort te wet<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> voldo<strong>en</strong><strong>de</strong> feit<strong>en</strong> <strong>en</strong> omstandighe<strong>de</strong>n omtr<strong>en</strong>t het scha<strong>de</strong>veroorzak<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
inci<strong>de</strong>nt dat hij met e<strong>en</strong> voldo<strong>en</strong><strong>de</strong> re<strong>de</strong>lijke mate <strong>van</strong> zekerheid kan vaststell<strong>en</strong><br />
dat hij letsel <strong>en</strong> daaruit <strong>voor</strong>tvloei<strong>en</strong><strong>de</strong> scha<strong>de</strong> heeft om op basis daar<strong>van</strong><br />
zijn aansprak<strong>en</strong> op scha<strong>de</strong>vergoeding in rechte gel<strong>de</strong>nd te kunn<strong>en</strong> mak<strong>en</strong>. 267<br />
E<strong>en</strong> medische eindtoestand 268 of e<strong>en</strong> juist inzicht in zijn juridische positie of<br />
<strong>de</strong> volledige om<strong>van</strong>g <strong>van</strong> zijn scha<strong>de</strong> zijn daar<strong>voor</strong> niet rele<strong>van</strong>t; het gaat om<br />
k<strong>en</strong>nis <strong>van</strong> <strong>de</strong> feit<strong>en</strong>. 269 Meestal kan <strong>de</strong> datum <strong>van</strong> het arbeidsongeval, <strong>de</strong> dag<br />
waarop <strong>de</strong> diagnose <strong>van</strong> e<strong>en</strong> (sluip<strong>en</strong><strong>de</strong>) beroepsziekte wordt meege<strong>de</strong>eld of<br />
<strong>de</strong> laatste arbeidsdag als peildatum wor<strong>de</strong>n gehanteerd. 270 T<strong>en</strong> twee<strong>de</strong> moet<br />
<strong>de</strong> werknemer ook bek<strong>en</strong>d zijn met voldo<strong>en</strong><strong>de</strong> feit<strong>en</strong> <strong>en</strong> omstandighe<strong>de</strong>n om<br />
met e<strong>en</strong> re<strong>de</strong>lijke zekerheid e<strong>en</strong> causaal verband tuss<strong>en</strong> zijn scha<strong>de</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
bepaal<strong>de</strong>, daar<strong>voor</strong> aansprakelijke (rechts-)persoon mogelijk te acht<strong>en</strong>, zodat<br />
hij zijn vor<strong>de</strong>ring daadwerkelijk in rechte gel<strong>de</strong>nd kan mak<strong>en</strong>. 271<br />
Bij <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> levert verjaring zel<strong>de</strong>n problem<strong>en</strong> op. 272 <strong>De</strong> scha<strong>de</strong><br />
op<strong>en</strong>baart zich in <strong>de</strong> regel onmid<strong>de</strong>llijk dan wel vrij spoedig na het ongeval,<br />
terwijl <strong>de</strong> aansprakelijke partij doorgaans <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> is. Daarbij maakt het<br />
<strong>voor</strong> <strong>de</strong> werknemer op grond <strong>van</strong> art. 7:658 lid 4 BW niets uit of hij zijn<br />
contractuele of feitelijke <strong>werkgever</strong> (of bei<strong>de</strong>n) wil aansprek<strong>en</strong> tot scha<strong>de</strong>vergoeding.<br />
In geval <strong>van</strong> twijfel over <strong>de</strong> aansprakelijke partij kan e<strong>en</strong> aansprakelijkstelling<br />
of stuitingbrief weinig kwaad do<strong>en</strong> <strong>en</strong> wellicht veel red<strong>de</strong>n.<br />
Voor beroepsziekt<strong>en</strong>, bij uitstek ‘sluip<strong>en</strong><strong>de</strong>’ beroepsziekt<strong>en</strong> zoals asbestziekt<strong>en</strong><br />
(met name mesothelioom <strong>en</strong> longkanker) kan verjaring wel <strong>de</strong>gelijk<br />
problematisch zijn. Dit speelt <strong>voor</strong>al t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> vraag wanneer<br />
<strong>de</strong> scha<strong>de</strong>veroorzak<strong>en</strong><strong>de</strong> gebeurt<strong>en</strong>is is opgetre<strong>de</strong>n: is dat het mom<strong>en</strong>t <strong>van</strong><br />
blootstelling of het mom<strong>en</strong>t dat <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> ‘ontstaat’ c.q. ervar<strong>en</strong> wordt? In<br />
267 E<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel vermoe<strong>de</strong>n <strong>van</strong> het bestaan <strong>van</strong> scha<strong>de</strong> is onvoldo<strong>en</strong><strong>de</strong> om aan te nem<strong>en</strong> dat er<br />
sprake is <strong>van</strong> daadwerkelijke bek<strong>en</strong>dheid met scha<strong>de</strong>, vgl. Hof <strong>De</strong>n Bosch 8 januari 2008, JA<br />
2008/56, LJN BC3222 (Van G<strong>en</strong>d & Loos/X).<br />
268 HR 3 november 1995, NJ 1998, 380, LJN ZC1867 (‘Bloedtransfusie’).<br />
269 HR 26 november 2004, NJ 2006, 115, LJN AR3138 (<strong>De</strong> Jong/Optimodal). Vgl. ook HR 6 april<br />
2001, NJ 2001, 333, LJN AB0904 (Van Kester<strong>en</strong>/Rabobank).<br />
270 HR 2 oktober 1998, NJ 1999, 682, LJN ZC2720 (<strong>De</strong> Schel<strong>de</strong>/Wijkhuis<strong>en</strong>): <strong>voor</strong> <strong>de</strong> toepassing<br />
<strong>van</strong> art. 3:310 lid 2 BW is <strong>de</strong> aard <strong>van</strong> <strong>de</strong> stof besliss<strong>en</strong>d, zie ook EK 1992-1993, 22 599,<br />
nr. 116b, p. 1 <strong>en</strong> HR 3 november 1995, NJ 1998, 380, LJN ZC1867 (‘Bloedtransfusie’).<br />
271 Vgl. HR 3 november 1995, NJ 1998, 380, LJN ZC1867 (‘Bloedtransfusie’), HR 2 oktober 1998,<br />
NJ 1999, 682, LJN ZC2720 (<strong>De</strong> Schel<strong>de</strong>/Wijkhuis<strong>en</strong>) <strong>en</strong> HR 31 oktober 2003, NJ 2006, 112,<br />
LJN AL8168 (S./AZVU); <strong>voor</strong> <strong>de</strong> toepassing <strong>van</strong> art. 3:310 lid 2 BW is <strong>de</strong> aard <strong>van</strong> <strong>de</strong> stof<br />
besliss<strong>en</strong>d, zie ook EK 1992-1993, 22 599, nr. 116b, p. 1.<br />
272 Wel problematisch blek<strong>en</strong>: HR 31 mei 2002, JOL 2002, 315, LJN AE3433 (Matrans/X) <strong>en</strong> HR<br />
7 april 2006, JAR 2006/118, LJN AV4316 (‘Aan<strong>van</strong>g verjaringstermijn’).<br />
156<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 156 24-9-2009 15:56:10
3 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Ne<strong>de</strong>rlands recht<br />
het arrest <strong>De</strong> Schel<strong>de</strong>/Wijkhuis<strong>en</strong> 273 heeft <strong>de</strong> Hoge Raad hier<strong>voor</strong> soelaas<br />
gebo<strong>de</strong>n door te bepal<strong>en</strong> dat, wanneer <strong>de</strong> blootstelling aan asbest (<strong>en</strong> aannemelijk<br />
ook <strong>voor</strong> an<strong>de</strong>re scha<strong>de</strong>lijke stoff<strong>en</strong>; YW) e<strong>en</strong> <strong>voor</strong>tdur<strong>en</strong>d feit of e<strong>en</strong><br />
ope<strong>en</strong>volging <strong>van</strong> feit<strong>en</strong> is in <strong>de</strong> zin <strong>van</strong> art. 310 lid 3 BW, <strong>de</strong> laatste dag <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> blootstelling geldt als <strong>de</strong> dag waarmee <strong>de</strong> verjaringstermijn aan<strong>van</strong>gt. In<br />
<strong>de</strong> praktijk komt dit vaak overe<strong>en</strong> met <strong>de</strong> laatste dag <strong>van</strong> het arbeidsverband<br />
met <strong>de</strong> betreff<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>.<br />
In <strong>de</strong> rechtspraak is geprobeerd het fundam<strong>en</strong>t <strong>van</strong> <strong>de</strong> absolute verjaring,<br />
namelijk <strong>de</strong> rechtszekerheid, te doorbrek<strong>en</strong> met het verweer dat verjaring <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> rechtsvor<strong>de</strong>ring in e<strong>en</strong> schrijn<strong>en</strong>d geval in strijd kan zijn met <strong>de</strong> ex art.<br />
6:2 BW in acht te nem<strong>en</strong> re<strong>de</strong>lijkheid <strong>en</strong> billijkheid 274 jeg<strong>en</strong>s <strong>de</strong> gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong><br />
werknemer. E<strong>en</strong> typer<strong>en</strong>d aspect <strong>van</strong> <strong>de</strong> asbestziekte mesothelioom, waardoor<br />
circa <strong>de</strong> helft <strong>van</strong> asbestslachtoffers wordt getroff<strong>en</strong>, is bij<strong>voor</strong>beeld dat<br />
<strong>de</strong> incubatieperio<strong>de</strong> tot drie <strong>de</strong>c<strong>en</strong>nia of zelfs nog langer kan dur<strong>en</strong>. Het kan<br />
daardoor zeer wel gebeur<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> aan asbest blootgestel<strong>de</strong> <strong>en</strong> daardoor ziek<br />
gewor<strong>de</strong>n werknemer kort na zijn diagnose te hor<strong>en</strong> krijgt dat zijn vor<strong>de</strong>ringsrecht<br />
tot scha<strong>de</strong>vergoeding jeg<strong>en</strong>s <strong>de</strong> aansprakelijke <strong>werkgever</strong> al is verjaard<br />
<strong>en</strong> dat daarmee ie<strong>de</strong>re kans op scha<strong>de</strong>vergoeding <strong>voor</strong> zijn aanzi<strong>en</strong>lijke lij<strong>de</strong>n<br />
<strong>en</strong> <strong>voor</strong>tijdige dood in principe <strong>voor</strong>bij is.<br />
Dit argum<strong>en</strong>t <strong>van</strong> re<strong>de</strong>lijkheid <strong>en</strong> billijkheid is gehonoreerd door <strong>de</strong> Hoge Raad<br />
in het arrest Erv<strong>en</strong> Van Hese/<strong>De</strong> Schel<strong>de</strong>. 275 In e<strong>en</strong> zev<strong>en</strong><strong>de</strong>lige gezichtspunt<strong>en</strong>catalogus<br />
heeft <strong>de</strong> Hoge Raad aangegev<strong>en</strong> wanneer e<strong>en</strong> beroep op <strong>de</strong> verjaring<br />
naar maatstav<strong>en</strong> <strong>van</strong> re<strong>de</strong>lijkheid <strong>en</strong> billijkheid onaanvaardbaar kan zijn:<br />
a) Is er sprake <strong>van</strong> vergoeding <strong>van</strong> vermog<strong>en</strong>sscha<strong>de</strong> of an<strong>de</strong>re soort scha<strong>de</strong><br />
<strong>en</strong> komt <strong>de</strong> gevor<strong>de</strong>r<strong>de</strong> scha<strong>de</strong>vergoeding t<strong>en</strong> goe<strong>de</strong> aan het slachtoffer<br />
zelf, of aan di<strong>en</strong>s nabestaan<strong>de</strong>n dan wel e<strong>en</strong> <strong>de</strong>r<strong>de</strong>?<br />
b) In hoeverre bestaat <strong>voor</strong> het slachtoffer resp. zijn nabestaan<strong>de</strong>n ter zake<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> e<strong>en</strong> aanspraak op e<strong>en</strong> uitkering uit an<strong>de</strong>re hoof<strong>de</strong>?<br />
c) In welke mate kan <strong>de</strong> gebeurt<strong>en</strong>is <strong>de</strong> aangesprok<strong>en</strong> partij wor<strong>de</strong>n verwet<strong>en</strong>?<br />
273 HR 2 oktober 1998, NJ 1999, 682, LJN ZC2720 (<strong>De</strong> Schel<strong>de</strong>/Wijkhuis<strong>en</strong>).<br />
274 Vgl. Tjittes 1999, p. 53. T<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> relatieve vijfjarige verjaringstermijn <strong>van</strong> art. 3:310<br />
lid 1 BW heeft <strong>de</strong> Hoge Raad het beroep op <strong>de</strong> re<strong>de</strong>lijkheid <strong>en</strong> billijkheid al eer<strong>de</strong>r gehonoreerd,<br />
vgl. HR 23 oktober 1998, NJ 2000, 15, LJN ZC2748 (M./B.), waarin sprake is <strong>van</strong> seksueel<br />
misbruik <strong>en</strong> kin<strong>de</strong>rmishan<strong>de</strong>ling.<br />
275 HR 28 april 2000, NJ 2000, 430, LJN AA5635 (Van Hese/<strong>De</strong> Schel<strong>de</strong>). Vgl. <strong>de</strong> bespreking <strong>van</strong><br />
dit arrest door Van Dunné 2002, p. 119-129; Smeehuijz<strong>en</strong> 2005, p. 49-60 <strong>en</strong> ook in 2008,<br />
p. 257-258; <strong>en</strong> Smith 2008, p. 1005.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 157 24-9-2009 15:56:10<br />
157
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
d) In welke mate heeft <strong>de</strong> aangesprok<strong>en</strong> partij vóór het verstrijk<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
verjaringstermijn rek<strong>en</strong>ing gehou<strong>de</strong>n of behor<strong>en</strong> te hou<strong>de</strong>n met <strong>de</strong> mogelijkheid<br />
dat hij <strong>voor</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> aansprakelijk zou zijn?<br />
e) Heeft <strong>de</strong> aangesprok<strong>en</strong> partij naar re<strong>de</strong>lijkheid <strong>de</strong> mogelijkheid gehad om<br />
zich teg<strong>en</strong> <strong>de</strong> vor<strong>de</strong>ring te verwer<strong>en</strong>?<br />
f) Is <strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> (nog) door e<strong>en</strong> verzekering ge<strong>de</strong>kt?<br />
g) Zijn <strong>de</strong> aansprakelijkstelling <strong>en</strong> <strong>de</strong> vor<strong>de</strong>ring tot scha<strong>de</strong>vergoeding<br />
gericht binn<strong>en</strong> e<strong>en</strong> re<strong>de</strong>lijke termijn na het aan het licht kom<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
scha<strong>de</strong>? 276<br />
Meer in het algeme<strong>en</strong> heeft <strong>de</strong> Hoge Raad aansluit<strong>en</strong>d overwog<strong>en</strong> dat <strong>de</strong><br />
wetgever <strong>de</strong>ze situatie nooit heeft <strong>voor</strong>zi<strong>en</strong> <strong>en</strong> daardoor ge<strong>en</strong> rek<strong>en</strong>ing heeft<br />
gehou<strong>de</strong>n met <strong>de</strong> mogelijkheid dat letselscha<strong>de</strong> zich eerst <strong>de</strong>rtig jaar na e<strong>en</strong><br />
gebeurt<strong>en</strong>is zou kunn<strong>en</strong> <strong>voor</strong>do<strong>en</strong>. Hoewel <strong>de</strong>ze overweging veel verklaart<br />
aan <strong>de</strong> zij<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> wetgever, excuseert zij niet haar nalatigheid om al in<br />
<strong>de</strong> jar<strong>en</strong> zestig, to<strong>en</strong> <strong>de</strong> gezondheidsgevar<strong>en</strong> <strong>van</strong> asbest algeme<strong>en</strong> bek<strong>en</strong>d<br />
wer<strong>de</strong>n, maatregel<strong>en</strong> te treff<strong>en</strong> om ook <strong>de</strong> belang<strong>en</strong> <strong>van</strong> toekomstige ‘long<br />
tail’-ziek<strong>en</strong> (dat wil zegg<strong>en</strong> <strong>de</strong> huidge g<strong>en</strong>eratie) te waarborg<strong>en</strong>.<br />
Hierbij speelt ook art. 6 EVRM, wat het recht tot toegang tot <strong>de</strong> rechter garan<strong>de</strong>ert.<br />
Dit grondrecht lijkt onver<strong>en</strong>igbaar met e<strong>en</strong> beroep op <strong>de</strong> wettelijke<br />
verjaring <strong>van</strong> e<strong>en</strong> vor<strong>de</strong>ring tot scha<strong>de</strong>vergoeding weg<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> ziekte met e<strong>en</strong><br />
zeer lange incubatieperio<strong>de</strong> als mesothelioom, omdat <strong>de</strong>ze vor<strong>de</strong>ring onmogelijk<br />
tijdig kan wor<strong>de</strong>n ingedi<strong>en</strong>d wanneer het bestaan <strong>van</strong> <strong>de</strong> vor<strong>de</strong>ring pas<br />
ná het verstrijk<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> verjaringstermijn aan het licht is gekom<strong>en</strong>. 277<br />
Hoewel uit <strong>de</strong> toon <strong>van</strong> <strong>de</strong> Hoge Raad dui<strong>de</strong>lijk valt te bespeur<strong>en</strong> dat het<br />
opzijschuiv<strong>en</strong> <strong>van</strong> art. 3:310 BW slechts in uitzon<strong>de</strong>rlijke omstandighe<strong>de</strong>n<br />
mag gebeur<strong>en</strong>, lijkt het er op dat rechters in lagere instanties <strong>de</strong> door het<br />
Van Hese-arrest in het lev<strong>en</strong> geroep<strong>en</strong> mogelijkheid om <strong>de</strong> verjaringstermijn<br />
‘op te rekk<strong>en</strong>’ b<strong>en</strong>utt<strong>en</strong> om het har<strong>de</strong> gelag <strong>van</strong> asbestslachtoffers te<br />
verzacht<strong>en</strong>. 278 Het bre<strong>de</strong> aanbod <strong>van</strong> gezichtspunt<strong>en</strong> biedt, in <strong>de</strong> term<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
276 Vgl. Hof Amsterdam 18 november 2008, VR 1995, 68, LJN BH4147 (‘Verjaring asbestscha<strong>de</strong>’).<br />
Vgl. Smeehuijz<strong>en</strong> 2005, p. 49-61.<br />
277 In vergelijkbare strekking: Smeehuijz<strong>en</strong> 2008, p. 258.<br />
278 Enkele <strong>voor</strong>beel<strong>de</strong>n: Hof <strong>De</strong>n Bosch 21 augustus 2001, KG 2001, 274, LJN AD3880 (Geme<strong>en</strong>te<br />
Helmond/X), Hof <strong>De</strong>n Haag 24 juli 2002, PRG 2002, 5967, LJN AE6530 (Van Hese/<strong>De</strong><br />
Schel<strong>de</strong>), Hof Arnhem 27 februari 2007, LJN AZ9763 (X/Eternit), Rb. Maastricht 16 april<br />
2007, JA 2007/86, LJN BA3241 (X/Nefalit), Rb. Groning<strong>en</strong> 15 juni 2007, LJN BA7469 (X/Eternit),<br />
Rb. Almelo 9 juli 2008, LJN BF1904 (X/Nefalit). In <strong>de</strong> juridische literatuur ont<strong>van</strong>g<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> verjaringsperikel<strong>en</strong> <strong>van</strong> asbestslachtoffers met name veel sympathie <strong>van</strong> Spier, vgl. A-G<br />
Spier in zijn conclusie bij HR 2 oktober 1998, NJ 1999, 682, LJN ZC2720 (<strong>De</strong> Schel<strong>de</strong>/Wijkhuis<strong>en</strong>),<br />
Spier 1990 <strong>en</strong> Spier 1992a, nr. 53.<br />
158<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 158 24-9-2009 15:56:10
3 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Ne<strong>de</strong>rlands recht<br />
Van Boom, namelijk <strong>de</strong> mogelijkheid tot het “wegschrijv<strong>en</strong> <strong>van</strong> onwelgevallige<br />
argum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>”. 279 Daarmee kom<strong>en</strong> zij echter met e<strong>en</strong> scala <strong>van</strong> verschill<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
aanvull<strong>en</strong><strong>de</strong> termijn<strong>en</strong> na het intre<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong> verjaringstermijn die<br />
<strong>de</strong> rechtszekerheid niet t<strong>en</strong> goe<strong>de</strong> komt; <strong>de</strong> Hoge Raad heeft immers niet<br />
aangegev<strong>en</strong> hoeveel tijd het asbestslachtoffer in aanvulling op <strong>de</strong> absolute<br />
verjaringstermijn heeft. Wel volgt uit gezichtspunt g dat <strong>de</strong> eiser <strong>voor</strong>tvar<strong>en</strong>d<br />
moet han<strong>de</strong>l<strong>en</strong>, wat in het licht <strong>van</strong> het verjaringsaspect ge<strong>en</strong> verwon<strong>de</strong>ring<br />
kan wekk<strong>en</strong>. 280 In e<strong>en</strong> gezam<strong>en</strong>lijk advies hebb<strong>en</strong> Hartlief, Hijma <strong>en</strong> Snij<strong>de</strong>rs<br />
geadviseerd om <strong>de</strong>ze ‘blessuretijd’ te bepal<strong>en</strong> op twee jaar. 281<br />
Toch biedt dit advies niet dé oplossing <strong>voor</strong> asbestslachtoffers. In <strong>de</strong> praktijk<br />
blijkt, naast gezichtspunt g, ook gezichtspunt c (verwijtbaarheid) <strong>voor</strong> aanzi<strong>en</strong>lijke<br />
vertraging in <strong>de</strong> afhan<strong>de</strong>ling <strong>van</strong> e<strong>en</strong> geschil tuss<strong>en</strong> e<strong>en</strong> asbestslachtoffer<br />
<strong>en</strong> <strong>de</strong> aansprakelijk gestel<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> of verzekeraar te zorg<strong>en</strong>. Dit gezichtspunt<br />
is naar zijn aard vaag <strong>en</strong> daardoor vatbaar <strong>voor</strong> langdurige discussie, wat<br />
juist <strong>voor</strong> asbestslachtoffers die scha<strong>de</strong>vergoeding w<strong>en</strong>s<strong>en</strong> erg ongelukkig is.<br />
Immers, na <strong>de</strong> vaststelling <strong>van</strong> hun diagnose wacht h<strong>en</strong> doorgaans slechts<br />
e<strong>en</strong> korte lev<strong>en</strong>sverwachting zodat zij <strong>de</strong>rhalve, naast <strong>de</strong> medische lij<strong>de</strong>nsweg,<br />
ook e<strong>en</strong> juridische lij<strong>de</strong>nsweg moet<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rgaan waar<strong>van</strong> zij zel<strong>de</strong>n het ein<strong>de</strong><br />
kunn<strong>en</strong> meemak<strong>en</strong>. <strong>De</strong> oprichting <strong>van</strong> het Instituut Asbestslachtoffers in 2000,<br />
waarmee bij uitstek werd beoogd om <strong>de</strong>ze twee<strong>de</strong> lij<strong>de</strong>nsweg te verkort<strong>en</strong>, heeft<br />
<strong>de</strong>ze beoog<strong>de</strong> veran<strong>de</strong>ring helaas slechts in beperkte mate gerealiseerd. 282<br />
Het Van Hese-arrest heeft geleid tot <strong>de</strong> totstandkoming <strong>van</strong> e<strong>en</strong> vijf<strong>de</strong> lid<br />
bij art. 3:310 BW, dat in werking is getre<strong>de</strong>n per 1 februari 2004 <strong>en</strong> ge<strong>en</strong><br />
terugwerk<strong>en</strong><strong>de</strong> kracht heeft. 283 Lid 5 vertoont veel gelijk<strong>en</strong>is met het Engelse<br />
verjaringsrecht <strong>voor</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>. Op grond <strong>van</strong> dit lid is <strong>de</strong> absolute verjaringstermijn<br />
t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> letselscha<strong>de</strong> afgeschaft <strong>en</strong> <strong>van</strong>gt <strong>de</strong> relatieve<br />
verjaringstermijn <strong>van</strong> vijf jaar pas aan op <strong>de</strong> dag nadat <strong>de</strong> b<strong>en</strong>a<strong>de</strong>el<strong>de</strong> (werknemer)<br />
bek<strong>en</strong>d is gewor<strong>de</strong>n of re<strong>de</strong>lijkerwijs bek<strong>en</strong>d had kunn<strong>en</strong> zijn met<br />
zowel zijn letselscha<strong>de</strong> (dag <strong>van</strong> ongeval, dag dat diagnose <strong>van</strong> e<strong>en</strong> ziekte<br />
wordt meege<strong>de</strong>eld) als <strong>de</strong> daar<strong>voor</strong> aansprakelijke persoon (<strong>werkgever</strong>). Van<br />
belang is dat er op dat mom<strong>en</strong>t e<strong>en</strong> re<strong>de</strong>lijke mate <strong>van</strong> zekerheid bestaat dát<br />
er <strong>en</strong>ige mate <strong>van</strong> scha<strong>de</strong> is of zal kom<strong>en</strong>; zekerheid over <strong>de</strong> om<strong>van</strong>g <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
279 Van Boom 2000, p. 64-65.<br />
280 HR 26 november 2004, NJ 2006, 115, LJN AR3138 (<strong>De</strong> Jong/Optimodal): vijf jaar wacht<strong>en</strong> na<br />
<strong>de</strong> diagnose alvor<strong>en</strong>s te proce<strong>de</strong>r<strong>en</strong> geldt niet als <strong>voor</strong>tvar<strong>en</strong>d.<br />
281 Hartlief, Hijma & Snij<strong>de</strong>rs 2009a. Zie ook Hartlief, Hijma & Snij<strong>de</strong>rs 2009b p. 1557, waarin<br />
zij suggerer<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> door h<strong>en</strong> <strong>voor</strong>gestel<strong>de</strong> termijn <strong>van</strong> twee jaar geschorst kan wor<strong>de</strong>n<br />
<strong>voor</strong> <strong>de</strong> duur <strong>van</strong> het bemid<strong>de</strong>lingsproces door het Instituut Asbestslachtoffers.<br />
282 Vgl. Charlier 2008c <strong>en</strong> Van Dijk & Van Osch 2008, p. 378 e.v.<br />
283 Stb. 2003, 495. Zie ook TK 1999-2000, 26 824, met name nr. 3 (MvT).<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 159 24-9-2009 15:56:10<br />
159
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
scha<strong>de</strong> is op dat peilmom<strong>en</strong>t niet <strong>van</strong> belang. Voor e<strong>en</strong> min<strong>de</strong>rjarig slachtoffer<br />
begint <strong>de</strong> verjaring pas door verloop <strong>van</strong> vijf jaar na <strong>de</strong> aan<strong>van</strong>g <strong>van</strong> <strong>de</strong> dag<br />
waarop hij meer<strong>de</strong>rjarig is gewor<strong>de</strong>n, ook als hij al eer<strong>de</strong>r bek<strong>en</strong>d is gewor<strong>de</strong>n<br />
met zijn scha<strong>de</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> daar<strong>voor</strong> aansprakelijke partij k<strong>en</strong>t.<br />
Let wel: in overe<strong>en</strong>stemming met art. 119b Overgangwet is lid 5 alle<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
toepassing op toekomstige gevall<strong>en</strong>, dat wil zegg<strong>en</strong> scha<strong>de</strong>veroorzak<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong> die <strong>van</strong>af 1 februari 2004 hebb<strong>en</strong> plaatsgevon<strong>de</strong>n. <strong>De</strong> peildatum<br />
betreft <strong>de</strong>rhalve <strong>de</strong> veroorzaking of blootstelling, niet het eerst verschijn<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> symptom<strong>en</strong> of <strong>de</strong> me<strong>de</strong><strong>de</strong>ling <strong>van</strong> <strong>de</strong> diagnose. 284 Het zal daardoor<br />
nog lang dur<strong>en</strong> <strong>voor</strong>dat aan lid 5 veel praktische betek<strong>en</strong>is toekomt <strong>voor</strong><br />
slachtoffers <strong>van</strong> ‘sluip<strong>en</strong><strong>de</strong>’ beroepsziekt<strong>en</strong>. 285<br />
<strong>De</strong> <strong>de</strong>stijds Minister <strong>van</strong> Justitie Korthals heeft er in <strong>de</strong> Memorie <strong>van</strong> Toelichting<br />
bij dit wets<strong>voor</strong>stel <strong>voor</strong> invoering <strong>van</strong> art. 3:310 lid 5 BW expliciet<br />
op gewez<strong>en</strong> dat bedrijfseffect<strong>en</strong> pas over t<strong>en</strong> minste twintig jaar na <strong>de</strong> inwerkingtreding<br />
<strong>van</strong> lid 5 merkbaar zull<strong>en</strong> zijn, zodat zowel <strong>werkgever</strong>s als verzekeraars<br />
(met het oog op hun polis<strong>voor</strong>waar<strong>de</strong>n) “(...) e<strong>en</strong> lange perio<strong>de</strong> <strong>de</strong><br />
tijd hebb<strong>en</strong> om zich op het nieuwe recht <strong>voor</strong> te berei<strong>de</strong>n.” 286 In dit licht is het<br />
ongelukkig dat <strong>de</strong> wetswijziging in bre<strong>de</strong> maatschappelijke kring<strong>en</strong> wordt<br />
veron<strong>de</strong>rsteld e<strong>en</strong> uiting <strong>van</strong> sympathie <strong>en</strong> praktische steun te zijn naar <strong>de</strong><br />
huidige g<strong>en</strong>eratie asbestslachtoffers die zeer na<strong>de</strong>lig wordt getroff<strong>en</strong> door het<br />
huidige verjaringsrecht. 287 Het teg<strong>en</strong><strong>de</strong>el is veeleer waar: <strong>de</strong>ze slachtoffers<br />
zijn feitelijk <strong>de</strong> <strong>en</strong>ig<strong>en</strong> die níet <strong>van</strong> <strong>de</strong> wetwijzing profiter<strong>en</strong>. 288 Ik merk hier<br />
als kanttek<strong>en</strong>ing op dat als ijkpunt <strong>voor</strong> <strong>de</strong> k<strong>en</strong>plicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong><br />
asbestziekt<strong>en</strong> doorgaans het in 1969 gepubliceer<strong>de</strong> proefschrift <strong>van</strong> J. Stumphius,<br />
getiteld ‘Asbest in e<strong>en</strong> bedrijfsbevolking’, wordt gehanteerd. 289 In <strong>de</strong><br />
afronding <strong>van</strong> dit docum<strong>en</strong>t roept Stumphius <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse overheid op om<br />
toch <strong>voor</strong>al wettelijke maatregel<strong>en</strong> te nem<strong>en</strong> om <strong>de</strong> werknemer te bescherm<strong>en</strong><br />
teg<strong>en</strong> <strong>de</strong> (feitelijke) gevolg<strong>en</strong> <strong>van</strong> asbestblootstelling. Wanneer hetzelf<strong>de</strong><br />
ijkpunt wordt gehanteerd t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> k<strong>en</strong>nis <strong>van</strong> <strong>de</strong> wetgever over<br />
asbestziekt<strong>en</strong> <strong>en</strong> -<strong>aansprakelijkheid</strong>, dan is het treurig om vast te stell<strong>en</strong> dat<br />
<strong>de</strong> wetgever bijna veertig jaar heeft gewacht om juridische maatregel<strong>en</strong> te<br />
treff<strong>en</strong> t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> verjaringsproblematiek <strong>van</strong> werknemers die aan<br />
284 Zie Stb. 2005, 340.<br />
285 Vgl. Smeehuijz<strong>en</strong> 2006 <strong>en</strong> 2008.<br />
286 TK 1999-2000, 26 824, nr. 3 5.<br />
287 Suggesties om t<strong>en</strong> tij<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> herzi<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> het Burgerlijk Wetboek e<strong>en</strong> speciale verjaringsregeling<br />
te treff<strong>en</strong> <strong>voor</strong> asbestslachtoffers <strong>en</strong> slachtoffers <strong>van</strong> vergelijkbare ziekt<strong>en</strong> met<br />
e<strong>en</strong> lange incubatieperio<strong>de</strong> hebb<strong>en</strong> het <strong>de</strong>stijds niet gehaald. Vgl. Reehuis <strong>en</strong> Slob 1990,<br />
p. 1408-1409 <strong>en</strong> MvA bij Han<strong>de</strong>ling<strong>en</strong> II, 1992-1993, nr. 22 599, nr. 5, on<strong>de</strong>r 4-6.<br />
288 Vgl. Charlier 2008c, p. 1861.<br />
289 Stumphius 1969.<br />
160<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 160 24-9-2009 15:56:10
3 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Ne<strong>de</strong>rlands recht<br />
asbestziekt<strong>en</strong> lij<strong>de</strong>n <strong>en</strong> zelfs dan slechts op e<strong>en</strong> zodanige wijze, dat daar <strong>voor</strong><br />
<strong>de</strong> eerstkom<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong>c<strong>en</strong>nia weinig betek<strong>en</strong>is <strong>voor</strong> asbestslachtoffers <strong>van</strong> zal<br />
uitgaan. 290<br />
Zolang <strong>de</strong> vor<strong>de</strong>ring tot scha<strong>de</strong>vergoeding echter nog niet is verjaard (of e<strong>en</strong><br />
beroep daarop onaanvaardbaar wordt geacht), kan <strong>de</strong> werknemer <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
hier<strong>voor</strong> aansprakelijk stell<strong>en</strong>. 291 Wanneer <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> zich heeft verzekerd<br />
teg<strong>en</strong> bedrijfs<strong>aansprakelijkheid</strong>, is dit zelfs mogelijk wanneer <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
al is gefailleerd. In 1997 heeft <strong>de</strong> Hoge Raad bepaald in <strong>de</strong> zaak An<strong>de</strong>weg/<br />
RDM dat <strong>de</strong> werknemer aan <strong>de</strong> rechtbank mag verzoek<strong>en</strong> om <strong>de</strong> vereff<strong>en</strong>ing<br />
opnieuw te op<strong>en</strong><strong>en</strong>, zodat zijn vor<strong>de</strong>ring alsnog op <strong>de</strong> uit<strong>de</strong>lingslijst kan<br />
wor<strong>de</strong>n opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Dit is met name zinvol als <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong>afgaan<strong>de</strong><br />
aan het faillissem<strong>en</strong>t e<strong>en</strong> AVB-verzekering heeft gehad die (nog) tot e<strong>en</strong> uitkering<br />
kan lei<strong>de</strong>n. 292 Daarover na<strong>de</strong>r in hoofdstuk 6 paragraaf 2.3.2.<br />
7 Overgangsrecht<br />
<strong>De</strong> introductie op 1 april 1997 <strong>van</strong> <strong>de</strong> nieuwe Titel 10 <strong>van</strong> Boek 7 <strong>van</strong> het Nieuw<br />
Burgerlijk Wetboek betek<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong> gelijktijdige ver<strong>van</strong>ging <strong>van</strong> art. 7A:1638x<br />
290 In <strong>de</strong> jar<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>d op <strong>de</strong> publicatie <strong>van</strong> Stumphius’ proefschrift heeft <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse overheid<br />
diverse maatregel<strong>en</strong> getroff<strong>en</strong> om feitelijke blootstelling aan asbest op <strong>de</strong> werkplek te<br />
beperk<strong>en</strong>, zoals het Asbestbesluit <strong>van</strong> 1 april 1977. In <strong>de</strong> praktijk stel<strong>de</strong> dit niet veel <strong>voor</strong>:<br />
<strong>de</strong>ze maatregel<strong>en</strong> wer<strong>de</strong>n op ruime schaal g<strong>en</strong>egeerd, zoals uit <strong>de</strong> he<strong>de</strong>ndaagse jurispru<strong>de</strong>ntie<br />
blijkt, of met ruimhartig verle<strong>en</strong><strong>de</strong> ontheffing<strong>en</strong> g<strong>en</strong>egeerd, vgl. Sinninghe Damsté<br />
<strong>en</strong> Burdorf 2009, p. 32. <strong>De</strong> implem<strong>en</strong>tatie <strong>van</strong> <strong>de</strong> Europese Ka<strong>de</strong>rrichtlijn <strong>van</strong> 27 november<br />
1980 (80/1107/EEG, PB L 327 <strong>van</strong> 3 <strong>de</strong>cember 1980) werd pas in 1988 geïmplem<strong>en</strong>teerd in <strong>de</strong><br />
vorm <strong>van</strong> het Asbestbesluit Arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n. E<strong>en</strong> algeheel verbod op asbest dateert<br />
pas <strong>van</strong> 1 juli 1993(Stb. 1993, 135. Ook <strong>de</strong> invoering <strong>van</strong> het Nieuw Burgerlijk Wetboek in 1992<br />
was in dit opzicht ge<strong>en</strong> verbetering: hierdoor werd e<strong>en</strong> fatale verjaringstermijn <strong>van</strong> <strong>de</strong>rtig<br />
jaar on<strong>de</strong>r het ou<strong>de</strong> recht ver<strong>van</strong>g<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> verjaringstermijn <strong>van</strong> twintig jaar, die eerst na<br />
<strong>de</strong> nodige rechtszak<strong>en</strong> werd opgerekt tot <strong>de</strong>rtig jaar – wat nog steeds te kort kan zijn <strong>voor</strong><br />
e<strong>en</strong> beroepsziekte met e<strong>en</strong> incubatietermijn die langer kan zijn dan <strong>de</strong>rtig jaar.<br />
291 Vgl. Ktr. Rotterdam 10 <strong>de</strong>cember 1999, Prg. 2000, 5424, LJN AJ0016 (El Hamdioui/Jan <strong>de</strong><br />
Lange) waarin <strong>de</strong> vor<strong>de</strong>ring <strong>van</strong> e<strong>en</strong> werknemer <strong>van</strong>wege e<strong>en</strong> in 1992 gele<strong>de</strong>n arbeidsongeval<br />
wordt afgewez<strong>en</strong>, omdat hij eerst in 1999 <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> daar<strong>voor</strong> aansprakelijk stelt.<br />
E<strong>en</strong> opmerkelijke uitzon<strong>de</strong>ring op <strong>de</strong> regel: Ktr. <strong>De</strong>v<strong>en</strong>ter 6 januari 2000, JAR 2000/33,<br />
LJN AG2653 (‘Verjaring arbeidsongeval’), waarin <strong>de</strong> rechter <strong>de</strong> vijfjarige verjaringstermijn<br />
negeert omdat hij het beroep daarop <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> zwaar onfatso<strong>en</strong>lijk vindt <strong>en</strong> <strong>de</strong>rhalve<br />
in strijd met <strong>de</strong> maatstav<strong>en</strong> <strong>van</strong> re<strong>de</strong>lijkheid <strong>en</strong> billijkheid jeg<strong>en</strong>s <strong>de</strong> werknemer, e<strong>en</strong> psychisch<br />
beperkte man <strong>en</strong> het slachtoffer <strong>van</strong> meer<strong>de</strong>re <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong>. <strong>De</strong>sondanks had<br />
<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> nooit <strong>de</strong> Arbeidsinspectie of <strong>de</strong> bijstand <strong>van</strong> <strong>de</strong> bedrijfsarts ingeroep<strong>en</strong>, die<br />
<strong>de</strong> werknemer op <strong>de</strong> schuld <strong>van</strong> zijn <strong>werkgever</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> mogelijkheid <strong>van</strong> scha<strong>de</strong>vergoeding<br />
had<strong>de</strong>n kunn<strong>en</strong> wijz<strong>en</strong>. <strong>De</strong> rechter overweegt t<strong>en</strong> overvloe<strong>de</strong> dat <strong>de</strong> verjaringstermijn met<br />
slechts één jaar was overschre<strong>de</strong>n, zodat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> ge<strong>en</strong> na<strong>de</strong>el <strong>van</strong> betek<strong>en</strong>is <strong>voor</strong> zijn<br />
verweermogelijkhe<strong>de</strong>n had gele<strong>de</strong>n.<br />
292 HR 31 oktober 1997, NJ 1998, 258, LJN ZC2480 (An<strong>de</strong>weg/RDM).<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 161 24-9-2009 15:56:10<br />
161
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
oud-BW door art. 7:658 BW. <strong>De</strong> wetgever stond met <strong>de</strong>ze wetswijziging<br />
slechts e<strong>en</strong> codificatie <strong>van</strong> vaste jurispru<strong>de</strong>ntie <strong>voor</strong> og<strong>en</strong> <strong>en</strong> heeft daarom<br />
t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> dit artikel ge<strong>en</strong> speciale overgangsregeling<strong>en</strong> getroff<strong>en</strong> in <strong>de</strong><br />
vaststellingswet of <strong>de</strong> invoeringswet. In overe<strong>en</strong>stemming met <strong>de</strong> algem<strong>en</strong>e<br />
regel <strong>van</strong> art. 68a Overgangswet heeft het artikel daarom onmid<strong>de</strong>llijke werking,<br />
zowel <strong>voor</strong> <strong>de</strong>stijds reeds lop<strong>en</strong><strong>de</strong> 293 als <strong>voor</strong> toekomstige procedures. 294<br />
<strong>De</strong> Hoge Raad heeft dit herhaal<strong>de</strong>lijk bevestigd. 295<br />
In <strong>de</strong> praktijk betek<strong>en</strong>t dit, dat art. 7:658 BW ook met terugwerk<strong>en</strong><strong>de</strong> kracht<br />
kan wor<strong>de</strong>n toegepast op ‘ou<strong>de</strong>’ gevall<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>.<br />
296 Dit is in het bijzon<strong>de</strong>r gunstig <strong>voor</strong> <strong>de</strong> vele duiz<strong>en</strong><strong>de</strong>n asbestslachtoffers<br />
in Ne<strong>de</strong>rland: zij kunn<strong>en</strong> hierdoor <strong>de</strong> bewijslastomkering <strong>van</strong><br />
art. 7:658 lid 2 BW b<strong>en</strong>utt<strong>en</strong>, die niet was opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> in <strong>de</strong> redactie <strong>van</strong> art.<br />
7A:1638x oud-BW. 297<br />
Terugwerk<strong>en</strong><strong>de</strong> kracht is echter niet in alle gevall<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> or<strong>de</strong>, zoals wordt<br />
geïllustreerd in het arrest Lahjaji/Marcel Muyres. 298 Hier speelt e<strong>en</strong> casus,<br />
waarin e<strong>en</strong> werknemer op grond <strong>van</strong> het recht t<strong>en</strong> tij<strong>de</strong> <strong>van</strong> zijn arbeidsongeval<br />
(25 april 1966) wel aanspraak kon mak<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> uitkering op grond <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet 1901 maar zijn <strong>werkgever</strong> (dus) niet civielrechtelijk aansprakelijk<br />
kon stell<strong>en</strong> <strong>voor</strong> zijn scha<strong>de</strong>. Bij <strong>de</strong> Liquidatiewet ongevall<strong>en</strong>wet<br />
wer<strong>de</strong>n <strong>de</strong>ze beperking<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> civielrechtelijke <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong> opgehev<strong>en</strong>. Lahjaji, die alsnog scha<strong>de</strong>vergoeding <strong>van</strong> zijn (to<strong>en</strong>malige)<br />
<strong>werkgever</strong> w<strong>en</strong>ste, stel<strong>de</strong> dat <strong>de</strong> ‘ou<strong>de</strong>’ regels <strong>van</strong> <strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet<br />
buit<strong>en</strong> toepassing moest<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n gelat<strong>en</strong> omdat <strong>de</strong>ze onver<strong>en</strong>igbaar zou<strong>de</strong>n<br />
293 Vgl. Rb. <strong>De</strong>n Haag 29 oktober 1997, L & S 1998/1 (A./G.), Rb. Utrecht 29 april 1998, JAR<br />
1998/163, LJN AG2137 (Unigro/Dreijer) <strong>en</strong> Ktr. Gouda 26 november 1998, JAR 1999/20, LJN<br />
AG2467 (Hilgers/Gro<strong>en</strong>e Hart). Zie ook Van Dijk 1998, p. 174.<br />
294 Uitzon<strong>de</strong>ring<strong>en</strong> zijn mogelijk, vgl. art. 74 le<strong>de</strong>n 3 <strong>en</strong> 4 Overgangswet NBW. Eerbiedig<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
werking doet zich <strong>voor</strong> indi<strong>en</strong> e<strong>en</strong> geding in hoogste feitelijke instantie in staat <strong>van</strong> wijz<strong>en</strong><br />
verkeert (lid 3). Dit geldt ook <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> uitspraak die tot stand is gekom<strong>en</strong> vóór het <strong>van</strong> toepassing<br />
wor<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong> wet in e<strong>en</strong> geding terzake <strong>van</strong> e<strong>en</strong> cassatieberoep (lid 4), zoals zich<br />
on<strong>de</strong>r meer <strong>voor</strong><strong>de</strong>ed bij HR 17 oktober 1997, NJ 1998, 241 (Bhoelai/Buttner), zie conclusie<br />
<strong>van</strong> A-G Bakels on<strong>de</strong>r 3.1.<br />
295 Respectievelijk HR 10 <strong>de</strong>cember 1999, NJ 2000, 211, LJN AA3837 (Frans<strong>en</strong>/Pasteurziek<strong>en</strong>huis),<br />
bevestigd in HR 15 <strong>de</strong>cember 2000, NJ 2001, 252, LJN AA9051 (Van Merksteijn/<br />
Öztürk), HR 17 november 2000, NJ 2001, 596, LJN AA8369 (Unilever/Dikmans) <strong>en</strong> HR<br />
23 juni 2006, NJ 2006, 354, LJN AW6166 (Havermans/Luyckx); zie ook H<strong>en</strong>drix 2000, p. 25<br />
e.v. <strong>en</strong> Lunsingh Scheurleer 1997, p. 659.<br />
296 HR 10 <strong>de</strong>cember 1999, NJ 2000, 211, LJN AA3837 (Frans<strong>en</strong>/Pasteurziek<strong>en</strong>huis), bevestigd<br />
in HR 15 <strong>de</strong>cember 2000, NJ 2001, 252, LJN AA9051 (Van Merksteijn/Öztürk) <strong>en</strong> nogmaals<br />
in HR 17 november 2000, NJ 2001, 596, LJN AA8369 (Unilever/Dikmans); zie ook H<strong>en</strong>drix<br />
2000, p. 25 e.v.<br />
297 Vgl. Rb. Utrecht 19 januari 2000, JAR 2000/59, LJN ZL0942 (Schoofs/Brouwer).<br />
298 HR 19 februari 1999, NJ 1999, 428, LJN ZC2856 (Lahjaji/Marcel Muyres).<br />
162<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 162 24-9-2009 15:56:10
3 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Ne<strong>de</strong>rlands recht<br />
zijn met meer mo<strong>de</strong>rne rechtsopvatting<strong>en</strong>. Dit standpunt werd echter door <strong>de</strong><br />
Hoge Raad geheel <strong>van</strong> tafel geveegd met het argum<strong>en</strong>t dat <strong>de</strong> wetgever zich<br />
t<strong>en</strong> tij<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> wetswijziging<strong>en</strong> nadrukkelijk had gebog<strong>en</strong> over het antwoord<br />
op <strong>de</strong> vraag, of ook <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> die zich had<strong>de</strong>n <strong>voor</strong>gedaan vóór<br />
<strong>de</strong> intrekking <strong>van</strong> <strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet, <strong>aansprakelijkheid</strong> zou bestaan overe<strong>en</strong>komstig<br />
het nieuwe civiele recht. <strong>De</strong> conclusie <strong>van</strong> <strong>de</strong> regering was echter e<strong>en</strong><br />
dui<strong>de</strong>lijk ‘ne<strong>en</strong>’, <strong>de</strong> gelijklui<strong>de</strong>n<strong>de</strong> bepaling in art. 38a lid 1 Liquidatie ongevall<strong>en</strong>wett<strong>en</strong><br />
strekte slechts ertoe om ‘op dit punt ie<strong>de</strong>re onzekerheid weg te<br />
nem<strong>en</strong>’. 299 Hieraan voeg<strong>de</strong> <strong>de</strong> Hoge Raad toe dat, volg<strong>en</strong>s <strong>de</strong> to<strong>en</strong> gel<strong>de</strong>n<strong>de</strong><br />
opvatting<strong>en</strong>, als <strong>van</strong>zelfsprek<strong>en</strong>d werd beschouwd dat ongevall<strong>en</strong> wer<strong>de</strong>n<br />
beheerst door <strong>de</strong> t<strong>en</strong> tij<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> ongeval gel<strong>de</strong>n<strong>de</strong> regeling, in casu <strong>de</strong>rhalve<br />
<strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet. 300 <strong>De</strong> Hoge Raad maakte <strong>de</strong> re<strong>de</strong>nering af met het besluit<br />
dat noch huidige rechtsopvatting<strong>en</strong> noch toepassing <strong>van</strong> art. 68a Overgangswet<br />
Nieuw Burgerlijk Wetboek tot e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>r resultaat kunn<strong>en</strong> lei<strong>de</strong>n.<br />
Let wel: <strong>de</strong> onmid<strong>de</strong>llijke werking heeft ge<strong>en</strong> betrekking op art. 7:658 lid<br />
4 BW. Dit lid is pas op 1 januari 1999 in werking getre<strong>de</strong>n. <strong>De</strong> kring <strong>van</strong><br />
gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> uitz<strong>en</strong>dkracht<strong>en</strong>, stagiaires, vrijwilligers, etc. is daardoor nog<br />
steeds g<strong>en</strong>oodzaakt om e<strong>en</strong> vor<strong>de</strong>ring tot scha<strong>de</strong>vergoeding te baser<strong>en</strong> op<br />
art. 6:162 BW indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> feit<strong>en</strong>, waarop <strong>de</strong> vor<strong>de</strong>ring is gebaseerd, hebb<strong>en</strong><br />
plaatsgevon<strong>de</strong>n vóór 1 januari 1999. 301<br />
<strong>De</strong>ze overgangsregeling g<strong>en</strong>iet ge<strong>en</strong> onver<strong>de</strong>el<strong>de</strong> bijval. Zo wijst bij<strong>voor</strong>beeld<br />
Van Dijk in dit ka<strong>de</strong>r op het merkwaardige feit dat e<strong>en</strong> <strong>werkgever</strong> vóór 1 april<br />
1997 in het algeme<strong>en</strong> niet in rechte aansprakelijk was als <strong>de</strong> toedracht <strong>van</strong><br />
e<strong>en</strong> arbeidsongeval in rechte ondui<strong>de</strong>lijk bleef, maar dat hij <strong>van</strong>af <strong>de</strong>ze datum<br />
– dus bij<strong>voor</strong>beeld mid<strong>de</strong>n in e<strong>en</strong> gerechtelijke procedure – ine<strong>en</strong>s met e<strong>en</strong><br />
verzwaar<strong>de</strong> bewijslast is geconfronteerd die wel <strong>de</strong>gelijk tot <strong>aansprakelijkheid</strong><br />
zijnerzijds kan lei<strong>de</strong>n. 302 Dit doet in zijn opvatting ge<strong>en</strong> recht aan het<br />
beginsel <strong>van</strong> ‘eerbiediging <strong>van</strong> verkreg<strong>en</strong> recht<strong>en</strong>’. Hier staat teg<strong>en</strong>over dat<br />
<strong>de</strong>ze consequ<strong>en</strong>tie <strong>van</strong> <strong>de</strong> overgangsregeling <strong>van</strong>uit procesrechtelijk oogpunt<br />
m<strong>en</strong>ig slachtoffer <strong>van</strong> bij<strong>voor</strong>beeld e<strong>en</strong> lat<strong>en</strong>te beroepsziekte uit e<strong>en</strong> positie<br />
<strong>van</strong> b<strong>en</strong>ar<strong>de</strong> bewijsnood heeft bevrijd.<br />
299 TK 1966-1967, 8636, nr. 18, p. 3.<br />
300 In <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> strekking HR 8 januari 1960, NJ 1960, 127 (Daal<strong>de</strong>r/Zandberg<strong>en</strong>) <strong>en</strong> HR 20 juni<br />
1969, NJ 1969, 374, LJN AD8001 (Zitman/<strong>De</strong> Nieuwe).<br />
301 Vgl. HR 30 januari 2004, NJ 2005, 235, LJN AN8601 (Van Kimm<strong>en</strong>a<strong>de</strong>/Waijers) <strong>en</strong> HR<br />
12 november 2004, NJ 2005, 552, LJN AP0965 (Schulte/KCA <strong>De</strong>utag), vervolgd in HR<br />
23 november 2007, LJN BB7191 (Schulte/KCA <strong>De</strong>utag).<br />
302 Van Dijk 1998, p. 174.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 163 24-9-2009 15:56:10<br />
163
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
8 Conclusies<br />
Art. 7:658 BW heeft twee functies. T<strong>en</strong> eerste plaatst het e<strong>en</strong> zware zorgplicht<br />
<strong>voor</strong> <strong>de</strong> veiligheid <strong>en</strong> gezondheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer op <strong>de</strong> schou<strong>de</strong>rs <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong>. <strong>De</strong>ze zorgplicht vloeit <strong>voor</strong>t uit <strong>de</strong> sociaal-economische situatie<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> jeg<strong>en</strong>s zijn werknemer, zijn zegg<strong>en</strong>schap over <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
<strong>en</strong> <strong>de</strong> werkplek, <strong>en</strong> zijn bevoegdheid om <strong>de</strong> werknemer aanwijzing<strong>en</strong> te<br />
gev<strong>en</strong> over di<strong>en</strong>s werkzaamhe<strong>de</strong>n. Ook <strong>de</strong> omstandighe<strong>de</strong>n dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
<strong>de</strong> arbeidsrisico’s <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> belangrijk <strong>de</strong>el heeft gecreëerd <strong>en</strong> dat er sprake is<br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> winststrev<strong>en</strong>, spel<strong>en</strong> hier mee. T<strong>en</strong> twee<strong>de</strong> kan <strong>de</strong> gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> werknemer<br />
aan <strong>de</strong>ze bepaling e<strong>en</strong> expliciet vor<strong>de</strong>ringsrecht tot scha<strong>de</strong>vergoeding<br />
<strong>van</strong>wege e<strong>en</strong> arbeidsongeval of e<strong>en</strong> beroepsziekte ontl<strong>en</strong><strong>en</strong>.<br />
Formeel betreft art. 7:658 BW e<strong>en</strong> schuld<strong>aansprakelijkheid</strong>sregeling. <strong>De</strong><br />
Hoge Raad b<strong>en</strong>adrukt dit veelvuldig door aan te gev<strong>en</strong> dat <strong>de</strong>ze zorgplicht<br />
ge<strong>en</strong> absolute waarborg biedt aan <strong>de</strong> werknemer <strong>voor</strong> zijn veiligheid <strong>en</strong><br />
gezondheid. <strong>De</strong> eis<strong>en</strong> die aan <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> wor<strong>de</strong>n gesteld, zoals in het ka<strong>de</strong>r<br />
<strong>van</strong> zijn bewijsrechtelijke verplichting<strong>en</strong> <strong>en</strong> zijn on<strong>de</strong>rzoek-, instructie- <strong>en</strong><br />
toezichtplicht, gaan echter zo ver dat <strong>de</strong> risico<strong>aansprakelijkheid</strong> in <strong>de</strong> praktijk<br />
toch dicht in <strong>de</strong> buurt komt. Daarbij blijkt ev<strong>en</strong>wel dat art. 7:658 BW <strong>van</strong><br />
oudsher overweg<strong>en</strong>d is geënt op <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong>: zo kunn<strong>en</strong> bewijsrechtelijke<br />
kwesties die t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> geheel uitgekristalliseerd<br />
zijn, in relatie tot beroepsziekt<strong>en</strong> nog <strong>de</strong> nodige problem<strong>en</strong> gev<strong>en</strong>.<br />
<strong>De</strong> asbestziekte mesothelioom blijkt in die zin bij uitstek als katalysator te<br />
werk<strong>en</strong>.<br />
Om recht te do<strong>en</strong> aan art. 7:658 BW in e<strong>en</strong> mo<strong>de</strong>rne arbeidscontext heeft<br />
<strong>de</strong> rechterlijke macht typer<strong>en</strong><strong>de</strong> woor<strong>de</strong>n <strong>en</strong> begripp<strong>en</strong> <strong>van</strong> dit wetsartikel<br />
aanmerkelijk in betek<strong>en</strong>is do<strong>en</strong> uitdij<strong>en</strong>, zoals <strong>werkgever</strong>, werknemer, lokaal,<br />
scha<strong>de</strong>, zegg<strong>en</strong>schap, etc. Gelijktijdig staan ook klassieke uitgangspunt<strong>en</strong><br />
on<strong>de</strong>r vuur, zoals het principe <strong>van</strong> <strong>de</strong> ‘alles of niets’-scha<strong>de</strong>vergoeding <strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
absolute verjaring. An<strong>de</strong>re aspect<strong>en</strong> <strong>van</strong> art. 7:658 BW in <strong>de</strong> invulling <strong>van</strong> het<br />
mo<strong>de</strong>rne arbeidslev<strong>en</strong> zijn nog in het geheel niet uitgekristalliseerd, zoals<br />
<strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>de</strong> telewerk<strong>en</strong><strong>de</strong> werknemer die<br />
<strong>van</strong>uit zijn woning werkt <strong>en</strong> <strong>de</strong> werknemer die het slachtoffer wordt <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
‘alledaags’ ongeval. Zegg<strong>en</strong>schap <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>en</strong> privacy <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer,<br />
eig<strong>en</strong> verantwoor<strong>de</strong>lijkheid <strong>en</strong> eig<strong>en</strong> schuld bots<strong>en</strong> hier met elkaar;<br />
hoe <strong>de</strong>ze verhouding<strong>en</strong> zich uitein<strong>de</strong>lijk zull<strong>en</strong> ontwikkel<strong>en</strong>, ligt nog in het<br />
verschiet.<br />
Al met al kan wor<strong>de</strong>n gesteld dat art. 7:658 BW zich in e<strong>en</strong> staat <strong>van</strong> snelle<br />
ontwikkeling bevindt, waar<strong>van</strong> het ein<strong>de</strong> nog niet in zicht is.<br />
164<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 164 24-9-2009 15:56:10
<strong>De</strong>el II<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 165 24-9-2009 15:56:10
Aansprakelijkheid_11.indd 166 24-9-2009 15:56:10
4 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar<br />
Belgisch recht<br />
1 Historische ontwikkeling<br />
Net als in Ne<strong>de</strong>rland heeft ook in België <strong>de</strong> industriële revolutie <strong>de</strong> aanzet<br />
gegev<strong>en</strong> tot <strong>de</strong> eerste sociale wetgeving. Dit wetgevingsproces kwam slechts<br />
langzaam op gang: ook bij onze zui<strong>de</strong>rbur<strong>en</strong> heerste halverwege <strong>de</strong> neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
eeuw <strong>de</strong> algeme<strong>en</strong> aanvaar<strong>de</strong> liberalistische filosofie dat <strong>de</strong> wetgever<br />
zich afzijdig behoor<strong>de</strong> te hou<strong>de</strong>n <strong>van</strong> interv<strong>en</strong>tie in <strong>de</strong> arbeidsrelatie tuss<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> werknemer. Zo verwierp het Hof <strong>van</strong> Cassatie nog teg<strong>en</strong><br />
het ein<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>voor</strong>laatste eeuwwisseling het argum<strong>en</strong>t <strong>van</strong> Sainctelette dat<br />
<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> e<strong>en</strong> contractuele verplichting had jeg<strong>en</strong>s <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>r om di<strong>en</strong>s<br />
arbeidskracht in gave staat terug te ‘gev<strong>en</strong>’. 1 Ook in België drong langzaam<br />
het maatschappelijk besef door dat <strong>de</strong> massale conc<strong>en</strong>traties <strong>van</strong> ste<strong>de</strong>lijke<br />
arbei<strong>de</strong>rs, gehuisvest in erbarmelijke omstandighe<strong>de</strong>n <strong>en</strong> verstok<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
hygiëne <strong>en</strong> goe<strong>de</strong> voeding, e<strong>en</strong> e<strong>en</strong>voudige prooi vorm<strong>de</strong>n <strong>voor</strong> besmettelijke<br />
ziekt<strong>en</strong> als tering <strong>en</strong> tyfus <strong>en</strong> dat, alsof dit niet erg g<strong>en</strong>oeg was, zij ook nog<br />
door <strong>de</strong> slechte arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n het slachtoffer wer<strong>de</strong>n <strong>van</strong> ernstige<br />
<strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>.<br />
In het verl<strong>en</strong>g<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> erk<strong>en</strong>ning <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze maatschappelijke realiteit volg<strong>de</strong><br />
langzaam het inzicht dat <strong>de</strong> politiek <strong>van</strong> economische vrijheid <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>rs<br />
had gereduceerd tot e<strong>en</strong> miserabele <strong>en</strong> afhankelijke positie waaruit zij zichzelf<br />
niet kon<strong>de</strong>n bevrij<strong>de</strong>n. Dit besef werd nog verscherpt door het inzicht<br />
dat het civiele recht <strong>de</strong> gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>r als eis<strong>en</strong><strong>de</strong> partij zel<strong>de</strong>n soelaas<br />
kon bie<strong>de</strong>n, al kwam hem dit naar alle norm<strong>en</strong> <strong>van</strong> re<strong>de</strong>lijkheid <strong>en</strong> billijkheid<br />
nog zo toe. 2 Veel meer bijstand dan wat inci<strong>de</strong>nteel door rijke lie<strong>de</strong>n,<br />
liefdadigheidsver<strong>en</strong>iging<strong>en</strong> <strong>en</strong> arbeidsorganisaties opgerichte ‘arbeidskass<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> -beurz<strong>en</strong>’ werd verstrekt, mocht e<strong>en</strong> Belgische arbei<strong>de</strong>r omstreeks 1850<br />
1 Van Lang<strong>en</strong>donck 1994, p. 284.<br />
2 Met name <strong>de</strong> artt. 1382 e.v. <strong>van</strong> het Belgische Burgerlijk Wetboek. Vgl. Van Eeckhoutte 2000,<br />
p. 21.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 167 24-9-2009 15:56:10<br />
167
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
niet verwacht<strong>en</strong>. 3 E<strong>en</strong> grote uitzon<strong>de</strong>ring was het Keizerlijk <strong>De</strong>creet <strong>van</strong><br />
26 mei 1813 tot oprichting <strong>van</strong> e<strong>en</strong> <strong>voor</strong>zorgskas <strong>voor</strong> <strong>de</strong> mijnwerkers in het<br />
<strong>de</strong>partem<strong>en</strong>t <strong>van</strong> <strong>de</strong> Ourthe 4 ; dit was <strong>de</strong> eerste sociale verzekering <strong>van</strong> overheidswege.<br />
<strong>De</strong> rampjar<strong>en</strong> 1847-1848, waarin België werd geteisterd door mislukte oogst<strong>en</strong>,<br />
e<strong>en</strong> hongersnood <strong>en</strong> e<strong>en</strong> grote tyfusepi<strong>de</strong>mie, vorm<strong>de</strong>n <strong>voor</strong> <strong>de</strong> overheid<br />
aanleiding om <strong>de</strong> ontwikkeling <strong>van</strong> <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rlinge verzekeringskass<strong>en</strong> aan<br />
te moedig<strong>en</strong>. Ook probeer<strong>de</strong> zij tegelijkertijd <strong>en</strong>ige greep daarop te krijg<strong>en</strong><br />
door <strong>de</strong> eerste wett<strong>en</strong> aan te nem<strong>en</strong> tot controle <strong>van</strong> <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> verzekeringskass<strong>en</strong>.<br />
5 Daarnaast ging <strong>de</strong> regering over tot steun <strong>en</strong> subsidiëring <strong>van</strong> <strong>de</strong> verzekeringskass<strong>en</strong>,<br />
wat later <strong>de</strong> door Versteyl<strong>en</strong> “gesubsidieer<strong>de</strong> vrijheid” zou<br />
wor<strong>de</strong>n g<strong>en</strong>oemd. 6 Erg vruchtbaar schijnt die echter niet te zijn geweest.<br />
Na <strong>de</strong> economische crisis <strong>van</strong> 1886 ging<strong>en</strong> steeds meer arbei<strong>de</strong>rskass<strong>en</strong> zich<br />
ver<strong>en</strong>ig<strong>en</strong> <strong>en</strong> ‘syndicaties’ vorm<strong>en</strong>. Dit werd met argusog<strong>en</strong> bekek<strong>en</strong> door<br />
<strong>de</strong> overheid. Enerzijds was <strong>de</strong>ze aantoonbare spaardrift <strong>en</strong> on<strong>de</strong>rlinge zorgzaamheid<br />
natuurlijk zeer bevor<strong>de</strong>rlijk <strong>voor</strong> <strong>de</strong> morele ontwikkeling <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
arbei<strong>de</strong>rsstand, maar an<strong>de</strong>rzijds wer<strong>de</strong>n <strong>de</strong> relaties tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>rskass<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> <strong>de</strong> vakbon<strong>de</strong>n gewantrouwd. 7 <strong>De</strong> administratieve kwaliteit<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
bestuur<strong>de</strong>rs <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>rskass<strong>en</strong> kwam<strong>en</strong> soms ook in opspraak. 8<br />
Langzaam groei<strong>de</strong> <strong>de</strong> maatschappelijke overtuiging dat e<strong>en</strong> verlang<strong>en</strong> om<br />
<strong>de</strong> on<strong>de</strong>rspitpositie <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>r te verbeter<strong>en</strong> niet kon wor<strong>de</strong>n overgelat<strong>en</strong><br />
aan <strong>de</strong> economische macht<strong>en</strong>, maar dat hiertoe slechts specifieke<br />
wettelijke maatregel<strong>en</strong> verbetering kon<strong>de</strong>n br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>. Dit gaf aanleiding tot<br />
<strong>de</strong> invoering <strong>van</strong> wettelijke maatregel<strong>en</strong> als <strong>de</strong> afschaffing <strong>van</strong> betaling <strong>van</strong><br />
lon<strong>en</strong> in natura <strong>en</strong> <strong>de</strong> beperking <strong>van</strong> <strong>de</strong> kin<strong>de</strong>r- <strong>en</strong> vrouw<strong>en</strong>arbeid. 9 E<strong>en</strong><br />
belangrijke ontwikkeling in dit ka<strong>de</strong>r was <strong>de</strong> wet <strong>van</strong> 17 april 1878 10 , die <strong>de</strong><br />
gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>r in staat stel<strong>de</strong> om zijn <strong>werkgever</strong> strafrechtelijk aan te<br />
3 Vermeesch 1909, p. 262-263 <strong>en</strong> Van Ste<strong>en</strong>berghe 1977, p. 185. Zie ook Van Lang<strong>en</strong>donck<br />
1994, p. 41.<br />
4 Vgl. Hansoul 1970, p. 571-573.<br />
5 Vgl. <strong>de</strong> Wet 8 mei 1850 tot oprichting <strong>van</strong> <strong>de</strong> Algem<strong>en</strong>e Lijfr<strong>en</strong>tekas <strong>en</strong> <strong>de</strong> Wet 3 april 1851<br />
op <strong>de</strong> coöperatieve maatschappij<strong>en</strong>, waarin rechtspersoonlijkheid werd verle<strong>en</strong>d aan ‘maatschappij<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> on<strong>de</strong>rlinge bijstand’, het instell<strong>en</strong> <strong>van</strong> eretek<strong>en</strong>s <strong>en</strong> premies <strong>voor</strong> goed<br />
beheer<strong>de</strong> kass<strong>en</strong>, etc. Vgl. Van Ste<strong>en</strong>berghe 1977, p. 184-186 <strong>en</strong> Chlepner 1972, p. 35-36<br />
6 Ter geleg<strong>en</strong>heid <strong>van</strong> het wetsontwerp tot verzekering teg<strong>en</strong> ziekte, vroegtijdige invaliditeit<br />
<strong>en</strong> ou<strong>de</strong>rdom, Parl. Doc., Kamer zitting 1913-914 nr. 86, p. 245.<br />
7 Chlepner 1972, 132.<br />
8 Crémer 1964, 1, p. 18<br />
9 Van Lang<strong>en</strong>donck 1994, p. 43.<br />
10 Belgisch Staatsblad, 25 april 1878.<br />
168<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 168 24-9-2009 15:56:10
4 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Belgisch recht<br />
klag<strong>en</strong> weg<strong>en</strong>s onvrijwillig letsel <strong>en</strong> zich in e<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijke strafzaak als civiele<br />
partij te voeg<strong>en</strong> om scha<strong>de</strong>vergoeding te verkrijg<strong>en</strong>. Van <strong>de</strong>ze wet werd in<br />
to<strong>en</strong>em<strong>en</strong><strong>de</strong> mate gebruik gemaakt, wat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>s als groep in ev<strong>en</strong>redige<br />
mate in e<strong>en</strong> kwaad daglicht stel<strong>de</strong>. Naar aanleiding <strong>van</strong> e<strong>en</strong> suggestie<br />
<strong>van</strong> koning Leopold II werd in 1890 zelfs e<strong>en</strong> steunfonds opgericht <strong>voor</strong> <strong>de</strong><br />
slachtoffers <strong>van</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong>. 11 Maar in <strong>de</strong> praktijk was het effect <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong>ze ontwikkeling<strong>en</strong> zo beschei<strong>de</strong>n dat e<strong>en</strong> gerechtelijke erk<strong>en</strong>ning <strong>van</strong> <strong>en</strong>ig<br />
recht op vergoeding <strong>van</strong> <strong>de</strong> door <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>r gele<strong>de</strong>n scha<strong>de</strong> in <strong>de</strong> regel e<strong>en</strong><br />
illusie was.<br />
<strong>De</strong>ze ontwikkeling<strong>en</strong> leid<strong>de</strong>n er uitein<strong>de</strong>lijk toe dat, na twintig jaar maatschappelijk<br />
<strong>de</strong>bat <strong>en</strong> het overwinn<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>en</strong>ig verzet in het Belgische Parlem<strong>en</strong>t,<br />
omwille <strong>van</strong> <strong>de</strong> sociale vre<strong>de</strong> <strong>de</strong> Wet betreff<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong> vergoeding <strong>de</strong>r scha<strong>de</strong><br />
<strong>voor</strong>tspruit<strong>en</strong><strong>de</strong> uit <strong>de</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> werd aang<strong>en</strong>om<strong>en</strong> op 24 <strong>de</strong>cember<br />
1903. In <strong>de</strong>ze wet werd gebrok<strong>en</strong> met het tot dan toe heers<strong>en</strong><strong>de</strong> juridische<br />
principe <strong>van</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> in overe<strong>en</strong>stemming met verantwoor<strong>de</strong>lijkheid;<br />
<strong>voor</strong>taan zou m<strong>en</strong> als uitgangspunt hanter<strong>en</strong> dat ongevall<strong>en</strong> inher<strong>en</strong>t<br />
zijn aan het productieproces.<br />
<strong>De</strong>ze fundam<strong>en</strong>tele gedachte leid<strong>de</strong> logischerwijze tot <strong>de</strong> aanvaarding <strong>van</strong><br />
het beginsel <strong>van</strong> het risque professionel, wat – nog steeds – inhoudt dat e<strong>en</strong><br />
arbeidsongeval het gevolg is <strong>van</strong> han<strong>de</strong>ling<strong>en</strong> die aannemelijk zijn verricht<br />
t<strong>en</strong> bate <strong>van</strong> <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rneming. Vanuit die visie wordt het re<strong>de</strong>lijk geacht<br />
dat <strong>de</strong> daadwerkelijke verwez<strong>en</strong>lijking <strong>van</strong> e<strong>en</strong> risico dat met zo’n han<strong>de</strong>ling<br />
is gemoeid t<strong>en</strong> laste <strong>van</strong> <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rneming komt. <strong>De</strong> kwestie <strong>van</strong> schuld<br />
(- ver<strong>de</strong>ling) had – <strong>en</strong> heeft – hiermee haar rele<strong>van</strong>tie verlor<strong>en</strong>, waardoor in<br />
één keer het civiele <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht terzij<strong>de</strong> werd geschov<strong>en</strong>.<br />
Dit betek<strong>en</strong>t <strong>en</strong>erzijds <strong>voor</strong> <strong>de</strong> gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>r dat hij sindsdi<strong>en</strong> is<br />
bevrijd <strong>van</strong> <strong>de</strong> zware bewijslast om <strong>de</strong> fout <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> aan te ton<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> an<strong>de</strong>rzijds <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Belgische <strong>werkgever</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> collega-werknemers dat zij<br />
‘burgerlijke immuniteit’ (verankerd in art. 46 Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet) g<strong>en</strong>iet<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> zo in beginsel gevrijwaard zijn <strong>van</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong>.<br />
Ter comp<strong>en</strong>satie <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze royale geste <strong>van</strong> <strong>de</strong> wetgever werd <strong>de</strong> aan gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong><br />
arbei<strong>de</strong>r toe te kom<strong>en</strong> scha<strong>de</strong>vergoeding op forfaitaire grondslag vastgesteld.<br />
Dit betek<strong>en</strong>t – ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s tot op he<strong>de</strong>n – dat <strong>de</strong> vergoeding alle<strong>en</strong> betrekking<br />
heeft op specifieke, in <strong>de</strong> wet g<strong>en</strong>oem<strong>de</strong> post<strong>en</strong> (sam<strong>en</strong>gevat: <strong>de</strong> beroepsactiviteit<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer) <strong>en</strong> dit slechts ter hoogte <strong>van</strong> het forfaitaire bedrag<br />
11 <strong>De</strong> zgn. Kas <strong>voor</strong> Voorzi<strong>en</strong>igheid <strong>en</strong> Bijstand, ingevolge <strong>de</strong> Wet <strong>van</strong> 21 juli 1890, vgl. Cordy<br />
1967, p. 938. Zie ook Van Gossum 2002, p. 7-8.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 169 24-9-2009 15:56:11<br />
169
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
(‘basisloon’). In <strong>de</strong> praktijk betek<strong>en</strong>t dit dat <strong>de</strong> forfaitaire scha<strong>de</strong>vergoeding in<br />
veel gevall<strong>en</strong> niet volledig aan <strong>de</strong> werkelijke scha<strong>de</strong> tegemoet zal kom<strong>en</strong>. <strong>De</strong><br />
vergoeding komt slechts t<strong>en</strong> goe<strong>de</strong> aan <strong>de</strong>g<strong>en</strong><strong>en</strong> die hiertoe limitatief door <strong>de</strong><br />
wetgever zijn aangewez<strong>en</strong>.<br />
In <strong>de</strong> wet <strong>van</strong> 24 <strong>de</strong>cember 1903 werd <strong>de</strong> last <strong>van</strong> <strong>de</strong> vergoeding ev<strong>en</strong>redig<br />
ver<strong>de</strong>eld tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> (kapitaal) <strong>en</strong> <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>r (arbeid) zodat bei<strong>de</strong>n<br />
hier 50% <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> moest<strong>en</strong> drag<strong>en</strong>. <strong>De</strong> ratio <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze ver<strong>de</strong>ling<br />
was geleg<strong>en</strong> in <strong>de</strong> schatting dat <strong>werkgever</strong>s <strong>en</strong> arbei<strong>de</strong>rs ie<strong>de</strong>r <strong>voor</strong> circa<br />
25% verantwoor<strong>de</strong>lijk war<strong>en</strong> <strong>voor</strong> het ontstaan <strong>van</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong>, terwijl<br />
<strong>de</strong> rester<strong>en</strong><strong>de</strong> 50% werd bepaald door ‘pech’ waar<strong>voor</strong> niet e<strong>en</strong> specifieke verantwoor<strong>de</strong>lijke<br />
was aan te wijz<strong>en</strong>. <strong>De</strong> arbei<strong>de</strong>r profiteer<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze regeling<br />
doordat hij bij ie<strong>de</strong>r arbeidsongeval dat aan <strong>de</strong> wettelijke norm<strong>en</strong> vol<strong>de</strong>ed e<strong>en</strong><br />
vergoeding kreeg <strong>van</strong> 50%, ongeacht <strong>de</strong> schuldver<strong>de</strong>ling. An<strong>de</strong>rzijds kreeg <strong>de</strong><br />
arbei<strong>de</strong>r ondanks <strong>de</strong> om<strong>van</strong>g <strong>en</strong> ernst <strong>van</strong> zijn scha<strong>de</strong> niet meer dan <strong>de</strong>ze 50%,<br />
ook al zou hij wél in staat zijn om <strong>de</strong> schuld <strong>van</strong> zijn <strong>werkgever</strong> te bewijz<strong>en</strong>.<br />
In <strong>de</strong> loop <strong>de</strong>r jar<strong>en</strong> kwam<strong>en</strong> er steeds meer wettelijke bepaling<strong>en</strong> op dit<br />
gebied. Zo werd het adressaat <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze wet steeds meer uitgebreid. 12 <strong>De</strong> oorspronkelijke<br />
wet had namelijk alle<strong>en</strong> betrekking op arbei<strong>de</strong>rs in industriële <strong>en</strong><br />
gemechaniseer<strong>de</strong> bedrijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> sloot daarmee <strong>de</strong> landarbei<strong>de</strong>rs, <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>rs<br />
in han<strong>de</strong>lsbedrijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> bedi<strong>en</strong><strong>de</strong>n uit. Ook het toepassingsgebied werd<br />
verbreed doordat niet alle<strong>en</strong> ongevall<strong>en</strong> op <strong>de</strong> werkplek maar ook ongevall<strong>en</strong><br />
op <strong>de</strong> weg <strong>van</strong> <strong>en</strong> naar het werk wer<strong>de</strong>n inbegrep<strong>en</strong>. 13 In <strong>de</strong> crisisjar<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
1929-1930 werd het perc<strong>en</strong>tage verschov<strong>en</strong> naar 66% 14 t<strong>en</strong> laste <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
om t<strong>en</strong>slotte 100% <strong>van</strong> het wettelijke basisloon te bereik<strong>en</strong> in 1951. 15<br />
In 1967 werd bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> e<strong>en</strong> Fonds <strong>voor</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong> ingesteld, wat nog<br />
steeds functioneert. Naast e<strong>en</strong> algem<strong>en</strong>e, toezichthou<strong>de</strong>n<strong>de</strong> rol op <strong>de</strong> verzekeringsovere<strong>en</strong>komst<br />
tuss<strong>en</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>en</strong> verzekeraar fungeert dit Fonds als<br />
<strong>van</strong>gnet <strong>voor</strong> <strong>de</strong> werknemer wanneer <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> heeft verzuimd aan zijn<br />
wettelijke verplichting te voldo<strong>en</strong> om <strong>de</strong> werknemer teg<strong>en</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong><br />
te verzeker<strong>en</strong>. 16 Hierdoor staat het slachtoffer in e<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijk geval niet financieel<br />
in <strong>de</strong> kou.<br />
12 <strong>De</strong> Wet <strong>van</strong> 18 juni 1930 verklaar<strong>de</strong> <strong>de</strong> wettelijk verplichte verzekering <strong>van</strong> toepassing op<br />
vrijwel alle arbei<strong>de</strong>rs <strong>en</strong> <strong>de</strong> meeste categorieën <strong>van</strong> bedi<strong>en</strong><strong>de</strong>n. In 1971 wordt <strong>de</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet<br />
ook toepasselijk verklaard op person<strong>en</strong> die ‘occasionele’ arbeid verricht<strong>en</strong>,<br />
stu<strong>de</strong>nt<strong>en</strong>, seizo<strong>en</strong>arbei<strong>de</strong>rs <strong>en</strong> di<strong>en</strong>stbo<strong>de</strong>n; zie art. 1, K.B. 25 oktober 1971, Belgisch Staatsblad<br />
4 november 1971.<br />
13 Zie Belgisch Staatsblad 16 februari 1946 <strong>en</strong> art. 8 lid 1 Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet.<br />
14 Wet <strong>van</strong> 15 mei 1929.<br />
15 Van Lang<strong>en</strong>donck 1994, p. 286.<br />
16 Zie artt. 49, 57 <strong>en</strong> 58 Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet.<br />
170<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 170 24-9-2009 15:56:11
4 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Belgisch recht<br />
<strong>De</strong>ze ontwikkeling<strong>en</strong> leid<strong>de</strong>n ertoe dat op 10 april 1971 e<strong>en</strong> nieuw, herzi<strong>en</strong><br />
wetsontwerp werd aanvaard wat tot <strong>de</strong> unificatie <strong>en</strong> mo<strong>de</strong>rnisering <strong>van</strong><br />
e<strong>en</strong> verschei<strong>de</strong>nheid aan wetgeving op dit rechtsgebied moest lei<strong>de</strong>n. <strong>De</strong>ze<br />
Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet, die tot op he<strong>de</strong>n <strong>van</strong> toepassing is, heeft sindsdi<strong>en</strong><br />
twee nieuwe elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong>. T<strong>en</strong> eerste wordt het sociaalzekerheidsrechtelijke<br />
aspect sterk b<strong>en</strong>adrukt door <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> e<strong>en</strong> dwing<strong>en</strong>drechtelijke verzekeringsplicht<br />
t<strong>en</strong> behoeve <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer op te legg<strong>en</strong>. Hiermee wordt<br />
beoogd om <strong>de</strong> werknemer e<strong>en</strong> financiële waarborg te bie<strong>de</strong>n die onafhankelijk<br />
is <strong>van</strong> <strong>de</strong> solvabiliteit <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>, wanneer het beroepsinkom<strong>en</strong><br />
als gevolg <strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbeidsongeval zou vermin<strong>de</strong>r<strong>en</strong>. T<strong>en</strong> twee<strong>de</strong> beschikt het<br />
slachtoffer <strong>voor</strong>taan over e<strong>en</strong> rechtstreekse vor<strong>de</strong>ring teg<strong>en</strong> <strong>de</strong> verzekeraar.<br />
Het is daardoor niet (langer) <strong>de</strong> verantwoor<strong>de</strong>lijkheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> om<br />
scha<strong>de</strong>vergoeding te betal<strong>en</strong>, maar die <strong>van</strong> <strong>de</strong> verzekeringsinstelling. Maar<br />
e<strong>en</strong> gelijkschakeling met <strong>de</strong> sociale zekerheid is op dit punt niet beoogd: <strong>de</strong><br />
premie wordt geheel door <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> betaald <strong>en</strong> hij mag <strong>de</strong> verzekering<br />
naar eig<strong>en</strong> keuze bij e<strong>en</strong> daartoe gemachtig<strong>de</strong> particuliere verzekeraar of<br />
bij e<strong>en</strong> op<strong>en</strong>bare verzekeringsinstelling afsluit<strong>en</strong>. 17 Op <strong>de</strong>ze wijze heeft <strong>de</strong><br />
Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet e<strong>en</strong> dubbele rechtsverhouding gecreëerd, namelijk e<strong>en</strong><br />
contractuele relatie tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> verzekeraar <strong>en</strong>erzijds <strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
dwing<strong>en</strong>drechtelijke (‘in<strong>de</strong>mnitaire’) verhouding tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> rechthebb<strong>en</strong><strong>de</strong>(n)<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> uitkering <strong>en</strong> <strong>de</strong> verzekeraar an<strong>de</strong>rzijds. 18<br />
Van e<strong>en</strong> rustig bezit is echter ge<strong>en</strong> sprake. Hoewel <strong>de</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet<br />
<strong>van</strong> 10 april 1971 nog steeds <strong>van</strong> kracht is, blijft zij on<strong>de</strong>rhevig aan <strong>voor</strong>tdur<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
veran<strong>de</strong>ring. Er is nauwelijks e<strong>en</strong> serie artikel<strong>en</strong> in te vin<strong>de</strong>n die in <strong>de</strong><br />
laatste <strong>de</strong>c<strong>en</strong>nia niet on<strong>de</strong>rhevig is geweest aan <strong>de</strong> invloed <strong>van</strong> <strong>de</strong> tijdsgeest,<br />
<strong>de</strong> sociale <strong>voor</strong>uitgang, maatschappelijke inzicht<strong>en</strong> of politieke visies, <strong>de</strong> wisselwerking<br />
met verwante (Europese) wetgeving<strong>en</strong>, budgettaire aanpassing<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> <strong>de</strong> uit dit alles <strong>voor</strong>tvloei<strong>en</strong><strong>de</strong> am<strong>en</strong><strong>de</strong>ring<strong>en</strong>, aanvulling<strong>en</strong>, opheffing<strong>en</strong>,<br />
ver<strong>van</strong>ging<strong>en</strong>, etc. 19 Hiermee wordt echter niet gesuggereerd dat e<strong>en</strong> ‘rustig<br />
bezit’ e<strong>en</strong> w<strong>en</strong>selijke eig<strong>en</strong>schap zou zijn: eer<strong>de</strong>r kan het teg<strong>en</strong><strong>de</strong>el wor<strong>de</strong>n<br />
ver<strong>de</strong>digd. <strong>De</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet heeft getoond zich <strong>voor</strong>tdur<strong>en</strong>d op verdi<strong>en</strong>stelijke<br />
<strong>en</strong> flexibele wijze aan te kunn<strong>en</strong> pass<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> eis<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> tijd.<br />
Na <strong>de</strong> totstandkoming <strong>van</strong> <strong>de</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet werd op maatschappelijk<br />
niveau aangedrong<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> soortgelijke regeling <strong>voor</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>.<br />
In navolging hier<strong>van</strong> werd in 1925, nadat aanbeveling nr. 25 <strong>van</strong> <strong>de</strong> Inter-<br />
17 Art. 49 Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet.<br />
18 Vgl. Van<strong>de</strong>ur 1973, p. 9-15, Van Lang<strong>en</strong>donck 1994, p. 283 e.v. <strong>en</strong> Van <strong>de</strong> Vel<strong>de</strong>n & Schamp<br />
1981, p. 1-3.<br />
19 <strong>De</strong> om<strong>van</strong>g <strong>en</strong> strekking <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze dissertatie staan niet toe hier na<strong>de</strong>r op in te gaan. Vgl. Van<br />
Gossum 2002, p. 9-11 geeft e<strong>en</strong> aardige <strong>en</strong> beknopte weergave <strong>van</strong> e<strong>en</strong> <strong>en</strong> an<strong>de</strong>r.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 171 24-9-2009 15:56:11<br />
171
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
nationale Arbeidsconfer<strong>en</strong>tie in 1925 was versch<strong>en</strong><strong>en</strong>, in politieke kring<strong>en</strong><br />
beslot<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> tijd rijp was <strong>voor</strong> <strong>de</strong> invoering <strong>van</strong> e<strong>en</strong> beroepsziekteverzekering.<br />
20 Eerst werd nog <strong>de</strong> algem<strong>en</strong>e conv<strong>en</strong>tie <strong>van</strong> <strong>de</strong> Internationale Arbeidsorganisatie<br />
geratificeerd, waarbij in conv<strong>en</strong>tie nr. 18 <strong>de</strong> scha<strong>de</strong>vergoeding <strong>van</strong><br />
beroepsziekt<strong>en</strong> werd geregeld. Maar in 1927 was het dan zo ver dat België kon<br />
prijk<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> wettelijke regeling <strong>voor</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong>loosstelling <strong>en</strong> prev<strong>en</strong>tie<br />
<strong>van</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>: <strong>de</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong>wet. 21 Daarbij werd het systeem<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet <strong>van</strong> 1903 als <strong>voor</strong>beeld gehanteerd, waarbij alle<br />
<strong>werkgever</strong>s wer<strong>de</strong>n verplicht tot e<strong>en</strong> gelijke ‘solidariteits’-bijdrage, ongeacht<br />
het specifieke bedrijfsrisico. Dit initiatief werd beschouwd als “e<strong>en</strong> mijlpaal<br />
in <strong>de</strong> ontwikkeling <strong>van</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong>loosstelling <strong>van</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>”. Wellicht<br />
was dit lichtelijk overdrev<strong>en</strong> gelet op het feit dat <strong>de</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong>wet niet<br />
méér regel<strong>de</strong> dan forfaitaire vergoeding<strong>en</strong> <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> zgn. ‘geslot<strong>en</strong>’ lijst <strong>van</strong><br />
slechts drie ziekt<strong>en</strong>: kwikvergiftiging, loodvergiftiging <strong>en</strong> miltvuur. Dit geldt<br />
te meer daar <strong>de</strong> belangrijkste boosdo<strong>en</strong>er <strong>van</strong> <strong>de</strong>stijds, mijnwerkerssilicose,<br />
geheel buit<strong>en</strong> schot bleef. Uitsluit<strong>en</strong>d slachtoffers <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze drie beroepsziekt<strong>en</strong><br />
kon<strong>de</strong>n in aanmerking kom<strong>en</strong> <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> scha<strong>de</strong>loosstelling; slachtoffers<br />
<strong>van</strong> an<strong>de</strong>re ziekt<strong>en</strong> had<strong>de</strong>n <strong>van</strong>wege <strong>de</strong> immuniteit <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> ge<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong>kel verhaalsrecht. Gelei<strong>de</strong>lijk aan werd <strong>de</strong> lijst <strong>van</strong> erk<strong>en</strong><strong>de</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
echter uitgebreid, met name bij wet <strong>van</strong> 24 <strong>de</strong>cember 1963.<br />
Achter het principe <strong>van</strong> <strong>de</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>lijst schuilt <strong>de</strong> gedachte dat het<br />
moeilijk is om e<strong>en</strong> sluit<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong>finitie <strong>van</strong> het begrip ‘beroepsziekte’ te gev<strong>en</strong>.<br />
Het is juridisch gezi<strong>en</strong> e<strong>en</strong> zware opgave om het causaal verband aan te ton<strong>en</strong><br />
tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> symptom<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> ziekte <strong>en</strong> <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> e<strong>en</strong> bepaald<br />
beroep, ook al lijkt e<strong>en</strong> relatie tuss<strong>en</strong> bei<strong>de</strong>n aannemelijk op grond <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
omstandighe<strong>de</strong>n <strong>van</strong> het geval. Om <strong>de</strong>ze re<strong>de</strong>n <strong>en</strong> in navolging <strong>van</strong> IAOverdrag<br />
nr. 121 heeft <strong>de</strong> Belgische wetgever gekoz<strong>en</strong> <strong>voor</strong> <strong>de</strong> relatieve e<strong>en</strong>voud<br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> lijst <strong>van</strong> erk<strong>en</strong><strong>de</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>; werd – <strong>en</strong> wordt – bij <strong>de</strong> werknemer<br />
e<strong>en</strong> ziekte gediagnosticeerd die tot <strong>de</strong>ze lijst behoort, dan komt hij op grond<br />
daar<strong>van</strong> in aanmerking <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> scha<strong>de</strong>loosstelling. Het evi<strong>de</strong>nte na<strong>de</strong>el<br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> lijst ligt echter in <strong>de</strong> bijna onontkomelijke omstandigheid dat <strong>de</strong><br />
opsomming <strong>van</strong> ‘erk<strong>en</strong><strong>de</strong>’ beroepsziekt<strong>en</strong> achter zal lop<strong>en</strong> bij <strong>de</strong> medischwet<strong>en</strong>schappelijke<br />
ontwikkeling<strong>en</strong>.<br />
Dit systeem is zon<strong>de</strong>r <strong>en</strong>ige ver<strong>de</strong>re veran<strong>de</strong>ring <strong>van</strong> belang gehandhaafd tot<br />
<strong>de</strong> invoering <strong>van</strong> art. 100 <strong>van</strong> <strong>de</strong> programmawet <strong>van</strong> 29 <strong>de</strong>cember 1990. In<br />
20 Van Ste<strong>en</strong>berghe 1977, p. 204-205.<br />
21 Aldus <strong>de</strong> doelstelling <strong>van</strong> <strong>de</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong>wet, cf. art. 1.<br />
172<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 172 24-9-2009 15:56:11
4 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Belgisch recht<br />
<strong>de</strong>ze wet werd, in navolging <strong>van</strong> EU-aanbeveling<strong>en</strong> 22 , het ‘geslot<strong>en</strong>’ karakter<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> beroepsziektelijst <strong>en</strong>igszins losgelat<strong>en</strong> door te bepal<strong>en</strong> dat <strong>voor</strong>taan<br />
ook slachtoffers <strong>van</strong> niet op <strong>de</strong> lijst opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> ziekt<strong>en</strong> scha<strong>de</strong>loos gesteld<br />
kunn<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n, mits hun ziekte e<strong>en</strong> ‘rechtstreeks <strong>en</strong> <strong>de</strong>terminer<strong>en</strong>d’ gevolg<br />
is <strong>van</strong> <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> hun beroep. 23 <strong>De</strong> bewijsplicht <strong>voor</strong> <strong>de</strong>g<strong>en</strong><strong>en</strong> die e<strong>en</strong><br />
beroep do<strong>en</strong> op het op<strong>en</strong> systeem berust echter geheel bij <strong>de</strong> gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong><br />
werknemer of di<strong>en</strong>s rechthebb<strong>en</strong><strong>de</strong>n. <strong>De</strong>ze combinatie tuss<strong>en</strong> e<strong>en</strong> geslot<strong>en</strong><br />
lijst <strong>en</strong> e<strong>en</strong> ‘op<strong>en</strong>’ systeem wordt het gem<strong>en</strong>gd systeem g<strong>en</strong>oemd.<br />
2 <strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong><br />
2.1 Inleiding<br />
<strong>De</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet <strong>van</strong> 10 april 1971 beoogt in ess<strong>en</strong>tie om <strong>de</strong> werknemer<br />
als slachtoffer <strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbeidsongeval te <strong>voor</strong>zi<strong>en</strong> in <strong>de</strong> vergoeding <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> materiële scha<strong>de</strong> die het gevolg is <strong>van</strong> lichamelijke <strong>en</strong>/of geestelijke letsel<br />
<strong>voor</strong>tvloei<strong>en</strong>d uit e<strong>en</strong> arbeidsongeval. 24 Hiertoe zijn <strong>de</strong> regels <strong>van</strong> het civiele<br />
recht terzij<strong>de</strong> gezet zodat <strong>de</strong> werknemer ge<strong>en</strong> fout of tekortkoming in <strong>de</strong> zorgplicht<br />
jeg<strong>en</strong>s hem behoeft aan te ton<strong>en</strong>. Tegelijkertijd g<strong>en</strong>iet<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
<strong>en</strong> <strong>de</strong> collega-werknemers ‘burgerlijke immuniteit‘, zodat zij niet op grond<br />
<strong>van</strong> het civiele recht door het slachtoffer kunn<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n aangesprok<strong>en</strong> op<br />
scha<strong>de</strong>vergoeding. In plaats daar<strong>van</strong> richt het slachtoffer <strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbeidsongeval<br />
zich tot <strong>de</strong> verzekeraar <strong>van</strong> zijn wettelijk verplicht verzeker<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>,<br />
die hem e<strong>en</strong> naar wettelijke <strong>voor</strong>schrift<strong>en</strong> g<strong>en</strong>ormeer<strong>de</strong> (‘forfaitaire’)<br />
<strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong>vergoeding verstrekt. Het ‘wisselgeld’ <strong>voor</strong> het bewijsrechtelijke<br />
<strong>voor</strong><strong>de</strong>el schuilt in <strong>de</strong> hoogte <strong>van</strong> <strong>de</strong> vergoeding: <strong>de</strong>ze is lager dan wat<br />
kracht<strong>en</strong>s het civiele recht verschuldigd zou zijn.<br />
In teg<strong>en</strong>stelling tot het Ne<strong>de</strong>rlandse recht is daarmee <strong>de</strong> aard – of zelfs het<br />
bestaan – <strong>van</strong> <strong>de</strong> tekortkoming in <strong>de</strong> zorgplicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> irrele<strong>van</strong>t<br />
22 Vgl. e<strong>en</strong> IAO-conv<strong>en</strong>tie <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze strekking in 1964 <strong>en</strong> <strong>de</strong> aanbeveling<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> EG <strong>van</strong> 23 juli<br />
betreff<strong>en</strong><strong>de</strong> e<strong>en</strong> Europese lijst <strong>van</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>, PB. 31 augustus 1962, <strong>en</strong> <strong>van</strong> 20 juli 1966<br />
betreff<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong> <strong>voor</strong>waar<strong>de</strong>n <strong>voor</strong> het vergoe<strong>de</strong>n <strong>van</strong> slachtoffers <strong>van</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>, PB<br />
9 augustus 1966.<br />
23 Art. 30bis Beroepsziekt<strong>en</strong>wet. In navolging <strong>van</strong> <strong>de</strong> aanbeveling<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> Europese Commissie<br />
<strong>van</strong> 22 mei 1990 (90/326/EEG, Pb. L nr. 160/39 <strong>van</strong> 26 juni 1990), die <strong>voor</strong>tbouw<strong>en</strong> op <strong>de</strong><br />
aanbeveling<strong>en</strong> <strong>van</strong> 23 juli 1962 <strong>en</strong> 20 juli 1966, waarin het beginsel <strong>van</strong> e<strong>en</strong> op<strong>en</strong> systeem al<br />
<strong>voor</strong>zichtig wordt gepropageerd.<br />
24 <strong>De</strong> integrale <strong>en</strong> courante Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet kan wor<strong>de</strong>n gevon<strong>de</strong>n op <strong>de</strong> officiële website<br />
‘Juridat’ <strong>van</strong> <strong>de</strong> Belgische rechterlijke macht (www.cass.be) door in <strong>de</strong> rubriek ‘wetgeving’<br />
<strong>de</strong> gegev<strong>en</strong>s in te vull<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> afkondigingsdatum <strong>van</strong> <strong>de</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet <strong>van</strong><br />
10 april 1971 (1971-10-04).<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 173 24-9-2009 15:56:11<br />
173
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
gewor<strong>de</strong>n: in Belgische handboek<strong>en</strong> over <strong>de</strong> civielrechtelijke <strong>aansprakelijkheid</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> komt het on<strong>de</strong>rwerp ‘zorgplicht’<br />
zelfs niet of nauwelijks <strong>voor</strong>, behou<strong>de</strong>ns in <strong>de</strong> context <strong>van</strong> <strong>de</strong> controle<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> werkplaats<strong>en</strong> door <strong>de</strong> Belgische Arbeidsinspectie.<br />
<strong>De</strong> bepaling<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet die <strong>de</strong> <strong>voor</strong>waar<strong>de</strong>n vaststell<strong>en</strong><br />
<strong>voor</strong> het bestaan <strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbeidsongeval zijn <strong>van</strong> op<strong>en</strong>bare or<strong>de</strong>. 25 Het<br />
dwing<strong>en</strong><strong>de</strong> karakter <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze bepaling<strong>en</strong> verplicht <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> bij<strong>voor</strong>beeld<br />
om e<strong>en</strong> verzekering t<strong>en</strong> behoeve <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer af te sluit<strong>en</strong>. Alle<strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
overheid is hier<strong>van</strong> uitgezon<strong>de</strong>rd <strong>en</strong> mag optre<strong>de</strong>n als haar eig<strong>en</strong> verzekeraar;<br />
insolvabiliteit <strong>van</strong> <strong>de</strong> overheid is immers niet gauw aannemelijk. Ook mag<br />
niet in bijzon<strong>de</strong>re overe<strong>en</strong>komst<strong>en</strong> t<strong>en</strong> na<strong>de</strong>le <strong>van</strong> <strong>de</strong> belang<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong><br />
werknemer wor<strong>de</strong>n afgewek<strong>en</strong>. 26<br />
2.1 Uitgangspunt<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet<br />
2.1.1 Algem<strong>en</strong>e <strong>de</strong>finitie <strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbeidsongeval<br />
In art. 7 lid 1 Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet wordt e<strong>en</strong> arbeidsongeval zeer ruim<br />
omschrev<strong>en</strong> als ‘elk ongeval dat e<strong>en</strong> werknemer tij<strong>de</strong>ns <strong>en</strong> door het feit<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> uitvoering <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst overkomt <strong>en</strong> dat e<strong>en</strong> letsel<br />
veroorzaakt’. In <strong>de</strong> jurispru<strong>de</strong>ntie is aan dit begrip na<strong>de</strong>re invulling gegev<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> meer he<strong>de</strong>ndaagse <strong>de</strong>finitie <strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbeidsongeval luidt als ‘e<strong>en</strong><br />
plotse gebeurt<strong>en</strong>is die e<strong>en</strong> lichamelijk of m<strong>en</strong>taal letsel veroorzaakt of me<strong>de</strong><br />
veroorzaakt met als gevolg <strong>de</strong> dood of arbeidsongeschiktheid of t<strong>en</strong> minste<br />
medische kost<strong>en</strong>, die <strong>voor</strong>valt tij<strong>de</strong>ns <strong>en</strong> door het feit <strong>van</strong> <strong>de</strong> uitvoering <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst’. 27<br />
2.1.2 <strong>De</strong> vijf basis<strong>voor</strong>waar<strong>de</strong>n <strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbeidsongeval<br />
Om aanspraak te mog<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> op <strong>de</strong> forfaitaire vergoeding uit hoof<strong>de</strong> <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet di<strong>en</strong>t <strong>de</strong> gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> werknemer aan vijf basis<strong>voor</strong>waar<strong>de</strong>n<br />
te voldo<strong>en</strong>, welke achtere<strong>en</strong>volg<strong>en</strong>s in <strong>de</strong>ze paragraaf zull<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n<br />
toegelicht. Kort gezegd moet:<br />
1) <strong>de</strong> werknemer on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> werking <strong>van</strong> <strong>de</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet vall<strong>en</strong>;<br />
2) er tuss<strong>en</strong> hem <strong>en</strong> <strong>de</strong> we<strong>de</strong>rpartij e<strong>en</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst bestaan;<br />
3) sprake zijn <strong>van</strong> letsel;<br />
4) het letsel te wijt<strong>en</strong> zijn aan e<strong>en</strong> ongeval;<br />
25 Arbh. Luik 4 oktober 1999, <strong>De</strong> Verz. 2000, 330, p. 50.<br />
26 Art. 6 lid 2 Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet; Cass. 26 februari 1975, AC 1975, 729 (Ver<strong>en</strong>ig<strong>de</strong> Provinciën/Schuller);<br />
Van Eeckhoutte 1990, p. 1223-1228.<br />
27 Cass. 28 mei 1979, RW 79-80, 1028 <strong>en</strong> Cass. 1 april 1985, BTSZ 1985, 9-10. Heel uitvoerig:<br />
Petit 2005, p. 61 e.v.<br />
174<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 174 24-9-2009 15:56:11
4 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Belgisch recht<br />
5) het ongeval hebb<strong>en</strong> plaatsgevon<strong>de</strong>n in <strong>de</strong> loop <strong>van</strong> <strong>de</strong> uitvoering <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
arbeidsovere<strong>en</strong>komst.<br />
Het eerste vereiste houdt in dat <strong>de</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet <strong>van</strong> toepassing moet<br />
zijn op <strong>de</strong> gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> persoon. 28 <strong>De</strong> Belgische wetgever heeft uitdrukkelijk<br />
als uitgangspunt beoogd dat ie<strong>de</strong>re<strong>en</strong> die, geheel of ge<strong>de</strong>eltelijk, on<strong>de</strong>r <strong>de</strong><br />
wetgeving <strong>van</strong> <strong>de</strong> sociale zekerheid valt – dat wil zegg<strong>en</strong>: <strong>werkgever</strong>, werknemer<br />
of daarmee gelijk te stell<strong>en</strong> persoon, mijnwerker, re<strong>de</strong>r met exploitatie<br />
<strong>van</strong> zijn eig<strong>en</strong> schip of zeeman – aanspraak kan mak<strong>en</strong> op <strong>de</strong> bescherming<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet. 29 E<strong>en</strong> bijzon<strong>de</strong>re positie wordt ing<strong>en</strong>om<strong>en</strong> door<br />
ambt<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> <strong>en</strong> militair<strong>en</strong>, zoals politieag<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, person<strong>en</strong> in statutaire di<strong>en</strong>st<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> Belgische Spoorweg<strong>en</strong>, boswachters, brandweer, et cetera. 30 Voor h<strong>en</strong><br />
geldt <strong>de</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet <strong>voor</strong> zover niet e<strong>en</strong> specifiek op h<strong>en</strong> gerichte<br />
<strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong>regeling <strong>van</strong> toepassing is.<br />
<strong>De</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet is niet <strong>van</strong> toepassing op beoef<strong>en</strong>aars <strong>van</strong> vrije<br />
beroep<strong>en</strong>, zelfstandig<strong>en</strong>, bestuur<strong>de</strong>rs <strong>van</strong> maatschappij<strong>en</strong> <strong>en</strong> werkloz<strong>en</strong>. 31<br />
Het twee<strong>de</strong> vereiste betreft het aantoonbare bestaan <strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst,<br />
waar<strong>van</strong> het bewijs door alle rechtsmid<strong>de</strong>l<strong>en</strong> mag wor<strong>de</strong>n geleverd.<br />
Ess<strong>en</strong>tieel <strong>voor</strong> het aannem<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst is het bestaan<br />
<strong>van</strong> on<strong>de</strong>rgeschiktheid jeg<strong>en</strong>s <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>. Het is e<strong>en</strong> uitgekristalliseerd<br />
aspect <strong>van</strong> <strong>de</strong> jurispru<strong>de</strong>ntie dat e<strong>en</strong> gezagsverhouding reeds wordt aanvaard,<br />
indi<strong>en</strong> sprake is <strong>van</strong> e<strong>en</strong> ‘beperking in <strong>de</strong> persoonlijke vrijheid’ <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer.<br />
Het <strong>en</strong>kel kunn<strong>en</strong> aanton<strong>en</strong> dát <strong>de</strong> gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> werknemer on<strong>de</strong>r <strong>de</strong><br />
bescherming <strong>van</strong> <strong>de</strong> sociale zekerheid valt, is niet voldo<strong>en</strong><strong>de</strong> om het bestaan<br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst aan te nem<strong>en</strong>.<br />
<strong>De</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst behoeft niet noodzakelijk schriftelijk te zijn vastgelegd.<br />
Zij kan ook mon<strong>de</strong>ling zijn overe<strong>en</strong>gekom<strong>en</strong> of uit <strong>de</strong> aard <strong>van</strong> <strong>de</strong> verhouding<br />
tuss<strong>en</strong> X <strong>en</strong> Y <strong>en</strong> <strong>de</strong> feitelijke omstandighe<strong>de</strong>n <strong>voor</strong>tvloei<strong>en</strong>. Wanneer<br />
echter in het geheel ge<strong>en</strong> recht <strong>van</strong> toezicht kan wor<strong>de</strong>n geconstrueerd,<br />
vindt <strong>de</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet ge<strong>en</strong> toepassing. Dit werpt moeilijkhe<strong>de</strong>n<br />
op t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> hooggekwalificeer<strong>de</strong> person<strong>en</strong> die naar <strong>de</strong> aard <strong>van</strong> hun<br />
arbeid zon<strong>de</strong>r toezicht werk<strong>en</strong>, zoals kapiteins, pilot<strong>en</strong>, ing<strong>en</strong>ieurs <strong>en</strong> journalist<strong>en</strong>.<br />
Dit wordt in <strong>de</strong> praktijk echter opge<strong>van</strong>g<strong>en</strong> doordat niettemin e<strong>en</strong><br />
28 Vgl. Arbitragehof nr. 31/2001, 1 maart 2001, B.S. 17 mei 2001. Het begrip ‘rechthebb<strong>en</strong><strong>de</strong>’ in<br />
art. 46 Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet heeft alle<strong>en</strong> betrekking op <strong>de</strong> person<strong>en</strong> als bedoeld in <strong>de</strong> artikel<strong>en</strong><br />
12 tot 17 <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze wet.<br />
29 Artt. 1, 2 <strong>en</strong> 3 Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet.<br />
30 Art. 4 Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet; vgl. Persyn, Janvier & Van Eeckhoutte 1990, p. 1215-1217.<br />
31 Vgl. Van Gossum & Van Molle 1991, p. 20.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 175 24-9-2009 15:56:11<br />
175
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
gezagsverhouding wordt aang<strong>en</strong>om<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> h<strong>en</strong>zelf <strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>, ongeacht<br />
het feit dat zij in meer of min<strong>de</strong>re mate uit hoof<strong>de</strong> <strong>van</strong> hun bijzon<strong>de</strong>re<br />
k<strong>en</strong>nis of vaardigheid of <strong>de</strong> aard <strong>van</strong> hun beroep e<strong>en</strong> zekere professionele<br />
zelfstandigheid g<strong>en</strong>iet<strong>en</strong>.<br />
In geval <strong>van</strong> ge<strong>de</strong>tacheer<strong>de</strong> werknemers die bij e<strong>en</strong> inl<strong>en</strong><strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> door<br />
e<strong>en</strong> ongeval getroff<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n, moet on<strong>de</strong>rzocht wor<strong>de</strong>n met welke <strong>werkgever</strong><br />
– <strong>de</strong> uitl<strong>en</strong>er of <strong>de</strong> inl<strong>en</strong>er – <strong>de</strong> uitgele<strong>en</strong><strong>de</strong> werknemer e<strong>en</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst<br />
heeft geslot<strong>en</strong>. Het is immers di<strong>en</strong>s verzekeraar die <strong>voor</strong> <strong>de</strong> uitbetaling<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> vergoeding uit hoof<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet verantwoor<strong>de</strong>lijk<br />
is. Daar in <strong>de</strong> praktijk <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst met <strong>de</strong> uitl<strong>en</strong><strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
gehandhaafd blijft <strong>en</strong> <strong>de</strong> uitgele<strong>en</strong><strong>de</strong> werknemer ge<strong>en</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst<br />
met <strong>de</strong> inl<strong>en</strong><strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> sluit, is het vrijwel altijd <strong>de</strong> verzekeraar <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
uitl<strong>en</strong><strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> die gedupeerd wordt met <strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>voor</strong> <strong>de</strong><br />
uitbetaling <strong>van</strong> <strong>de</strong> vergoeding, ook al heeft <strong>de</strong> gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> werknemer feitelijk<br />
on<strong>de</strong>r het gezag <strong>van</strong> <strong>de</strong> inl<strong>en</strong><strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> gewerkt <strong>en</strong> heeft het ongeval<br />
on<strong>de</strong>r di<strong>en</strong>s toezicht plaatsgevon<strong>de</strong>n. (Uiteraard kan <strong>de</strong> verzekeraar <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
uitl<strong>en</strong><strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>, wanneer hij zich gehou<strong>de</strong>n ziet tot het uitbetal<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> wettelijk scha<strong>de</strong>vergoeding, zich wel verhal<strong>en</strong> op <strong>de</strong> inl<strong>en</strong><strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>.<br />
32 Dit regar<strong>de</strong>ert <strong>de</strong> gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> werknemer niet.)<br />
Dit werkt ook ver<strong>de</strong>r door: uit <strong>de</strong> veron<strong>de</strong>rstelling dat het uitz<strong>en</strong>dbureau<br />
gezag over zijn uitz<strong>en</strong>dkracht<strong>en</strong> uitoef<strong>en</strong>t kracht<strong>en</strong>s <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst,<br />
volgt dat <strong>de</strong>ze daardoor als <strong>werkgever</strong> kan wor<strong>de</strong>n aangemerkt. 33 Dit betek<strong>en</strong>t<br />
dat <strong>de</strong> feitelijke <strong>werkgever</strong>/inl<strong>en</strong>er in <strong>de</strong> context <strong>van</strong> <strong>de</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet<br />
slechts als e<strong>en</strong> <strong>de</strong>r<strong>de</strong> wordt beschouwd, die zich niet kan beroep<strong>en</strong> op <strong>de</strong><br />
burgerlijke immuniteit <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>. 34<br />
T<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> han<strong>de</strong>lsverteg<strong>en</strong>woordigers geldt e<strong>en</strong> wettelijk vermoe<strong>de</strong>n<br />
<strong>van</strong> het bestaan <strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst, hetge<strong>en</strong> echter door bewijs <strong>van</strong><br />
het teg<strong>en</strong><strong>de</strong>el weerlegd kan wor<strong>de</strong>n. Als ‘<strong>werkgever</strong>’ wordt dan aangemerkt<br />
<strong>de</strong> persoon in wi<strong>en</strong>s naam <strong>en</strong> <strong>voor</strong> wi<strong>en</strong>s rek<strong>en</strong>ing zij optre<strong>de</strong>n. 35 Werknemers<br />
die e<strong>en</strong> beroep ler<strong>en</strong> in het ka<strong>de</strong>r <strong>van</strong> e<strong>en</strong> leerovere<strong>en</strong>komst (‘leerjong<strong>en</strong>s’)<br />
<strong>en</strong> leerling<strong>en</strong> in technische schol<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n uitdrukkelijk door <strong>de</strong><br />
Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet beschermd, daar zij naar Belgische rechtsopvatting<strong>en</strong><br />
strikt gesprok<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst hebb<strong>en</strong> of on<strong>de</strong>r <strong>en</strong>ig stelsel <strong>van</strong><br />
32 Kh. G<strong>en</strong>t 22 februari 1995, TGR 1995, 211.<br />
33 Expliciet Hof <strong>van</strong> Beroep G<strong>en</strong>t 30 juni 1994, TBBR 1996, 225; zie ook Hof <strong>van</strong> Beroep G<strong>en</strong>t<br />
22 september 1995, AJT 1995-96, 309.<br />
34 Vgl. Van Reg<strong>en</strong>mortel & Vervliet 2003, p. 116.<br />
35 Art. 85 Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet.<br />
176<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 176 24-9-2009 15:56:11
4 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Belgisch recht<br />
sociale zekerheid vall<strong>en</strong>. 36 E<strong>en</strong> bijzon<strong>de</strong>re positie wordt ing<strong>en</strong>om<strong>en</strong> door <strong>de</strong><br />
re<strong>de</strong>rs die hun eig<strong>en</strong> schip exploiter<strong>en</strong>: zij wor<strong>de</strong>n geacht tegelijkertijd zowel<br />
<strong>werkgever</strong> als werknemer te zijn <strong>en</strong> vall<strong>en</strong> <strong>de</strong>rhalve toch on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet<br />
37 (art. 2).<br />
<strong>De</strong> Koning is bevoegd om bij Koninklijk Besluit <strong>de</strong> reikwijdte <strong>van</strong> <strong>de</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet<br />
na<strong>de</strong>r uit te brei<strong>de</strong>n zodat ook person<strong>en</strong> of categorieën <strong>van</strong><br />
person<strong>en</strong>, die niet verbon<strong>de</strong>n zijn door e<strong>en</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst maar wel<br />
arbeid verricht<strong>en</strong> in gelijksoortige <strong>voor</strong>waar<strong>de</strong>n als <strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst,<br />
in haar toepassingsgebied opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n. 38 Zo wor<strong>de</strong>n<br />
ingevolge het vermoe<strong>de</strong>n <strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst ook ambtshalve person<strong>en</strong><br />
als taxichauffeurs, schouwspelartiest<strong>en</strong>, professionele sportbe oef<strong>en</strong>aars<br />
(bij<strong>voor</strong>beeld beroepswielr<strong>en</strong>ners <strong>en</strong> beroepsvoetballers), leerling<strong>en</strong> met e<strong>en</strong><br />
leerovere<strong>en</strong>komst <strong>en</strong> stu<strong>de</strong>nt<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> specialisatiebeurs on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet<br />
geschaard.<br />
Het <strong>de</strong>r<strong>de</strong> vereiste – <strong>de</strong> aanwezigheid <strong>van</strong> letsel – is erg ruim ge<strong>de</strong>finieerd:<br />
het letsel <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer moet <strong>van</strong> fysieke <strong>en</strong>/of psychische aard zijn,<br />
hoewel dit ruim wordt opgevat: zelfs e<strong>en</strong> kapotte bril kan als letsel gel<strong>de</strong>n. 39<br />
Daarmee heeft het Belgische recht zich meer <strong>voor</strong>uitstrev<strong>en</strong>d getoond dan<br />
het Ne<strong>de</strong>rlandse recht, nu onze eig<strong>en</strong> Hoge Raad pas in 2005 expliciet heeft<br />
bepaald dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> e<strong>en</strong> zorgplicht heeft <strong>voor</strong> het geestelijk welzijn <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> werknemer. 40<br />
T<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> het vier<strong>de</strong> vereiste – <strong>de</strong> oorzaak <strong>van</strong> het letsel moet te wijt<strong>en</strong><br />
zijn aan e<strong>en</strong> ongeval – heeft <strong>de</strong> Belgische wetgever bewust afgezi<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
mogelijkheid om in <strong>de</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet e<strong>en</strong> <strong>en</strong>ge <strong>de</strong>finitie <strong>van</strong> het cruciale<br />
begrip ‘arbeidsongeval’ te gev<strong>en</strong>. 41 Haar int<strong>en</strong>tie was juist dat dit begrip<br />
zich in volle vrijheid <strong>en</strong> overe<strong>en</strong>komstig <strong>de</strong> veran<strong>de</strong>r<strong>en</strong><strong>de</strong> maatschappelijke<br />
werkelijkheid zou kunn<strong>en</strong> ontwikkel<strong>en</strong> in <strong>de</strong> rechtspraak, zon<strong>de</strong>r gehin<strong>de</strong>rd<br />
te zijn door e<strong>en</strong> <strong>de</strong>finitie die <strong>de</strong> meest soepele <strong>en</strong> breedst mogelijke interpretatie<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> feit<strong>en</strong> zou kunn<strong>en</strong> belemmer<strong>en</strong>. Als gevolg <strong>van</strong> dit beleid heeft<br />
<strong>de</strong> jurispru<strong>de</strong>ntiële leer ter zake <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>de</strong>finitie <strong>van</strong> ‘ongeval’ in <strong>de</strong> loop <strong>de</strong>r<br />
jar<strong>en</strong> vele wijziging<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rgaan.<br />
36 Vgl. Brussel 2 maart 1995, <strong>De</strong> Verz. 1996, 44 (leerling op technische school); zie ook Van <strong>de</strong><br />
Vel<strong>de</strong>n & Schamp 1981, p. 30-32.<br />
37 Art. 2 Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet.<br />
38 Art. 3 lid 1 A.O.W; vgl. Bolle 1990, p. 175-178, <strong>en</strong> Persyn, Janvier & Van Eeckhoutte 1990,<br />
p. 1207-1213.<br />
39 Cass. 18 maart 1985, SRK 1985, 142.<br />
40 HR 11 maart 2005, JAR 2005/84, LJN AR6657 (ABN AMRO/Nieuw<strong>en</strong>huys).<br />
41 Vgl. art. 7 lid 1 Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 177 24-9-2009 15:56:11<br />
177
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
Uit <strong>de</strong> heers<strong>en</strong><strong>de</strong> jurispru<strong>de</strong>ntie kan wor<strong>de</strong>n afgeleid dat e<strong>en</strong> ongeval aan <strong>de</strong><br />
volg<strong>en</strong><strong>de</strong> vereist<strong>en</strong> moet voldo<strong>en</strong>, waar<strong>van</strong> het bestaan door <strong>de</strong> gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong><br />
werknemer of di<strong>en</strong>s rechthebb<strong>en</strong><strong>de</strong>(n) moet wor<strong>de</strong>n aangetoond. Het arbeidsongeval<br />
moet: 42<br />
– e<strong>en</strong> ‘plotselinge gebeurt<strong>en</strong>is’ zijn, die in relatief korte <strong>en</strong> bepaalbare tijd<br />
heeft plaatsgevon<strong>de</strong>n, 43<br />
– <strong>voor</strong>tgebracht zijn door e<strong>en</strong> of meer<strong>de</strong>re oorzak<strong>en</strong> waar<strong>van</strong> t<strong>en</strong>minste één<br />
zijn oorsprong buit<strong>en</strong> het gestel <strong>van</strong> het slachtoffer vindt, 44<br />
– fysiek of m<strong>en</strong>taal letsel tot gevolg hebb<strong>en</strong> (gehad) welke leidt tot tij<strong>de</strong>lijke<br />
of perman<strong>en</strong>te arbeidsongeschiktheid of <strong>de</strong> dood, althans kost<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
– zijn <strong>voor</strong>gevall<strong>en</strong> tij<strong>de</strong>ns <strong>en</strong> door het feit <strong>van</strong> <strong>de</strong> uitvoering <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst.<br />
45<br />
<strong>De</strong> ‘plotselinge gebeurt<strong>en</strong>is‘ kan e<strong>en</strong> inci<strong>de</strong>nt betreff<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> dui<strong>de</strong>lijk<br />
ongevalskarakter, maar ook e<strong>en</strong> alledaagse, banale han<strong>de</strong>ling, e<strong>en</strong> inspanning<br />
die tot letsel heeft geleid of e<strong>en</strong> shocker<strong>en</strong><strong>de</strong> aanblik kan als e<strong>en</strong> ongeval<br />
wor<strong>de</strong>n gekwalificeerd als tev<strong>en</strong>s sprake is <strong>van</strong> e<strong>en</strong> ‘speciaal elem<strong>en</strong>t’. (Het<br />
‘speciale elem<strong>en</strong>t’ zal nog na<strong>de</strong>r toegelicht wor<strong>de</strong>n in paragraaf 2.2.3.) <strong>De</strong><br />
plotselinge gebeurt<strong>en</strong>is moet niet verward wor<strong>de</strong>n met het letsel op zichzelf;<br />
het is immers <strong>de</strong> gebeurt<strong>en</strong>is die per <strong>de</strong>finitie plotseling <strong>van</strong> aard moet zijn,<br />
niet het letsel. 46<br />
E<strong>en</strong> ongeval dat zijn oorsprong uitsluit<strong>en</strong>d vindt in e<strong>en</strong> inw<strong>en</strong>dige aando<strong>en</strong>ing,<br />
kan niet gekwalificeerd wor<strong>de</strong>n als e<strong>en</strong> ongeval in <strong>de</strong> zin <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet. Dan ontbreekt immers ie<strong>de</strong>r causaal verband met <strong>de</strong><br />
werkzaamhe<strong>de</strong>n. 47 Dit betek<strong>en</strong>t dat bij<strong>voor</strong>beeld <strong>de</strong> progressieve ontwikkeling<br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> infectie die zijn hoogtepunt heeft bereikt op <strong>de</strong> arbeidsplaats,<br />
ge<strong>en</strong> arbeidsongeval is in <strong>de</strong> zin <strong>van</strong> <strong>de</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet indi<strong>en</strong> er ge<strong>en</strong><br />
42 Vgl. Van <strong>de</strong> Vel<strong>de</strong>n & Schamp, 1981, p. 49-50.<br />
43 Vgl. Cass. AR S.96.112.F, 20 januari 1997 (Ag 1824/Goulios), Cass. 11 januari 1982, RW 1981-<br />
1982, 1872 (Royal Belge/Vermeire) met bespreking door Van Eeckhoutte 1996, p. 549 e.v.;<br />
Arbrb. Berg<strong>en</strong> 13 november 1996, <strong>De</strong> Verz. 1997, 98; Arbh. Antwerp<strong>en</strong> 23 januari 2002, L R<br />
2003, 308 <strong>en</strong> Cass. 15 april 2002, RW 2002-2003, 1100. Vgl. Van <strong>de</strong> Vel<strong>de</strong>n & Schamp 1981,<br />
p. 51-52 Persyn, Simo<strong>en</strong>s & Van Eeckhoutte 1990, p. 1243 e.v., <strong>en</strong> Copp<strong>en</strong>s 2009, p. 544-<br />
545.<br />
44 Art. 7 lid 1 <strong>en</strong> art. 9 A.O. W.; Cass. 22 september 1976, AC 1977, 87 (Assurances Générales/<br />
Moors), zie Van Eeckhoutte 1996, p. 521-526.<br />
45 Vgl. Arbh. G<strong>en</strong>t 21 september 2006, AR 467/04 (betreff<strong>en</strong><strong>de</strong> e<strong>en</strong> allergische reactie op e<strong>en</strong><br />
griepvaccin wat door <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> was gefinancierd <strong>en</strong> ‘dus’ in <strong>de</strong> uitvoering <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst<br />
had plaatsgevon<strong>de</strong>n) <strong>en</strong> Van Gossum & Van Molle 2009, p. 548.<br />
46 Persyn, Simo<strong>en</strong>s & Van Eeckhoutte 1990, p. 2147. Ook Arbrb. Luik 17 september 1998, <strong>De</strong><br />
Verz. 2000, 331, p. 217.<br />
47 Cass. 18 november 1996, JTT 1997, 29.<br />
178<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 178 24-9-2009 15:56:11
4 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Belgisch recht<br />
causaal verband bestaat tuss<strong>en</strong> die infectie <strong>en</strong> het werk. 48 E<strong>en</strong> gescheur<strong>de</strong><br />
spier of e<strong>en</strong> hartaando<strong>en</strong>ing die het gevolg is <strong>van</strong> e<strong>en</strong> (al dan niet gewone<br />
of langdurige) krachtsinspanning of e<strong>en</strong> plotseling optre<strong>de</strong>n<strong>de</strong> stress in het<br />
ka<strong>de</strong>r <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeid kan dat wél zijn.<br />
Predispositie <strong>van</strong> het slachtoffer heeft ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele invloed op <strong>de</strong> kwalificatie<br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> ongeval als arbeidsongeval.<br />
<strong>De</strong> verzekeraar kan het causaal verband tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> plotselinge gebeurt<strong>en</strong>is <strong>en</strong><br />
het letsel weerlegg<strong>en</strong> door aan te ton<strong>en</strong> dat het letsel <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer niet<br />
het gevolg is <strong>van</strong> het ongeval dat <strong>de</strong>ze heeft gele<strong>de</strong>n. 49<br />
<strong>De</strong> vijf<strong>de</strong> <strong>en</strong> laatste <strong>voor</strong>waar<strong>de</strong> <strong>voor</strong> het aanvaar<strong>de</strong>n <strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbeidsongeval<br />
in <strong>de</strong> zin <strong>van</strong> <strong>de</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet is het vereiste dat <strong>de</strong> plotselinge,<br />
scha<strong>de</strong>veroorzak<strong>en</strong><strong>de</strong> gebeurt<strong>en</strong>is tij<strong>de</strong>ns <strong>en</strong> <strong>van</strong>wege <strong>de</strong> uitvoering <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
arbeidsovere<strong>en</strong>komst is geschied of, zoals <strong>de</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet het zelf<br />
verwoordt “(…) in <strong>de</strong> loop <strong>van</strong> <strong>de</strong> uitvoering <strong>de</strong>r arbeidsovere<strong>en</strong>komst”. 50 (<strong>De</strong><br />
bewijsrechtelijke aspect<strong>en</strong> <strong>van</strong> dit vereiste zull<strong>en</strong> meer uitvoerig wor<strong>de</strong>n toegelicht<br />
in paragraaf 2.3.) Zo wordt er ge<strong>en</strong> causaal verband gezi<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
uitvoering <strong>van</strong> <strong>de</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n door e<strong>en</strong> arbei<strong>de</strong>r in e<strong>en</strong> textielfabriek <strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> wesp<strong>en</strong>steek, hoewel dat wel het geval zou zijn <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> fruitplukker. 51<br />
<strong>De</strong> Belgische wetgever heeft met het begrip ‘uitvoering <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst’<br />
beoogd e<strong>en</strong> ruimere interpretatie toe te staan dan het <strong>en</strong>kele daadwerkelijk<br />
verricht<strong>en</strong> <strong>van</strong> arbeid. 52 Hierdoor kan bij<strong>voor</strong>beeld ook e<strong>en</strong> ongeval<br />
tij<strong>de</strong>ns e<strong>en</strong> interruptie <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeid als arbeidsongeval wor<strong>de</strong>n gekwalificeerd<br />
indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> tij<strong>de</strong>ns die on<strong>de</strong>rbreking zijn gezag heeft behou<strong>de</strong>n. Nota<br />
b<strong>en</strong>e: <strong>de</strong> nadruk ligt op het uitvoer<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst, niet op het<br />
feitelijk uitoef<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> daaruit <strong>voor</strong>tvloei<strong>en</strong><strong>de</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n, zoals wel<br />
bij ons wordt gesuggereerd in lid 1 <strong>van</strong> art. 7:658 BW.<br />
Het vereiste <strong>van</strong> art. 7 is overe<strong>en</strong>komstig <strong>de</strong>ze opvatting na<strong>de</strong>r uitgewerkt in<br />
<strong>de</strong> jurispru<strong>de</strong>ntie. E<strong>en</strong> ongeval wordt geacht te hebb<strong>en</strong> plaatsgevon<strong>de</strong>n in <strong>de</strong><br />
loop <strong>van</strong> <strong>de</strong> uitvoering <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> werknemer<br />
zich t<strong>en</strong> tij<strong>de</strong> <strong>van</strong> het ongeval on<strong>de</strong>r het gezag, <strong>de</strong> leiding <strong>en</strong> het toezicht <strong>van</strong><br />
48 Arbrb. Luik 17 september 1998, <strong>De</strong> Verz. 2000, 331, p. 217.<br />
49 Vgl. art. 9 Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet. Zie Cass. 3 februari 2003, AR S020088N.<br />
50 Art. 7 lid 1 Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet.<br />
51 Vgl. Arbh. Berg<strong>en</strong> 17 november 2000, JTT 2001, 27.<br />
52 Vgl. Van<strong>de</strong>ur 1973, p. 71 <strong>en</strong> Van <strong>de</strong> Vel<strong>de</strong>n & Schamp 1981, p. 59 <strong>en</strong> 66.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 179 24-9-2009 15:56:11<br />
179
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> bevond. 53 Vooral het gezagscriterium is daarbij doorslaggev<strong>en</strong>d.<br />
<strong>De</strong> gezagsverhouding duurt in beginsel zolang als <strong>de</strong> werknemer t<strong>en</strong>gevolge<br />
het verricht<strong>en</strong> <strong>van</strong> zijn arbeid in zijn persoonlijke vrijheid wordt beperkt. 54<br />
Ook dit laat echter nog veel ruimte <strong>voor</strong> speculatie <strong>en</strong> jurispru<strong>de</strong>ntie over.<br />
E<strong>en</strong> ‘klassiek’ ongeval dat zich tij<strong>de</strong>ns het daadwerkelijk verricht<strong>en</strong> <strong>van</strong> ‘typische’<br />
arbeidshan<strong>de</strong>ling<strong>en</strong> <strong>voor</strong>doet – bij<strong>voor</strong>beeld het zag<strong>en</strong> in <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> vingers<br />
in plaats <strong>van</strong> in e<strong>en</strong> plank – laat in dit opzicht weinig aan <strong>de</strong> juridische<br />
fantasie over. <strong>De</strong> ‘uitvoering <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst’ is hier al gauw aang<strong>en</strong>om<strong>en</strong>,<br />
ev<strong>en</strong>als het gegev<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> tot letsel lei<strong>de</strong>n<strong>de</strong> han<strong>de</strong>ling<strong>en</strong> verricht<br />
zijn binn<strong>en</strong> het ka<strong>de</strong>r <strong>van</strong> het ‘gezag, leiding <strong>en</strong> toezicht’ <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>.<br />
Tij<strong>de</strong>ns rustpauzes wordt het echter al moeilijker om te beoor<strong>de</strong>l<strong>en</strong> of er<br />
sprake is <strong>van</strong> ‘gezag, leiding <strong>en</strong> toezicht’. Wanneer zich in <strong>de</strong>ze perio<strong>de</strong> e<strong>en</strong><br />
ongeval <strong>voor</strong>doet, wordt die in beginsel ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s geacht in <strong>de</strong> loop <strong>van</strong> of<br />
tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> uitvoering <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst te zijn geschied, <strong>van</strong>uit<br />
<strong>de</strong> opvatting dat <strong>de</strong> werknemer uit hoof<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst niet<br />
alle<strong>en</strong> recht op werk heeft, maar ook recht op rusttij<strong>de</strong>n. 55 Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong>: <strong>de</strong> rust<br />
tij<strong>de</strong>ns e<strong>en</strong> pauze is er juist op gericht om <strong>de</strong> kwaliteit <strong>van</strong> <strong>de</strong> te verricht<strong>en</strong><br />
arbeid te handhav<strong>en</strong> of te verbeter<strong>en</strong>. Hierbij wordt tev<strong>en</strong>s rek<strong>en</strong>ing gehou<strong>de</strong>n<br />
met het feit, dat <strong>de</strong> werknemer <strong>voor</strong> zijn veiligheid in e<strong>en</strong> afhankelijke positie<br />
jeg<strong>en</strong>s <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> verkeert, óók tij<strong>de</strong>ns e<strong>en</strong> pauze, <strong>en</strong> hiertoe (wettelijke)<br />
bescherming behoeft. Dit klemt te meer wanneer <strong>de</strong> werknemer zijn pauze<br />
neemt op <strong>de</strong> arbeidsplek zelf, althans binn<strong>en</strong> het bedrijfsterrein c.q. machtssfeer<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>. In e<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijke omstandigheid is het zeer dui<strong>de</strong>lijk<br />
dat hij zich moet schikk<strong>en</strong> naar <strong>de</strong> w<strong>en</strong>s<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>, bij<strong>voor</strong>beeld t<strong>en</strong><br />
aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> plaats<strong>en</strong> waar wel of niet geget<strong>en</strong> mag wor<strong>de</strong>n, <strong>de</strong> (ontspannings-)activiteit<strong>en</strong><br />
die in <strong>de</strong> pauze toegestaan zijn of verbo<strong>de</strong>n, et cetera. Om<br />
<strong>de</strong>ze re<strong>de</strong>n<strong>en</strong> wordt e<strong>en</strong> rustpauze niet geacht <strong>de</strong> gezagsverhouding <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong> t<strong>en</strong> opzichte <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer te verbrek<strong>en</strong>; <strong>de</strong> gezagsverhouding<br />
wordt <strong>de</strong>rhalve ruim geïnterpreteerd.<br />
Dit beginsel wordt echter niet on<strong>de</strong>r alle omstandighe<strong>de</strong>n gehandhaafd. Zo<br />
kan naar Belgisch recht niet <strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbeidsongeval gesprok<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n, indi<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> werknemer in <strong>de</strong> rusttijd e<strong>en</strong> persoonlijke bezigheid verrichtte die buit<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> normale besteding <strong>van</strong> <strong>de</strong> pauze valt (rust<strong>en</strong>) – of an<strong>de</strong>rs gezegd: buit<strong>en</strong><br />
53 Cass. 3 mei 1978, RW 1977-1978, 2275 (Zürich/Ronda); zie ook Van<strong>de</strong>ur 1973, p. 73-81 <strong>en</strong> Van<br />
<strong>de</strong> Vel<strong>de</strong>n & Schamp 1981, p. 56-65.<br />
54 Aldus Van <strong>de</strong> Vel<strong>de</strong>n & Schamp 1981, p. 61.<br />
55 Cass. 3 mei 1978, RW 1977-1978, 2775 (Zürich/Ronda e.a.) <strong>en</strong> Cass. 3 mei 1978, RW 1977-<br />
1978, 2786 (Assubel/Segers); zie <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> uitgebrei<strong>de</strong> bespreking <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze arrest<strong>en</strong> Van<br />
Eeckhoutte 1996, p. 526 e.v.<br />
180<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 180 24-9-2009 15:56:11
4 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Belgisch recht<br />
het ka<strong>de</strong>r <strong>van</strong> <strong>de</strong> normale uitvoering <strong>van</strong> <strong>de</strong> door het gezag <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
beheerste arbeidsovere<strong>en</strong>komst. 56 Dit lijdt weer uitzon<strong>de</strong>ring indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
uitdrukkelijke of stilzwijg<strong>en</strong><strong>de</strong> toestemming had verle<strong>en</strong>d tot het verricht<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> betreff<strong>en</strong><strong>de</strong> persoonlijke activiteit; <strong>de</strong>ze wordt dan toch geacht<br />
e<strong>en</strong> normale vrijetijdsbesteding te zijn die past binn<strong>en</strong> e<strong>en</strong> ruime uitleg <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> uitvoering <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst. Als <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> bij<strong>voor</strong>beeld<br />
toestaat dat zijn personeel tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> lunchpauze tafelt<strong>en</strong>nis speelt, kan zelfs<br />
e<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> tafelt<strong>en</strong>nisballetje gekwetst oog e<strong>en</strong> arbeidsongeval betreff<strong>en</strong>.<br />
Ook het verricht<strong>en</strong> <strong>van</strong> han<strong>de</strong>ling<strong>en</strong> die noodzakelijk onmid<strong>de</strong>llijk aan <strong>de</strong><br />
arbeidstijd <strong>voor</strong>af gaan of daarop volg<strong>en</strong>, behor<strong>en</strong> tot <strong>de</strong> uitvoering <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
arbeidsovere<strong>en</strong>komst, zodat het vereiste gezag, <strong>de</strong> leiding <strong>en</strong> het toezicht <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> ook dan geacht wor<strong>de</strong>n aanwezig te zijn. Hieron<strong>de</strong>r vall<strong>en</strong> bij<strong>voor</strong>beeld<br />
het hal<strong>en</strong> of opruim<strong>en</strong> <strong>van</strong> gereedschap, het wass<strong>en</strong> <strong>en</strong> omkle<strong>de</strong>n<br />
<strong>en</strong> het parker<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> auto op of nabij het bedrijfsterrein <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>.<br />
Indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> werknemer zich in <strong>de</strong> uitvoering <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst<br />
buit<strong>en</strong> <strong>de</strong> werkplaats bevindt, bij<strong>voor</strong>beeld omdat hij e<strong>en</strong> chauffeur of e<strong>en</strong><br />
han<strong>de</strong>lsreiziger is, hoeft dit niet noodzakelijk af te do<strong>en</strong> aan het vereiste<br />
gezag <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>. Zelfs e<strong>en</strong> langdurig verblijf buit<strong>en</strong> <strong>de</strong> onmid<strong>de</strong>llijke<br />
gezagssfeer <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> hoeft nog ge<strong>en</strong> belemmering te zijn <strong>voor</strong> <strong>de</strong><br />
aanvaarding <strong>van</strong> e<strong>en</strong> ongeval in <strong>de</strong> loop <strong>van</strong> <strong>de</strong> uitvoering <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst.<br />
Zo wordt bij<strong>voor</strong>beeld e<strong>en</strong> di<strong>en</strong>streis waarbij <strong>de</strong> werknemer in<br />
het ka<strong>de</strong>r <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst gedur<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>en</strong>ige tijd buit<strong>en</strong> zijn eig<strong>en</strong><br />
woning moet overnacht<strong>en</strong> tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong>ze perio<strong>de</strong> – 24 uur op 24 uur – geacht<br />
<strong>de</strong> uitvoering <strong>van</strong> zijn arbeidsovere<strong>en</strong>komst te betreff<strong>en</strong>, zodat hij ook in zijn<br />
vrije ur<strong>en</strong> <strong>de</strong> bescherming <strong>van</strong> <strong>de</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet g<strong>en</strong>iet. 57 <strong>De</strong> werknemer<br />
wordt dan geacht in zijn persoonlijke vrijheid te wor<strong>de</strong>n beperkt door <strong>de</strong><br />
arbeidsovere<strong>en</strong>komst; <strong>de</strong>ze noodzaakt hem immers in <strong>de</strong>rgelijke omstandighe<strong>de</strong>n<br />
om ook in zijn ‘vrije’ ur<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rgeschikt te zijn aan het gezag <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong>. Hoe ruimhartig <strong>de</strong> Belgische rechter kan zijn in het aanvaar<strong>de</strong>n<br />
<strong>van</strong> het gezag <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>, wordt geïllustreerd door <strong>de</strong> zaak <strong>van</strong> Arbh.<br />
Antwerp<strong>en</strong> 13 augustus 1993. 58 In <strong>de</strong>ze casus zocht e<strong>en</strong> scheepsjong<strong>en</strong> op e<strong>en</strong><br />
binn<strong>en</strong>vaartschip met toestemming <strong>van</strong> <strong>de</strong> schipper op e<strong>en</strong> zaterdagavond<br />
zijn vertier aan wal door eerst met <strong>en</strong>kele vri<strong>en</strong><strong>de</strong>n naar e<strong>en</strong> herberg <strong>en</strong> vervolg<strong>en</strong>s<br />
naar e<strong>en</strong> dancing te gaan. Omstreeks 02.30 uur ging hij, na in e<strong>en</strong><br />
tijdsbestek <strong>van</strong> circa zev<strong>en</strong> ur<strong>en</strong> e<strong>en</strong> ti<strong>en</strong>tal glaz<strong>en</strong> bier gedronk<strong>en</strong> te hebb<strong>en</strong>,<br />
56 Vgl. Van Eeckhoutte 2000, p. 118. Vgl. Arbh. Antwerp<strong>en</strong> 13 november 2001, AR 2002, 98.<br />
57 Cass. 24 september 1984, AC 1984-1985, 64 (Mo<strong>en</strong>s/Fe<strong>de</strong>rale Verzekering<strong>en</strong>); met bespreking<br />
hier<strong>van</strong> door Van Eeckhoutte 1996, p. 558 e.v.<br />
58 Soc. Kron. 1996, 587.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 181 24-9-2009 15:56:11<br />
181
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
weer terug naar het schip. Op <strong>de</strong> weg terug werd hij het slachtoffer <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
ongeval. <strong>De</strong> rechter oor<strong>de</strong>el<strong>de</strong> dat in casu sprake was <strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbeidsongeval<br />
‘stricto s<strong>en</strong>su’, dat wil zegg<strong>en</strong> alsof <strong>de</strong> scheepsjong<strong>en</strong> zich t<strong>en</strong> tij<strong>de</strong> <strong>van</strong> het<br />
ongeval aan boord was geweest, omdat <strong>de</strong> scheepsjong<strong>en</strong> zich tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> vaart<br />
perman<strong>en</strong>t ter beschikking di<strong>en</strong><strong>de</strong> te hou<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>en</strong> door aan<br />
boord te loger<strong>en</strong> zich continu on<strong>de</strong>r het gezag <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> bevond, niet<br />
alle<strong>en</strong> wanneer hij aan boord was maar ook tij<strong>de</strong>ns zijn vrijetijdsbesteding.<br />
Toch is er één dui<strong>de</strong>lijke gr<strong>en</strong>s t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> het antwoord op <strong>de</strong> vraag of<br />
<strong>de</strong> scha<strong>de</strong> is ontstaan in <strong>de</strong> loop <strong>van</strong> <strong>de</strong> uitvoering <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst:<br />
indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> werknemer e<strong>en</strong> ongeval overkomt tij<strong>de</strong>ns het verricht<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
werkzaamhe<strong>de</strong>n die in <strong>en</strong>igerlei mate aan zijn gangbare werk gerelateerd zijn<br />
maar op volstrekt vrijwillige basis wor<strong>de</strong>n verricht, is er géén sprake <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
arbeidsongeval in <strong>de</strong> zin <strong>van</strong> <strong>de</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet. Juist <strong>van</strong>wege het vrijwillige<br />
karakter <strong>van</strong> <strong>de</strong> han<strong>de</strong>ling is dan ge<strong>en</strong> sprake <strong>van</strong> het vereiste <strong>werkgever</strong>sgezag.<br />
59 <strong>De</strong> uitspraak <strong>van</strong> Arbrb. Antwerp<strong>en</strong> 9 november 1995 illustreert<br />
dit. 60 In <strong>de</strong>ze zaak was sprake <strong>van</strong> e<strong>en</strong> werknemer die tij<strong>de</strong>ns ziekteverlof <strong>van</strong><br />
al meer dan e<strong>en</strong> jaar e<strong>en</strong> vrijblijv<strong>en</strong>d bezoek had gebracht aan zijn collega’s<br />
op <strong>de</strong> werf <strong>en</strong> daar het slachtoffer werd <strong>van</strong> e<strong>en</strong> ongeval. <strong>De</strong> Belgische rechter<br />
weiger<strong>de</strong> hier e<strong>en</strong> arbeidsongeval aan te nem<strong>en</strong> omdat <strong>de</strong> werknemer zich<br />
t<strong>en</strong> tij<strong>de</strong> <strong>van</strong> het ongeval niet on<strong>de</strong>r het gezag <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> bevond.<br />
2.1.3 Het Fonds <strong>voor</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong><br />
E<strong>en</strong> bijzon<strong>de</strong>re rol in het Belgische <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong>recht is weggelegd <strong>voor</strong><br />
het Fonds <strong>voor</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong> (FAO). 61 <strong>De</strong>ze overheidsinstelling heeft<br />
verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> tak<strong>en</strong>, die kunn<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n sam<strong>en</strong>gevat als e<strong>en</strong> actieve bijdrage<br />
aan <strong>de</strong> optimale werking <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong>sector binn<strong>en</strong> <strong>de</strong> sociale<br />
zekerheid:<br />
– het controler<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>werkgever</strong>s t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> naleving <strong>van</strong> <strong>de</strong> wettelijke<br />
verzekeringsplicht <strong>en</strong> <strong>de</strong> aangifte <strong>van</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong>;<br />
– het controler<strong>en</strong> <strong>van</strong> verzekeringsinstelling<strong>en</strong>, zowel technisch als<br />
medisch;<br />
– het bekrachtig<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> overe<strong>en</strong>komst<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> verzekeringsinstelling<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> <strong>de</strong> gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> werknemers;<br />
– het verzeker<strong>en</strong> <strong>van</strong> zeelie<strong>de</strong>n;<br />
59 Persyn, Janvier & Van Eeckhoutte 1990, p. 1267.<br />
60 <strong>De</strong> Verz. 1996, 275.<br />
61 Meer informatie over het FAO kan gevon<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n op haar officiële website, namelijk:<br />
http://securitesociale.fgov.be/faofat/adg/in<strong>de</strong>x_neerlandais.htm.<br />
182<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 182 24-9-2009 15:56:11
4 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Belgisch recht<br />
– het optre<strong>de</strong>n als waarborgfonds <strong>voor</strong> <strong>de</strong> werknemers wi<strong>en</strong>s <strong>werkgever</strong> <strong>de</strong><br />
vervulling <strong>van</strong> zijn wettelijke verzekeringsplicht heeft nagelat<strong>en</strong> of <strong>van</strong> wie<br />
<strong>de</strong> verzekeringsinstelling insolv<strong>en</strong>t is; 62<br />
– het informer<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> Minister <strong>van</strong> Sociale Zak<strong>en</strong> <strong>en</strong> het vergar<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
statistische data t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong>;<br />
– het verl<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>van</strong> sociale bijstand aan <strong>de</strong> gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> werknemer <strong>en</strong> zijn<br />
rechthebb<strong>en</strong><strong>de</strong>n.<br />
2.1.4 <strong>De</strong> Welzijnswet<br />
<strong>De</strong> Wet <strong>van</strong> 4 augustus 1996 betreff<strong>en</strong><strong>de</strong> het welzijn <strong>van</strong> werknemers bij <strong>de</strong><br />
uitvoering <strong>van</strong> hun werk, 63 die betere bek<strong>en</strong>dheid g<strong>en</strong>iet als <strong>de</strong> Welzijnswet,<br />
betreft e<strong>en</strong> codificatie <strong>van</strong> ka<strong>de</strong>rrichtlijn 89/391/EEG <strong>van</strong> <strong>de</strong> Raad <strong>van</strong> 12 juni<br />
1989 aangaan<strong>de</strong> <strong>de</strong> t<strong>en</strong>uitvoerlegging <strong>van</strong> maatregel<strong>en</strong> ter bevor<strong>de</strong>ring <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> verbetering <strong>van</strong> <strong>de</strong> veiligheid <strong>en</strong> gezondheid <strong>van</strong> werknemers op het werk.<br />
Gelet op haar doelstelling <strong>en</strong> concrete aanwijzing<strong>en</strong> ter bevor<strong>de</strong>ring <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
arbeidsveiligheid, gezondheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer, psychosociale belasting<br />
<strong>van</strong> het werk, <strong>de</strong> ergonomie, arbeidshygiëne, verfraaiing <strong>van</strong> <strong>de</strong> werkplaats<strong>en</strong>,<br />
het leefmilieu binn<strong>en</strong> e<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rneming <strong>en</strong> <strong>de</strong> bescherming <strong>van</strong> werknemer<br />
teg<strong>en</strong> geweld, pesterij<strong>en</strong> <strong>en</strong> ongew<strong>en</strong>st seksueel gedrag op het werk, vertoont<br />
<strong>de</strong> Welzijnswet belangrijke overe<strong>en</strong>komst<strong>en</strong> met <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse Arbeidsomstandighe<strong>de</strong>nwet.<br />
64<br />
<strong>De</strong> algem<strong>en</strong>e burgerlijke immuniteit <strong>van</strong> <strong>de</strong> Belgische <strong>werkgever</strong> teg<strong>en</strong> vor<strong>de</strong>ring<strong>en</strong><br />
tot scha<strong>de</strong>vergoeding <strong>van</strong>wege <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
heeft tot gevolg dat e<strong>en</strong> gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> of zieke werknemer ge<strong>en</strong> recht<strong>en</strong> of argum<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
aan <strong>de</strong> Welzijnswet kan ontl<strong>en</strong><strong>en</strong> t<strong>en</strong>zij <strong>de</strong>ze immuniteit doorbrok<strong>en</strong><br />
wordt, zoals bij<strong>voor</strong>beeld in het geval <strong>van</strong> opzet of e<strong>en</strong> zware fout <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong>. Gelet op het thema <strong>van</strong> dit proefschrift mag e<strong>en</strong> korte verwijzing<br />
naar <strong>de</strong>ze wet, die toch zeer bepal<strong>en</strong>d is <strong>voor</strong> <strong>de</strong> arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n, niet<br />
ontbrek<strong>en</strong>.<br />
62 Vgl. Cass. 19 <strong>de</strong>cember 1994, AR S.94.70.N., (Croes/AG 1824), onuitgegev<strong>en</strong>. Zie art. 58 <strong>en</strong><br />
58bis Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet m.b.t. tak<strong>en</strong>; zie m.b.t. wettelijke verzekeringsplicht artt. 49, 57<br />
<strong>en</strong> 58 Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet.<br />
63 B.S. 18 september 1996.<br />
64 Vgl. art. 4 lid 1 Welzijnswet, waarin <strong>de</strong> doelstelling <strong>van</strong> <strong>de</strong> wet is verwoord.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 183 24-9-2009 15:56:11<br />
183
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
2.2 Aansprakelijkheidsbeperking<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>en</strong> zijn aangestel<strong>de</strong>n<br />
2.2.1 Burgerlijke immuniteit<br />
<strong>De</strong> Belgische <strong>werkgever</strong>, <strong>de</strong> collega-werknemers <strong>en</strong> <strong>de</strong> overige aangestel<strong>de</strong>n 65<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> zijn in beginsel gevrijwaard <strong>van</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> ter zake<br />
<strong>van</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong>, zelfs al zijn zij in meer of min<strong>de</strong>re mate aansprakelijk<br />
<strong>voor</strong> het ongeval: zij g<strong>en</strong>iet<strong>en</strong> ingevolge art. 46 Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet “burgerlijke<br />
immuniteit”. Hiermee wordt beoogd e<strong>en</strong> vertroebeling <strong>van</strong> <strong>de</strong> relatie<br />
tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> werknemer <strong>en</strong>erzijds <strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> werknemer <strong>en</strong><br />
zijn collega’s on<strong>de</strong>rling an<strong>de</strong>rzijds te <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong>, wat één <strong>van</strong> <strong>de</strong> belangrijkste<br />
grondslag<strong>en</strong> is <strong>van</strong> <strong>de</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet. 66<br />
<strong>De</strong> burgerlijke immuniteit heeft e<strong>en</strong> absoluut karakter: zij werkt niet alle<strong>en</strong><br />
teg<strong>en</strong> <strong>de</strong> werknemer, maar ook teg<strong>en</strong> bij<strong>voor</strong>beeld e<strong>en</strong> me<strong>de</strong>aansprakelijke<br />
<strong>de</strong>r<strong>de</strong> die het aan<strong>de</strong>el in <strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> op hem wil<br />
verhal<strong>en</strong>. 67 An<strong>de</strong>rsom gaat dit echter niet op. E<strong>en</strong> ingele<strong>en</strong><strong>de</strong> werknemer kan<br />
wél e<strong>en</strong> civiele vor<strong>de</strong>ring tot scha<strong>de</strong>vergoeding instell<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> <strong>de</strong> inl<strong>en</strong><strong>en</strong><strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong>, maar <strong>de</strong> inl<strong>en</strong><strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> wordt belet om zijn scha<strong>de</strong> te verha-<br />
68, 69<br />
l<strong>en</strong> op <strong>de</strong> ingele<strong>en</strong><strong>de</strong> werknemer <strong>van</strong>wege het immuniteitsbeginsel.<br />
Art. 46 lid 1 Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet maakt in zes omstandighe<strong>de</strong>n e<strong>en</strong> uitzon<strong>de</strong>ring<br />
op <strong>de</strong> burgerlijke immuniteit <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>. On<strong>de</strong>r <strong>de</strong>ze omstandighe<strong>de</strong>n<br />
‘herleeft’ het recht <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer (of zijn rechthebb<strong>en</strong><strong>de</strong>n) tot<br />
het instell<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> civiele vor<strong>de</strong>ring tot scha<strong>de</strong>vergoeding als het ware. Er<br />
moet dan sprake zijn <strong>van</strong>:<br />
– e<strong>en</strong> door <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>, zijn lasthebber of aangestel<strong>de</strong> opzettelijk veroorzaakt<br />
arbeidsongeval, dan wel e<strong>en</strong> door <strong>de</strong>ze person<strong>en</strong> met opzet veroorzaakt<br />
ongeval dat e<strong>en</strong> arbeidsongeval tot gevolg heeft gehad, 70 <strong>en</strong>/of<br />
– <strong>de</strong>r<strong>de</strong>n die <strong>voor</strong> het arbeidsongeval aansprakelijk zijn, <strong>en</strong>/of<br />
– scha<strong>de</strong> aan <strong>de</strong> goe<strong>de</strong>r<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer <strong>en</strong>/of<br />
65 <strong>De</strong>ze Belgische term duidt op person<strong>en</strong> die on<strong>de</strong>r het gezag staan <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> (<strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> werknemer, in <strong>de</strong>ze context) maar niet noodzakelijk door mid<strong>de</strong>l <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
arbeidsovere<strong>en</strong>komst met <strong>de</strong>ze <strong>werkgever</strong> verbon<strong>de</strong>n zijn. In zoverre is <strong>de</strong> term ‘aangestel<strong>de</strong>’<br />
dus ruimer <strong>van</strong> betek<strong>en</strong>is dan ‘werknemer’. Zie art. 1384 <strong>van</strong> het Belgisch Burgerlijk<br />
Wetboek.<br />
66 Vgl. Vervliet 2009, p. 18 e.v.<br />
67 Arbh. Luik 4 oktober 1999, <strong>De</strong> Verz. 2000, 330, p. 50.<br />
68 Vgl. Lietaert 1996, p. 14 e.v. <strong>en</strong> Van Reg<strong>en</strong>mortel & Vervliet 2003, p. 116.<br />
69 Vgl.Lietaert 1997, p. 221-222.<br />
70 Met ‘opzettelijk ongeval’ wordt bedoeld dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> het ongeval zelf gewild heeft,<br />
zon<strong>de</strong>r noodzakelijk ook het hieruit volg<strong>en</strong><strong>de</strong> arbeidsongeval gewild te hebb<strong>en</strong>. Opzet mag<br />
niet gelijk wor<strong>de</strong>n gesteld met grove schuld; het will<strong>en</strong> is ess<strong>en</strong>tieel.<br />
184<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 184 24-9-2009 15:56:11
4 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Belgisch recht<br />
– e<strong>en</strong> ongeval dat heeft plaatsgevon<strong>de</strong>n op <strong>de</strong> weg <strong>van</strong> <strong>en</strong> naar het werk (het<br />
arbeidswegongeval) <strong>en</strong>/of<br />
– e<strong>en</strong> arbeidsongeval wat tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> uitvoering <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst<br />
in het verkeer heeft plaatsgevon<strong>de</strong>n <strong>en</strong>/of<br />
– e<strong>en</strong> zwaarwichtige fout <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> het welzijn <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> werknemers, waarop <strong>de</strong> Arbeidsinspectie hem reeds eer<strong>de</strong>r schriftelijk<br />
maar (evi<strong>de</strong>nt) vruchteloos heeft gewez<strong>en</strong>.<br />
Opzet doet zich <strong>voor</strong> wanneer <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> het arbeidsongeval opzettelijk<br />
heeft veroorzaakt of hij wanneer hij opzettelijk e<strong>en</strong> ongeval heeft veroorzaakt<br />
wat tot e<strong>en</strong> arbeidsongeval heeft geleid, ook al heeft hij niet in alle gevolg<strong>en</strong><br />
daar<strong>van</strong> <strong>voor</strong>zi<strong>en</strong> of gewild. Ook het personeel (‘aangestel<strong>de</strong>n’) <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong> verliez<strong>en</strong> hun burgerlijke immuniteit als zij e<strong>en</strong> arbeidsongeval<br />
opzettelijk hebb<strong>en</strong> veroorzaakt. 71 Hetzelf<strong>de</strong> geldt t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong>r<strong>de</strong>n, die<br />
verantwoor<strong>de</strong>lijk zijn <strong>voor</strong> het ongeval. In <strong>de</strong> praktijk is <strong>de</strong>ze uitzon<strong>de</strong>ring<br />
echter <strong>van</strong> verwaarloosbare betek<strong>en</strong>is.<br />
<strong>De</strong> <strong>werkgever</strong> wordt niet beschermd door zijn burgerlijke immuniteit wanneer<br />
hij (of zijn aangestel<strong>de</strong>n) <strong>de</strong> goe<strong>de</strong>r<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer op onrechtmatige<br />
wijze hebb<strong>en</strong> beschadigd. <strong>De</strong> werknemer di<strong>en</strong>t dan naar <strong>de</strong> eis<strong>en</strong> <strong>van</strong> het<br />
onrechtmatigedaadsrecht zowel <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> als <strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong> aan te ton<strong>en</strong>.<br />
<strong>De</strong> uitzon<strong>de</strong>ring t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidswegongevall<strong>en</strong> is ingegev<strong>en</strong> door<br />
<strong>de</strong> overweging <strong>van</strong> <strong>de</strong> Belgische wetgever dat <strong>de</strong> gevar<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong>elname aan<br />
het verkeer ge<strong>en</strong> bedrijfsrisico’s zijn. Dit betek<strong>en</strong>t dat <strong>de</strong> werknemer, die<br />
scha<strong>de</strong> heeft gele<strong>de</strong>n t<strong>en</strong> gevolge <strong>van</strong> e<strong>en</strong> ongeval tij<strong>de</strong>ns e<strong>en</strong> arbeidsweg,<br />
niet beperkt wordt door <strong>de</strong> immuniteit <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> noch door <strong>de</strong> wettelijk<br />
forfaitaire beperking<strong>en</strong>. <strong>De</strong> werknemer kan terzake <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>, indi<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong>ze of e<strong>en</strong> <strong>van</strong> zijn on<strong>de</strong>rgeschikte <strong>voor</strong> het ongeval verantwoor<strong>de</strong>lijk is,<br />
civielrechtelijk aansprakelijk stell<strong>en</strong> tot vergoeding <strong>van</strong> zijn volledige scha<strong>de</strong>.<br />
Het feit dat alle<strong>en</strong> <strong>de</strong> opzet <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>, zijn lasthebbers <strong>en</strong> aangestel<strong>de</strong>n<br />
kan lei<strong>de</strong>n tot e<strong>en</strong> doorbreking <strong>van</strong> hun burgerlijke immuniteit is <strong>de</strong><br />
laatste jar<strong>en</strong> steeds meer aan kritiek on<strong>de</strong>rhevig, in het bijzon<strong>de</strong>r t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> asbestgerelateer<strong>de</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>. Dit heeft ertoe geleid dat <strong>de</strong> programmawet<br />
<strong>van</strong> 24 <strong>de</strong>cember 1999 (art. 97) artikel 46 Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet heeft<br />
aangepast om het mogelijk te mak<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> werknemer (of zijn rechthebb<strong>en</strong><strong>de</strong>n)<br />
wel e<strong>en</strong> civielrechtelijke vor<strong>de</strong>ring teg<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> kan instel-<br />
71 Terzake <strong>van</strong> opzet bij (collega-)werknemers geldt dat hun wil op het arbeidsongeval zelf<br />
gericht moet zijn.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 185 24-9-2009 15:56:11<br />
185
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
l<strong>en</strong> wanneer <strong>de</strong>ze e<strong>en</strong> ‘gekarakteriseer<strong>de</strong> zware fout’ (un faute inexcusable)<br />
heeft begaan. Hier<strong>van</strong> is pas sprake wanneer <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> schriftelijke<br />
waarschuwing<strong>en</strong> <strong>en</strong> aanwijzing<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> Arbeidsinspectie op het gebied <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> arbeidsveiligheid <strong>en</strong> -hygiëne heeft g<strong>en</strong>egeerd <strong>en</strong> daardoor <strong>de</strong> werknemer<br />
heeft blootgesteld aan <strong>de</strong> verwez<strong>en</strong>lijking <strong>van</strong> e<strong>en</strong> zwaarwichtig risico. 72 Tot<br />
op he<strong>de</strong>n is zo’n vor<strong>de</strong>ring echter slechts <strong>van</strong> theoretische betek<strong>en</strong>is geblek<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> cumulatie <strong>van</strong> vor<strong>de</strong>ring<strong>en</strong> is niet toegestaan. <strong>De</strong> werknemer di<strong>en</strong>t ofwel<br />
<strong>voor</strong> <strong>de</strong> forfaitaire regeling te kiez<strong>en</strong> ofwel <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> via <strong>de</strong> civiele route te<br />
verkrijg<strong>en</strong> scha<strong>de</strong>vergoeding. Het slachtoffer <strong>van</strong> e<strong>en</strong> ongeval op <strong>de</strong> weg<br />
neemt hier echter e<strong>en</strong> aparte positie in, waar later nog op terug zal wor<strong>de</strong>n<br />
gekom<strong>en</strong>.<br />
2.2.2 Eig<strong>en</strong> schuld<br />
Opzet <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> het arbeidsongeval waar hij zelf<br />
het slachtoffer <strong>van</strong> is gewor<strong>de</strong>n, belet <strong>de</strong> aanvaarding <strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbeidsongeval<br />
in <strong>de</strong> zin <strong>van</strong> <strong>de</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet. Het wordt daarom slechts met grote<br />
terughou<strong>de</strong>ndheid aang<strong>en</strong>om<strong>en</strong>.<br />
<strong>De</strong> verzekeraar die wil aanton<strong>en</strong> dat sprake is <strong>van</strong> opzet in <strong>de</strong> zin <strong>van</strong> art. 48<br />
Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet di<strong>en</strong>t te bewijz<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> wil <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer is (of<br />
was) gericht op het ongeval. Dit doet zich <strong>voor</strong> bij e<strong>en</strong> grove fout, e<strong>en</strong> han<strong>de</strong>ling<br />
of nalat<strong>en</strong> wat indruist teg<strong>en</strong> <strong>de</strong> instructies <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> of teg<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> bepaling<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst of -reglem<strong>en</strong>t. Zelfs e<strong>en</strong> zware<br />
fout, e<strong>en</strong> vechtpartij 73 , dronk<strong>en</strong>schap 74 of poging tot zelfmoord 75 is daar<strong>voor</strong><br />
nog niet g<strong>en</strong>oeg. Het gaat echt om ‘will<strong>en</strong> <strong>en</strong> wet<strong>en</strong>’. 76 Doorgaans is <strong>de</strong> opzet<br />
heel moeilijk aan te ton<strong>en</strong>, behou<strong>de</strong>ns e<strong>en</strong> verklaring <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer dat<br />
zijn daad was gericht op zelfverminking of zelfmoord (<strong>en</strong> zelfs dan wordt<br />
wel geme<strong>en</strong>d dat <strong>de</strong> werknemer heeft gehan<strong>de</strong>ld on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> invloed <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
geestelijke stoornis waarbij hij niet zijn wil kon bepal<strong>en</strong>).<br />
Hoewel <strong>de</strong> Belgische jurispru<strong>de</strong>ntie op dit vlak vele krasse gevall<strong>en</strong> k<strong>en</strong>t waarbij<br />
ge<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> schuld <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer werd aanvaard, lijkt <strong>de</strong>ze ontwikkeling<br />
inmid<strong>de</strong>ls op zijn retour te zijn. Zo bepaalt sinds 10 januari 2000 art. 46<br />
72 Vgl. Van Lang<strong>en</strong>donck & Put 2002, p. 355.<br />
73 Vgl. Arbh. Luik 23 januari 2006, SRK 2007, 343 <strong>en</strong> Cass. 25 november 2002, JTT 2003, 164.<br />
74 Arbh. G<strong>en</strong>t 1 <strong>de</strong>cember 1988, JTT 1989, 111.<br />
75 Cass. 29 september 1961, Pas. 1962, I, 122 Arbh. Berg<strong>en</strong> 7 februari 2001, JT 2001, 109. Vgl.<br />
Put 1999, p. 20-24.<br />
76 Vgl. Cass. 25 november 2002, <strong>De</strong> Verz. 2003, 17; vgl. ook Van Reg<strong>en</strong>mortel & Vervliet 2003,<br />
p. 196-197 <strong>en</strong> 235 <strong>en</strong> Vervliet 2009, p. 12-13.<br />
186<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 186 24-9-2009 15:56:11
4 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Belgisch recht<br />
lid 1 on<strong>de</strong>r 7° dat <strong>de</strong> civiele vor<strong>de</strong>ring tot scha<strong>de</strong>vergoeding <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer<br />
jeg<strong>en</strong>s <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> niet wordt toegelat<strong>en</strong> indi<strong>en</strong> <strong>de</strong>ze bewijst dat het ongeval<br />
me<strong>de</strong> is veroorzaakt door <strong>de</strong> niet-naleving <strong>van</strong> veiligheidsinstructies waarop<br />
<strong>de</strong> werknemer schriftelijk is gewez<strong>en</strong> <strong>en</strong> waar<strong>voor</strong> hij <strong>de</strong> nodige veiligheidsmid<strong>de</strong>l<strong>en</strong><br />
tot zijn beschikking had. <strong>De</strong> feitelijke betek<strong>en</strong>is hier<strong>van</strong> moet nog<br />
uit <strong>de</strong> jurispru<strong>de</strong>ntie blijk<strong>en</strong>. Toch lijkt dit erg ver te gaan, gelet op het feit dat<br />
naar gangbare civiele <strong>aansprakelijkheid</strong>sregels dan toch op zijn minst sprake<br />
zou zijn <strong>van</strong> ge<strong>de</strong>el<strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong>; maar <strong>de</strong> bov<strong>en</strong>g<strong>en</strong>oem<strong>de</strong> bepaling<br />
belet dat geheel. 77<br />
Ook e<strong>en</strong> onrechtmatige daad <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer verbreekt <strong>de</strong> relatie met <strong>de</strong><br />
uitvoering <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst. Zo wordt ge<strong>en</strong> arbeidsongeval in <strong>de</strong><br />
zin <strong>van</strong> <strong>de</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet aang<strong>en</strong>om<strong>en</strong> indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> werknemer bij<strong>voor</strong>beeld<br />
gedur<strong>en</strong><strong>de</strong> het bestur<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> vrachtwag<strong>en</strong> e<strong>en</strong> ongeval veroorzaakt<br />
waar<strong>van</strong> ook hijzelf e<strong>en</strong> slachtoffer is, terwijl hem uitdrukkelijk was verbo<strong>de</strong>n,<br />
zowel door <strong>de</strong> rechter als door <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>, om e<strong>en</strong> (vracht-)wag<strong>en</strong> te<br />
bestur<strong>en</strong>. 78<br />
2.2.3 Alledaagse risico’s<br />
Wanneer <strong>de</strong> Belgische werknemer het slachtoffer wordt <strong>van</strong> (letsel-)scha<strong>de</strong> als<br />
gevolg <strong>van</strong> e<strong>en</strong> alledaagse omstandigheid die volstrekt niets met <strong>de</strong> uitvoering<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst te mak<strong>en</strong> heeft, kan zo’n inci<strong>de</strong>nt niet kwalificer<strong>en</strong><br />
als e<strong>en</strong> ongeval in <strong>de</strong> zin <strong>van</strong> <strong>de</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet. E<strong>en</strong> <strong>voor</strong>beeld<br />
hier<strong>van</strong> wordt gebo<strong>de</strong>n door e<strong>en</strong> uitspraak <strong>van</strong> het Arbeidshof Antwerp<strong>en</strong><br />
op 9 maart 1999 79 over e<strong>en</strong> werknemer die verdronk tij<strong>de</strong>ns e<strong>en</strong> zwempartij<br />
na e<strong>en</strong> cafébezoek, nadat <strong>de</strong> werkdag al was afgerond. Het hof oor<strong>de</strong>el<strong>de</strong> dat<br />
het zwemm<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> daadwerkelijke of moreel opgeleg<strong>de</strong> verplichting door <strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong> betrof <strong>en</strong> ev<strong>en</strong>min e<strong>en</strong> verl<strong>en</strong>gstuk was <strong>van</strong> <strong>de</strong> activiteit die <strong>de</strong><br />
werknemer in di<strong>en</strong>st <strong>van</strong> zijn <strong>werkgever</strong> uitoef<strong>en</strong><strong>de</strong>. Kortom, <strong>de</strong> zwempartij<br />
na het cafébezoek was volkom<strong>en</strong> vreemd aan <strong>de</strong> uitvoering <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst<br />
<strong>en</strong> kon daardoor ge<strong>en</strong> arbeidsongeval in <strong>de</strong> loop <strong>van</strong> <strong>de</strong> uitvoering<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst constituer<strong>en</strong>.<br />
<strong>De</strong> opvatting<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> Belgische rechter zijn op dit punt heel wat ruimer dan<br />
<strong>van</strong> zijn Ne<strong>de</strong>rlandse collega. Zo kan e<strong>en</strong> scha<strong>de</strong>veroorzak<strong>en</strong><strong>de</strong> gebeurt<strong>en</strong>is<br />
in <strong>de</strong> loop <strong>van</strong> <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> <strong>de</strong> gewone, normale dagtaak lei<strong>de</strong>n tot<br />
<strong>de</strong> aanvaarding <strong>van</strong> e<strong>en</strong> plotselinge gebeurt<strong>en</strong>is in <strong>de</strong> zin <strong>van</strong> <strong>de</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet,<br />
zon<strong>de</strong>r dat zich tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong>ze gebeurt<strong>en</strong>is iets ‘spectaculairs’<br />
77 Vgl. Van Lang<strong>en</strong>donck & Put 2002, p. 355.<br />
78 Voorbeeld ontle<strong>en</strong>d aan Van<strong>de</strong>ur 1973, p. 90-91.<br />
79 Arbh. Antwerp<strong>en</strong> 9 maart 1999, <strong>De</strong> Verz. 2000, 330, p. 35.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 187 24-9-2009 15:56:11<br />
187
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
heeft <strong>voor</strong>gedaan. 80 Er moet dan wel sprake zijn <strong>van</strong> e<strong>en</strong> aanwijsbaar speciaal<br />
elem<strong>en</strong>t of e<strong>en</strong> bijzon<strong>de</strong>re, bepaalbare han<strong>de</strong>ling die het letsel kan hebb<strong>en</strong><br />
veroorzaakt. 81 (Uiteraard moet zich ook hier e<strong>en</strong> dui<strong>de</strong>lijk aantoonbare <strong>en</strong> in<br />
<strong>de</strong> tijd <strong>en</strong> plaats aanwijsbare inbreuk op <strong>de</strong> lichamelijke integriteit <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
werknemer <strong>voor</strong>do<strong>en</strong>.) Daartoe is niet voldo<strong>en</strong><strong>de</strong> dat <strong>de</strong> werknemer op het<br />
og<strong>en</strong>blik dat het letsel zich manifesteer<strong>de</strong> ‘alle<strong>en</strong> maar’ zijn gewone werk verrichtte;<br />
er is méér vereist dan e<strong>en</strong> louter banale <strong>en</strong> onbedui<strong>de</strong>n<strong>de</strong> han<strong>de</strong>ling.<br />
Het ligt <strong>voor</strong> <strong>de</strong> hand dat <strong>de</strong> werknemer <strong>en</strong> <strong>de</strong> verzekeraar uit <strong>de</strong> aard <strong>van</strong> hun<br />
perspectief dikwijls <strong>van</strong> m<strong>en</strong>ing kunn<strong>en</strong> verschill<strong>en</strong> over het antwoord op <strong>de</strong><br />
vraag, wat e<strong>en</strong> speciaal elem<strong>en</strong>t constitueert in e<strong>en</strong> <strong>voor</strong> het overige ‘normale’<br />
situatie.<br />
Aan het vereiste <strong>van</strong> e<strong>en</strong> ‘speciaal elem<strong>en</strong>t‘ wordt bij<strong>voor</strong>beeld niet voldaan<br />
door e<strong>en</strong> ‘banale beweging’, zoals rechtop gaan staan <strong>van</strong>uit e<strong>en</strong> gehurkte<br />
houding of het verzwikk<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> voet op e<strong>en</strong> vlakke on<strong>de</strong>rgrond. 82 <strong>De</strong>rgelijke<br />
han<strong>de</strong>ling<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n beschouwd als gewone han<strong>de</strong>ling<strong>en</strong> <strong>van</strong> het<br />
dagelijkse lev<strong>en</strong> die ge<strong>en</strong> speciaal aanwijsbaar elem<strong>en</strong>t bevatt<strong>en</strong> dat <strong>en</strong>ig<br />
letsel in <strong>de</strong> zin <strong>van</strong> <strong>de</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet heeft kunn<strong>en</strong> veroorzak<strong>en</strong>. 83<br />
Er is in e<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijk geval dan ook ge<strong>en</strong> sprake <strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbeidsongeval in<br />
<strong>de</strong> zin <strong>van</strong> <strong>de</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet. Hetzelf<strong>de</strong> kan gezegd wor<strong>de</strong>n <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
fysieke stoornis die uitsluit<strong>en</strong>d het gevolg is <strong>van</strong> e<strong>en</strong> gelei<strong>de</strong>lijk proces <strong>en</strong> zich<br />
pas uit na het bereik<strong>en</strong> of overschrij<strong>de</strong>n <strong>van</strong> e<strong>en</strong> lichamelijke tolerantiegr<strong>en</strong>s,<br />
zoals e<strong>en</strong> verslet<strong>en</strong> rug. E<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijk mom<strong>en</strong>t geldt niet als e<strong>en</strong> plotselinge<br />
gebeurt<strong>en</strong>is. 84<br />
E<strong>en</strong> plotselinge gebeurt<strong>en</strong>is in <strong>de</strong> loop <strong>van</strong> <strong>de</strong> gewone dagtaak wordt bij<strong>voor</strong>beeld<br />
wél aanvaard indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> werknemer tij<strong>de</strong>ns e<strong>en</strong> storm naar zijn werk<br />
fietst <strong>en</strong> t<strong>en</strong> gevolge <strong>van</strong> <strong>de</strong> zware inspanning e<strong>en</strong> hartinfarct krijgt <strong>en</strong> overlijdt;<br />
dat hij e<strong>en</strong> risicopatiënt was op cardiologisch vlak doet hier niets aan af. 85<br />
(Predispositie is <strong>van</strong> ge<strong>en</strong> betek<strong>en</strong>is in relatie tot <strong>de</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet.)<br />
Zo kan ook e<strong>en</strong> acute lumbago <strong>van</strong> e<strong>en</strong> verpleegster tij<strong>de</strong>ns het opmak<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
e<strong>en</strong> bed e<strong>en</strong> plotselinge gebeurt<strong>en</strong>is oplever<strong>en</strong>, omdat er ge<strong>en</strong> sprake is <strong>van</strong><br />
e<strong>en</strong> elem<strong>en</strong>t wat niet tot <strong>de</strong> normale vervulling <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst<br />
80 Vgl. Cass. 5 april 2004, JTT 2004, 468, Cass. 6 november 2004, JTT 2005, 26 <strong>en</strong> Cass.<br />
30 oktober 2006, JTT 2007, 94.<br />
81 Vgl. Cass. 13 oktober 2003, SRK 2004, 211, Arbh. Luik 6 juni 2006, SRK 2003, 329.<br />
82 Arbh. Berg<strong>en</strong> 22 januari 2003, AR 16.981, Arbh. Antwerp<strong>en</strong> 18 oktober 2004, <strong>De</strong> Verz. 2005,<br />
463 <strong>en</strong> Arbh. Berg<strong>en</strong> 11 januari 2006, <strong>De</strong> Verz. 2006, 415.<br />
83 Vgl. Arbrb. <strong>De</strong>n<strong>de</strong>rmon<strong>de</strong> (afd. St. Niklaas) 21 november 1995, JTT 1996, 256.<br />
84 Copp<strong>en</strong>s 2009, p. 545.<br />
85 Vgl. Arbh. G<strong>en</strong>t 9 november 1995, <strong>De</strong> Verz. 1996, 261.<br />
188<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 188 24-9-2009 15:56:11
4 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Belgisch recht<br />
behoort. 86 Zelfs e<strong>en</strong> dweil uitwring<strong>en</strong> wanneer dat plotseling pijn doet, kan<br />
e<strong>en</strong> plotselinge gebeurt<strong>en</strong>is zijn. 87<br />
Het is <strong>voor</strong> betwisting vatbaar hoe rechtvaardig het vereiste <strong>van</strong> e<strong>en</strong> speciaal<br />
elem<strong>en</strong>t in <strong>de</strong> praktijk uitpakt, met name t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> arbei<strong>de</strong>rs die gedur<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
lange tijd repetitieve, zware han<strong>de</strong>ling<strong>en</strong> verricht<strong>en</strong>. Wat te <strong>de</strong>nk<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> verpleegster, die, nadat zij gedur<strong>en</strong><strong>de</strong> vele jar<strong>en</strong> patiënt<strong>en</strong> in bed omhoog<br />
heeft gehes<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> verslet<strong>en</strong> rug heeft; of <strong>de</strong> vuilnisman die gedur<strong>en</strong><strong>de</strong> het<br />
hijs<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> tweehon<strong>de</strong>rdduiz<strong>en</strong>dste vuilniszak hetzelf<strong>de</strong> overkomt; of <strong>de</strong><br />
metselaar die na jar<strong>en</strong> <strong>van</strong> metsel<strong>en</strong> zijn pols heeft overbelast t<strong>en</strong> gevolge <strong>van</strong><br />
het schepp<strong>en</strong> <strong>van</strong> mortel? Het probleem hier is dat het letsel niet is ontstaan<br />
t<strong>en</strong> gevolge <strong>van</strong> e<strong>en</strong> plotselinge gebeurt<strong>en</strong>is maar t<strong>en</strong> gevolge <strong>van</strong> e<strong>en</strong> lange<br />
reeks gelijksoortige gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong>, waar<strong>van</strong> <strong>de</strong> laatste ‘teveel’ is geblek<strong>en</strong><br />
echter zon<strong>de</strong>r dat sprake is <strong>van</strong> e<strong>en</strong> bijzon<strong>de</strong>r elem<strong>en</strong>t. In <strong>de</strong>rgelijke gevall<strong>en</strong><br />
dreigt <strong>de</strong> werknemer tuss<strong>en</strong> wal <strong>en</strong> schip te rak<strong>en</strong>: <strong>en</strong>erzijds komt hem gezi<strong>en</strong><br />
het ontbrek<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> plotselinge gebeurt<strong>en</strong>is ge<strong>en</strong> beroep op <strong>de</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet<br />
toe, terwijl an<strong>de</strong>rzijds e<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijke klacht waarschijnlijk niet op<br />
<strong>de</strong> limitatieve lijst <strong>van</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> staat. E<strong>en</strong> civiele rechtsgang is dan het<br />
<strong>en</strong>ige wat overblijft.<br />
In <strong>de</strong> jurispru<strong>de</strong>ntie wordt e<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijk inci<strong>de</strong>nt soms aanvaard als e<strong>en</strong> aparte<br />
gebeurt<strong>en</strong>is in e<strong>en</strong> reeks <strong>van</strong> gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong> <strong>en</strong> niet zozeer als e<strong>en</strong> <strong>de</strong>el <strong>van</strong><br />
het normale werk. Ook kan <strong>de</strong> plotselinge gebeurt<strong>en</strong>is met <strong>en</strong>ige inv<strong>en</strong>tiviteit<br />
‘ontle<strong>en</strong>d’ wor<strong>de</strong>n aan <strong>de</strong> specifieke omstandighe<strong>de</strong>n <strong>van</strong> het geval. Vaak staat<br />
of valt het aanvaar<strong>de</strong>n <strong>van</strong> e<strong>en</strong> speciaal elem<strong>en</strong>t echter met <strong>de</strong> mate <strong>van</strong> juridische<br />
bekwaamheid waarmee <strong>de</strong>ze omschrev<strong>en</strong> is. <strong>De</strong> rechtszekerheid <strong>en</strong> inkom<strong>en</strong>szekerheid<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer lijk<strong>en</strong> daarmee echter weinig gedi<strong>en</strong>d.<br />
2.2.4 Verjaring<br />
Art 69 Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet bepaalt dat <strong>de</strong> rechtsvor<strong>de</strong>ring tot betaling <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> vergoeding<strong>en</strong> waarop e<strong>en</strong> gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> werknemer aanspraak kan mak<strong>en</strong>,<br />
verjaart na drie jaar. 88 Ter beantwoording <strong>van</strong> <strong>de</strong> vraag wanneer <strong>de</strong>ze drie jaar<br />
ingaan, heeft het Hof <strong>van</strong> Cassatie verklaard dat hier<strong>voor</strong> <strong>de</strong> datum <strong>van</strong> het<br />
feit dat aanleiding heeft gegev<strong>en</strong> tot <strong>de</strong> vor<strong>de</strong>ring als ijkmom<strong>en</strong>t mag wor<strong>de</strong>n<br />
beschouwd. 89 Let wel: dit ‘feit’ betreft niet noodzakelijk <strong>de</strong> datum <strong>van</strong> het<br />
86 Vgl. Cass. 3 april 2000, SRK 2001, 185.<br />
87 Cass. 2 januari 2006, JTT 2006, 53.<br />
88 Ter vergelijking: in het civiele recht verjaart e<strong>en</strong> persoonlijke rechtsvor<strong>de</strong>ring na ti<strong>en</strong> jaar in<br />
relatieve zin <strong>en</strong> na twintig jaar volg<strong>en</strong>d op <strong>de</strong> dag waarop het scha<strong>de</strong>veroorzak<strong>en</strong><strong>de</strong> feit zich<br />
heeft <strong>voor</strong>gedaan in absolute zin, vgl. art. 2262bis <strong>van</strong> het Belgisch Burgerlijk Wetboek <strong>van</strong><br />
21 maart 1804. Vgl. Petit 2005, p. 458 e.v.<br />
89 Cass. 8 oktober 1979, Revu Regional <strong>de</strong> Droit, 1980, 62 met noot <strong>van</strong> F. <strong>de</strong> Closset.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 189 24-9-2009 15:56:12<br />
189
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
arbeidsongeval, al zal dat in <strong>de</strong> praktijk vaak het geval zijn; het gaat meer<br />
precies om <strong>de</strong> dag dat <strong>de</strong> gezondheidsscha<strong>de</strong>, die <strong>voor</strong> het eerst tot arbeidsongeschiktheid<br />
heeft geleid, is aange<strong>van</strong>g<strong>en</strong>. Dit kan bij<strong>voor</strong>beeld rele<strong>van</strong>t zijn<br />
wanneer e<strong>en</strong> op het eerste oog e<strong>en</strong>voudig letsel, zoals e<strong>en</strong> snee in <strong>de</strong> hand,<br />
pas na <strong>en</strong>ige tijd zich op zodanige wijze ontwikkelt dat zij tot arbeidsongeschiktheid<br />
(ontsteking, dystrofie, etc.) leidt. <strong>De</strong> vor<strong>de</strong>ring tot scha<strong>de</strong>vergoeding<br />
is verjaard wanneer <strong>de</strong>ze later dan drie jar<strong>en</strong> na het ijkmom<strong>en</strong>t bij <strong>de</strong><br />
verzekeraar wordt ingedi<strong>en</strong>d.<br />
In <strong>de</strong> praktijk kom<strong>en</strong> verjaringsperikel<strong>en</strong> t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong><br />
in België niet of nauwelijks <strong>voor</strong>, zodat art. 69 Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet slechts<br />
zel<strong>de</strong>n <strong>van</strong> stal wordt gehaald.<br />
2.2.5 Overmacht<br />
Indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> werknemer in <strong>de</strong> loop <strong>van</strong> <strong>de</strong> uitvoering <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst<br />
het slachtoffer wordt <strong>van</strong> e<strong>en</strong> ongeval wat te wijt<strong>en</strong> is aan e<strong>en</strong> oorzaak<br />
die geheel <strong>en</strong> al vreemd is aan <strong>de</strong> uitvoering <strong>van</strong> het werk, kan dit ongeval niet<br />
kwalificer<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> arbeidsongeval in <strong>de</strong> zin <strong>van</strong> art. 7 Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet.<br />
E<strong>en</strong> <strong>voor</strong>beeld: e<strong>en</strong> werknemer wordt tij<strong>de</strong>ns het werk getroff<strong>en</strong> door e<strong>en</strong><br />
neergestort vliegtuig of e<strong>en</strong> tsunami. Overmachtsituaties <strong>en</strong> natuurkracht<strong>en</strong><br />
wor<strong>de</strong>n in beginsel niet geacht bedrijfsrisico’s te zijn. (Wanneer bij<strong>voor</strong>beeld<br />
e<strong>en</strong> aannemer e<strong>en</strong> landmeter tij<strong>de</strong>ns e<strong>en</strong> heftige onweerstorm laat doorwerk<strong>en</strong><br />
in e<strong>en</strong> op<strong>en</strong> veld <strong>en</strong> <strong>de</strong> landmeter tij<strong>de</strong>ns het onweer wordt getroff<strong>en</strong> door<br />
<strong>de</strong> bliksem ligt dit evi<strong>de</strong>nt an<strong>de</strong>rs.)<br />
2.3 Bewijsrechtelijke kwesties<br />
2.3.1 Bewijslastver<strong>de</strong>ling<br />
Het is aan <strong>de</strong> gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> werknemer om te bewijz<strong>en</strong> dat hij e<strong>en</strong> arbeidsongeval<br />
heeft gele<strong>de</strong>n. Hij moet hiertoe het inci<strong>de</strong>nt <strong>van</strong> het arbeidsongeval met<br />
zekerheid kunn<strong>en</strong> aanton<strong>en</strong> <strong>en</strong> behoorlijk kunn<strong>en</strong> omschrijv<strong>en</strong> naar tijd <strong>en</strong><br />
locatie; alle<strong>en</strong> maar e<strong>en</strong> aannemelijk verhaal opdiss<strong>en</strong> volstaat niet. Indi<strong>en</strong> er<br />
twijfel bestaat over <strong>de</strong> relatie <strong>van</strong> <strong>de</strong> feit<strong>en</strong> (bij<strong>voor</strong>beeld omdat <strong>de</strong> werknemer<br />
twee verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> versies over het inci<strong>de</strong>nt heeft verteld), is het bewijs niet<br />
voldo<strong>en</strong><strong>de</strong> geleverd. 90<br />
90 Arbrb. Mons 21 maart 2001, <strong>De</strong> Verz. 2001, 336, p. 454.<br />
190<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 190 24-9-2009 15:56:12
4 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Belgisch recht<br />
Dit heeft tot gevolg dat <strong>de</strong> gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> werknemer moet bewijz<strong>en</strong> dat zijn<br />
scha<strong>de</strong> is ontstaan ‘in <strong>de</strong> loop <strong>van</strong> <strong>de</strong> uitvoering <strong>de</strong>r arbeidsovere<strong>en</strong>komst’. 91<br />
Dit komt er concreet op neer dat hij aantoont, dat hij:<br />
a) e<strong>en</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst had t<strong>en</strong> tij<strong>de</strong> <strong>van</strong> het ongeval <strong>en</strong> dat hij <strong>de</strong> hierin<br />
bedong<strong>en</strong> arbeid uitvoer<strong>de</strong> <strong>en</strong> dat<br />
b) het ongeval te wijt<strong>en</strong> is aan <strong>de</strong> uitvoering <strong>van</strong> het werk.<br />
Indi<strong>en</strong> hij erin slaagt om <strong>de</strong> eerste omstandigheid aan te ton<strong>en</strong> wordt ingevolge<br />
art. 7 lid 2 Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet het twee<strong>de</strong> vereiste vermoed geschied<br />
te zijn, behou<strong>de</strong>ns teg<strong>en</strong>bewijs door <strong>de</strong> verzekeraar. Dit roept <strong>de</strong> vraag op, wat<br />
on<strong>de</strong>r ‘uitvoering <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst’ in <strong>de</strong> zin <strong>van</strong> <strong>de</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet<br />
verstaan mag wor<strong>de</strong>n.<br />
<strong>De</strong> Belgische wetgever heeft <strong>de</strong> bewijslast <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer will<strong>en</strong> verlicht<strong>en</strong><br />
door mid<strong>de</strong>l <strong>van</strong> twee wettelijke vermoe<strong>de</strong>ns behou<strong>de</strong>ns (teg<strong>en</strong>bewijs<br />
door <strong>de</strong> verzekeraar). <strong>De</strong>ze vermoe<strong>de</strong>ns zijn geformuleerd in resp. art. 7 <strong>en</strong> 9<br />
Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet:<br />
– indi<strong>en</strong> het ongeval zich <strong>voor</strong>doet gedur<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong> uitvoering <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst,<br />
wordt <strong>de</strong>ze geacht tij<strong>de</strong>ns <strong>en</strong> door het feit <strong>van</strong> die arbeidsovere<strong>en</strong>komst<br />
<strong>voor</strong>gevall<strong>en</strong> te zijn <strong>en</strong><br />
– indi<strong>en</strong> zowel <strong>de</strong> plotselinge gebeurt<strong>en</strong>is als het letsel kunn<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n aangetoond,<br />
wordt vermoed dat het letsel uit e<strong>en</strong> ongeval <strong>voor</strong>tkomt.<br />
Stel dat het ongeval zich heeft <strong>voor</strong>gedaan tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> uitvoering <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
arbeidsovere<strong>en</strong>komst, dan is <strong>de</strong> werknemer dus al gerechtigd tot <strong>de</strong> wettelijke<br />
vergoeding<strong>en</strong> als hij kan aanton<strong>en</strong> dat hem a) e<strong>en</strong> plotselinge gebeurt<strong>en</strong>is is<br />
overkom<strong>en</strong> (waartoe e<strong>en</strong> ongeval in beginsel al kwalificeert) <strong>en</strong> b) hij letsel<br />
heeft als gevolg <strong>van</strong> dat ongeval. Hij behoeft in die omstandigheid niet <strong>de</strong><br />
oorzaak <strong>van</strong> het ongeval aan te ton<strong>en</strong>. 92<br />
T<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> verkeersongevall<strong>en</strong> tij<strong>de</strong>ns woon-werkverkeer is <strong>de</strong> bewijslast<br />
vergelijkbaar. 93 <strong>De</strong> werknemer moet dan aanton<strong>en</strong>:<br />
– dat er e<strong>en</strong> ongeval is geweest, dat wil zegg<strong>en</strong> e<strong>en</strong> plotselinge gebeurt<strong>en</strong>is,<br />
waardoor hij letsel heeft bekom<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
– dat dit ongeval is geschied terwijl hij <strong>de</strong> normale route afleg<strong>de</strong> tuss<strong>en</strong> zijn<br />
woning <strong>en</strong> zijn werkplaats, of vice versa.<br />
91 Vgl. art. 7 lid 1 Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet. <strong>De</strong> bewijslast dát e<strong>en</strong> arbeidsongeval is overkom<strong>en</strong> tij<strong>de</strong>ns<br />
<strong>de</strong> uitvoering <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst berust bij <strong>de</strong> eiser, i.e. doorgaans <strong>de</strong> werknemer,<br />
vgl. Arbrb. Luik 29 juni 2000, <strong>De</strong> Verz. 2001, 336, p. 486.<br />
92 Vgl. Copp<strong>en</strong>s 2009, p. 551 e.v.<br />
93 Vgl. Copp<strong>en</strong>s 2009, p. 552 e.v.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 191 24-9-2009 15:56:12<br />
191
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
Wanneer zowel het letsel als <strong>de</strong> plotselinge gebeurt<strong>en</strong>is aangetoond kan<br />
wor<strong>de</strong>n, g<strong>en</strong>iet <strong>de</strong> werknemer het <strong>voor</strong><strong>de</strong>el <strong>van</strong> het wettelijke vermoe<strong>de</strong>n ex<br />
art. 9 Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet, namelijk dat het letsel aan e<strong>en</strong> ongeval (e<strong>en</strong> uitw<strong>en</strong>dige<br />
oorzaak) te wijt<strong>en</strong> is. Bij woon-werkverkeersongevall<strong>en</strong> zit er echter<br />
e<strong>en</strong> ad<strong>de</strong>r on<strong>de</strong>r het gras: dan is immers nog ge<strong>en</strong> sprake <strong>van</strong> <strong>de</strong> uitvoering<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst (t<strong>en</strong>zij ook het vervoer <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer hiertoe<br />
behoort) noch <strong>van</strong> <strong>en</strong>ig ‘gezag, leiding <strong>en</strong> toezicht’. Dit betek<strong>en</strong>t dat <strong>de</strong><br />
werknemer tij<strong>de</strong>ns het woon-werkverkeer in beginsel niet wordt beschermd<br />
door het wettelijk vermoe<strong>de</strong>n ex art. 7 Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet dat het ongeval<br />
zich heeft <strong>voor</strong>gedaan tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> uitvoering <strong>van</strong> <strong>de</strong> overe<strong>en</strong>komst.<br />
Kortom, t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> bei<strong>de</strong> gevall<strong>en</strong> – in <strong>de</strong> loop <strong>van</strong> <strong>de</strong> uitvoering <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
arbeidsovere<strong>en</strong>komst <strong>en</strong> tij<strong>de</strong>ns het woon-werkverkeer – is het aanton<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> plotselinge gebeurt<strong>en</strong>is door <strong>de</strong> werknemer e<strong>en</strong> belangrijke kwestie, die<br />
aanleiding geeft tot veel jurispru<strong>de</strong>ntie.<br />
<strong>De</strong> plotselinge gebeurt<strong>en</strong>is kan door alle rechtsmid<strong>de</strong>l<strong>en</strong> aangetoond wor<strong>de</strong>n,<br />
inclusief getuig<strong>en</strong>iss<strong>en</strong> <strong>en</strong> vermoe<strong>de</strong>ns, zoals bij<strong>voor</strong>beeld <strong>van</strong> collega-werknemers,<br />
<strong>de</strong> arbeidsinspecteur of <strong>de</strong> behan<strong>de</strong>l<strong>en</strong><strong>de</strong> arts. Dit gaat zover dat het<br />
bewijs <strong>van</strong> het ongeval zelfs kan volstaan met <strong>de</strong> verklaring<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer<br />
zélf, omdat <strong>de</strong> Belgische rechtspraak ge<strong>en</strong> kwa<strong>de</strong> trouw zijnerzijds<br />
veron<strong>de</strong>rstelt, mits <strong>de</strong>ze eig<strong>en</strong> verklaring<strong>en</strong> bevestigd wor<strong>de</strong>n door an<strong>de</strong>re<br />
elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> in <strong>de</strong> omstandighe<strong>de</strong>n <strong>van</strong> het geval <strong>en</strong> het geheel e<strong>en</strong> ‘bun<strong>de</strong>ling<br />
<strong>van</strong> ernstige, dui<strong>de</strong>lijke <strong>en</strong> gelijklop<strong>en</strong><strong>de</strong> vermoe<strong>de</strong>ns’ vormt. 94 (Nota b<strong>en</strong>e:<br />
e<strong>en</strong> letsel wordt slechts vermoed door e<strong>en</strong> ongeval te zijn veroorzaakt, wanneer<br />
e<strong>en</strong> plotselinge gebeurt<strong>en</strong>is als vaststaand <strong>en</strong> niet <strong>en</strong>kel als mogelijk<br />
wordt aangewez<strong>en</strong>. 95 )<br />
Toch is het aanton<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> plotselinge gebeurt<strong>en</strong>is niet zo e<strong>en</strong>voudig als<br />
bov<strong>en</strong>staan<strong>de</strong> alinea doet <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong>: er wor<strong>de</strong>n integ<strong>en</strong><strong>de</strong>el str<strong>en</strong>ge eis<strong>en</strong><br />
aan gesteld. Uit <strong>de</strong> jurispru<strong>de</strong>ntie blijkt, dat het aanton<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> plotselinge<br />
gebeurt<strong>en</strong>is volg<strong>en</strong>s twee sc<strong>en</strong>ario’s kan verlop<strong>en</strong>.<br />
In het eerste sc<strong>en</strong>ario is sprake <strong>van</strong> e<strong>en</strong> dui<strong>de</strong>lijk aantoonbare <strong>en</strong> in <strong>de</strong> tijd<br />
aanwijsbare ‘aanval’ op <strong>de</strong> lichamelijke integriteit <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer door<br />
e<strong>en</strong> han<strong>de</strong>ling of e<strong>en</strong> gebeurt<strong>en</strong>is die dui<strong>de</strong>lijk buit<strong>en</strong> <strong>de</strong> normale gang<br />
<strong>van</strong> zak<strong>en</strong> valt. 96 (<strong>De</strong> werknemer zakt bij<strong>voor</strong>beeld door e<strong>en</strong> steiger, wordt<br />
94 Vgl. Arbh. Luik 3 februari 2003, SRK 2004, 235, Arbh. Antwerp<strong>en</strong> 3 oktober 2005, AR<br />
2050181.<br />
95 Arbrb. Berg<strong>en</strong> 13 november 1996, <strong>De</strong> Verz. 1997, 98 <strong>en</strong> Cass. 6 mei 1996, AR S.95.64.F,<br />
(AXA/Cantillion), onuitgegev<strong>en</strong>.<br />
96 Vgl. Arbrb. Berg<strong>en</strong> 13 november 1996, <strong>De</strong> Verz. 1997, 98.<br />
192<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 192 24-9-2009 15:56:12
4 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Belgisch recht<br />
geëlektrocuteerd, zaagt zijn vinger door in plaats <strong>van</strong> e<strong>en</strong> plank, et cetera.)<br />
Het bewijs <strong>van</strong> e<strong>en</strong> plotselinge gebeurt<strong>en</strong>is is dan al gauw geleverd <strong>en</strong> zel<strong>de</strong>n<br />
bestre<strong>de</strong>n.<br />
In het twee<strong>de</strong> sc<strong>en</strong>ario overkomt <strong>de</strong> werknemer e<strong>en</strong> plotselinge gebeurt<strong>en</strong>is<br />
in <strong>de</strong> loop <strong>van</strong> <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> zijn gewone, normale dagtaak, zon<strong>de</strong>r<br />
dat er sprake is <strong>van</strong> iets ‘spectaculairs’. <strong>De</strong>ze uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> <strong>de</strong> normale<br />
bezighe<strong>de</strong>n wordt pas aanvaard als e<strong>en</strong> plotselinge gebeurt<strong>en</strong>is indi<strong>en</strong> tev<strong>en</strong>s<br />
sprake is <strong>van</strong> e<strong>en</strong> aanwijsbaar speciaal elem<strong>en</strong>t of e<strong>en</strong> bijzon<strong>de</strong>re, bepaalbare<br />
han<strong>de</strong>ling die het letsel kan hebb<strong>en</strong> veroorzaakt. 97 In <strong>de</strong> hieraan <strong>voor</strong>afgegane<br />
paragraaf over alledaagse risico’s is reeds uitvoerig op <strong>de</strong> juridische aspect<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> het speciaal elem<strong>en</strong>t ingegaan, zodat daarnaar zij verwez<strong>en</strong>.<br />
2.3.2 On<strong>de</strong>rscheid werklie<strong>de</strong>n <strong>en</strong> bedi<strong>en</strong><strong>de</strong>n<br />
E<strong>en</strong> typisch aspect <strong>van</strong> het Belgische socialezekerheidsrecht is het on<strong>de</strong>rscheid<br />
tuss<strong>en</strong> twee categorieën <strong>van</strong> werknemers, namelijk werklie<strong>de</strong>n 98<br />
(ook wel arbei<strong>de</strong>rs g<strong>en</strong>aamd) <strong>en</strong> bedi<strong>en</strong><strong>de</strong>n 99 . Het wettelijk criterium dat<br />
hier<strong>voor</strong> wordt aangew<strong>en</strong>d, namelijk het verricht<strong>en</strong> <strong>van</strong> hoofdzakelijk hand-<br />
resp. hoofdarbeid, kan in <strong>de</strong> rechtspraktijk <strong>voor</strong> heel wat hoofdbrek<strong>en</strong> zorg<strong>en</strong>.<br />
Hoewel <strong>de</strong> jurispru<strong>de</strong>ntie zich hierover veelvuldig heeft uitgelat<strong>en</strong>, is het<br />
moeilijk om hierin <strong>en</strong>ige vaste lijn of algeme<strong>en</strong> geaccepteer<strong>de</strong> <strong>de</strong>finitie te<br />
ont<strong>de</strong>kk<strong>en</strong>. Sommige rechters tracht<strong>en</strong> <strong>de</strong> lacune te vull<strong>en</strong> door niet <strong>en</strong>kel<br />
te verwijz<strong>en</strong> naar <strong>de</strong> aard <strong>van</strong> <strong>de</strong> gelever<strong>de</strong> prestatie, maar tev<strong>en</strong>s naar e<strong>en</strong><br />
vereist diploma of vereiste geestelijke begaafdheid, an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> naar e<strong>en</strong> beweer<strong>de</strong>lijke<br />
noodzaak tot het (kunn<strong>en</strong>) nem<strong>en</strong> <strong>van</strong> initiatief, leiding, het ton<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> creativiteit, weer an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> m<strong>en</strong><strong>en</strong> kwalificer<strong>en</strong><strong>de</strong> aspect<strong>en</strong> te ontwar<strong>en</strong><br />
in <strong>de</strong> frequ<strong>en</strong>tie <strong>en</strong> wijze waarmee resp. waarop het loon wordt betaald. E<strong>en</strong><br />
intuïtieve in<strong>de</strong>ling lijkt ev<strong>en</strong>veel kans <strong>van</strong> juistheid te hebb<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> bijkom<strong>en</strong><strong>de</strong> moeilijkheid is dat, door <strong>de</strong> <strong>voor</strong>tschrij<strong>de</strong>n<strong>de</strong> informatisering<br />
<strong>en</strong> <strong>de</strong> opkomst <strong>van</strong> nieuwe technologieën <strong>en</strong> beroep<strong>en</strong>, het traditionele<br />
on<strong>de</strong>rscheid steeds vager wordt.<br />
Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> staat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> niets in <strong>de</strong> weg om e<strong>en</strong> werkman contractueel<br />
e<strong>en</strong> bedi<strong>en</strong><strong>de</strong>status toe te k<strong>en</strong>n<strong>en</strong>. Hij mag immers <strong>van</strong> <strong>de</strong> wettelijke<br />
regeling<strong>en</strong> afwijk<strong>en</strong> <strong>voor</strong> zover hij werknemer daarmee in e<strong>en</strong> betere positie<br />
97 Vgl. Cass. 20 januari 1997, AR S.96.112.F (AG 1824/Goulios), Arbh. Luik 21 februari 1994, <strong>De</strong> Verz.<br />
1995, 102, Arbh. G<strong>en</strong>t 9 november 1995, <strong>De</strong> Verz. 1996, 261, Arbh. Brussel 18 maart 1996, <strong>De</strong><br />
Verz. 1996, 624, Arbrb. <strong>De</strong>n<strong>de</strong>rmon<strong>de</strong> (afd. St. Niklaas) 21 november 1995, AJT 1995-96, 505.<br />
98 Vgl. <strong>de</strong> <strong>de</strong>finitie in art. 2 <strong>van</strong> <strong>de</strong> Wet <strong>van</strong> 3 juli 1978 betreff<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst<strong>en</strong>.<br />
99 Vgl. <strong>de</strong> <strong>de</strong>finitie in art. 3 <strong>van</strong> <strong>de</strong> Wet <strong>van</strong> 3 juli 1978 betreff<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst<strong>en</strong>.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 193 24-9-2009 15:56:12<br />
193
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
br<strong>en</strong>gt. 100 Dit kan <strong>voor</strong> <strong>de</strong> werkman aantrekkelijk zijn, doordat hij door zijn<br />
nieuwe juridische status bij<strong>voor</strong>beeld e<strong>en</strong> langere opzegtermijn mag g<strong>en</strong>iet<strong>en</strong><br />
bij beëindiging <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst, zoals die <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> bedi<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
geldt. Ook <strong>de</strong> feitelijke praktijk biedt <strong>de</strong>rhalve weinig uitsluitsel; m<strong>en</strong> di<strong>en</strong>t<br />
<strong>de</strong>rhalve steeds <strong>de</strong> individuele arbeidsovere<strong>en</strong>komst of toepasselijke CAO na<br />
te slaan op <strong>de</strong> status <strong>van</strong> <strong>de</strong> betrokk<strong>en</strong> werknemer.<br />
<strong>De</strong> huidige Belgische maatschappij is echter in to<strong>en</strong>em<strong>en</strong><strong>de</strong> mate wars <strong>van</strong><br />
e<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rscheid tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>en</strong>e werknemer <strong>en</strong> <strong>de</strong> an<strong>de</strong>re: het wordt als ou<strong>de</strong>rwets<br />
<strong>en</strong> discriminer<strong>en</strong>d ervar<strong>en</strong>. Er wordt dan ook al e<strong>en</strong> ti<strong>en</strong>tal jar<strong>en</strong> heftig<br />
<strong>en</strong> uitvoerig gediscussieerd over het antwoord op <strong>de</strong> vraag, of dit on<strong>de</strong>rscheid<br />
niet zou moet<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n opgehev<strong>en</strong> mid<strong>de</strong>ls e<strong>en</strong> zgn. e<strong>en</strong>heidsstatuut, maar<br />
<strong>van</strong> <strong>en</strong>ige vor<strong>de</strong>ring in <strong>de</strong>ze discussie is mij niets geblek<strong>en</strong>. 101<br />
2.4 Reikwijdte <strong>van</strong> <strong>de</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet<br />
2.4.1 Verkeersongevall<strong>en</strong><br />
Verkeersongevall<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer vall<strong>en</strong> in twee soort<strong>en</strong> uite<strong>en</strong>: het verkeersongeval<br />
dat geschiedt gedur<strong>en</strong><strong>de</strong> het woon-werkverkeer (het ‘arbeidswegongeval’)<br />
<strong>en</strong> het arbeidsongeval in het verkeer. <strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>de</strong>ze vorm <strong>van</strong> scha<strong>de</strong> vloeit <strong>voor</strong>t uit <strong>de</strong> Twee<strong>de</strong> Wereldoorlog,<br />
to<strong>en</strong> het <strong>voor</strong> <strong>de</strong> werknemer niet zon<strong>de</strong>r risico was om zich op <strong>de</strong> op<strong>en</strong>bare<br />
weg te begev<strong>en</strong>. Het achterligg<strong>en</strong><strong>de</strong> i<strong>de</strong>e is dat <strong>de</strong> blootstelling aan <strong>de</strong> risico’s<br />
<strong>van</strong> het verkeer wor<strong>de</strong>n veroorzaakt door <strong>de</strong> noodzaak <strong>voor</strong> <strong>de</strong> werknemer om<br />
naar zijn werk te gaan, zodat eig<strong>en</strong>lijk sprake is <strong>van</strong> e<strong>en</strong> bedrijfsrisico wat dan<br />
ook <strong>voor</strong> rek<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> behoort te kom<strong>en</strong>.<br />
2.4.1.1 Arbeidswegongevall<strong>en</strong><br />
Art. 8 Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet bepaalt dat ongevall<strong>en</strong> die zich <strong>voor</strong>do<strong>en</strong> op <strong>de</strong><br />
eig<strong>en</strong>lijke arbeidsweg, dat wil zegg<strong>en</strong> <strong>de</strong> normale weg <strong>van</strong> <strong>en</strong> naar het werk,<br />
ook <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> zijn in <strong>de</strong> zin <strong>van</strong> <strong>de</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet. 102 Enigszins<br />
verrass<strong>en</strong>d betek<strong>en</strong>t dit echter niet dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>, zoals gebruikelijk in<br />
het systeem <strong>van</strong> <strong>de</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet, geheel is gevrijwaard <strong>van</strong> burgerlijke<br />
immuniteit. Het teg<strong>en</strong><strong>de</strong>el is het geval: art. 46 lid 1 on<strong>de</strong>r 5° doorbreekt<br />
100 Art. 6 <strong>van</strong> <strong>de</strong> Wet <strong>van</strong> 3 juli 1978 betreff<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst<strong>en</strong>.<br />
101 Vgl. Arbh. Antwerp<strong>en</strong> 4 juni 2008, besprok<strong>en</strong> door Stev<strong>en</strong>s 2008, p. 435-437, waarin hij<br />
weliswaar wel e<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rscheid naar loon liever dan naar ‘hoofdarbeid’ bepleit, maar ge<strong>en</strong><br />
afschaffing <strong>van</strong> het on<strong>de</strong>rscheid.<br />
102 Art. 8 lid 1; vgl. Cass. 9 oktober 1974, AC 1975, 179 (Gem. Verzekeringskas/Janss<strong>en</strong>s); met<br />
bespreking hier<strong>van</strong> door Van Eeckhoutte 1996, p. 572-585 <strong>en</strong> Cass. 13 januari 2003, JTT 2003,<br />
159 waarin wordt bepaald dat e<strong>en</strong> traject rechtstreeks verband houdt met <strong>de</strong> uitvoering <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst, indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> werknemer zich op dat traject bevindt om e<strong>en</strong> verplichting<br />
na te kom<strong>en</strong> of e<strong>en</strong> recht uit te oef<strong>en</strong><strong>en</strong> dat <strong>voor</strong>tvloeit uit <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst.<br />
194<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 194 24-9-2009 15:56:12
4 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Belgisch recht<br />
<strong>de</strong> algem<strong>en</strong>e burgerlijke immuniteit <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>, zijn lasthebbers <strong>en</strong><br />
aangestel<strong>de</strong>n door <strong>de</strong> werknemer <strong>de</strong> mogelijkheid te bie<strong>de</strong>n om h<strong>en</strong> naar<br />
eig<strong>en</strong> keuze ook civielrechtelijk aansprakelijk te stell<strong>en</strong>, bij<strong>voor</strong>beeld <strong>voor</strong> <strong>de</strong><br />
niet door <strong>de</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet ge<strong>de</strong>kte scha<strong>de</strong> of zelfs <strong>voor</strong> <strong>de</strong> volledige<br />
scha<strong>de</strong>, <strong>voor</strong> zover sprake is <strong>van</strong> onrechtmatig han<strong>de</strong>l<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> zij<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong>, zijn lasthebbers of aangestel<strong>de</strong>n.<br />
In <strong>de</strong> (rechts-)praktijk lijkt <strong>de</strong>ze uitzon<strong>de</strong>ring niet <strong>van</strong> veel betek<strong>en</strong>is te zijn.<br />
Dit komt waarschijnlijk doordat <strong>de</strong> door art. 8 gebo<strong>de</strong>n bescherming <strong>voor</strong>al<br />
betrekking heeft op situaties waar <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> weinig of ge<strong>en</strong> invloed of<br />
verantwoor<strong>de</strong>lijkheid heeft <strong>en</strong> (daardoor) slechts zeer zel<strong>de</strong>n sprake zal zijn<br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> onrechtmatig han<strong>de</strong>l<strong>en</strong> of nalat<strong>en</strong> zijnerzijds.<br />
<strong>De</strong> feitelijke betek<strong>en</strong>is <strong>van</strong> art. 8 Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet is daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong> <strong>de</strong>s te<br />
groter. Dit betreft namelijk e<strong>en</strong> zeer ruim geredigeer<strong>de</strong> bepaling die <strong>de</strong> werknemer<br />
beschermt in tal <strong>van</strong> situaties, zoals hieron<strong>de</strong>r zal wor<strong>de</strong>n toegelicht.<br />
T<strong>en</strong> eerste begint <strong>de</strong>ze bescherming reeds zodra <strong>de</strong> werknemer <strong>de</strong> drempel<br />
<strong>van</strong> zijn verblijfplaats overstapt om naar zijn werk te gaan <strong>en</strong> eindigt pas als<br />
hij <strong>de</strong> drempel <strong>van</strong> zijn werkplaats overschrijdt, <strong>en</strong> vice versa. <strong>De</strong> arbeidsweg<br />
omvat <strong>de</strong>rhalve niet alle<strong>en</strong> <strong>de</strong> op<strong>en</strong>bare weg, maar bij<strong>voor</strong>beeld ook <strong>de</strong> trapp<strong>en</strong>hal,<br />
<strong>de</strong> hal <strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>voor</strong><strong>de</strong>ur <strong>van</strong> e<strong>en</strong> flatgebouw <strong>voor</strong> zover <strong>de</strong>ze op<strong>en</strong>baar<br />
of geme<strong>en</strong>schappelijk <strong>van</strong> aard zijn. 103<br />
On<strong>de</strong>r ‘verblijfplaats’ wordt ie<strong>de</strong>re verblijf gerek<strong>en</strong>d waar <strong>de</strong> werknemer met<br />
<strong>en</strong>ige best<strong>en</strong>digheid verblijft. Dat behoeft niet noodzakelijk <strong>de</strong> locatie te zijn<br />
waar hij bij <strong>de</strong> geme<strong>en</strong>te is ingeschrev<strong>en</strong>; het volstaat dat hij daar met e<strong>en</strong><br />
zekere frequ<strong>en</strong>tie <strong>en</strong> best<strong>en</strong>digheid verblijft. 104 Maar dat is niet het <strong>en</strong>ige criterium:<br />
ook <strong>de</strong> feitelijke omstandighe<strong>de</strong>n, <strong>de</strong> aard <strong>van</strong> <strong>de</strong> beroepsfunctie, <strong>de</strong><br />
organisatie <strong>van</strong> het werk, <strong>de</strong> instructies <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> et cetera kunn<strong>en</strong><br />
dit begrip na<strong>de</strong>re invulling gev<strong>en</strong>. Zo is het e<strong>en</strong>persoons-’kot’ <strong>van</strong> e<strong>en</strong> verloof<strong>de</strong><br />
bij wie <strong>de</strong> werknemer ge<strong>en</strong> persoonlijke bezitting<strong>en</strong> bewaart <strong>en</strong> ook<br />
niet regelmatig bezoekt, ge<strong>en</strong> verblijfplaats in <strong>de</strong> zin <strong>van</strong> <strong>de</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet.<br />
105 E<strong>en</strong> frequ<strong>en</strong>t bezoek aan <strong>de</strong> meter maakt ook <strong>van</strong> haar woning ge<strong>en</strong><br />
verblijfplaats. 106<br />
103 Vgl. Arbh. G<strong>en</strong>t 6 september 2001, <strong>De</strong> Verz. 2003, 70.<br />
104 Vgl. Copp<strong>en</strong>s 2009, p. 553.<br />
105 Arbh. Luik 14 september 2005, <strong>De</strong> Verz. 2006, 67.<br />
106 Vgl. Cass. 13 oktober 2003, JTT 2004, 39 <strong>en</strong> Cass. 8 september 2003, JTT 2004, 42, waarin<br />
het Hof stelt dat <strong>de</strong> werknemer die op sommige werkdag<strong>en</strong> e<strong>en</strong> verblijfplaats bij zijn verloof<strong>de</strong><br />
heeft, niet uitsluit dat hij overweg<strong>en</strong>d bij zijn ou<strong>de</strong>rs verblijft <strong>en</strong> <strong>de</strong>rhalve geacht moet<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 195 24-9-2009 15:56:12<br />
195
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> werknemer bevindt zich op <strong>de</strong> arbeidsweg terug naar huis indi<strong>en</strong> hij komt<br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> locatie waar hij zich volg<strong>en</strong>s <strong>de</strong> instructie <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>de</strong><br />
uitvoering <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst heeft bevon<strong>de</strong>n <strong>en</strong> <strong>van</strong>daar naar huis<br />
keert. 107 <strong>De</strong>ze locatie zal in <strong>de</strong> meeste gevall<strong>en</strong> <strong>de</strong> plaats zijn waar hij zijn<br />
arbeid gewoonlijk verricht. Het kan echter ook bij<strong>voor</strong>beeld het adres zijn<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> bedrijfsarts of het ziek<strong>en</strong>huis waar hij zich naar aanwijzing <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong> heeft lat<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rzoek<strong>en</strong> of het adres <strong>van</strong> e<strong>en</strong> klant.<br />
T<strong>en</strong> twee<strong>de</strong> is het bestaan <strong>van</strong> <strong>en</strong>ig ‘inher<strong>en</strong>t’ gevaar <strong>van</strong> <strong>de</strong> weg niet vereist.<br />
Ook is niet rele<strong>van</strong>t of <strong>de</strong> weg in kwestie op<strong>en</strong>baar is of niet. 108 Ev<strong>en</strong>min is<br />
<strong>van</strong> belang op welke wijze <strong>de</strong> werknemer reist: hij is geheel vrij in zijn keuze<br />
<strong>van</strong> vervoer. 109<br />
T<strong>en</strong> <strong>de</strong>r<strong>de</strong> wordt ook het begrip ‘normale weg‘ zeer ruim uitgelegd. Hiermee<br />
wordt het aflegg<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> route <strong>van</strong> <strong>de</strong> verblijfplaats naar het werk of vice<br />
versa bedoeld, die zowel qua tijdsduur als qua route (ofwel chronologisch<br />
<strong>en</strong> geografisch) als ‘normaal’ kan wor<strong>de</strong>n aangemerkt. 110 <strong>De</strong> weg in kwestie<br />
behoeft dus niet persé <strong>de</strong> kortste of meest <strong>voor</strong> <strong>de</strong> hand ligg<strong>en</strong><strong>de</strong> route te zijn,<br />
zolang <strong>de</strong> re<strong>de</strong>n<strong>en</strong> om <strong>de</strong> betreff<strong>en</strong><strong>de</strong> weg te volg<strong>en</strong> maar verantwoord zijn.<br />
Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> mag <strong>de</strong> werknemer zijn reis on<strong>de</strong>rbrek<strong>en</strong> of e<strong>en</strong> omweg mak<strong>en</strong><br />
omwille <strong>van</strong> e<strong>en</strong> wettige re<strong>de</strong>n of overmacht (e<strong>en</strong> wegomlegging bij<strong>voor</strong>beeld)<br />
zon<strong>de</strong>r dat dit t<strong>en</strong> koste gaat <strong>van</strong> <strong>de</strong> bescherming <strong>van</strong> <strong>de</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet.<br />
111 Doet zich e<strong>en</strong> ongeval <strong>voor</strong> op <strong>de</strong> normale weg tij<strong>de</strong>ns het traject,<br />
dan wordt <strong>de</strong> werknemer geacht zich t<strong>en</strong> tij<strong>de</strong> <strong>van</strong> het ongeval op het werk<br />
te hebb<strong>en</strong> bevon<strong>de</strong>n; hetzelf<strong>de</strong> geldt indi<strong>en</strong> hij zijn reis heeft on<strong>de</strong>rbrok<strong>en</strong> of<br />
verl<strong>en</strong>gd <strong>en</strong> hier<strong>voor</strong> e<strong>en</strong> wettige re<strong>de</strong>n of overmacht bestaat. 112 Dit geldt expliciet<br />
wanneer <strong>de</strong> werknemer e<strong>en</strong> nodige <strong>en</strong> re<strong>de</strong>lijkerwijze te verantwoor<strong>de</strong>n<br />
wor<strong>de</strong>n om dáár het ‘c<strong>en</strong>trum <strong>van</strong> zijn belang<strong>en</strong>’ te hebb<strong>en</strong> in <strong>de</strong> zin <strong>van</strong> art. 20 Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet.<br />
107 Cass. 9 oktober 1974, AC 1975, 179 (Gem. Verzekeringskas/Janss<strong>en</strong>s) <strong>en</strong> Cass. 24 maart<br />
1980, RW 1980-81, 107 (Zürich/Verck<strong>en</strong>s).<br />
108 Vgl. Van <strong>de</strong> Vel<strong>de</strong>n & Schamp 1981, p. 96-98.<br />
109 Cass. AR S.95.30.F, 13 november 1995 (Fi<strong>de</strong>litas/Felici), onuitgegev<strong>en</strong>.<br />
110 Cass. 18 <strong>de</strong>cember 2000, <strong>De</strong> Verz. 2002, 338.<br />
111 Cass. 13 november 1995 (Fi<strong>de</strong>litas/Felici), onuitgegev<strong>en</strong>, Cass. 13 november 1995 (Zürich/<br />
Pinot), onuitgegev<strong>en</strong>, Cass. 18 <strong>de</strong>cember 2000, <strong>De</strong> Verz. 2002, 338 <strong>en</strong> Arbrb. Brugge<br />
12 november 1999, <strong>De</strong> Verz. 2001, 334, p. 59.<br />
112 Cass. 6 november 1978, AC 1978-79, 266 (Royale Belge/Cor<strong>de</strong>mans); vgl. Arbrb. Luik 10 februari<br />
1995, JTT 1995, 480: e<strong>en</strong> werkneemster gleed, nadat zij haar kind bij haar moe<strong>de</strong>r had<br />
afgezet, zoals zij gewoon was te do<strong>en</strong> alvor<strong>en</strong>s naar haar werk te gaan, uit op e<strong>en</strong> ijzelplek<br />
terwijl ze naar haar wag<strong>en</strong> terugliep. <strong>De</strong> rechter oor<strong>de</strong>el<strong>de</strong> dat zij haar normale weg naar het<br />
werk had hervat op het mom<strong>en</strong>t dat zij <strong>de</strong> drempel <strong>van</strong> haar moe<strong>de</strong>rs woning naar buit<strong>en</strong><br />
toe overschreed.<br />
196<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 196 24-9-2009 15:56:12
4 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Belgisch recht<br />
omweg maakt om met an<strong>de</strong>re person<strong>en</strong> te carpool<strong>en</strong> of om kin<strong>de</strong>r<strong>en</strong> naar of<br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> kin<strong>de</strong>rop<strong>van</strong>gplaats of school te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> resp. te hal<strong>en</strong>. 113<br />
<strong>De</strong> Belgische jurispru<strong>de</strong>ntie is heel toegeeflijk als het gaat om <strong>de</strong> uitleg <strong>van</strong><br />
e<strong>en</strong> ‘wettige re<strong>de</strong>n’. E<strong>en</strong> heel scala <strong>van</strong> motiev<strong>en</strong> wordt als rechtmatig geaccepteerd<br />
wanneer <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rbreking of het oponthoud zijn grondslag vindt<br />
in <strong>de</strong> omstandighe<strong>de</strong>n (volle arbeidsdag, overwerk, weersomstandighe<strong>de</strong>n,<br />
fysieke of m<strong>en</strong>tale inspanning, ‘verbroe<strong>de</strong>ring’ met collega’s 114 et cetera) die<br />
in <strong>en</strong>ige relatie staan tot <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst.<br />
Wettige re<strong>de</strong>n<strong>en</strong> <strong>voor</strong> het verl<strong>en</strong>g<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> reistijd of het mak<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
omweg <strong>van</strong> <strong>de</strong> ‘normale’ route zijn bij<strong>voor</strong>beeld: het do<strong>en</strong> <strong>van</strong> boodschapp<strong>en</strong><br />
(met name wanneer m<strong>en</strong> <strong>de</strong> gehele week werkt <strong>en</strong> <strong>de</strong>rhalve hiertoe niet veel<br />
geleg<strong>en</strong>heid heeft), het nem<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> verfrissing sam<strong>en</strong> met <strong>de</strong> collega’s<br />
in e<strong>en</strong> café alvor<strong>en</strong>s <strong>de</strong> weg naar huis aan te <strong>van</strong>g<strong>en</strong> (mits dit niet uitloopt<br />
op e<strong>en</strong> langdurig drinkgelag), het bezoek<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> ziek familielid in het<br />
ziek<strong>en</strong>huis, het bijwon<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> mis, het vier<strong>en</strong> <strong>van</strong> het traditionele St.<br />
Elooi’s feest in e<strong>en</strong> café, op stap gaan met <strong>de</strong> collega’s om door te feest<strong>en</strong> na<br />
e<strong>en</strong> bedrijfsreceptie. <strong>De</strong> on<strong>de</strong>rbreking <strong>van</strong>wege e<strong>en</strong> wettige re<strong>de</strong>n moet wel<br />
in e<strong>en</strong> re<strong>de</strong>lijke verhouding staan tot het belang <strong>van</strong> <strong>de</strong> aangevoer<strong>de</strong> re<strong>de</strong>n<br />
<strong>en</strong> <strong>de</strong> normale reistijd <strong>en</strong> -afstand <strong>voor</strong> het aflegg<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> normale route,<br />
afhankelijk <strong>van</strong> <strong>de</strong> omstandighe<strong>de</strong>n <strong>van</strong> het geval. 115<br />
On<strong>de</strong>rbreking<strong>en</strong> of afwijking<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> ‘normale’ route wor<strong>de</strong>n echter niet<br />
geaccepteerd indi<strong>en</strong> <strong>de</strong>ze geheel zijn ingegev<strong>en</strong> door persoonlijke motiev<strong>en</strong>,<br />
bij<strong>voor</strong>beeld om zichzelf binn<strong>en</strong> relatief korte tijd e<strong>en</strong> flink stuk in <strong>de</strong> kraag<br />
te giet<strong>en</strong>. (Het less<strong>en</strong> <strong>van</strong> door het werk veroorzaakte dorst zou nog wel aanvaardbaar<br />
zijn, ook indi<strong>en</strong> het hierbij om e<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel biertje zou gaan.) Ook<br />
wordt <strong>de</strong> afwijking niet aanvaard als zij <strong>van</strong> buit<strong>en</strong>sporige duur is.<br />
<strong>De</strong> Belgische rechtspraak is al ev<strong>en</strong> royaal t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> het interpreter<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> ‘geografische’ normale weg. <strong>De</strong> arbeidsweg mag bij<strong>voor</strong>beeld wor<strong>de</strong>n<br />
verl<strong>en</strong>gd om kin<strong>de</strong>r<strong>en</strong> naar school te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> op te hal<strong>en</strong>, zodat ook e<strong>en</strong> val<br />
op het schoolplein e<strong>en</strong> ‘arbeidsongeval’ kan zijn; om et<strong>en</strong> op te hal<strong>en</strong>; om e<strong>en</strong><br />
113 Art. 8 lid 1 on<strong>de</strong>r 1 <strong>en</strong> 2 Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet.<br />
114 Illustratief is <strong>de</strong> uitspraak <strong>van</strong> Arbh. Berg<strong>en</strong> 9 februari 1994, <strong>De</strong> Verz. 529. In <strong>de</strong>ze zaak<br />
on<strong>de</strong>rbrak<strong>en</strong> schouwspelartiest<strong>en</strong> na <strong>de</strong> <strong>voor</strong>stelling hun reis naar huis om elkaar eerst nog<br />
gezam<strong>en</strong>lijk te ontmoet<strong>en</strong>, waarbij e<strong>en</strong> <strong>van</strong> h<strong>en</strong> op <strong>de</strong> weg naar het afgesprok<strong>en</strong> café e<strong>en</strong><br />
ongeval overkwam. <strong>De</strong> rechter oor<strong>de</strong>el<strong>de</strong> in casu dat naast <strong>de</strong> gebruikelijke criteria hier<br />
tev<strong>en</strong>s in overweging di<strong>en</strong><strong>de</strong> te wor<strong>de</strong>n g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> dat e<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijke on<strong>de</strong>rbreking <strong>voor</strong><br />
schouwspelartiest<strong>en</strong> e<strong>en</strong> gangbare professionele gewoonte is; dit gold in casu te meer daar<br />
het slachtoffer overleg had will<strong>en</strong> pleg<strong>en</strong> met <strong>de</strong> an<strong>de</strong>re artiest<strong>en</strong> over beroepsproblem<strong>en</strong>.<br />
115 Vgl. Copp<strong>en</strong>s 2009, p. 555.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 197 24-9-2009 15:56:12<br />
197
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
omweg te mak<strong>en</strong> t<strong>en</strong>ein<strong>de</strong> e<strong>en</strong> zeer drukke of (pot<strong>en</strong>tieel) gevaarlijke weg te<br />
vermij<strong>de</strong>n, et cetera. Ter beoor<strong>de</strong>ling <strong>van</strong> <strong>de</strong> vraag of <strong>de</strong> omweg belangrijk is<br />
(met an<strong>de</strong>re woor<strong>de</strong>n: e<strong>en</strong> exoneratie mid<strong>de</strong>ls e<strong>en</strong> wettige re<strong>de</strong>n of overmacht<br />
vergt) moet rek<strong>en</strong>ing gehou<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n met <strong>de</strong> normale afstand tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
verblijfplaats <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer <strong>en</strong> zijn werkplaats. 116<br />
In geval <strong>van</strong> overmacht mag <strong>de</strong> werknemer zowel in chronologische als geografische<br />
zin <strong>van</strong> <strong>de</strong> normale weg afwijk<strong>en</strong>, afhankelijk <strong>van</strong> <strong>de</strong> omstandighe<strong>de</strong>n<br />
<strong>van</strong> het geval. Als overmacht wordt bij<strong>voor</strong>beeld erk<strong>en</strong>d het dring<strong>en</strong>d<br />
wegbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> familielid naar het ziek<strong>en</strong>huis, of e<strong>en</strong> <strong>de</strong>fect voertuig.<br />
Ook hier geldt dat <strong>de</strong> omweg niet geoorloofd is indi<strong>en</strong> zij alle<strong>en</strong> is ingegev<strong>en</strong><br />
door re<strong>de</strong>n<strong>en</strong> <strong>van</strong> persoonlijke aard (zoals het mak<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> theevisite bij<br />
e<strong>en</strong> k<strong>en</strong>nis, het br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> auto naar e<strong>en</strong> garage <strong>voor</strong> groot on<strong>de</strong>rhoud 117 )<br />
of in verhouding tot <strong>de</strong> omstandighe<strong>de</strong>n <strong>van</strong> het geval onre<strong>de</strong>lijk lang is. Dan<br />
is <strong>de</strong> omweg immers niet meer ‘normaal’.<br />
Tot slot e<strong>en</strong> laatste re<strong>de</strong>n waarom art. 8 zoveel feitelijke betek<strong>en</strong>is heeft <strong>voor</strong><br />
<strong>de</strong> werknemer: <strong>de</strong> Belgische wetgever heeft het gebruik <strong>van</strong> <strong>de</strong> weg door <strong>de</strong><br />
werknemer in <strong>en</strong>kele bijzon<strong>de</strong>re situaties gelijk gesteld met het gebruik <strong>van</strong><br />
e<strong>en</strong> arbeidsweg, zodat <strong>de</strong> werknemer ook in e<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijke omstandigheid<br />
<strong>de</strong> bescherming <strong>van</strong> <strong>de</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet toekomt. <strong>De</strong>ze situaties zijn<br />
limitatief opgesomd in art. 8 lid 2 Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet <strong>en</strong> betreff<strong>en</strong>: 118<br />
1) “Van <strong>de</strong> plaats waar hij werkt naar <strong>de</strong> plaats waar hij zijn eetmaal neemt of<br />
het zich aanschaft, <strong>en</strong> omgekeerd;<br />
2) Van <strong>de</strong> plaats waar hij werkt naar <strong>de</strong> plaats waar hij leergang<strong>en</strong> volgt met<br />
het oog op zijn beroepsopleiding <strong>en</strong> <strong>van</strong> die plaats naar zijn verblijfplaats;<br />
3) Van <strong>de</strong> plaats waar hij werkt, in uitvoering <strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst<br />
met e<strong>en</strong> <strong>werkgever</strong>, naar <strong>de</strong> plaats waar hij zal werk<strong>en</strong> in uitvoering <strong>van</strong><br />
e<strong>en</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst met e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>re <strong>werkgever</strong>;<br />
4) Van <strong>de</strong> plaats waar hij werkt naar <strong>de</strong> plaats waar hij zijn loon of het daarmee<br />
overe<strong>en</strong>stemm<strong>en</strong><strong>de</strong> bedrag in speciën geheel of ge<strong>de</strong>eltelijk int, <strong>en</strong><br />
omgekeerd;<br />
5) Om tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> opzeggingstermijn, binn<strong>en</strong> <strong>de</strong> gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> vastgesteld door<br />
<strong>de</strong> wetgeving op <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst<strong>en</strong> <strong>en</strong> met toestemming <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong> e<strong>en</strong> nieuwe betrekking te zoek<strong>en</strong>;<br />
6) Om zich, zelfs buit<strong>en</strong> <strong>de</strong> werkur<strong>en</strong>, <strong>van</strong> zijn verblijfplaats of <strong>van</strong> <strong>de</strong> plaats<br />
waar hij weer aan het werk is, naar zijn vroegere <strong>werkgever</strong> te begev<strong>en</strong> met<br />
116 Cass. 21 maart 1983, AC 1982-83, 408 (<strong>De</strong> Schel<strong>de</strong>/Vaes) met conclusie <strong>van</strong> A-G L<strong>en</strong>aerts.<br />
117 Cass. 13 november 1995, RW 1996-1997, 134.<br />
118 Zie na<strong>de</strong>r Van Gossum & Van Molle 1991, p. 51-53.<br />
198<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 198 24-9-2009 15:56:12
4 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Belgisch recht<br />
het oog op het afgev<strong>en</strong> of het afhal<strong>en</strong> <strong>van</strong> beschei<strong>de</strong>n, opgelegd door <strong>de</strong><br />
sociale wetgeving, kle<strong>de</strong>r<strong>en</strong> of werkgerief, <strong>en</strong> omgekeerd;<br />
7) Van <strong>de</strong> aanwervingsplaats naar <strong>de</strong> plaats waar het werk di<strong>en</strong>t te wor<strong>de</strong>n<br />
uitgevoerd door <strong>de</strong> werknemer in di<strong>en</strong>st <strong>van</strong> on<strong>de</strong>rneming<strong>en</strong> <strong>voor</strong> het<br />
la<strong>de</strong>n, loss<strong>en</strong> <strong>en</strong> behan<strong>de</strong>l<strong>en</strong> <strong>van</strong> war<strong>en</strong> in hav<strong>en</strong>s, in <strong>de</strong> opslagplaats<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> stations <strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>s die zich bezig hou<strong>de</strong>n met scheepsherstelling,<br />
als <strong>voor</strong>af ge<strong>en</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst is geslot<strong>en</strong>;<br />
8) Door <strong>de</strong> zeelie<strong>de</strong>n met het oog op hun aanmonstering <strong>van</strong> het aanwervingsbureau<br />
<strong>voor</strong> zeelie<strong>de</strong>n naar het waterschoutsambt;<br />
9) Van <strong>de</strong> plaats waar <strong>de</strong> huisarbei<strong>de</strong>r grondstoff<strong>en</strong> of ge<strong>de</strong>eltelijk afgewerkte<br />
product<strong>en</strong> bewerkt die e<strong>en</strong> <strong>werkgever</strong> hem heeft toevertrouwd naar <strong>de</strong><br />
plaats waar hij die grondstoff<strong>en</strong> of product<strong>en</strong> afhaalt of levert, <strong>en</strong> omgekeerd.”<br />
2.4.1.2 Verkeersongeval in <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst<br />
E<strong>en</strong> bijzon<strong>de</strong>re vorm <strong>van</strong> arbeidsongeval wordt gevormd door <strong>de</strong> categorie<br />
<strong>van</strong> verkeersongevall<strong>en</strong> tij<strong>de</strong>ns het werk, bij<strong>voor</strong>beeld wanneer <strong>de</strong> werknemer<br />
in opdracht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>van</strong> filiaal A naar filiaal B rijdt <strong>en</strong> tij<strong>de</strong>ns het<br />
vervull<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze opdracht het slachtoffer wordt <strong>van</strong> e<strong>en</strong> verkeersongeval.<br />
E<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijke gebeurt<strong>en</strong>is is volg<strong>en</strong>s Belgisch recht e<strong>en</strong> arbeidsongeval in<br />
<strong>en</strong>ge zin omdat <strong>de</strong> werknemer zich tij<strong>de</strong>ns zijn verplaatsing nog on<strong>de</strong>r het<br />
gezag <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> bevond. 119 Ook het bewijsrecht is geheel conform het<br />
standaard bewijsrecht t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> reguliere <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong>, inclusief<br />
<strong>de</strong> wettelijke vermoe<strong>de</strong>ns <strong>van</strong> <strong>de</strong> artt. 7 <strong>en</strong> 9 Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet <strong>en</strong> is<br />
in zoverre in het <strong>voor</strong><strong>de</strong>el <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer t<strong>en</strong> opzichte <strong>van</strong> <strong>de</strong> reguliere<br />
bewijslastver<strong>de</strong>ling bij e<strong>en</strong> vor<strong>de</strong>ring gebaseerd op onrechtmatige daad. 120<br />
Tot 1997 viel<strong>en</strong> verkeersongevall<strong>en</strong> die plaatsvon<strong>de</strong>n in <strong>de</strong> uitvoering <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
arbeidsovere<strong>en</strong>komst binn<strong>en</strong> <strong>de</strong> burgerlijke immuniteit <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>.<br />
Daar is echter e<strong>en</strong> ein<strong>de</strong> aan gekom<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> uitspraak <strong>van</strong> het Belgische<br />
Arbitragehof waarin expliciet werd gesteld dat het vermin<strong>de</strong>r<strong>de</strong> gezag <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> over <strong>de</strong> werknemer in het verkeer ge<strong>en</strong> rechtvaardiging kon<br />
vorm<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> (financieel) on<strong>de</strong>rscheid te mak<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> e<strong>en</strong> arbeidswegongeval<br />
<strong>en</strong> e<strong>en</strong> arbeidsongeval in het verkeer. 121 Het Hof achtte dit in strijd<br />
met het gelijkheidsbeginsel <strong>en</strong> het non-discriminatiebeginsel om slachtoffers<br />
<strong>van</strong> woon-werkverkeer wél e<strong>en</strong> civielrechtelijke vor<strong>de</strong>ring tot volledige scha<strong>de</strong>vergoeding<br />
te gunn<strong>en</strong> maar <strong>de</strong> slachtoffers <strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbeidsongeval in het<br />
119 Vgl. Arbh. Brussel 3 januari 1994, <strong>De</strong> Verz. 1996, 240.<br />
120 Heel uitvoerig over <strong>de</strong>ze materie: Petit 2005, p. 155 e.v.<br />
121 Arbitragehof nr. 3/1997, 16 januari 1997, B.S. 21 januari 1997. NB: <strong>van</strong>af 2009 heet het Arbitragehof<br />
<strong>voor</strong>taan het Grondwettelijk Hof.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 199 24-9-2009 15:56:12<br />
199
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
verkeer – e<strong>en</strong> volstrekt vergelijkbaar risico – niet. <strong>De</strong> Belgische wetgever heeft<br />
<strong>de</strong>ze uitzon<strong>de</strong>ring snel gecodificeerd als art. 46 lid 1 on<strong>de</strong>r 6° Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet.<br />
122 Dit artikel omschrijft het verkeersongeval als “ie<strong>de</strong>r ongeval in<br />
het wegverkeer waarbij één of meer al dan niet gemotoriseer<strong>de</strong> voertuig<strong>en</strong><br />
zijn betrokk<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat verband houdt met het verkeer op <strong>de</strong> op<strong>en</strong>bare weg.”<br />
<strong>De</strong> werknemer die sindsdi<strong>en</strong> het slachtoffer is gewor<strong>de</strong>n <strong>van</strong> e<strong>en</strong> verkeersongeval<br />
tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> arbeid, heeft nu twee keuzemogelijkhe<strong>de</strong>n. Hij kan kiez<strong>en</strong><br />
<strong>voor</strong> e<strong>en</strong> forfaitaire scha<strong>de</strong>vergoeding <strong>van</strong> <strong>de</strong> verzekeraar <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
conform het systeem <strong>van</strong> <strong>de</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet of hij kan zich <strong>voor</strong> e<strong>en</strong><br />
volledige scha<strong>de</strong>vergoeding w<strong>en</strong><strong>de</strong>n tot het civiele recht. In het laatste geval<br />
zal hij wel <strong>de</strong> schuld <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> zijn scha<strong>de</strong> moet<strong>en</strong> aanton<strong>en</strong>.<br />
2.4.3 <strong>De</strong> vervag<strong>en</strong><strong>de</strong> gr<strong>en</strong>s tuss<strong>en</strong> werk <strong>en</strong> privé<br />
Indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> werknemer zich buit<strong>en</strong> <strong>de</strong> eig<strong>en</strong>lijke werkplaats bevindt, kan nog<br />
sprake zijn <strong>van</strong> e<strong>en</strong> uitvoering <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst <strong>en</strong> mitsdi<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
e<strong>en</strong> arbeidsongeval, indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> werknemer zich op het mom<strong>en</strong>t <strong>van</strong> het ongeval<br />
nog on<strong>de</strong>r het gezag <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> bevond (zoals bij<strong>voor</strong>beeld e<strong>en</strong> chauffeur<br />
of e<strong>en</strong> han<strong>de</strong>lsreiziger). Dit wordt bij<strong>voor</strong>beeld aanvaard wanneer <strong>de</strong><br />
werknemer <strong>de</strong>elneemt aan e<strong>en</strong> door <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> georganiseerd personeelsfeest<br />
of aan sportwedstrij<strong>de</strong>n in on<strong>de</strong>rnemingsverband. Het volstaat hiertoe<br />
dat <strong>de</strong> werknemer zich ‘moreel’ verplicht voel<strong>de</strong> om aanwezig te zijn. 123<br />
Wanneer <strong>de</strong> werknemer e<strong>en</strong> ongeval overkomt tij<strong>de</strong>ns het verricht<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
werkzaamhe<strong>de</strong>n die weliswaar in <strong>en</strong>ige mate zijn gerelateerd aan zijn gangbare<br />
werk, maar hij die werkzaamhe<strong>de</strong>n in kwestie op volstrekt vrijwillige<br />
basis verricht, is er géén sprake <strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbeidsongeval in <strong>de</strong> zin <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet. Juist <strong>van</strong>wege het vrijwillige karakter <strong>van</strong> <strong>de</strong> han<strong>de</strong>ling<br />
ontbreekt dan het vereiste <strong>werkgever</strong>sgezag. 124<br />
Doordat <strong>de</strong> maatstaf <strong>voor</strong> het aanvaar<strong>de</strong>n <strong>van</strong> e<strong>en</strong> gezagsverhouding bestaat<br />
in het al dan niet aanwezig zijn <strong>van</strong> e<strong>en</strong> inbreuk op <strong>de</strong> persoonlijke vrijheid<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer, kan zelfs sprake zijn <strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbeidsongeval tij<strong>de</strong>ns e<strong>en</strong><br />
bedrijfsfeestje of tij<strong>de</strong>ns bedrijfssport, wanneer <strong>de</strong> werknemer zich, hetzij<br />
door <strong>de</strong> druk uitgeoef<strong>en</strong>d door <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>, hetzij door het belang <strong>van</strong><br />
goe<strong>de</strong> sociale contact<strong>en</strong> met <strong>de</strong> collega’s, tij<strong>de</strong>ns e<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijke geleg<strong>en</strong>heid<br />
verwondt. 125<br />
122 Wet <strong>van</strong> 25 januari 1999 hou<strong>de</strong>n<strong>de</strong> sociale bepaling<strong>en</strong>, B.S. 6 februari 1999.<br />
123 Simo<strong>en</strong>s 1997, p. 111 <strong>en</strong> Van Eeckhoutte 2000, p. 119.<br />
124 Persyn, Janvier & Van Eeckhoutte 1990, p. 1267.<br />
125 Vgl. Persyn, Janvier & Van Eeckhoutte 1990, p. 1268.<br />
200<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 200 24-9-2009 15:56:12
4 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Belgisch recht<br />
Dit wordt bij<strong>voor</strong>beeld aanvaard wanneer <strong>de</strong> werknemer <strong>de</strong>elneemt aan e<strong>en</strong><br />
door <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> georganiseerd personeelsfeest of aan sportwedstrij<strong>de</strong>n in<br />
on<strong>de</strong>rnemingsverband. Het volstaat hiertoe dat <strong>de</strong> werknemer zich ‘moreel’<br />
verplicht voel<strong>de</strong> om aanwezig te zijn. 126<br />
2.5 <strong>De</strong> scha<strong>de</strong>afwikkeling<br />
2.5.1 <strong>De</strong> verzekeringsplicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
Op grond <strong>van</strong> art. 49 jo. 91 Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet is ie<strong>de</strong>re <strong>werkgever</strong> op<br />
straffe <strong>van</strong> strafrechtelijke sancties verplicht zijn werknemers te verzeker<strong>en</strong><br />
teg<strong>en</strong> <strong>de</strong> materiële scha<strong>de</strong> <strong>voor</strong>tvloei<strong>en</strong><strong>de</strong> uit letsel t<strong>en</strong> gevolge <strong>van</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong><br />
in <strong>de</strong> zin <strong>van</strong> <strong>de</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet. Hij heeft daartoe <strong>de</strong> keuze<br />
uit circa twintig door <strong>de</strong> overheid gemachtig<strong>de</strong> verzekeringsinstelling<strong>en</strong>,<br />
waar<strong>van</strong> e<strong>en</strong> ruime meer<strong>de</strong>rheid particuliere verzekeraars betreft. Indi<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> <strong>werkgever</strong> echter zijn wettelijke plicht om zijn werknemers te verzeker<strong>en</strong><br />
heeft verzuimd, wordt hij geacht ambtshalve aangeslot<strong>en</strong> te zijn bij het Fonds<br />
<strong>voor</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong> (FAO), wat als waarborgfonds fungeert. 127 In het<br />
ka<strong>de</strong>r <strong>van</strong> zijn <strong>van</strong>gnetfunctie vergoedt het FAO <strong>de</strong> onverzeker<strong>de</strong> werknemer<br />
alle (forfaitaire) vergoeding<strong>en</strong> waar <strong>de</strong>ze op grond <strong>van</strong> <strong>de</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet<br />
recht heeft. 128<br />
2.5.2 Uitkering <strong>en</strong> financiering<br />
<strong>De</strong> uitkering <strong>van</strong> <strong>de</strong> uit hoof<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet aan <strong>de</strong> werknemer<br />
toekom<strong>en</strong><strong>de</strong> scha<strong>de</strong>vergoeding<strong>en</strong> komt t<strong>en</strong> laste <strong>van</strong> <strong>de</strong> verzekeringsinstantie<br />
bij wie <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> zijn <strong>aansprakelijkheid</strong> heeft verzekerd. 129 <strong>De</strong>ze<br />
<strong>aansprakelijkheid</strong> betreft kracht<strong>en</strong>s art. 49 Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet alle risico’s<br />
omschrev<strong>en</strong> in <strong>de</strong> artt. 8 <strong>en</strong> 9 Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet <strong>voor</strong> alle activiteit<strong>en</strong><br />
welke door <strong>de</strong> werknemers tij<strong>de</strong>ns <strong>en</strong> door het feit <strong>van</strong> <strong>de</strong> uitvoering <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
arbeidsovere<strong>en</strong>komst wor<strong>de</strong>n verricht. Dit zijn alle <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> in <strong>de</strong><br />
zin <strong>van</strong> <strong>de</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet <strong>en</strong> <strong>de</strong> daarmee gelijkgestel<strong>de</strong> ongevall<strong>en</strong> op<br />
<strong>de</strong> weg <strong>van</strong> <strong>en</strong> naar het werk. 130<br />
<strong>De</strong> verzekeringsinstelling<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n gefinancierd door <strong>de</strong> premies die <strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong>s op grond <strong>van</strong> hun wettelijke verzekeringsplicht teg<strong>en</strong> <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong><br />
<strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> aan h<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> afdrag<strong>en</strong>. <strong>De</strong><br />
hoogte <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze premies is afhankelijk <strong>van</strong> <strong>de</strong> kans op e<strong>en</strong> arbeidsongeval in<br />
e<strong>en</strong> bedrijf <strong>en</strong> <strong>de</strong> frequ<strong>en</strong>tie <strong>van</strong> claims <strong>van</strong> werknemers <strong>van</strong> het bedrijf in het<br />
126 Simo<strong>en</strong>s 1997, p. 111 <strong>en</strong> Van Eeckhoutte 2000, p. 119.<br />
127 Art. 60 Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet.<br />
128 Vgl. Petit 2005, p. 415 e.v.<br />
129 Art. 68 Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet; Arbh. Luik 22 september 1994, <strong>De</strong> Verz. 1996, 32.<br />
130 Zie art. 8 lid 2 Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 201 24-9-2009 15:56:12<br />
201
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
verle<strong>de</strong>n. <strong>De</strong> Belgische wetgever laat <strong>de</strong> hoogte <strong>van</strong> <strong>de</strong> verzekeringspremies<br />
vrij, zodat tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> erk<strong>en</strong><strong>de</strong> verzekeringsinstelling<strong>en</strong> vrije concurr<strong>en</strong>tie<br />
bestaat.<br />
Zowel <strong>de</strong> verzekeraars als <strong>de</strong> FAO kunn<strong>en</strong> zich via regres verhal<strong>en</strong> op <strong>de</strong> <strong>voor</strong><br />
<strong>de</strong> scha<strong>de</strong> verantwoor<strong>de</strong>lijke partij; verhaal op <strong>de</strong> gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> werknemer zelf<br />
is echter niet mogelijk.<br />
T<strong>en</strong>ein<strong>de</strong> onverzekerdheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> te ontmoedig<strong>en</strong> gaat <strong>de</strong> ‘ambtshalve<br />
aansluiting’ bij het Fonds <strong>voor</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong> gepaard met e<strong>en</strong><br />
<strong>werkgever</strong>sbijdrage die aanzi<strong>en</strong>lijk hoger is dan <strong>de</strong> gangbare verzekeringspremie.<br />
Naast <strong>de</strong>ze min of meer onvrijwillige bijdrages wordt het FAO ver<strong>de</strong>r<br />
hoofdzakelijk gefinancierd uit <strong>de</strong> premiebijdrag<strong>en</strong> <strong>van</strong> zeelie<strong>de</strong>n <strong>en</strong> vissers,<br />
e<strong>en</strong> door <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> te betal<strong>en</strong> sociale zekerheidsbijdrage <strong>van</strong> 0,3% op het<br />
loon <strong>van</strong> al zijn werknemers <strong>en</strong> e<strong>en</strong> bijdrage <strong>van</strong> 20% op <strong>de</strong> door verzekeraars<br />
geïn<strong>de</strong> premie <strong>voor</strong> werknemers die niet on<strong>de</strong>r e<strong>en</strong> stelsel <strong>van</strong> sociale zekerheid<br />
vall<strong>en</strong>, zoals bij<strong>voor</strong>beeld stu<strong>de</strong>nt<strong>en</strong>.<br />
2.5.3 <strong>De</strong> scha<strong>de</strong>afwikkelingsprocedure<br />
<strong>De</strong> scha<strong>de</strong>vergoeding <strong>voor</strong> <strong>de</strong> gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> werknemer uit hoof<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet komt niet uit <strong>de</strong> lucht vall<strong>en</strong>: hiertoe di<strong>en</strong>t eerst voldaan<br />
te zijn aan bepaal<strong>de</strong> vereist<strong>en</strong> <strong>en</strong> procedures. <strong>De</strong>ze perio<strong>de</strong> wordt aangeduid<br />
als ‘<strong>en</strong>terinem<strong>en</strong>t’ <strong>en</strong> kan in het geval <strong>van</strong> blijv<strong>en</strong><strong>de</strong> invaliditeit twee<br />
jaar dur<strong>en</strong>. 131<br />
E<strong>en</strong> <strong>en</strong> an<strong>de</strong>r <strong>van</strong>gt aan met <strong>de</strong> vervulling <strong>van</strong> <strong>de</strong> meldingsplicht <strong>van</strong> ie<strong>de</strong>r<br />
ongeval wat plaats heeft gevon<strong>de</strong>n tuss<strong>en</strong> het tijdstip dat <strong>de</strong> werknemer zijn<br />
drempel overschrijdt om zich naar zijn werk te begev<strong>en</strong> <strong>en</strong> het mom<strong>en</strong>t dat<br />
hij weer is thuis gekom<strong>en</strong> én tot scha<strong>de</strong> heeft geleid. <strong>De</strong> aanmelding gebeurt<br />
bij <strong>de</strong> verzekeraar, het Ministerie <strong>van</strong> Tewerkstelling <strong>en</strong> Arbeid (Technische<br />
Inspectie) <strong>en</strong> <strong>de</strong> arbeidsg<strong>en</strong>eeskundige di<strong>en</strong>st <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>. Dit geldt<br />
ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s <strong>voor</strong> ie<strong>de</strong>r gebeur<strong>en</strong> dat in <strong>de</strong> toekomst aanleiding zou kunn<strong>en</strong><br />
gev<strong>en</strong> tot toepassing <strong>van</strong> <strong>de</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet. <strong>De</strong>ze aanmelding di<strong>en</strong>t<br />
binn<strong>en</strong> wettelijke termijn<strong>en</strong> te geschie<strong>de</strong>n door <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>; indi<strong>en</strong> hij hierin<br />
nalatig is, mag <strong>de</strong> werknemer (of zijn rechthebb<strong>en</strong><strong>de</strong>n) dit overnem<strong>en</strong>. 132<br />
131 Auty & Humphreys 2000, p. 18-19.<br />
132 Art. 62 Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet; aanmelding <strong>van</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> moet binn<strong>en</strong> vijf werkdag<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong>af <strong>de</strong> dag volg<strong>en</strong><strong>de</strong> op het ongeval geschie<strong>de</strong>n, t<strong>en</strong>zij er sprake is <strong>van</strong> e<strong>en</strong> ernstig<br />
ongeval (i.e. t<strong>en</strong>minste 30 dag<strong>en</strong> arbeidsongeschiktheid) wanneer het binn<strong>en</strong> twee dag<strong>en</strong><br />
moet gebeur<strong>en</strong>.<br />
202<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 202 24-9-2009 15:56:12
4 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Belgisch recht<br />
Vervolg<strong>en</strong>s zal <strong>de</strong> verzekeringsmaatschappij <strong>de</strong> werknemer b<strong>en</strong>a<strong>de</strong>r<strong>en</strong> met<br />
e<strong>en</strong> <strong>voor</strong>stel t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> zijn vergoeding, welke t<strong>en</strong>minste betrekking<br />
zal hebb<strong>en</strong> op het perc<strong>en</strong>tage arbeidsongeschiktheid, <strong>de</strong> hoogte <strong>van</strong> zijn<br />
basisloon 133 <strong>en</strong> het tijdstip <strong>van</strong> het consolidatiemom<strong>en</strong>t. Indi<strong>en</strong> hij hiermee<br />
akkoord gaat, wordt <strong>de</strong> overe<strong>en</strong>komst ‘gehomologeerd’. Binn<strong>en</strong> <strong>de</strong> daarop<br />
volg<strong>en</strong><strong>de</strong> drie jaar heeft <strong>de</strong> verzekeraar het recht om <strong>de</strong> gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> werknemer<br />
opnieuw te lat<strong>en</strong> keur<strong>en</strong>; daarna is <strong>de</strong> ‘homologatie’ <strong>voor</strong> <strong>de</strong> verzekeraar<br />
<strong>de</strong>finitief. <strong>De</strong> werknemer kan echter te all<strong>en</strong> tij<strong>de</strong> het perc<strong>en</strong>tage <strong>van</strong><br />
zijn arbeidsongeschiktheid opnieuw lat<strong>en</strong> keur<strong>en</strong>. Als <strong>de</strong> verzekeraar <strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
werknemer het echter niet e<strong>en</strong>s kunn<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n, wacht h<strong>en</strong> <strong>de</strong> gang naar<br />
<strong>de</strong> arbeidsrechter. Aanleiding hiertoe kan bij<strong>voor</strong>beeld gevon<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n<br />
in verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> waar<strong>de</strong>ring<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> plotselinge gebeurt<strong>en</strong>is of <strong>de</strong> mate<br />
<strong>van</strong> arbeidsongeschiktheid, verschil <strong>van</strong> m<strong>en</strong>ing welke ‘perks of the job’ als<br />
bestand<strong>de</strong>el <strong>van</strong> het basisloon moet wor<strong>de</strong>n meegerek<strong>en</strong>d, on<strong>en</strong>igheid over<br />
e<strong>en</strong> wettige re<strong>de</strong>n om <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsweg af te wijk<strong>en</strong>, het al dan niet bestaan<br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst of e<strong>en</strong> gezagsverhouding, het recht op e<strong>en</strong> prothese<br />
et cetera. 134<br />
2.5.4 Scha<strong>de</strong>post<strong>en</strong><br />
2.5.4.1 Materiële scha<strong>de</strong><br />
<strong>De</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet vergoedt uitsluit<strong>en</strong>d <strong>de</strong> materiële scha<strong>de</strong> (zaak- <strong>en</strong><br />
vermog<strong>en</strong>sscha<strong>de</strong>) die het resultaat is <strong>van</strong> e<strong>en</strong> inbreuk op <strong>de</strong> lichamelijke integriteit<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer. In ie<strong>de</strong>r geval di<strong>en</strong>t <strong>de</strong> inbreuk op <strong>de</strong> lichamelijke<br />
integriteit <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer aanleiding te hebb<strong>en</strong> gegev<strong>en</strong> tot het mak<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
kost<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> na<strong>de</strong>lige weerslag te hebb<strong>en</strong> op het concurr<strong>en</strong>tievermog<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> werknemer. 135 Dit betek<strong>en</strong>t dat <strong>de</strong> werknemer zelfs recht kan hebb<strong>en</strong> op<br />
e<strong>en</strong> vergoeding zon<strong>de</strong>r dat hij loonverlies lijdt. 136<br />
Voor vergoeding kom<strong>en</strong> zowel het ‘directe’ letsel, dat als e<strong>en</strong> onmid<strong>de</strong>llijk<br />
gevolg uit e<strong>en</strong> ongeval <strong>voor</strong>tvloeit, als latere verergering<strong>en</strong> in aanmerking.<br />
133 Het basisloon is het loon waarop <strong>de</strong> werknemer recht had gedur<strong>en</strong><strong>de</strong> het hele, volledige jaar<br />
<strong>voor</strong>afgaand aan <strong>de</strong> dag <strong>van</strong> het ongeval, vgl. art. 34 Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet. Het basisloon<br />
wordt vastgesteld aan <strong>de</strong> hand <strong>van</strong> het eig<strong>en</strong>lijke loon, inclusief vakantiegeld, <strong>de</strong> overur<strong>en</strong>,<br />
betaal<strong>de</strong> feestdag<strong>en</strong>, premies, drinkgeld, tips, <strong>voor</strong><strong>de</strong>l<strong>en</strong> in natura, etc.<br />
134 Meer uitvoerig: Persyn, Janvier & Van Eeckhoutte 1990, p. 1391-1397.<br />
135 On<strong>de</strong>r kost<strong>en</strong> wordt verstaan: medische verzorging, g<strong>en</strong>eesmid<strong>de</strong>l<strong>en</strong> <strong>en</strong>/of prothes<strong>en</strong>.<br />
Arbh. Brussel 6 mei 1996, <strong>De</strong> Verz. 1997, 86: e<strong>en</strong> pijn die geheel op zichzelf staat <strong>en</strong> nauwelijks<br />
geobjectiveerd kan wor<strong>de</strong>n <strong>en</strong> die noch <strong>de</strong> arbeidsgeschiktheid noch het concurr<strong>en</strong>tievermog<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer aantast, geeft ge<strong>en</strong> aanleiding tot e<strong>en</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>wetvergoeding.<br />
Zie ook Arbh. Berg<strong>en</strong> 8 november 1995, <strong>De</strong> Verz. 1996, 257.<br />
136 Cass. 15 januari 1996, RW 1995-1996 <strong>en</strong> Arbh. Berg<strong>en</strong> 8 november 1995, <strong>De</strong> Verz. 1996, 257<br />
<strong>en</strong> 1088; zie ook Bolle 1990, p. 253.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 203 24-9-2009 15:56:12<br />
203
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
E<strong>en</strong> <strong>voor</strong>beeld <strong>van</strong> het laatste: e<strong>en</strong> verslechtering <strong>van</strong> <strong>de</strong> psychologische staat<br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> werknemer, die t<strong>en</strong>minste ge<strong>de</strong>eltelijk te wijt<strong>en</strong> is aan <strong>de</strong> nawerking<br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> eer<strong>de</strong>r ongeval <strong>en</strong> het daaruit <strong>voor</strong>tvloei<strong>en</strong><strong>de</strong> verlies <strong>van</strong> zijn betrekking.<br />
137<br />
Naast <strong>de</strong> forfaitaire vergoeding<strong>en</strong> die gerelateerd zijn aan het loon <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
werknemer <strong>en</strong> <strong>de</strong> duur <strong>van</strong> zijn arbeidsongeschiktheid, waarop in <strong>de</strong> hierna<br />
volg<strong>en</strong><strong>de</strong> paragraf<strong>en</strong> na<strong>de</strong>r zal wor<strong>de</strong>n ingegaan, heeft <strong>de</strong> werknemer recht<br />
op vergoeding <strong>van</strong> diverse post<strong>en</strong> in <strong>de</strong> sfeer <strong>van</strong> <strong>de</strong> medische behan<strong>de</strong>ling.<br />
Zo heeft <strong>de</strong> werknemer recht op volledige vergoeding <strong>van</strong> <strong>de</strong> medische<br />
kost<strong>en</strong> die zijn veroorzaakt door het ongeval. 138 Hieron<strong>de</strong>r wor<strong>de</strong>n verstaan<br />
<strong>de</strong> medische, chirurgische, tandheelkundige <strong>en</strong> farmaceutische verzorging,<br />
verzorging in het ziek<strong>en</strong>huis <strong>en</strong> <strong>de</strong> kost<strong>en</strong> <strong>van</strong> verpleging. Hij is in beginsel<br />
vrij in zijn keuze <strong>van</strong> arts, ziek<strong>en</strong>huis of farmaceutische verzorging, t<strong>en</strong>zij<br />
<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> of <strong>de</strong> erk<strong>en</strong><strong>de</strong> verzekeraar zelf op wettelijk goedgekeur<strong>de</strong> wijze<br />
gepaste <strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> heeft getroff<strong>en</strong>. In dat geval heeft hij e<strong>en</strong> keuze uit<br />
t<strong>en</strong>minste drie arts<strong>en</strong>.<br />
Daarnaast komt <strong>de</strong> werknemer e<strong>en</strong> vergoeding toe <strong>voor</strong> <strong>de</strong> aanschaf <strong>en</strong> het<br />
on<strong>de</strong>rhoud <strong>van</strong> prothes<strong>en</strong> <strong>en</strong> orthopedische hulpmid<strong>de</strong>l<strong>en</strong>, die ingevolge<br />
het arbeidsongeval noodzakelijk zijn gewor<strong>de</strong>n. Hiermee wor<strong>de</strong>n bedoeld<br />
<strong>de</strong> kunst- <strong>en</strong> hulpmid<strong>de</strong>l<strong>en</strong> die op nuttige wijze <strong>de</strong> aangetaste of verzwakte<br />
lichaamsfuncties kunn<strong>en</strong> herstell<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> optimale b<strong>en</strong>a<strong>de</strong>ring <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
vroegere toestand of het gebruik er<strong>van</strong> kunn<strong>en</strong> ver<strong>van</strong>g<strong>en</strong>, op zo’n wijze dat<br />
het <strong>de</strong> gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> werknemer mogelijk wordt gemaakt om, met consi<strong>de</strong>ratie<br />
<strong>van</strong> zijn leeftijd, beroepsmogelijkhe<strong>de</strong>n, gezins- <strong>en</strong> sociale status, e<strong>en</strong> zo<br />
normaal mogelijk lev<strong>en</strong> te voer<strong>en</strong>. Ook aanpassing<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> woning kunn<strong>en</strong><br />
hiertoe behor<strong>en</strong>. 139 Het is niet vereist dat <strong>de</strong> hulpmid<strong>de</strong>l<strong>en</strong> tev<strong>en</strong>s <strong>de</strong> arbeidsongeschiktheid<br />
vermin<strong>de</strong>r<strong>en</strong> of <strong>van</strong> duurzame aard zijn. Zo kan zelfs e<strong>en</strong><br />
auto kwalificer<strong>en</strong> als prothese <strong>voor</strong> iemand zon<strong>de</strong>r kracht of gevoel in zijn<br />
b<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> hetzelf<strong>de</strong> geldt <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> geïmplanteer<strong>de</strong> neurostimulator die pijnbestrij<strong>de</strong>nd<br />
werkt. 140<br />
Ook verplaatsingskost<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> <strong>voor</strong> vergoeding in aanmerking wanneer<br />
<strong>de</strong> verplaatsing <strong>van</strong> zijn persoon het noodzakelijke gevolg is <strong>van</strong> het<br />
arbeidsongeval of daaruit <strong>voor</strong>tvloeit. 141 Dit kan het geval zijn indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> gelae-<br />
137 Arbh. Luik 27 november 1995, Soc. Kron. 1997, 96.<br />
138 Art. 28 Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet; zie ook Copp<strong>en</strong>s 2009, p. 562 e.v.<br />
139 Vgl. Copp<strong>en</strong>s 2009, p. 579.<br />
140 Art. 28 Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet; vgl. Arbh. Antwerp<strong>en</strong> 5 september 1994, RW 1995-96, 114 <strong>en</strong><br />
Arbh. Antwerp<strong>en</strong> 31 juli 1990, Soc. Kron. 1994, 292.<br />
141 Art. 33 Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet; vgl. ook Bolle 1990, p. 292-294.<br />
204<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 204 24-9-2009 15:56:12
4 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Belgisch recht<br />
<strong>de</strong>er<strong>de</strong> werknemer zich moet verplaats<strong>en</strong> op verzoek of met toestemming<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> verzekeringsmaatschappij of het Fonds <strong>voor</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>, in het<br />
ka<strong>de</strong>r <strong>van</strong> e<strong>en</strong> gerechtelijke expertise of om medische re<strong>de</strong>n<strong>en</strong>. Vergoeding<strong>en</strong><br />
wor<strong>de</strong>n toegek<strong>en</strong>d <strong>voor</strong> het gebruik <strong>van</strong> het op<strong>en</strong>baar vervoer, e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> auto<br />
bij e<strong>en</strong> afstand groter dan 5 km <strong>en</strong> e<strong>en</strong> ziek<strong>en</strong>wag<strong>en</strong> in geval <strong>van</strong> dring<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
medische belang<strong>en</strong>. Ook familiele<strong>de</strong>n hebb<strong>en</strong>, wanneer <strong>de</strong> werknemer in het<br />
ziek<strong>en</strong>huis is opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>, in zeer beschei<strong>de</strong>n mate recht op verplaatsingskost<strong>en</strong>.<br />
Tot slot komt ook <strong>de</strong> hulp <strong>van</strong> <strong>de</strong>r<strong>de</strong>n <strong>voor</strong> vergoeding in aanmerking, indi<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> ernstig gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> werknemer <strong>de</strong>rgelijke bijstand nodig heeft om daardoor<br />
in staat te blijv<strong>en</strong> om aan het maatschappelijk verkeer <strong>de</strong>el te blijv<strong>en</strong><br />
nem<strong>en</strong>. 142<br />
2.5.4.2 Immateriële scha<strong>de</strong><br />
<strong>De</strong> verzekeraar behoeft op grond <strong>van</strong> <strong>de</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet alle<strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
scha<strong>de</strong> te vergoe<strong>de</strong>n die betrekking heeft op <strong>de</strong> lichamelijke integriteit <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
werknemer. Dit betek<strong>en</strong>t dat <strong>de</strong> werknemer ge<strong>en</strong> immateriële scha<strong>de</strong> (‘morele<br />
scha<strong>de</strong>’) <strong>van</strong> hem kan claim<strong>en</strong>. 143<br />
Jor<strong>en</strong>s heeft zich afgevraagd of het principe <strong>van</strong> <strong>de</strong> burgerlijke immuniteit<br />
ook betrekking heeft op morele scha<strong>de</strong>, nu <strong>de</strong>ze niet in aanmerking komt<br />
<strong>voor</strong> vergoeding door <strong>de</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong>verzekeraar. 144 Kan <strong>de</strong> werknemer<br />
zich hier<strong>voor</strong> tot <strong>de</strong> civiele rechter w<strong>en</strong><strong>de</strong>n? In 2001 heeft het Arbitragehof<br />
<strong>de</strong>ze vraag ontk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>d beantwoord. 145 <strong>De</strong> re<strong>de</strong>n hier<strong>voor</strong> is geleg<strong>en</strong> in het<br />
in beginsel absolute karakter <strong>van</strong> <strong>de</strong> immuniteit; zij is juist bedoeld om <strong>de</strong><br />
sociale rust in <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rneming te bescherm<strong>en</strong>. <strong>De</strong> Belgische werknemer ont<strong>van</strong>gt<br />
naar aanleiding <strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbeidsongeval (of e<strong>en</strong> beroepsziekte) <strong>de</strong>rhalve<br />
ge<strong>en</strong> smart<strong>en</strong>geld <strong>van</strong> hetzij <strong>de</strong> verzekeraar, hetzij <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>.<br />
Enigszins teg<strong>en</strong>strijdig hiermee lijkt art. 32 un<strong>de</strong>cies <strong>van</strong> <strong>de</strong> Welzijnswet <strong>van</strong><br />
4 augustus 1996 146 in sam<strong>en</strong>hang met <strong>de</strong> wet <strong>van</strong> 11 juni 2002 betreff<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
<strong>de</strong> bescherming teg<strong>en</strong> geweld, pesterij<strong>en</strong> <strong>en</strong> ongew<strong>en</strong>st seksueel gedrag op<br />
het werk (<strong>de</strong> zog<strong>en</strong>aam<strong>de</strong> ‘Pestwet’) te zijn. Op grond hier<strong>van</strong> kan <strong>de</strong> werk-<br />
142 Art. 24 lid 4 Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet; zie ook Cass. 1 februari 1993, RW 1993-1994, 87, Arbh.<br />
G<strong>en</strong>t 18 november 1993, Soc. Kron. 1994, 311, Arbh. G<strong>en</strong>t 22 september 1994, <strong>De</strong> Verz. 1996,<br />
41 <strong>en</strong> Van Gossum & Van Molle 1991, p. 92-93.<br />
143 Vgl. Arbh. Antwerp<strong>en</strong> 25 februari 2003, AR 890087.<br />
144 Jor<strong>en</strong>s 2004, p. 553.<br />
145 Arbitragehof nr. 31/2001, 1 maart 2001, B.S. 17 mei 2001. Vgl. ook Van <strong>de</strong> Vel<strong>de</strong>n & Schamp<br />
1981, p. 100.<br />
146 B.S. 18 september 1996.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 205 24-9-2009 15:56:12<br />
205
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
nemer namelijk wél zijn <strong>werkgever</strong> aansprakelijk stell<strong>en</strong> <strong>voor</strong> zijn scha<strong>de</strong> als<br />
gevolg <strong>van</strong> geweld, pesterij<strong>en</strong> <strong>en</strong> seksuele intimidatie. Hoewel <strong>de</strong> werknemer<br />
als eiser formeel moet voldo<strong>en</strong> aan art. 870 Gerechtelijk Wetboek (‘wie<br />
eist, bewijst’), is het bov<strong>en</strong>g<strong>en</strong>oem<strong>de</strong> artikel zodanig ruim gefraseerd dat e<strong>en</strong><br />
gepeste werknemer in rechte slechts e<strong>en</strong> reeks aanwijzing<strong>en</strong> behoeft aan te<br />
voer<strong>en</strong> ter on<strong>de</strong>rbouwing <strong>van</strong> zijn vor<strong>de</strong>ring tot scha<strong>de</strong>vergoeding, terwijl het<br />
aan <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> is om e<strong>en</strong> <strong>en</strong> an<strong>de</strong>r gemotiveerd te weerlegg<strong>en</strong>. Vervolg<strong>en</strong>s<br />
is het aan <strong>de</strong> rechter om te oor<strong>de</strong>l<strong>en</strong> of sprake is <strong>van</strong> e<strong>en</strong> ‘belaging’ in <strong>de</strong> zin<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> Welzijnswet. Gelet op <strong>de</strong> omstandigheid dat <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> on<strong>de</strong>r <strong>de</strong>ze<br />
omstandighe<strong>de</strong>n veelal <strong>van</strong> e<strong>en</strong> immateriële aard zal zijn, lijkt het erop dat<br />
immateriële scha<strong>de</strong> als gevolg <strong>van</strong> geweld, pesterij<strong>en</strong> of seksuele intimidatie<br />
<strong>van</strong>uit juridisch perspectief e<strong>en</strong> ‘status aparte’ heeft t<strong>en</strong> opzichte <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
‘gewone’ immateriële (morele) scha<strong>de</strong> als gevolg <strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbeidsongeval.<br />
Hierdoor g<strong>en</strong>iet <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> immers burgerlijke immuniteit, ook t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> vor<strong>de</strong>ring<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer <strong>voor</strong> smart<strong>en</strong>geld. Dit lijkt erop te<br />
wijz<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> Belgische wetgever t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet<br />
nog ge<strong>en</strong> oog heeft gehad <strong>voor</strong> het feit dat <strong>de</strong> gezondheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer<br />
ook e<strong>en</strong> belangrijk <strong>en</strong> onscheidbaar psychisch aspect in zich bergt.<br />
In <strong>de</strong> praktijk is het verschil echter <strong>van</strong> verwaarloosbaar belang. Het evaluatieverslag<br />
naar aanleiding <strong>van</strong> het tweejarig bestaan <strong>van</strong> <strong>de</strong> wet <strong>van</strong> 11 juni<br />
2002 conclu<strong>de</strong>ert dat <strong>van</strong> <strong>de</strong> twintig rechtszak<strong>en</strong> die in <strong>de</strong>ze perio<strong>de</strong> met<br />
betrekking tot <strong>de</strong>ze wet zijn gevoerd, niet één tot <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong> heeft geleid. 147 Gebrek aan bewijs aan <strong>de</strong> zij<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer,<br />
gekoppeld met verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> opvatting<strong>en</strong> over wat in <strong>de</strong> praktijk geweld, pesterij<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> ongew<strong>en</strong>st seksueel gedrag op het werk constitueert, lijkt hier<strong>voor</strong><br />
<strong>de</strong> meest <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong><strong>de</strong> oorzaak te zijn.<br />
2.5.5 Tij<strong>de</strong>lijke arbeidsongeschiktheid<br />
Wanneer <strong>de</strong> werknemer naar re<strong>de</strong>lijke medische verwachting in staat zal zijn<br />
om na verloop <strong>van</strong> <strong>en</strong>ige tijd zijn werk te hervatt<strong>en</strong>, maar dit omwille <strong>van</strong> zijn<br />
herstel <strong>en</strong> gezondheid nog ev<strong>en</strong> moet lat<strong>en</strong>, wordt gesprok<strong>en</strong> <strong>van</strong> tij<strong>de</strong>lijke<br />
arbeidsongeschiktheid. Hij kan dan aanspraak mak<strong>en</strong> op twee soort<strong>en</strong> uitkering<strong>en</strong>:<br />
e<strong>en</strong> uitkering <strong>voor</strong> <strong>de</strong> dag waarop het ongeval heeft plaatsgevon<strong>de</strong>n<br />
<strong>en</strong> e<strong>en</strong> daguitkering.<br />
<strong>De</strong> eerste uitkering betreft e<strong>en</strong> vergoeding die gelijk is aan het dagloon minus<br />
het loon dat <strong>de</strong> gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> werknemer ev<strong>en</strong>tueel heeft verdi<strong>en</strong>d.<br />
147 FOD 2005, p. 58.<br />
206<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 206 24-9-2009 15:56:12
4 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Belgisch recht<br />
T<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> daguitkering wordt e<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rscheid gemaakt tuss<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
volledige <strong>en</strong> e<strong>en</strong> ge<strong>de</strong>eltelijke arbeidsongeschiktheid. In geval <strong>van</strong> tij<strong>de</strong>lijke,<br />
volledige arbeidsongeschiktheid kan hij aanspraak mak<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> dagelijkse<br />
vergoeding <strong>van</strong> 90% <strong>van</strong> het gemid<strong>de</strong>l<strong>de</strong> dagloon. Dit dagloon is 1/365 ste <strong>de</strong>el<br />
<strong>van</strong> het basisloon, wat wordt berek<strong>en</strong>d naar het loon waarop <strong>de</strong> werknemer<br />
recht had gedur<strong>en</strong><strong>de</strong> het hele, volledige jaar <strong>voor</strong>afgaand aan het ongeval. 148<br />
Het dagloon wordt per kal<strong>en</strong><strong>de</strong>rdag toegek<strong>en</strong>d. 149 Let wel: niet het feitelijke<br />
loonverlies als zodanig wordt vergoed, maar <strong>de</strong> vermin<strong>de</strong>ring <strong>van</strong> het concurr<strong>en</strong>tievermog<strong>en</strong><br />
op <strong>de</strong> arbeidsmarkt. Hierbij geldt het salaris als refer<strong>en</strong>tieka<strong>de</strong>r.<br />
Per 1 januari 2009 is <strong>de</strong> vergoeding <strong>van</strong> het basisloon beperkt tot e<strong>en</strong> forfaitair<br />
plafond <strong>van</strong> € 36.809,73 op jaarbasis, terwijl het minimale basisloon is<br />
vastgesteld op € 5.948,76. 150 Dit bedrag wordt ingevolge artt. 2 <strong>en</strong> 4 Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet<br />
jaarlijks per 1 januari aangepast aan <strong>de</strong> in<strong>de</strong>x <strong>van</strong> <strong>de</strong> consumptieprijz<strong>en</strong>.<br />
Het forfaitaire karakter <strong>van</strong> <strong>de</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet br<strong>en</strong>gt met<br />
zich dat, indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> werknemer op jaarbasis méér verdi<strong>en</strong>t dan<br />
dit forfaitaire bedrag, hij het verschil zelf moet drag<strong>en</strong>, t<strong>en</strong>zij hij dan wel zijn<br />
<strong>werkgever</strong> <strong>de</strong> <strong>voor</strong>uitzi<strong>en</strong><strong>de</strong> blik heeft gehad om e<strong>en</strong> vrijwillige aanvull<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
verzekering af te sluit<strong>en</strong> (terzake <strong>van</strong> het zgn. exce<strong>de</strong>ntloon). E<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijke<br />
aanvull<strong>en</strong><strong>de</strong> verzekering wordt niet beheerst door <strong>de</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet<br />
maar door het civiele recht. Dit betek<strong>en</strong>t dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> géén civielrechtelijke<br />
immuniteit g<strong>en</strong>iet <strong>voor</strong> het <strong>de</strong>el <strong>van</strong> inkom<strong>en</strong>sscha<strong>de</strong> dat bov<strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
forfaitaire maximuminkom<strong>en</strong>sgr<strong>en</strong>s uitstijgt. 151<br />
<strong>De</strong> verzekeraar mag aan <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> verzoek<strong>en</strong> <strong>de</strong> mogelijkhe<strong>de</strong>n <strong>van</strong><br />
we<strong>de</strong>rtewerkstelling te on<strong>de</strong>rzoek<strong>en</strong>, hetzij in <strong>de</strong> ‘ou<strong>de</strong>’ functie hetzij in e<strong>en</strong><br />
‘pass<strong>en</strong><strong>de</strong>’ functie die <strong>de</strong> werknemer nog kan verricht<strong>en</strong>, gelet op <strong>de</strong> aard <strong>van</strong><br />
zijn arbeidsongeschiktheid. 152 Indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> werknemer e<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijk aanbod <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> accepteert, krijgt hij e<strong>en</strong> vergoeding die gelijk is aan het verschil<br />
tuss<strong>en</strong> zijn ‘ou<strong>de</strong>’ functie <strong>voor</strong> het ongeval <strong>en</strong> zijn ‘nieuwe’ functie. Als hij<br />
echter e<strong>en</strong> pass<strong>en</strong><strong>de</strong> functie weigert of <strong>voor</strong>tijdig verlaat, krijgt hij niet meer<br />
dan e<strong>en</strong> vergoeding die overe<strong>en</strong>stemt met het niveau <strong>van</strong> zijn arbeidsongeschiktheid,<br />
berek<strong>en</strong>d naar zijn arbeidsmogelijkhe<strong>de</strong>n in zijn oorspronkelijke<br />
of <strong>voor</strong>lopig aangebo<strong>de</strong>n beroep. 153<br />
148 Vgl. art. 34 Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet. Vgl. ook Copp<strong>en</strong>s 2009, p. 583<br />
149 Art. 22 Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet.<br />
150 Art. 39 Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet.<br />
151 Auty & Humphreys 2000, p. 19.<br />
152 Art. 23 Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet.<br />
153 Art. 23 on<strong>de</strong>r 3 Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 207 24-9-2009 15:56:12<br />
207
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
2.5.6 Blijv<strong>en</strong><strong>de</strong> arbeidsongeschiktheid<br />
<strong>De</strong> werknemer is naar Belgisch recht blijv<strong>en</strong>d arbeidsongeschikt <strong>van</strong>af het<br />
zog<strong>en</strong>aam<strong>de</strong> ‘consolidatiemom<strong>en</strong>t’. Dit is het mom<strong>en</strong>t dat het letsel e<strong>en</strong><br />
best<strong>en</strong>dig karakter vertoont <strong>en</strong> ver<strong>de</strong>r herstel <strong>van</strong> het arbeidsvermog<strong>en</strong> niet<br />
meer in re<strong>de</strong>lijkheid te verwacht<strong>en</strong> valt. 154 <strong>De</strong> consolidatie <strong>van</strong> het letsel is e<strong>en</strong><br />
medisch feit dat door <strong>de</strong> behan<strong>de</strong>l<strong>en</strong><strong>de</strong> arts in e<strong>en</strong> schriftelijk akkoord wordt<br />
vastgelegd. Hij stelt daarbij het perc<strong>en</strong>tage blijv<strong>en</strong><strong>de</strong> arbeidsongeschiktheid<br />
vast aan <strong>de</strong> hand <strong>van</strong> <strong>de</strong> Officiële Belgische Schaal tot vaststelling <strong>van</strong> <strong>de</strong> graad<br />
<strong>van</strong> Invaliditeit (O.B.S.I.). Vervolg<strong>en</strong>s bekrachtig<strong>en</strong> <strong>de</strong> gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> werknemer<br />
<strong>en</strong> <strong>de</strong> verzekeraar <strong>de</strong> consolidatie <strong>van</strong> het letsel, <strong>de</strong> datum <strong>van</strong> consolidatie, <strong>de</strong><br />
graad <strong>van</strong> arbeidsongeschiktheid <strong>en</strong> <strong>de</strong> berek<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> <strong>de</strong> uitkering in e<strong>en</strong><br />
overe<strong>en</strong>komst of, bij verschil <strong>van</strong> m<strong>en</strong>ing, in e<strong>en</strong> gerechtelijk vonnis.<br />
Vanaf dit mom<strong>en</strong>t wor<strong>de</strong>n <strong>de</strong> vergoeding<strong>en</strong> waar <strong>de</strong> gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> werknemer<br />
recht op heeft ‘toelag<strong>en</strong>’ g<strong>en</strong>oemd. Wanneer het arbeidsongeschiktheidsniveau<br />
na <strong>de</strong> termijn <strong>van</strong> herzi<strong>en</strong>ing hoger is dan 10%, wordt gesprok<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
‘r<strong>en</strong>te’. 155 <strong>De</strong> toelage wordt berek<strong>en</strong>d door het basisloon te verm<strong>en</strong>igvuldig<strong>en</strong><br />
met het perc<strong>en</strong>tage <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsongeschiktheid. 156<br />
Daarnaast heeft <strong>de</strong> blijv<strong>en</strong>d arbeidsongeschikte werknemer recht op e<strong>en</strong><br />
aanvull<strong>en</strong><strong>de</strong> geïn<strong>de</strong>xeer<strong>de</strong> bijslag. <strong>De</strong> hoogte hier<strong>van</strong> is afhankelijk <strong>van</strong> het<br />
perc<strong>en</strong>tage <strong>van</strong> zijn arbeidsongeschiktheid <strong>en</strong> <strong>de</strong> hoogte <strong>van</strong> zijn basisloon.<br />
Indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> graad <strong>van</strong> arbeidsongeschiktheid echter min<strong>de</strong>r bedraagt dan 5%,<br />
wordt <strong>de</strong> vergoeding met 50% gereduceerd. Bedraagt <strong>de</strong> arbeidsongeschiktheid<br />
e<strong>en</strong> perc<strong>en</strong>tage tuss<strong>en</strong> 5 <strong>en</strong> 10%, dan volgt e<strong>en</strong> vermin<strong>de</strong>ring <strong>van</strong> 25%. 157<br />
<strong>De</strong>ze bedrag<strong>en</strong> zijn geldig met ingang <strong>van</strong> 1 januari 2009, per proc<strong>en</strong>t<br />
arbeidsongeschiktheid:<br />
– ongeschiktheid < 10% € 53,51<br />
– ongeschiktheid 10-35% € 77,94<br />
– ongeschiktheid 36-65% € 103,84<br />
– ongeschiktheid > 65% € 131,80<br />
154 Art. 24 Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet. Zie ook Cass. 21 september 1999, AR 9850 <strong>en</strong> Arbh. Berg<strong>en</strong><br />
18 oktober 2002, <strong>De</strong> Verz. 2003, 732.<br />
155 Art. 72 Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet: wanneer <strong>de</strong> werknemer e<strong>en</strong> fysieke verbetering of verslechtering<br />
toont of t<strong>en</strong> gevolge <strong>van</strong> het ongeval overlijdt binn<strong>en</strong> drie jaar na het sluit<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> uitkeringsovere<strong>en</strong>komst met <strong>de</strong> verzekeraar of het terzake in kracht <strong>van</strong> gewijs<strong>de</strong> gegane<br />
vonnis, kunn<strong>en</strong> zowel hijzelf, <strong>de</strong> rechthebb<strong>en</strong><strong>de</strong>n als <strong>de</strong> verzekeraar binn<strong>en</strong> <strong>de</strong>ze termijn<br />
e<strong>en</strong> eis tot herzi<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> <strong>de</strong> overe<strong>en</strong>komst of het vonnis instell<strong>en</strong>. Vgl. Van Gossum & Van<br />
Molle 1991, p. 98-100.<br />
156 Zie artt. 22-23bis.<br />
157 Vgl. KB 31 maart 1984.<br />
208<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 208 24-9-2009 15:56:12
4 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Belgisch recht<br />
3 Aansprakelijkheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
3.1 <strong>De</strong> uitgangspunt<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong>wet<br />
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer<br />
is <strong>voor</strong> het eerst integraal geregeld in <strong>de</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong>wet <strong>van</strong> 1927. <strong>De</strong>ze<br />
wet k<strong>en</strong><strong>de</strong> echter veel gebrek<strong>en</strong>. Zij werd daarom bij <strong>de</strong> wet <strong>van</strong> 24 <strong>de</strong>cember<br />
1963 ingrijp<strong>en</strong>d aangepast <strong>en</strong> vervolg<strong>en</strong>s gecoördineerd bij Koninklijk Besluit<br />
<strong>van</strong> 3 juni 1970. 158<br />
<strong>De</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong>wet is in hoofdlijn<strong>en</strong> afgestemd op <strong>de</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet.<br />
E<strong>en</strong> belangrijke overe<strong>en</strong>komst is bij<strong>voor</strong>beeld <strong>de</strong> wettelijke plicht<br />
<strong>van</strong> ie<strong>de</strong>re <strong>werkgever</strong> om zijn personeel teg<strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> te verzeker<strong>en</strong>.<br />
Dit is alle<strong>en</strong> mogelijk bij het Fonds <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong>. Voorts g<strong>en</strong>iet<br />
<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> ook burgerlijke immuniteit teg<strong>en</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong>wege<br />
beroepsziekt<strong>en</strong> <strong>en</strong> is hij daardoor gevrijwaard <strong>van</strong> civielrechtelijke aansprak<strong>en</strong><br />
tot scha<strong>de</strong>vergoeding <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer (behou<strong>de</strong>ns e<strong>en</strong> zwaarwichtige<br />
overtreding 159 ). Net als bij <strong>de</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet behoeft <strong>de</strong> werknemer in<br />
geval <strong>van</strong> e<strong>en</strong> wettelijk erk<strong>en</strong><strong>de</strong> beroepsziekte ge<strong>en</strong> fout <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> aan<br />
ton<strong>en</strong> <strong>en</strong> is <strong>de</strong> uitkering <strong>van</strong> forfaitaire aard.<br />
<strong>De</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong>wet k<strong>en</strong>t echter ook belangrijke verschill<strong>en</strong> met <strong>de</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet,<br />
die <strong>voor</strong>al geleg<strong>en</strong> zijn in het feit dat e<strong>en</strong> beroepsziekte zowel<br />
<strong>van</strong>uit juridisch als medisch perspectief aanzi<strong>en</strong>lijk gecompliceer<strong>de</strong>r is dan<br />
e<strong>en</strong> arbeidsongeval. An<strong>de</strong>rs dan bij <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> is <strong>de</strong> juiste diagnose,<br />
behan<strong>de</strong>ling <strong>en</strong> prognose <strong>van</strong> e<strong>en</strong> beroepsziekte zel<strong>de</strong>n onmid<strong>de</strong>llijk evi<strong>de</strong>nt<br />
of e<strong>en</strong>duidig. Zo is het causaal verband tuss<strong>en</strong> e<strong>en</strong> ziekte <strong>en</strong> <strong>de</strong> arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n<br />
vaak moeilijker aan te ton<strong>en</strong> dan bij e<strong>en</strong> arbeidsongeval, zeker<br />
indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> ziekte e<strong>en</strong> lange incubatieperio<strong>de</strong> k<strong>en</strong>t of meer<strong>de</strong>re oorzak<strong>en</strong> kan<br />
hebb<strong>en</strong> die ook in <strong>de</strong> privé-sfeer kunn<strong>en</strong> ligg<strong>en</strong>.<br />
Om in aanmerking te kom<strong>en</strong> <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> uitkering op grond <strong>van</strong> <strong>de</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong>wet<br />
moet e<strong>en</strong> persoon voldo<strong>en</strong> aan twee <strong>voor</strong>waar<strong>de</strong>n. T<strong>en</strong> eerste<br />
moet hij behor<strong>en</strong> tot <strong>de</strong> kring <strong>de</strong>r gerechtig<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong>wet.<br />
Art. 2 lid 1 Beroepsziekt<strong>en</strong>wet <strong>de</strong>finieert <strong>de</strong>ze person<strong>en</strong> als <strong>de</strong>g<strong>en</strong><strong>en</strong> die e<strong>en</strong><br />
arbeidsovere<strong>en</strong>komst hebb<strong>en</strong>; <strong>de</strong> werknemers die vall<strong>en</strong> on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> wett<strong>en</strong><br />
op <strong>de</strong> sociale zekerheid; herschol<strong>en</strong><strong>de</strong> werkloz<strong>en</strong>, leerling<strong>en</strong>, leerjong<strong>en</strong>s<br />
158 <strong>De</strong> integrale <strong>en</strong> courante Beroepsziekt<strong>en</strong>wet kan wor<strong>de</strong>n gevon<strong>de</strong>n op <strong>de</strong> officiële website<br />
‘Juridat’ <strong>van</strong> <strong>de</strong> Belgische rechterlijke macht (www.cass.be) door in <strong>de</strong> rubriek ‘wetgeving’<br />
<strong>de</strong> gegev<strong>en</strong>s in te vull<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> afkondigingsdatum <strong>van</strong> <strong>de</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong>wet, te wet<strong>en</strong><br />
3 juni 1970 (1970-06-03).<br />
159 Art. 51 lid 1 on<strong>de</strong>r 1° Beroepsziekt<strong>en</strong>wet, vgl. ook Van Reg<strong>en</strong>mortel & Vervliet 2003, p. 128.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 209 24-9-2009 15:56:13<br />
209
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> -meisjes, stagiaires <strong>en</strong> stu<strong>de</strong>nt<strong>en</strong>. 160 Uiteraard moet<strong>en</strong> zij gedur<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong><br />
uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> hun werkzaamhe<strong>de</strong>n aantoonbaar zijn blootgesteld aan het<br />
beroepsmatige risico <strong>van</strong> e<strong>en</strong> beroepsziekte. Ambt<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> <strong>en</strong> zelfstandig<strong>en</strong><br />
k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> hun eig<strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>regeling<strong>en</strong> <strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> <strong>de</strong>rhalve ge<strong>en</strong> aanspraak<br />
mak<strong>en</strong> op <strong>de</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong>wet. T<strong>en</strong> twee<strong>de</strong> moet er, <strong>van</strong>zelfsprek<strong>en</strong>d,<br />
sprake zijn <strong>van</strong> e<strong>en</strong> beroepsziekte. <strong>De</strong> beroepsziekte wordt in art. 32 lid<br />
2 Beroepsziekt<strong>en</strong>wet omschrev<strong>en</strong> als “(…) <strong>de</strong> blootstelling aan <strong>de</strong> scha<strong>de</strong>lijke<br />
invloed [die] inher<strong>en</strong>t is aan <strong>de</strong> beroepsuitoef<strong>en</strong>ing <strong>en</strong> bedui<strong>de</strong>nd groter is<br />
dan <strong>de</strong> blootstelling <strong>van</strong> <strong>de</strong> bevolking in het algeme<strong>en</strong>, <strong>en</strong> indi<strong>en</strong> <strong>de</strong>ze blootstelling<br />
volg<strong>en</strong>s algeme<strong>en</strong> aanvaar<strong>de</strong> medische inzicht<strong>en</strong>, <strong>van</strong> aard is om <strong>de</strong><br />
ziekte te veroorzak<strong>en</strong>.” Niettemin blijft het moeilijk om e<strong>en</strong> sluit<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong>finitie<br />
te gev<strong>en</strong> <strong>van</strong> het begrip ‘beroepsziekte’. 161<br />
Inhou<strong>de</strong>lijk wordt <strong>de</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong>wet aangeduid als e<strong>en</strong> gem<strong>en</strong>gd systeem.<br />
Zij k<strong>en</strong>t namelijk e<strong>en</strong> dubbele grondslag: het ‘geslot<strong>en</strong> systeem‘, ook wel lijstsysteem<br />
g<strong>en</strong>aamd, <strong>en</strong> het ‘op<strong>en</strong> systeem‘. In <strong>de</strong> hierna volg<strong>en</strong><strong>de</strong> paragraf<strong>en</strong><br />
zull<strong>en</strong> <strong>de</strong>ze vergoedingssystem<strong>en</strong> na<strong>de</strong>r wor<strong>de</strong>n toegelicht.<br />
3.1.1 Het lijstsysteem<br />
Het geslot<strong>en</strong> of lijstsysteem bestaat in ess<strong>en</strong>tie uit e<strong>en</strong> officiële lijst <strong>van</strong> wettelijk<br />
erk<strong>en</strong><strong>de</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> die <strong>voor</strong>tdur<strong>en</strong>d wordt geactualiseerd wanneer<br />
daartoe aanleiding bestaat. 162 Het ambtelijk karakter <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze lijst betek<strong>en</strong>t<br />
in <strong>de</strong> praktijk echter dat zij vaak achter loopt bij <strong>de</strong> meest actuele medischwet<strong>en</strong>schappelijke<br />
inzicht<strong>en</strong>.<br />
Achter het principe <strong>van</strong> <strong>de</strong> beroepsziektelijst schuilt <strong>de</strong> gedachte dat het juridisch<br />
gezi<strong>en</strong> e<strong>en</strong> zware opgave is om het causaal verband aan te ton<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> hoogst individuele omstandighe<strong>de</strong>n <strong>en</strong> symptom<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> ziekte <strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> e<strong>en</strong> zeker beroep, ook al lijkt e<strong>en</strong> relatie tuss<strong>en</strong> bei<strong>de</strong>n aannemelijk<br />
op grond <strong>van</strong> <strong>de</strong> omstandighe<strong>de</strong>n <strong>van</strong> het geval. Om <strong>de</strong>ze re<strong>de</strong>n<br />
160 Bij Koninklijk Besluit kan <strong>de</strong> scope wor<strong>de</strong>n uitgebreid, vgl. art. 2 par. 3. <strong>De</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong>wet<br />
k<strong>en</strong>t ook person<strong>en</strong> die <strong>van</strong> <strong>de</strong> werking <strong>van</strong> <strong>de</strong> wet zijn uitgezon<strong>de</strong>rd, zoals bij<strong>voor</strong>beeld<br />
militair<strong>en</strong>, vgl. art. 2 par. 1 sub a-d.<br />
161 <strong>De</strong> arts<strong>en</strong> <strong>van</strong> het FBZ beoor<strong>de</strong>l<strong>en</strong> of <strong>de</strong> aanvrager <strong>van</strong> e<strong>en</strong> uitkering slachtoffer is <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
beroepsziekte. Het lijkt kwestieus of dit kan wor<strong>de</strong>n aangemerkt als e<strong>en</strong> onafhankelijk<br />
besluit.<br />
162 Vgl. art. 30 <strong>en</strong> 32 Beroepsziekt<strong>en</strong>wet; zie t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> lijst: KB 28 maart 1969 (B.S.<br />
3 <strong>de</strong>cember 1969), KB <strong>van</strong> 12 juli 1991 (B.S. 21 augustus 1991) <strong>en</strong> KB 28 maart 1999. Ook<br />
beroepsziekt<strong>en</strong>, die als zodanig zijn omschrev<strong>en</strong> in <strong>de</strong> internationale verdrag<strong>en</strong> waartoe<br />
België zich heeft verbon<strong>de</strong>n, gel<strong>de</strong>n als erk<strong>en</strong><strong>de</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>; <strong>de</strong> lijst <strong>van</strong> erk<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
beroepsziekt<strong>en</strong> wordt, ook met het oog op <strong>de</strong>ze internationale ontwikkeling<strong>en</strong>, <strong>voor</strong>tdur<strong>en</strong>d<br />
aangepast <strong>en</strong> uitgebreid. <strong>De</strong> actuele lijst kan gevon<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n op <strong>de</strong> website <strong>van</strong> het FBZ,<br />
www.fbz.fgov.be in <strong>de</strong> rubriek ‘lijst<strong>en</strong>’.<br />
210<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 210 24-9-2009 15:56:13
4 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Belgisch recht<br />
heeft <strong>de</strong> Belgische wetgever gekoz<strong>en</strong> <strong>voor</strong> <strong>de</strong> relatieve e<strong>en</strong>voud <strong>van</strong> e<strong>en</strong> lijst<br />
<strong>van</strong> erk<strong>en</strong><strong>de</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>. 163<br />
Voor <strong>de</strong> werknemer is het <strong>voor</strong><strong>de</strong>el <strong>van</strong> het lijstsysteem <strong>voor</strong>al geleg<strong>en</strong> in het<br />
feit dat als hij e<strong>en</strong> gediagnosticeer<strong>de</strong> ziekte on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> le<strong>de</strong>n heeft die <strong>voor</strong>komt<br />
op <strong>de</strong>ze lijst, hij gebruik kan mak<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> relatief gunstige bewijsregeling.<br />
164 Om in aanmerking te kom<strong>en</strong> <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> uitkering <strong>van</strong> het Fonds <strong>voor</strong><br />
<strong>de</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong> (FBZ) di<strong>en</strong>t hij slechts aan te ton<strong>en</strong> dat hij:<br />
– lijdt aan e<strong>en</strong> ziekte die <strong>voor</strong>komt op <strong>de</strong> lijst <strong>en</strong><br />
– gedur<strong>en</strong><strong>de</strong> zijn arbeid is blootgesteld aan het ‘beroepsrisico <strong>de</strong>zer ziekte’<br />
ofwel bedui<strong>de</strong>nd meer dan <strong>de</strong> algem<strong>en</strong>e bevolking is blootgesteld aan<br />
bepaal<strong>de</strong> scha<strong>de</strong>lijke stoff<strong>en</strong> of omstandighe<strong>de</strong>n die zijn ziekte kunn<strong>en</strong><br />
veroorzak<strong>en</strong>. 165<br />
Als <strong>de</strong> werknemer erin slaagt om dit dubbele bewijs te lever<strong>en</strong>, slaat hij twee<br />
vlieg<strong>en</strong> in één klap. T<strong>en</strong> eerste wordt dan e<strong>en</strong> onweerlegbaar vermoe<strong>de</strong>n <strong>van</strong><br />
e<strong>en</strong> causaal verband tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> ziekte <strong>en</strong> <strong>de</strong> arbeid aang<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. T<strong>en</strong> twee<strong>de</strong><br />
is <strong>de</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong>wet dan <strong>van</strong> toepassing, ongeacht hoeveel tijd er is verstrek<strong>en</strong><br />
tuss<strong>en</strong> het vermoe<strong>de</strong> tijdstip <strong>van</strong> <strong>de</strong> blootstelling aan <strong>de</strong> ziekteveroorzak<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
factor <strong>en</strong> <strong>de</strong> op<strong>en</strong>baring <strong>van</strong> zijn ziekte. België k<strong>en</strong>t daardoor ge<strong>en</strong><br />
verjaringsperikel<strong>en</strong> t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> ‘long tail’ beroepsziekt<strong>en</strong>, in teg<strong>en</strong>stelling<br />
tot Ne<strong>de</strong>rland. Aangezi<strong>en</strong> <strong>de</strong> ziekt<strong>en</strong> die op <strong>de</strong> lijst vermeld staan alle<strong>en</strong><br />
ziekt<strong>en</strong> betreff<strong>en</strong> die wor<strong>de</strong>n veroorzaakt door e<strong>en</strong> typisch beroepsmatige<br />
blootstelling <strong>van</strong> méér dan ‘gewone’ blootstelling aan <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rhavige stoff<strong>en</strong>,<br />
wordt in <strong>de</strong> praktijk e<strong>en</strong> ziekte bijna als e<strong>en</strong> automatisch gegev<strong>en</strong> als beroepsziekte<br />
erk<strong>en</strong>d wanneer zij <strong>de</strong>el uitmaakt <strong>van</strong> <strong>de</strong> lijst. 166<br />
Ook wordt e<strong>en</strong> (door het FBZ weerlegbaar) vermoe<strong>de</strong>n <strong>van</strong> blootstelling aanvaard<br />
indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> werknemer t<strong>en</strong> tij<strong>de</strong> <strong>van</strong> zijn blootstelling heeft gewerkt in e<strong>en</strong><br />
industrie die is vermeld op e<strong>en</strong> officiële lijst 167 <strong>van</strong> bedrijfstakk<strong>en</strong>, beroep<strong>en</strong><br />
163 Vgl. Van Lang<strong>en</strong>donck & Put 2002, p. 385-387<br />
164 Vgl. <strong>de</strong> artt. 32 <strong>en</strong> 38 Beroepsziekt<strong>en</strong>wet.<br />
165 Zie <strong>voor</strong> na<strong>de</strong>re toelichting Van Lang<strong>en</strong>donck & Put 2002, p. 386-387.<br />
166 Het welhaast asymptotisch to<strong>en</strong>em<strong>en</strong>d medisch-wet<strong>en</strong>schappelijk inzicht in beroepsziekt<strong>en</strong><br />
betek<strong>en</strong>t echter niet langer automatisch dat het <strong>en</strong>kele feit dat e<strong>en</strong> beroepsziekte als<br />
zodanig op <strong>de</strong> lijst staat, zon<strong>de</strong>r meer doorslaggev<strong>en</strong>d is. Zo zal e<strong>en</strong> beroepsmatig slachtoffer<br />
<strong>van</strong> larynxkanker, wat in 2005 aan <strong>de</strong> lijst is toegevoegd, tev<strong>en</strong>s moet<strong>en</strong> aanton<strong>en</strong> dat hij<br />
t<strong>en</strong>minste 20 jaar gele<strong>de</strong>n aan e<strong>en</strong> cumulatie <strong>van</strong> t<strong>en</strong>minste 25 asbestvezeljar<strong>en</strong> asbest is<br />
blootgesteld; maar zo’n aanvull<strong>en</strong>d vereiste is uitzon<strong>de</strong>rlijk. Wellicht schuilt <strong>de</strong> re<strong>de</strong>n <strong>voor</strong><br />
<strong>de</strong>ze specifieke uitzon<strong>de</strong>ring in het feit dat larynxkanker ook door langdurige sigaretconsumptie<br />
kan zijn veroorzaakt, <strong>de</strong>rhalve e<strong>en</strong> oorzaak in <strong>de</strong> privésfeer.<br />
167 KB 11 juli 1969, gepubliceerd in het Belgisch Staatsblad <strong>van</strong> 15 juli 1969.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 211 24-9-2009 15:56:13<br />
211
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rneming<strong>en</strong>, waarin <strong>de</strong> door e<strong>en</strong> beroepsziekte getroff<strong>en</strong> werknemer<br />
wordt vermoed aan e<strong>en</strong> beroepsrisico te zijn blootgesteld.<br />
In 2007 heeft <strong>de</strong> Belgische wetgever <strong>de</strong> werknemer nog e<strong>en</strong> extra bewijs<strong>voor</strong><strong>de</strong>el<br />
gegund door te bepal<strong>en</strong> dat wie werk heeft verricht in specifieke<br />
sector<strong>en</strong>, beroep<strong>en</strong> of categorieën <strong>van</strong> on<strong>de</strong>rneming<strong>en</strong>, wordt vermoed<br />
behou<strong>de</strong>ns bewijs <strong>van</strong> het teg<strong>en</strong><strong>de</strong>el aan <strong>de</strong> in die omgeving <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
beroepsrisico’s te zijn blootgesteld. Zo kan <strong>van</strong> e<strong>en</strong> werknemer die met e<strong>en</strong><br />
pneumatische hamer heeft gewerkt, vermoed wor<strong>de</strong>n dat hij is blootgesteld<br />
aan het beroepsrisico <strong>van</strong> be<strong>en</strong>- <strong>en</strong> gewrichtsziekt<strong>en</strong>. 168<br />
3.1.2 Het op<strong>en</strong> of gem<strong>en</strong>gd systeem<br />
Het lijstsysteem is zon<strong>de</strong>r <strong>en</strong>ige noem<strong>en</strong>swaardige veran<strong>de</strong>ring <strong>van</strong> belang<br />
gehandhaafd tot 1990. In dat jaar heeft <strong>de</strong> Belgische wetgever, in navolging<br />
<strong>van</strong> EU-aanbeveling<strong>en</strong> 169 , het ‘geslot<strong>en</strong>’ karakter <strong>van</strong> <strong>de</strong> beroepsziektelijst<br />
<strong>en</strong>igszins losgelat<strong>en</strong> door te bepal<strong>en</strong> dat <strong>voor</strong>taan ook slachtoffers <strong>van</strong> ziekt<strong>en</strong>,<br />
die niet op <strong>de</strong> lijst zijn opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>, scha<strong>de</strong>loos gesteld kunn<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n.<br />
Als <strong>voor</strong>waar<strong>de</strong> hier<strong>voor</strong> moet<strong>en</strong> zij wel kunn<strong>en</strong> aanton<strong>en</strong> dat hun ziekte<br />
<strong>voor</strong>tvloeit uit <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> hun beroep. Dit maakt het mogelijk dat ook<br />
slachtoffers (<strong>en</strong> hun rechthebb<strong>en</strong><strong>de</strong>n) <strong>van</strong> niet-erk<strong>en</strong><strong>de</strong> ziekt<strong>en</strong> aanspraak<br />
kunn<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> vergoeding door het Fonds <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong>. 170<br />
<strong>De</strong> werknemer die het slachtoffer is <strong>van</strong> e<strong>en</strong> beroepsziekte die niet op <strong>de</strong><br />
geslot<strong>en</strong> lijst staat vermeld, heeft het <strong>van</strong>uit bewijsrechtelijk gezichtspunt<br />
aanmerkelijk moeilijker dan zijn collega die e<strong>en</strong> wél erk<strong>en</strong><strong>de</strong> beroepsziekte<br />
heeft. Hij moet dan aanton<strong>en</strong> dat a) hij e<strong>en</strong> specifieke ziekte heeft, dat b)<br />
er e<strong>en</strong> zgn. ‘rechtstreeks <strong>en</strong> <strong>de</strong>terminer<strong>en</strong>d’ causaal verband bestaat tuss<strong>en</strong><br />
zijn ziekte <strong>en</strong> <strong>de</strong> blootstelling aan het beroepsrisico <strong>en</strong> c) dat zijn blootstelling<br />
heeft plaatsgevon<strong>de</strong>n terwijl hij in di<strong>en</strong>st was (of is) <strong>van</strong> e<strong>en</strong> <strong>werkgever</strong><br />
die on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> toepassing <strong>van</strong> <strong>de</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong>wet valt. 171 Het eerste vereiste<br />
is <strong>van</strong>uit medisch perspectief al niet e<strong>en</strong>voudig aan te ton<strong>en</strong> <strong>en</strong> het twee<strong>de</strong><br />
<strong>van</strong>uit juridisch oogpunt nog min<strong>de</strong>r. Veel beroepsziekt<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> namelijk<br />
wor<strong>de</strong>n veroorzaakt door (e<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>spel <strong>van</strong>) meer<strong>de</strong>re (al dan niet werkge-<br />
168 KB <strong>van</strong> 6 februari 2007, zie ook Copp<strong>en</strong>s 2009, p. 601.<br />
169 Vgl. e<strong>en</strong> IAO-conv<strong>en</strong>tie <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze strekking in 1964 <strong>en</strong> <strong>de</strong> aanbeveling<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> EG <strong>van</strong> 23 juli<br />
betreff<strong>en</strong><strong>de</strong> e<strong>en</strong> Europese lijst <strong>van</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>, PB. 31 augustus 1962, <strong>en</strong> <strong>van</strong> 20 juli 1966<br />
betreff<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong> <strong>voor</strong>waar<strong>de</strong>n <strong>voor</strong> het vergoe<strong>de</strong>n <strong>van</strong> slachtoffers <strong>van</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>, PB<br />
9 augustus 1966.<br />
170 Vgl. Van<strong>de</strong>weerdt 1994, p. 1045-1059.<br />
171 Art. 30bis jo. 32 lid 5 Beroepsziekt<strong>en</strong>wet. In navolging <strong>van</strong> <strong>de</strong> aanbeveling<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> Europese<br />
Commissie <strong>van</strong> 22 mei 1990 (90/326/EEG, Pb. L nr. 160/39 <strong>van</strong> 26 juni 1990), die <strong>voor</strong>tbouw<strong>en</strong><br />
op <strong>de</strong> aanbeveling<strong>en</strong> <strong>van</strong> 23 juli 1962 <strong>en</strong> 20 juli 1966, waarin het beginsel <strong>van</strong> e<strong>en</strong> op<strong>en</strong><br />
systeem al <strong>voor</strong>zichtig werd gepropageerd.<br />
212<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 212 24-9-2009 15:56:13
4 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Belgisch recht<br />
relateer<strong>de</strong>) factor<strong>en</strong>, zodat aan het zeer str<strong>en</strong>ge vereiste <strong>van</strong> ‘<strong>de</strong>terminer<strong>en</strong>d’<br />
niet kan wor<strong>de</strong>n voldaan. Wie bij<strong>voor</strong>beeld zijn rug heeft overbelast met het<br />
till<strong>en</strong> <strong>van</strong> vuilnis, bakst<strong>en</strong><strong>en</strong>, strobal<strong>en</strong> of patiënt<strong>en</strong> zal het moeilijk vall<strong>en</strong><br />
om e<strong>en</strong> succesvol beroep te do<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> uitkering <strong>van</strong> het FBZ, ook al is<br />
het algem<strong>en</strong>e k<strong>en</strong>nis dat vuilnisophalers, metselaars, stalknecht<strong>en</strong> <strong>en</strong> verpleg<strong>en</strong>d<br />
persoon juist <strong>van</strong>wege <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> hun beroep ‘typisch’ last<br />
<strong>van</strong> rugklacht<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>. (Maar zoals wij reeds in het hoofdstuk over<br />
Ne<strong>de</strong>rlands recht hebb<strong>en</strong> gezi<strong>en</strong>, helpt <strong>de</strong> ‘algem<strong>en</strong>e k<strong>en</strong>nis’ op dit punt <strong>de</strong><br />
Ne<strong>de</strong>rlandse werknemer <strong>van</strong>uit bewijsrechtelijk oogpunt ook niets. 172 ) Wel<br />
bestaat <strong>de</strong> mogelijkheid om in e<strong>en</strong> zodanig geval e<strong>en</strong> beroep te do<strong>en</strong> op <strong>de</strong><br />
‘Commissie gem<strong>en</strong>gd systeem’ <strong>van</strong> het FBZ.<br />
Het zelf<strong>de</strong> probleem treft werknemers die lij<strong>de</strong>n on<strong>de</strong>r arbeidsgerelateer<strong>de</strong><br />
psychische klacht<strong>en</strong> zoals het burn out-syndroom. Noch <strong>de</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet<br />
noch <strong>de</strong> lijst <strong>van</strong> erk<strong>en</strong><strong>de</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>lijst bie<strong>de</strong>n h<strong>en</strong> e<strong>en</strong> oplossing,<br />
zodat het <strong>en</strong>ige wat e<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijk slachtoffer in rechte rest is om zelf aan<br />
te ton<strong>en</strong> dat er e<strong>en</strong> ‘rechtstreeks <strong>en</strong> <strong>de</strong>terminer<strong>en</strong>d’ causaal verband bestaat<br />
tuss<strong>en</strong> zijn ziekte <strong>en</strong> <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> zijn werkzaamhe<strong>de</strong>n <strong>en</strong> dat zijn<br />
‘blootstelling’ heeft plaatsgevon<strong>de</strong>n terwijl hij in di<strong>en</strong>st was (of is) <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
<strong>werkgever</strong>, die on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> toepassing <strong>van</strong> <strong>de</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong>wet valt. Tot op<br />
he<strong>de</strong>n is mij ge<strong>en</strong> gerechtelijke uitspraak bek<strong>en</strong>d waarin dit is aang<strong>en</strong>om<strong>en</strong>.<br />
In <strong>de</strong> praktijk slaagt e<strong>en</strong> werknemer er slechts zel<strong>de</strong>n in om naar <strong>de</strong> norm<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> het civiele <strong>aansprakelijkheid</strong>srecht <strong>de</strong> ziekte zelf, <strong>de</strong> blootstelling aan e<strong>en</strong><br />
beroepsgerelateerd gezondheidsrisico <strong>en</strong> het causaal verband tuss<strong>en</strong> bei<strong>de</strong>n<br />
aan te ton<strong>en</strong>. 173 In 1998 heeft het Hof <strong>van</strong> Cassatie <strong>de</strong> bewijslast nog <strong>en</strong>igszins<br />
verlicht door te bepal<strong>en</strong> dat het causaal verband tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> ziekte <strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n bewez<strong>en</strong> kan wor<strong>de</strong>n geacht ondanks <strong>de</strong> mogelijkheid<br />
dat <strong>de</strong> ziekte meer<strong>de</strong>re oorzak<strong>en</strong> heeft die niet allemaal verbon<strong>de</strong>n zijn<br />
aan <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> het beroep. 174 Het Hof heeft zich echter daarbij niet<br />
uitgelat<strong>en</strong> over het antwoord op <strong>de</strong> vraag, in welke mate <strong>de</strong> beroepsuitoef<strong>en</strong>ing<br />
dan t<strong>en</strong>minste <strong>de</strong> overweg<strong>en</strong><strong>de</strong> oorzaak moet zijn. Ook <strong>de</strong>ze uitspraak<br />
lijkt weinig soelaas gebo<strong>de</strong>n te hebb<strong>en</strong> <strong>voor</strong> zieke werknemers wi<strong>en</strong>s ziekte<br />
niet op <strong>de</strong> lijst <strong>van</strong> erk<strong>en</strong><strong>de</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> staat.<br />
172 Vgl. HR 9 januari 2009, JA 2009/58, LJN BF8875 (Landskroon/BAM).<br />
173 Van Rompaey 2001, p. 710-714.<br />
174 Cass. 2 februari 1998, JTT 1989, 409.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 213 24-9-2009 15:56:13<br />
213
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
3.1.3 Het Fonds <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> verantwoor<strong>de</strong>lijkheid <strong>voor</strong> <strong>de</strong> uitkering<strong>en</strong> <strong>van</strong>wege beroepsziekt<strong>en</strong> <strong>en</strong> het<br />
prev<strong>en</strong>tiebeleid berust bij het FBZ, dat e<strong>en</strong> op<strong>en</strong>bare instelling is. 175 <strong>De</strong> Belgische<br />
wetgever heeft namelijk geme<strong>en</strong>d dat het, an<strong>de</strong>rs dan bij e<strong>en</strong> arbeidsongeval,<br />
moeilijk kan zijn om te achterhal<strong>en</strong> bij welke <strong>werkgever</strong>(s) zich <strong>de</strong><br />
blootstelling aan <strong>de</strong> scha<strong>de</strong>veroorzak<strong>en</strong><strong>de</strong> ag<strong>en</strong>s heeft <strong>voor</strong>tgedaan <strong>en</strong> dus<br />
ook moeilijk is om e<strong>en</strong> antwoord te gev<strong>en</strong> op <strong>de</strong> vraag, bij welke particuliere<br />
verzekeraar e<strong>en</strong> claim moet wor<strong>de</strong>n ingedi<strong>en</strong>d. Dit probleem wordt verme<strong>de</strong>n<br />
door alles te conc<strong>en</strong>trer<strong>en</strong> bij e<strong>en</strong> op<strong>en</strong>bare instelling.<br />
Het FBZ wordt hoofdzakelijk gefinancierd door <strong>de</strong> zgn. solidariteitsbijdrage<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>s, welke is vastgesteld op 1.1% <strong>van</strong> het loon <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer.<br />
176<br />
Administratiefrechtelijke beslissing<strong>en</strong> <strong>van</strong> het FBZ behor<strong>en</strong> tot <strong>de</strong> compet<strong>en</strong>tie<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsrechtbank <strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> e<strong>en</strong> jaar, volg<strong>en</strong>d op <strong>de</strong><br />
k<strong>en</strong>nisgevingdatum <strong>van</strong> <strong>de</strong> bestre<strong>de</strong>n beslissing wor<strong>de</strong>n <strong>voor</strong>gelegd aan <strong>de</strong><br />
bevoeg<strong>de</strong> arbeidsrechtbank. <strong>De</strong> kost<strong>en</strong> hier<strong>van</strong> wor<strong>de</strong>n, ongeacht <strong>de</strong> uitkomst<br />
<strong>van</strong> het vonnis, geheel gedrag<strong>en</strong> door het FBZ. 177<br />
3.2 <strong>De</strong> scha<strong>de</strong>loosstelling<br />
Art. 31 Beroepsziekt<strong>en</strong>wet bepaalt in welke omstandighe<strong>de</strong>n scha<strong>de</strong>vergoeding<br />
wordt uitbetaald door het FBZ:<br />
– bij tij<strong>de</strong>lijke arbeidsongeschiktheid;<br />
– bij blijv<strong>en</strong><strong>de</strong> arbeidsongeschiktheid;<br />
– bij stopzetting <strong>van</strong> <strong>de</strong> beroepsactiviteit;<br />
– bij kost<strong>en</strong> <strong>voor</strong> medische verzorging;<br />
– bij het overlij<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer.<br />
In grote lijn<strong>en</strong> komt e<strong>en</strong> <strong>en</strong> an<strong>de</strong>r overe<strong>en</strong> met <strong>de</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet,<br />
temeer daar in <strong>de</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong>wet regelmatig hiernaar wordt verwez<strong>en</strong>.<br />
In geval <strong>van</strong> e<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>loop tuss<strong>en</strong> e<strong>en</strong> arbeidsongeval <strong>en</strong> e<strong>en</strong> beroepsziekte<br />
wordt <strong>de</strong> aan <strong>de</strong> werknemer toekom<strong>en</strong><strong>de</strong> vergoeding beperkt tot het maximum<br />
<strong>van</strong> het basisloon. 178<br />
175 Vgl. art. 1 Beroepsziekt<strong>en</strong>wet. Meer informatie over het Fonds <strong>voor</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong> kan<br />
wor<strong>de</strong>n gevon<strong>de</strong>n op <strong>de</strong> officiële website: http://www.fmp-fbz.fgov.be.<br />
176 Artt. 2 lid 2, 56 <strong>en</strong> 57 Beroepsziekt<strong>en</strong>wet.<br />
177 Art. 52 lid 3 Beroepsziekt<strong>en</strong>wet.<br />
178 Art. 41bis K.B. 13 januari 1983.<br />
214<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 214 24-9-2009 15:56:13
4 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Belgisch recht<br />
3.2.1 Tij<strong>de</strong>lijke arbeidsongeschiktheid<br />
Wanneer <strong>de</strong> door e<strong>en</strong> beroepsziekte getroff<strong>en</strong> werknemer tij<strong>de</strong>lijk volledig of<br />
ge<strong>de</strong>eltelijk arbeidsongeschikt is, heeft hij recht op e<strong>en</strong> vergoeding <strong>van</strong>af <strong>de</strong><br />
eerste dag <strong>van</strong> zijn arbeidsongeschiktheid. Er zijn <strong>de</strong>rhalve ge<strong>en</strong> wachtdag<strong>en</strong><br />
(‘car<strong>en</strong>ztijd’.)<br />
<strong>De</strong> werknemer zal wel moet<strong>en</strong> voldo<strong>en</strong> aan twee <strong>voor</strong>waar<strong>de</strong>n. Op grond <strong>van</strong><br />
art. 52 lid 3 Beroepsziekt<strong>en</strong>wet di<strong>en</strong>t hij zijn aanvraag <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> vergoeding in<br />
te di<strong>en</strong><strong>en</strong> terwijl <strong>de</strong> symptom<strong>en</strong> <strong>van</strong> zijn beroepsziekte aanwezig zijn, maar<br />
in ie<strong>de</strong>r geval gedur<strong>en</strong><strong>de</strong> zijn arbeidsongeschiktheid. Ver<strong>de</strong>r verplicht art. 34<br />
lid 4 Beroepsziekt<strong>en</strong>wet jo. art. 23 Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet dat zijn arbeidsongeschiktheid<br />
t<strong>en</strong>minste vijfti<strong>en</strong> dag<strong>en</strong> aanhoudt. Ook hier krijgt hij 90% <strong>van</strong><br />
zijn gemid<strong>de</strong>ld dagloon, net zoals bij tij<strong>de</strong>lijke volledige arbeidsongeschiktheid<br />
in <strong>de</strong> zin <strong>van</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet.<br />
3.2.2 Blijv<strong>en</strong><strong>de</strong> arbeidsongeschiktheid<br />
<strong>De</strong> blijv<strong>en</strong><strong>de</strong> arbeidsongeschiktheid weg<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> beroepsziekte wordt geregeld<br />
in art. 35 Beroepsziekt<strong>en</strong>wet. Vanaf <strong>de</strong> dag dat <strong>de</strong> arbeidsongeschiktheid<br />
blijv<strong>en</strong>d is, ont<strong>van</strong>gt <strong>de</strong> gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> werknemer e<strong>en</strong> vergoeding <strong>van</strong> 100%<br />
naar verhouding <strong>van</strong> <strong>de</strong> mate <strong>van</strong> zijn arbeidsongeschiktheid, gedur<strong>en</strong><strong>de</strong> 90<br />
dag<strong>en</strong>. 179 Ook hier ont<strong>van</strong>gt hij e<strong>en</strong> uitkering die gerelateerd is aan het perc<strong>en</strong>tage<br />
<strong>van</strong> zijn arbeidsongeschiktheid; maar ook dit bedrag is gebon<strong>de</strong>n aan<br />
het forfaitair plafond <strong>van</strong> € 36.809,73 per 1 januari 2009. Indi<strong>en</strong> hij min<strong>de</strong>r<br />
dan 5% arbeidsongeschikt is, wordt zijn uitkering met 50% vermin<strong>de</strong>rd; <strong>en</strong><br />
met 25% in geval <strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbeidsongeschiktheidsperc<strong>en</strong>tage tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> 5 <strong>en</strong><br />
9%.<br />
Indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> arbeidsongeschiktheid echter al <strong>van</strong>af het begin <strong>van</strong> blijv<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
aard wordt geacht, heeft hij recht op <strong>de</strong>ze uitkering <strong>van</strong>af 120 dag<strong>en</strong> <strong>voor</strong> <strong>de</strong><br />
datum <strong>van</strong> aanvraag. 180 Slachtoffers <strong>van</strong> e<strong>en</strong> beroepsziekte die tot e<strong>en</strong> blijv<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
arbeidsongeschiktheid heeft geleid kunn<strong>en</strong> echter, in teg<strong>en</strong>stelling tot<br />
slachtoffers <strong>van</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong>, ge<strong>en</strong> beroep do<strong>en</strong> op <strong>de</strong> uitbetaling <strong>van</strong><br />
het geheel of e<strong>en</strong> <strong>de</strong>el <strong>van</strong> hun jaarlijkse uitkering. Wel is het mogelijk om bij<br />
verergering <strong>van</strong> <strong>de</strong> ziekte e<strong>en</strong> verzoek tot e<strong>en</strong> hogere vergoeding in te di<strong>en</strong><strong>en</strong>.<br />
<strong>De</strong>ze kan op zijn vroegst wor<strong>de</strong>n toegek<strong>en</strong>d <strong>van</strong>af <strong>de</strong> zestigste dag vóór het<br />
herzi<strong>en</strong>ingsverzoek. Ook k<strong>en</strong>t e<strong>en</strong> beroepsziekte ge<strong>en</strong> mom<strong>en</strong>t <strong>van</strong> consolidatie<br />
of herzi<strong>en</strong>ing; e<strong>en</strong> herzi<strong>en</strong>ing is op ie<strong>de</strong>r mom<strong>en</strong>t mogelijk.<br />
179 Art. 35 lid 1 Beroepsziekt<strong>en</strong>wet. <strong>De</strong> arbeidsongeschikte werknemer behoeft echter niet<br />
noodzakelijk gedur<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong>ze 90 dag<strong>en</strong> werkloos te zijn om recht te hebb<strong>en</strong> op <strong>de</strong> uitkering,<br />
vgl. Cass. 2 <strong>de</strong>cember 1985, RW 1985-86, 2861.<br />
180 Art. 35 lid 2 Beroepsziekt<strong>en</strong>wet.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 215 24-9-2009 15:56:13<br />
215
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
Het FBZ hanteert e<strong>en</strong> aantal schal<strong>en</strong> waarmee <strong>de</strong> (medische) ernst <strong>van</strong> <strong>de</strong> verschill<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
vorm<strong>en</strong> <strong>van</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> wordt geëvalueerd <strong>en</strong> naar e<strong>en</strong> graad<br />
<strong>van</strong> blijv<strong>en</strong><strong>de</strong> arbeidsongeschiktheid kan wor<strong>de</strong>n omgerek<strong>en</strong>d, waarbij rek<strong>en</strong>ing<br />
wordt gehou<strong>de</strong>n met <strong>de</strong> persoonlijke, sociale <strong>en</strong> economische factor<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer. Hierdoor behoeft het slachtoffer <strong>van</strong> e<strong>en</strong> beroepsziekte<br />
niet <strong>de</strong> om<strong>van</strong>g <strong>van</strong> zijn letselscha<strong>de</strong> aan te ton<strong>en</strong>, t<strong>en</strong>zij hij me<strong>en</strong>t dat <strong>de</strong>ze<br />
<strong>de</strong> uitkomst <strong>van</strong> <strong>de</strong> rele<strong>van</strong>te toegepaste schaal overtreft. (Het omgekeer<strong>de</strong><br />
lijkt in <strong>de</strong> praktijk niet <strong>voor</strong> te kom<strong>en</strong>.)<br />
Dit levert echter e<strong>en</strong> vreem<strong>de</strong> situatie op t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> (bijna-)gep<strong>en</strong>sioneer<strong>de</strong><br />
werknemers, die het slachtoffer zijn gewor<strong>de</strong>n <strong>van</strong> e<strong>en</strong> beroepsziekte.<br />
Het is immers karakteristiek <strong>van</strong> sommige beroepsziekt<strong>en</strong>, zoals bij<strong>voor</strong>beeld<br />
mesothelioom, dat zij zich eerst na e<strong>en</strong> incubatieperio<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong>c<strong>en</strong>nia op<strong>en</strong>bar<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> <strong>de</strong>rhalve veelal <strong>de</strong> ou<strong>de</strong>re werknemer of <strong>de</strong> reeds gep<strong>en</strong>sioneer<strong>de</strong><br />
werknemer zull<strong>en</strong> treff<strong>en</strong>. Maar het is moeilijk om <strong>voor</strong> <strong>de</strong>ze person<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
arbeidsongeschiktheidsgraad in te schatt<strong>en</strong> die immers betrekking heeft op<br />
<strong>de</strong> feitelijke economische waar<strong>de</strong> op <strong>de</strong> arbeidsmarkt, terwijl zij zich daar<br />
(spoedig) niet meer op bevin<strong>de</strong>n. Dit probleem is op e<strong>en</strong> aparte wijze opgelost:<br />
on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> p<strong>en</strong>sio<strong>en</strong>gerechtig<strong>de</strong> leeftijd ont<strong>van</strong>gt <strong>de</strong> zieke werknemer <strong>de</strong> normale<br />
vergoeding, bov<strong>en</strong> <strong>de</strong>ze leeftijd e<strong>en</strong> lagere, zgn. ‘residuele’ vergoeding,<br />
die is aangepast aan <strong>de</strong> vermin<strong>de</strong>r<strong>de</strong> verdi<strong>en</strong>capaciteit<strong>en</strong> op hogere leeftijd. 181<br />
Als ‘goedmakertje’ krijg<strong>en</strong> rechthebb<strong>en</strong><strong>de</strong>n bov<strong>en</strong> <strong>de</strong> 65-jarige leeftijd één<br />
proc<strong>en</strong>t ‘extra’ arbeidsongeschiktheid toegek<strong>en</strong>d, wanneer hun ingeschatte<br />
arbeidsongeschiktheid ligt tuss<strong>en</strong> 36 <strong>en</strong> 50%, twee proc<strong>en</strong>t ‘extra’ in geval<br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbeidsongeschiktheidsperc<strong>en</strong>tage <strong>van</strong> 50 tot 65% <strong>en</strong> drie proc<strong>en</strong>t<br />
<strong>voor</strong> e<strong>en</strong> arbeidsongeschiktheidsperc<strong>en</strong>tage <strong>van</strong> 65+%, met e<strong>en</strong> maximum<br />
<strong>van</strong> 100%. 182<br />
Bij volledige blijv<strong>en</strong><strong>de</strong> arbeidsongeschiktheid gecombineerd met <strong>de</strong>finitieve<br />
stopzetting <strong>van</strong> het beroep kan <strong>de</strong> werknemer bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> aanspraak mak<strong>en</strong><br />
op beroepsherscholing 183 , wat door het FBZ wordt vergoed.<br />
3.2.3 Stopzetting <strong>van</strong> <strong>de</strong> beroepsactiviteit<br />
In <strong>de</strong> praktijk zal het FBZ uit prev<strong>en</strong>tieve overweging<strong>en</strong> e<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> beroepsziekte<br />
getroff<strong>en</strong> werknemer <strong>voor</strong>stell<strong>en</strong> om <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> zijn werkzaamhe<strong>de</strong>n<br />
tij<strong>de</strong>lijk of blijv<strong>en</strong>d te stopp<strong>en</strong>. Stemt <strong>de</strong> werknemer in met e<strong>en</strong><br />
tij<strong>de</strong>lijke beëindiging <strong>van</strong> zijn beroepsactiviteit<strong>en</strong>, dan heeft hij op grond <strong>van</strong><br />
181 Zie KB 31 maart 1987, waarin art. 35bis Beroepsziekt<strong>en</strong>wet is geïntroduceerd.<br />
182 Zie art. 35bis lid 3 <strong>en</strong> 4, zoals ingevoegd door art. 18 <strong>van</strong> <strong>de</strong> Programmawet <strong>van</strong> 22 februari<br />
1998. Vgl. Van Lang<strong>en</strong>donck & Put 2002, p. 391.<br />
183 Voor meer over herscholing, zie Van Lang<strong>en</strong>donck & Put 2002, p. 389.<br />
216<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 216 24-9-2009 15:56:13
4 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Belgisch recht<br />
art. 37 § 2 Beroepsziekt<strong>en</strong>wet recht op e<strong>en</strong> vergoeding <strong>voor</strong> volledige tij<strong>de</strong>lijke<br />
arbeidsongeschiktheid. <strong>De</strong>ze vergoeding kan met terugwerk<strong>en</strong><strong>de</strong> kracht tot<br />
365 dag<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n uitgekeerd, te rek<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>van</strong>af <strong>de</strong> dag <strong>van</strong> aanvraag. Stemt<br />
hij in met e<strong>en</strong> <strong>voor</strong>stel tot het <strong>de</strong>finitief beëindig<strong>en</strong> <strong>van</strong> zijn werkzaamhe<strong>de</strong>n,<br />
dan wordt hij als volledig <strong>en</strong> blijv<strong>en</strong>d arbeidsongeschikt beschouwd, ook<br />
na verloop <strong>van</strong> <strong>de</strong> reeds eer<strong>de</strong>r g<strong>en</strong>oem<strong>de</strong> 90 dag<strong>en</strong>. 184 Ook dan heeft hij<br />
recht op herscholing, betaald door het FBZ. Indi<strong>en</strong> hij echter weigert om zijn<br />
gevaarlijke beroepsactiviteit<strong>en</strong> stop te zett<strong>en</strong>, verliest hij alle recht<strong>en</strong> die hij<br />
aan <strong>de</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong>wet zou kunn<strong>en</strong> ontl<strong>en</strong><strong>en</strong> als vervolg<strong>en</strong>s uit medisch<br />
on<strong>de</strong>rzoek blijkt dat zijn ziekte is verergerd of teruggekeerd. 185 Lang<strong>en</strong>donck<br />
<strong>en</strong> Put m<strong>en</strong><strong>en</strong>, met verwijzing naar <strong>de</strong> jaarverslag<strong>en</strong> <strong>van</strong> het FBZ, dat <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong>ze rigoureuze sanctie heel weinig gebruik wordt gemaakt. 186<br />
3.2.4 Medische <strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> vergoeding <strong>van</strong> kost<strong>en</strong> <strong>van</strong> g<strong>en</strong>eeskundige verzorging wijkt iets af <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet. Als uitgangspunt geldt dat <strong>de</strong>ze kost<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n gedrag<strong>en</strong><br />
door <strong>de</strong> medische ziek<strong>en</strong>fondsverzekering <strong>van</strong> ie<strong>de</strong>re werknemer. 187<br />
Alle<strong>en</strong> <strong>de</strong> kost<strong>en</strong> die niet door <strong>de</strong> verzekering wor<strong>de</strong>n gedrag<strong>en</strong> of vergoed<br />
(het zgn. ‘remgeld’), kom<strong>en</strong> t<strong>en</strong> laste <strong>van</strong> het FBZ. 188 Ver<strong>de</strong>r vergoedt het FBZ<br />
medische kost<strong>en</strong> niet eer<strong>de</strong>r dan 120 dag<strong>en</strong> <strong>voor</strong>afgaand aan <strong>de</strong> datum <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
aanvraag daartoe, aang<strong>en</strong>om<strong>en</strong> dat <strong>de</strong>ze ont<strong>van</strong>kelijk is. 189<br />
3.2.5 Verjaring<br />
België k<strong>en</strong>t – zo an<strong>de</strong>rs dan Ne<strong>de</strong>rland – ge<strong>en</strong> verjaringsperikel<strong>en</strong> t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>. In België wordt met bevreemding <strong>en</strong> me<strong>de</strong>lev<strong>en</strong> gekek<strong>en</strong><br />
naar <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse asbestslachtoffer die e<strong>en</strong> zware juridische lij<strong>de</strong>nsweg<br />
moet aflegg<strong>en</strong> in zijn queeste om scha<strong>de</strong>vergoeding te verkrijg<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>voor</strong><br />
zijn ziekte aansprakelijke <strong>werkgever</strong>.<br />
<strong>De</strong> afwezigheid <strong>van</strong> verjaringsproblem<strong>en</strong> volgt uit het systeem <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
Beroepsziekt<strong>en</strong>wet, met name art. 52 lid 3. Dit artikel bepaalt dat <strong>de</strong> door e<strong>en</strong><br />
beroepsziekte getroff<strong>en</strong> werknemer zijn aanvraag <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> vergoeding moet<br />
indi<strong>en</strong><strong>en</strong> terwijl <strong>de</strong> symptom<strong>en</strong> <strong>van</strong> zijn beroepsziekte aanwezig zijn dan wel<br />
184 Art. 38 § 1 Beroepsziekt<strong>en</strong>wet.<br />
185 Art. 40 Beroepsziekt<strong>en</strong>wet.<br />
186 Van Lang<strong>en</strong>donck & Put 2002, p. 389.<br />
187 Vgl. het KB 28 juni 1983 tot vaststelling <strong>van</strong> e<strong>en</strong> specifieke nom<strong>en</strong>clatuur <strong>voor</strong> verstrekking<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> g<strong>en</strong>eeskundige verzorging inzake beroepsziekt<strong>en</strong>verzekering, gepubliceerd in het Belgisch<br />
Staatsblad <strong>van</strong> 30 juni 1983.<br />
188 Zie KB 30 <strong>de</strong>cember 1982 <strong>en</strong> artt. 31 lid 1 sub 5 <strong>en</strong> 40 Beroepsziekt<strong>en</strong>wet.<br />
189 Art. 41 lid 5 Beroepsziekt<strong>en</strong>wet.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 217 24-9-2009 15:56:13<br />
217
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
gedur<strong>en</strong><strong>de</strong> zijn arbeidsongeschiktheid <strong>van</strong>wege e<strong>en</strong> beroepsziekte. Zijn aanvraag<br />
wordt dan geacht tijdig te zijn ingedi<strong>en</strong>d <strong>en</strong> <strong>de</strong> verjaringskwestie komt<br />
niet aan <strong>de</strong> or<strong>de</strong>, ongeacht hoe lang gele<strong>de</strong>n <strong>de</strong> ziekte is veroorzaakt. Stel<br />
dat hij te laat is met zijn aanvraag in <strong>de</strong> zin dat hij <strong>de</strong>ze pas heeft ingedi<strong>en</strong>d<br />
wanneer hij ge<strong>en</strong> (controleerbare) symptom<strong>en</strong> meer heeft <strong>en</strong>/of niet langer<br />
arbeidsongeschikt is, dan komt hem ge<strong>en</strong> vergoeding toe <strong>en</strong> is <strong>de</strong> verjaring<br />
<strong>van</strong> zijn aanvraag ev<strong>en</strong>min rele<strong>van</strong>t. Het maakt hierbij ge<strong>en</strong> verschil of <strong>de</strong><br />
werknemer het slachtoffer is gewor<strong>de</strong>n <strong>van</strong> e<strong>en</strong> ziekte die wel of niet <strong>voor</strong>komt<br />
op <strong>de</strong> geslot<strong>en</strong> lijst.<br />
4 Conclusies<br />
Het Belgische <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht is, in grote lijn<strong>en</strong>, <strong>van</strong>uit<br />
<strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> historische achtergrond in <strong>de</strong> perio<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> industriële revolutie<br />
ontstaan als het Ne<strong>de</strong>rlandse <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht. Daarbij<br />
heeft het in ess<strong>en</strong>tie met <strong>de</strong> codificatie <strong>van</strong> <strong>de</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet <strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
Beroepsziekt<strong>en</strong>wet <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> lijn <strong>van</strong> risque professionnel gevolgd als wij in<br />
Ne<strong>de</strong>rland <strong>de</strong>stijds met <strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet had<strong>de</strong>n uitgezet. Maar, an<strong>de</strong>rs dan<br />
in Ne<strong>de</strong>rland, is in België <strong>de</strong>ze lijn tot op he<strong>de</strong>n gecontinueerd. <strong>De</strong> jurispru<strong>de</strong>ntie<br />
met betrekking tot bei<strong>de</strong> wett<strong>en</strong> is vrij beperkt <strong>van</strong> om<strong>van</strong>g, inci<strong>de</strong>nteel<br />
<strong>van</strong> aard <strong>en</strong> doorgaans beperkt tot <strong>de</strong> lagere rechtsinstanties. Al met<br />
al lijk<strong>en</strong> <strong>de</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet <strong>en</strong> <strong>de</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong>wet e<strong>en</strong> vrij rustig<br />
<strong>en</strong> gelukkig bezit te zijn. Typer<strong>en</strong>d aan bei<strong>de</strong> wett<strong>en</strong> is dat zij nauwkeurig<br />
overe<strong>en</strong>kom<strong>en</strong> met <strong>de</strong> eis<strong>en</strong> <strong>van</strong> IAO-verdrag nr. 121.<br />
Inhou<strong>de</strong>lijk lijk<strong>en</strong> <strong>de</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet <strong>en</strong> <strong>de</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong>wet veel op<br />
elkaar; in <strong>de</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong>wet wordt zelfs frequ<strong>en</strong>t naar <strong>de</strong> ou<strong>de</strong>re Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet<br />
verwez<strong>en</strong>. Bei<strong>de</strong> wett<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n uitgevoerd door respectievelijk<br />
het Fonds <strong>voor</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong> (FAO) <strong>en</strong> het Fonds <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong><br />
(FBZ), die on<strong>de</strong>r meer toezi<strong>en</strong> op <strong>de</strong> naleving <strong>van</strong> <strong>de</strong> regelgeving, verbetering<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n bevor<strong>de</strong>r<strong>en</strong> <strong>en</strong> on<strong>de</strong>rzoek daarnaar verricht<strong>en</strong>,<br />
administratieve tak<strong>en</strong> vervull<strong>en</strong>, etc.<br />
Bijzon<strong>de</strong>r aan het Belgische <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht t<strong>en</strong> opzichte<br />
<strong>van</strong> het Ne<strong>de</strong>rlandse <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht zijn <strong>de</strong> wettelijk<br />
verplichte verzekering <strong>van</strong> <strong>werkgever</strong>s teg<strong>en</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> <strong>de</strong> civielrechtelijke immuniteit die als teg<strong>en</strong>hanger daar<strong>van</strong> wordt<br />
gezi<strong>en</strong>. Ook verkeersongevall<strong>en</strong> tij<strong>de</strong>ns het woon-werkverkeer vall<strong>en</strong> on<strong>de</strong>r<br />
<strong>de</strong> <strong>de</strong>kking <strong>van</strong> <strong>de</strong> verzekering. Bei<strong>de</strong> aspect<strong>en</strong> vloei<strong>en</strong> <strong>voor</strong>t uit <strong>de</strong> w<strong>en</strong>s <strong>voor</strong><br />
‘sociale vre<strong>de</strong>’ op <strong>de</strong> werkvloer, welke door <strong>de</strong> Belg<strong>en</strong> hoog wordt aangeslag<strong>en</strong>.<br />
Van e<strong>en</strong> ‘alles of niets’ scha<strong>de</strong>vergoeding is ge<strong>en</strong> sprake, maar met 90%<br />
218<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 218 24-9-2009 15:56:13
4 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Belgisch recht<br />
<strong>van</strong> zijn ou<strong>de</strong> loon als uitkering, <strong>de</strong>snoods tot aan zijn p<strong>en</strong>sio<strong>en</strong>gerechtig<strong>de</strong><br />
leeftijd, maakt <strong>de</strong> gemid<strong>de</strong>l<strong>de</strong> Belgische arbeidsongeschikte werknemer vermoe<strong>de</strong>lijk<br />
niet <strong>de</strong> financiële perikel<strong>en</strong> mee die zijn Ne<strong>de</strong>rlandse lotg<strong>en</strong>oot in<br />
<strong>de</strong> WIA kunn<strong>en</strong> treff<strong>en</strong>.<br />
<strong>De</strong> inkom<strong>en</strong>szekerheid <strong>en</strong> het daarmee sam<strong>en</strong>hang<strong>en</strong><strong>de</strong> verhaalsrecht <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> werknemer wor<strong>de</strong>n <strong>van</strong> groot belang geacht. Om <strong>de</strong>ze zeker te<br />
stell<strong>en</strong>, fungeert het FAO als <strong>van</strong>gnet <strong>voor</strong> <strong>de</strong> werknemer indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
zich in strijd met zijn wettelijke verplichting niet zou hebb<strong>en</strong> verzekerd. Het<br />
FAO kan zich daarbij verhal<strong>en</strong> op <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>, zon<strong>de</strong>r dat dit t<strong>en</strong> koste gaat<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> positie <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer. Dit geldt ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s <strong>voor</strong> het FBZ, wat naast<br />
zijn reeds g<strong>en</strong>oem<strong>de</strong> tak<strong>en</strong> ook als nationale verzekeraar <strong>van</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
fungeert <strong>en</strong> ter financiering zog<strong>en</strong>aam<strong>de</strong> solidariteitsbijdrag<strong>en</strong> ont<strong>van</strong>gt <strong>van</strong><br />
alle <strong>werkgever</strong>s in België.<br />
Ook het bewijsrecht t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> is<br />
in het <strong>voor</strong><strong>de</strong>el <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer, waarbij hem vergaan<strong>de</strong> bewijsrechtelijke<br />
vermoe<strong>de</strong>ns wor<strong>de</strong>n gegund om aan te ton<strong>en</strong> dat zijn letselscha<strong>de</strong> <strong>voor</strong>tvloeit<br />
uit e<strong>en</strong> risque professionnel. Maar ook hier geldt dat het bewijsrecht t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> meer is ontwikkeld dan t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>.<br />
Indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> werknemer e<strong>en</strong> beroepsziekte heeft die niet is opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong><br />
in <strong>de</strong> lijst<strong>en</strong> <strong>van</strong> officieel erk<strong>en</strong><strong>de</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> <strong>en</strong> bedrijfstakk<strong>en</strong> waar het<br />
vermoe<strong>de</strong>n <strong>van</strong> e<strong>en</strong> beroepsrisico bestaat, moet hij zich toch tot <strong>de</strong> rechter<br />
w<strong>en</strong><strong>de</strong>n.<br />
Smart<strong>en</strong>geld krijgt <strong>de</strong> Belgische werknemer niet; <strong>en</strong>erzijds als comp<strong>en</strong>satie<br />
<strong>voor</strong> het hoge uitkeringsniveau, an<strong>de</strong>rzijds omdat het niet noodzakelijk wordt<br />
geacht met het oog op <strong>de</strong> inkom<strong>en</strong>szekerheid.<br />
Opmerkelijk is dat het Belgische <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht niet <strong>de</strong><br />
he<strong>de</strong>ndaagse problem<strong>en</strong> k<strong>en</strong>t waarmee het Ne<strong>de</strong>rlandse <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht<br />
worstelt, zoals wat recht<strong>en</strong>s in inzake verkeersongevall<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer tij<strong>de</strong>ns woon-werkverkeer <strong>en</strong> verjaring <strong>van</strong> ‘long tail’<br />
beroepsziekt<strong>en</strong>. Ook dit is e<strong>en</strong> uitvloeisel <strong>van</strong> <strong>de</strong> strikte naleving <strong>van</strong> IAOverdrag<br />
121.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 219 24-9-2009 15:56:13<br />
219
Aansprakelijkheid_11.indd 220 24-9-2009 15:56:13
5 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar<br />
Engels recht<br />
1 Historische ontwikkeling<br />
In <strong>de</strong> vaart <strong>de</strong>r volker<strong>en</strong> is Engeland het eerste land geweest waarin zich <strong>de</strong><br />
veran<strong>de</strong>ring heeft <strong>voor</strong>gedaan <strong>van</strong> e<strong>en</strong> overweg<strong>en</strong>d agrarische maatschappij<br />
naar e<strong>en</strong> geïndustrialiseer<strong>de</strong> sam<strong>en</strong>leving. 1 Wellicht nog meer dan in Ne<strong>de</strong>rland,<br />
waar in ie<strong>de</strong>r geval nog kon wor<strong>de</strong>n geprofiteerd <strong>van</strong> <strong>de</strong> Engelse ervaring<strong>en</strong>,<br />
was dit e<strong>en</strong> moeizaam <strong>en</strong> pijnlijk proces. <strong>De</strong> arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n in<br />
<strong>de</strong>ze perio<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> Engelse geschie<strong>de</strong>nis getuig<strong>en</strong> daar<strong>van</strong>: zij war<strong>en</strong> naar<br />
huidige maatstav<strong>en</strong> erbarmelijk. 2<br />
Opmerkelijk was <strong>de</strong> aan<strong>van</strong>kelijk vergaan<strong>de</strong> maatschappelijke onverschilligheid<br />
teg<strong>en</strong>over al dit leed <strong>en</strong> <strong>de</strong> acceptatie <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze misère door <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>rsklasse.<br />
Zo werd in 1833 geme<strong>en</strong>d dat <strong>de</strong> invoering <strong>van</strong> <strong>de</strong> zog<strong>en</strong>aam<strong>de</strong> T<strong>en</strong><br />
Hours’ Bill, waarmee werd beoogd om <strong>de</strong> arbeidstij<strong>de</strong>n <strong>van</strong> kin<strong>de</strong>r<strong>en</strong> te beperk<strong>en</strong><br />
om te <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong> dat zij <strong>van</strong>wege vermoeidheid het slachtoffer zou<strong>de</strong>n<br />
wor<strong>de</strong>n <strong>van</strong> letsel, bij <strong>voor</strong>baat zinloos was, want: “The <strong>en</strong>gine will, un<strong>de</strong>r<br />
any bill, clutch up boy or girl, and dash their brains out against the ceiling,<br />
or crush them into pancakes by pressure against the walls…” 3 Gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong><br />
arbei<strong>de</strong>rs kon<strong>de</strong>n zich w<strong>en</strong><strong>de</strong>n tot hun familie, filantrop<strong>en</strong> of tot <strong>de</strong> geme<strong>en</strong>telijke<br />
‘parish relief’. <strong>De</strong> laatste drong haar ‘cliënt<strong>en</strong>’ echter doorgaans zulke<br />
ell<strong>en</strong>dige woon- <strong>en</strong> arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n <strong>en</strong> extreme morele kastijding op<br />
on<strong>de</strong>r het mom <strong>van</strong> Samaritaanse hulp, dat m<strong>en</strong>ig slachtoffer er liever <strong>de</strong><br />
<strong>voor</strong>keur aan gaf om te be<strong>de</strong>l<strong>en</strong> of om te kom<strong>en</strong> in <strong>de</strong> goot dan <strong>de</strong>ze vorm <strong>van</strong><br />
hulpverl<strong>en</strong>ing te on<strong>de</strong>rgaan. Van zijn <strong>werkgever</strong> behoef<strong>de</strong> <strong>de</strong> Engelse gelae-<br />
1 Voor e<strong>en</strong> algeme<strong>en</strong> beeld <strong>van</strong> <strong>de</strong> positie <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer in <strong>de</strong> Engelse maatschappij in <strong>de</strong><br />
neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong><strong>de</strong> eeuw <strong>en</strong> rond <strong>de</strong> <strong>voor</strong>laatste eeuwwisseling is aan te ra<strong>de</strong>n: Cawthon 1997.<br />
2 <strong>De</strong> kans om in of <strong>van</strong>wege <strong>de</strong>ze omstandighe<strong>de</strong>n het lev<strong>en</strong> te lat<strong>en</strong> was aanzi<strong>en</strong>lijk:<br />
omstreeks 1835 werd geschat dat <strong>de</strong> lev<strong>en</strong>sverwachting in het lan<strong>de</strong>lijke Surrey 45 jaar was,<br />
in Lon<strong>de</strong>n 26 jaar, maar dat lan<strong>de</strong>lijk <strong>voor</strong> ‘labourers, mechanics and ser<strong>van</strong>ts’ niet meer<br />
dan 15 jaar te hop<strong>en</strong> was. <strong>De</strong> juistheid <strong>van</strong> dit trieste beeld wordt door mo<strong>de</strong>rn historisch<br />
on<strong>de</strong>rzoek on<strong>de</strong>rsteund, vgl. Haley 1978, p. 8.<br />
3 Cawthon 1997, p. 19.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 221 24-9-2009 15:56:13<br />
221
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong>er<strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>r doorgaans ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele sympathie te verwacht<strong>en</strong>. In <strong>werkgever</strong>skring<strong>en</strong><br />
was m<strong>en</strong> fel gekant teg<strong>en</strong> ie<strong>de</strong>re erk<strong>en</strong>ning <strong>van</strong> verantwoor<strong>de</strong>lijkheid,<br />
<strong>aansprakelijkheid</strong> of zelfs e<strong>en</strong> op<strong>en</strong>bare <strong>de</strong>monstratie <strong>van</strong> <strong>en</strong>ige<br />
compassie jeg<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> slachtoffer; laissez faire <strong>en</strong> concurr<strong>en</strong>tieoverweging<strong>en</strong><br />
ging<strong>en</strong> vóór alles <strong>en</strong> rechtvaardig<strong>de</strong>n ook alles. Juridische historici hebb<strong>en</strong><br />
ge<strong>en</strong> goe<strong>de</strong> verklaring <strong>voor</strong> dit har<strong>de</strong> morele klimaat kunn<strong>en</strong> gev<strong>en</strong>. Cawthon<br />
schrijft: “Employers steeled themselves against their employees’ calls for<br />
assistance with not only economic argum<strong>en</strong>ts about the high risk associated<br />
with their investm<strong>en</strong>t in industrial facilities and railways. Those employers<br />
who wished to rid themselves of responsibility for the health and welfare of<br />
their workers found solace in legal justifications, as well. During the 1830’s<br />
and 1840’s, courts (…) initiated and polished legal doctrines which absolved<br />
almost all neglig<strong>en</strong>t employers of complicity in workplace acci<strong>de</strong>nts.” 4<br />
<strong>De</strong> Engelse ‘common law‘ erk<strong>en</strong><strong>de</strong> in beginsel het recht <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>r op<br />
scha<strong>de</strong>vergoeding indi<strong>en</strong> hij letsel had bekom<strong>en</strong> als gevolg <strong>van</strong> e<strong>en</strong> verwijtbare<br />
tekortkoming (‘neglig<strong>en</strong>ce’) <strong>van</strong> zijn <strong>werkgever</strong>. 5 In <strong>de</strong> praktijk werd dit<br />
recht door e<strong>en</strong> viertal juridische uitgangspunt<strong>en</strong> zozeer uitgehold dat het tot<br />
1880 vrijwel onmogelijk was <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> arbei<strong>de</strong>r om in rechte scha<strong>de</strong>vergoeding<br />
te verkrijg<strong>en</strong> <strong>van</strong> zijn <strong>werkgever</strong>. Zo had <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>r ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel recht<br />
op scha<strong>de</strong>vergoeding wanneer <strong>de</strong> oorzaak <strong>van</strong> zijn letsel simpelweg ‘pech’<br />
(‘acci<strong>de</strong>nt’) werd geacht – <strong>en</strong> in <strong>de</strong> dagelijkse praktijk werd welhaast álles<br />
afgedaan als e<strong>en</strong> ‘acci<strong>de</strong>nt’. Hetzelf<strong>de</strong> gold t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> verwijtbare<br />
tekortkoming die e<strong>en</strong> collega of zelfs <strong>de</strong> meearbei<strong>de</strong>n<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> zelf te<br />
verwijt<strong>en</strong> was, hetge<strong>en</strong> zich vaak in kleine bedrijfjes kon <strong>voor</strong>do<strong>en</strong>; <strong>de</strong>ze uitzon<strong>de</strong>ring<br />
stond bek<strong>en</strong>d als <strong>de</strong> ‘common employm<strong>en</strong>t doctrine’. Op grond<br />
<strong>van</strong> het leerstuk <strong>van</strong> <strong>de</strong> ‘contributory neglig<strong>en</strong>ce’ had <strong>de</strong> gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>r<br />
ev<strong>en</strong>min recht op scha<strong>de</strong>vergoeding indi<strong>en</strong> hij zelf in <strong>en</strong>ige mate had bijgedrag<strong>en</strong><br />
aan het ontstaan <strong>van</strong> het scha<strong>de</strong>veroorzak<strong>en</strong><strong>de</strong> inci<strong>de</strong>nt, wat reeds in<br />
rechte werd aang<strong>en</strong>om<strong>en</strong> als hij slechts toegaf wellicht meer <strong>voor</strong>zichtig te<br />
hebb<strong>en</strong> kúnn<strong>en</strong> zijn. Tot slot <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze opsomming werd <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>r geacht <strong>de</strong><br />
risico’s <strong>van</strong> zijn werk te hebb<strong>en</strong> aanvaard (‘asssumption of risk‘ of ‘vol<strong>en</strong>ti non<br />
fit injuria’); indi<strong>en</strong> <strong>de</strong>ze risico’s zich t<strong>en</strong> koste <strong>van</strong> hem had<strong>de</strong>n verwez<strong>en</strong>lijkt,<br />
moest hij zich dus niet achteraf beklag<strong>en</strong> bij <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>. In <strong>de</strong> gezaghebb<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
uitspraak Priestly v. Fowler <strong>van</strong> 1837 werd dit uitgangspunt neergezet<br />
in <strong>de</strong> woor<strong>de</strong>n dat “principles of justice and good s<strong>en</strong>se require that a workman<br />
should take on himself all the ordinary risks of his employm<strong>en</strong>t”. 6<br />
4 Cawthon 1997, p. i.<br />
5 Vgl. Neave 1910, p. xii-xiii <strong>en</strong> p. 8, 10-11, 14-15, 23-25.<br />
6 Priestly v. Fowler (1837) 3 M & W 1.<br />
222<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 222 24-9-2009 15:56:13
5 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Engels recht<br />
Ook <strong>van</strong>uit e<strong>en</strong> praktisch oogpunt was e<strong>en</strong> vor<strong>de</strong>ring tot scha<strong>de</strong>vergoeding<br />
jeg<strong>en</strong>s <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> vrijwel bij <strong>voor</strong>baat kansloos – proce<strong>de</strong>r<strong>en</strong> was e<strong>en</strong> langgerekte,<br />
dure zaak. E<strong>en</strong> parlem<strong>en</strong>taire commissie formuleer<strong>de</strong> het aldus:<br />
“(...) it [is] impossible for the workers, from the unavoidable exp<strong>en</strong>siv<strong>en</strong>ess of<br />
law proceedings, to procure redress by their own resources.” In <strong>de</strong> woor<strong>de</strong>n<br />
<strong>van</strong> Cawthon: “The odds against their getting any form of relief must have<br />
seemed astronomical, and the chances that if they had done so they would<br />
have lost their jobs were good.”<br />
<strong>De</strong> erfg<strong>en</strong>am<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> t<strong>en</strong> gevolge <strong>van</strong> e<strong>en</strong> ongeval of beroepsziekte overle<strong>de</strong>n<br />
arbei<strong>de</strong>r had<strong>de</strong>n als zodanig ge<strong>en</strong> recht op <strong>en</strong>ige scha<strong>de</strong>vergoeding.<br />
Het <strong>en</strong>ige wat h<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> e<strong>en</strong> op<strong>en</strong>bare <strong>en</strong> formele sfeer troost kon bie<strong>de</strong>n<br />
was <strong>de</strong> uitspraak <strong>van</strong> <strong>de</strong> lokale ‘coroner’s inquest’. <strong>De</strong> coroner, doorgaans e<strong>en</strong><br />
welvar<strong>en</strong><strong>de</strong> man <strong>van</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>en</strong> goe<strong>de</strong> reputatie maar niet noodzakelijk e<strong>en</strong><br />
medicus of jurist, was verplicht om bij e<strong>en</strong> plotseling ingetre<strong>de</strong>n dood e<strong>en</strong><br />
(medisch) on<strong>de</strong>rzoek in te stell<strong>en</strong> naar <strong>de</strong> oorzaak daar<strong>van</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong>ze te lat<strong>en</strong><br />
beoor<strong>de</strong>l<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> jury <strong>van</strong> ingezet<strong>en</strong><strong>en</strong> indi<strong>en</strong> hij naar aanleiding <strong>van</strong> zijn<br />
on<strong>de</strong>rzoek e<strong>en</strong> misdrijf vermoed<strong>de</strong>. <strong>De</strong> jury had <strong>de</strong> bevoegdheid om <strong>de</strong> aansprakelijk<br />
geachte <strong>werkgever</strong> te veroor<strong>de</strong>l<strong>en</strong> tot het betal<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> zo<strong>en</strong>offer,<br />
<strong>de</strong> ‘<strong>de</strong>odand’. Dit kwam doorgaans niet t<strong>en</strong> goe<strong>de</strong> aan <strong>de</strong> familie <strong>van</strong> het<br />
slachtoffer maar aan <strong>de</strong> Staat.<br />
In <strong>de</strong> praktijk werd <strong>de</strong> functie <strong>van</strong> coroner dikwijls vervuld door person<strong>en</strong> die<br />
zélf <strong>werkgever</strong> war<strong>en</strong> – het laat zich ra<strong>de</strong>n bij welke partij dikwijls reeds bij<br />
<strong>voor</strong>baat hun sympathie lag. Ook <strong>de</strong> jury was zeer terughou<strong>de</strong>nd om, an<strong>de</strong>rs<br />
dan in <strong>de</strong> meest schrijn<strong>en</strong><strong>de</strong> gevall<strong>en</strong>, <strong>de</strong> uitspraak ‘culpable neglig<strong>en</strong>t’ jeg<strong>en</strong>s<br />
<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> te do<strong>en</strong>. Dit zette immers <strong>de</strong> <strong>de</strong>ur op<strong>en</strong> <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> strafrechtelijke<br />
vervolging weg<strong>en</strong>s moord. Maar naarmate <strong>de</strong> industrialisatie vor<strong>de</strong>r<strong>de</strong> <strong>en</strong> het<br />
daardoor veroorzaakte leed op <strong>de</strong> werkvloer to<strong>en</strong>am, kwam e<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijke<br />
uitspraak <strong>van</strong> <strong>de</strong> ‘coroner’s court’ steeds vaker <strong>voor</strong>.<br />
<strong>De</strong>ze ontwikkeling, waarbij <strong>werkgever</strong>s in feite publiekelijk <strong>voor</strong> <strong>de</strong> schandpaal<br />
wer<strong>de</strong>n gezet, werd echter door <strong>de</strong> wetgev<strong>en</strong><strong>de</strong> macht <strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>s<br />
met verteg<strong>en</strong>woordiging in politieke kring<strong>en</strong> (<strong>voor</strong>al mijn- <strong>en</strong> spoorwegeig<strong>en</strong>ar<strong>en</strong>)<br />
fel bekritiseerd. In <strong>de</strong> gelei<strong>de</strong>lijk meer bescherm<strong>en</strong><strong>de</strong> functie<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> ‘coroner’s court’ <strong>en</strong> <strong>de</strong> groei<strong>en</strong><strong>de</strong> juridische betek<strong>en</strong>is daar<strong>van</strong> kan<br />
<strong>de</strong> ontstaansre<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n gevon<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong> eerste wetgeving op het gebied<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht <strong>en</strong> het arbeidsomstandighe<strong>de</strong>nrecht<br />
– <strong>de</strong>ze was namelijk primair bedoeld om <strong>de</strong> ‘coroner’s court’ <strong>de</strong> mond<br />
te snoer<strong>en</strong>.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 223 24-9-2009 15:56:13<br />
223
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
Langzaam ontstond e<strong>en</strong> groei<strong>en</strong><strong>de</strong> ontevre<strong>de</strong>nheid on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>rsbevolking<br />
over het feit dat zij feitelijk geheel aan het winstoogmerk <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong>s was overgeleverd, t<strong>en</strong> koste <strong>van</strong> <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> gezondheid <strong>en</strong> zon<strong>de</strong>r<br />
<strong>en</strong>ige reële mogelijkheid tot verhaal <strong>van</strong> scha<strong>de</strong>vergoeding. Ook in <strong>de</strong> hogere<br />
maatschappelijke kring<strong>en</strong> groei<strong>de</strong> <strong>de</strong> discussie over het welzijn <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>r,<br />
maar dit <strong>de</strong>bat lijkt aan<strong>van</strong>kelijk meer te zijn gestimuleerd door strikte<br />
Victoriaanse morele <strong>en</strong> zedige waar<strong>de</strong>n op grond waar<strong>van</strong> het bij<strong>voor</strong>beeld<br />
bezwaarlijk werd geacht dat jonge meisjes halfnaakt, on<strong>de</strong>r het oog <strong>van</strong><br />
mann<strong>en</strong>, in <strong>de</strong> mijn<strong>en</strong> werkt<strong>en</strong>. Dat <strong>de</strong> meisjes überhaupt al op heel jeugdige<br />
leeftijd in <strong>de</strong>ze gevaarlijke werkomgeving moest<strong>en</strong> zwoeg<strong>en</strong>, was nu e<strong>en</strong>maal<br />
‘their lot in life’ <strong>en</strong> <strong>van</strong>uit moreel oogpunt veel min<strong>de</strong>r bezwaarlijk.<br />
Teg<strong>en</strong> het begin <strong>van</strong> <strong>de</strong> twintigste eeuw ontstond zo e<strong>en</strong> twee<strong>de</strong>ling in het<br />
prille <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht. Aan <strong>de</strong> <strong>en</strong>e kant was er het heers<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
economische belang, geïnspireerd door <strong>de</strong> visie <strong>van</strong> ‘laissez faire’, om<br />
op e<strong>en</strong> zo efficiënt mogelijke wijze te concurrer<strong>en</strong> <strong>en</strong> daarbij liefst zo min<br />
mogelijk gehin<strong>de</strong>rd te wor<strong>de</strong>n door weekhartige betutteling <strong>van</strong> <strong>de</strong> wetgever.<br />
Dit belang kwam in conflict met het nieuwe maatschappelijke inzicht<br />
dat <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>r e<strong>en</strong> recht had op bescherming <strong>van</strong> zijn lichamelijke integriteit,<br />
dat dit recht door wetgeving op e<strong>en</strong> a<strong>de</strong>quate wijze behoor<strong>de</strong> te wor<strong>de</strong>n<br />
beschermd <strong>en</strong> <strong>de</strong> gewon<strong>de</strong> of door e<strong>en</strong> beroepsziekte getroff<strong>en</strong> arbei<strong>de</strong>r e<strong>en</strong><br />
reëel beroep op scha<strong>de</strong>vergoeding moest bie<strong>de</strong>n. Gelei<strong>de</strong>lijk <strong>en</strong> moeizaam,<br />
teg<strong>en</strong> <strong>de</strong> heers<strong>en</strong><strong>de</strong> conservatieve visie in, won dit nieuwe <strong>en</strong> meer humane<br />
inzicht bre<strong>de</strong>re erk<strong>en</strong>ning.<br />
Dit leid<strong>de</strong> tot twee belangrijke juridische veran<strong>de</strong>ring<strong>en</strong>: t<strong>en</strong> eerste <strong>de</strong> bewustwording<br />
binn<strong>en</strong> het gerechtelijk apparaat dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> aansprakelijk kon<br />
<strong>en</strong> behoor<strong>de</strong> te wor<strong>de</strong>n gehou<strong>de</strong>n <strong>voor</strong> <strong>de</strong> veiligheid op <strong>de</strong> werkplek. <strong>De</strong> eerste<br />
bek<strong>en</strong><strong>de</strong> rechtszaak waarin e<strong>en</strong> arbei<strong>de</strong>r zijn <strong>werkgever</strong> in rechte aansprakelijk<br />
stelt weg<strong>en</strong>s in <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> <strong>de</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n ontstaan letsel<br />
is Priestley v. Fowler 7 , anno 1837; overig<strong>en</strong>s zon<strong>de</strong>r succes t<strong>en</strong>gevolge <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
toepassing – <strong>voor</strong> het eerst – <strong>van</strong> <strong>de</strong> doctrines <strong>van</strong> ‘common employm<strong>en</strong>t’<br />
<strong>en</strong> ‘risk assumption’. E<strong>en</strong> bijzon<strong>de</strong>rheid aan <strong>de</strong>ze uitspraak is dat, zij het in<br />
zeer vage bewoording<strong>en</strong>, wordt erk<strong>en</strong>d dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> is “bound to provi<strong>de</strong><br />
for the safety of his ser<strong>van</strong>t in the course of his employm<strong>en</strong>t”. <strong>De</strong>ze zorgplicht<br />
werd herhaald in Hutchinson v. York, Newcastle and Berwick Rly Co.’ 8<br />
ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s met vermijding <strong>van</strong> ie<strong>de</strong>re na<strong>de</strong>re toelichting. Pas in 1855 gaf het<br />
7 Priestley v. Fowler (1837) 3 M & W 1.<br />
8 Hutchinson v. York, Newcastle and Berwick Rly Co. (1850) 5 Exch. 343; vgl. Munkman 1985,<br />
p. 7-9.<br />
224<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 224 24-9-2009 15:56:13
5 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Engels recht<br />
House of Lords hieraan <strong>en</strong>ige invulling door in het arrest Brydon v. Stewart 9<br />
te oor<strong>de</strong>l<strong>en</strong> dat “(...) wh<strong>en</strong> a master employs his ser<strong>van</strong>t in a work of danger,<br />
he is bound to exercise due care in or<strong>de</strong>r to have his tackle and machinery in<br />
a safe and proper condition, so as to protect the ser<strong>van</strong>t against unnecessary<br />
risks.”<br />
<strong>De</strong> twee<strong>de</strong> veran<strong>de</strong>ring betrof <strong>de</strong> ontwikkeling <strong>van</strong> het formele wettelijke<br />
begrip ‘neglig<strong>en</strong>ce‘, wat gebaseerd was op het uitgangspunt dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
e<strong>en</strong> zorgplicht (‘duty of care’) heeft jeg<strong>en</strong>s zijn arbei<strong>de</strong>rs. <strong>De</strong> in 1880 ingevoer<strong>de</strong><br />
Employers’ Liability Act was <strong>de</strong> eerste poging <strong>van</strong> <strong>de</strong> Engelse wetgever<br />
om <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>r meer in bescherming te nem<strong>en</strong>. <strong>De</strong>ze wet bood <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>r<br />
<strong>en</strong>, apart g<strong>en</strong>oemd, ook <strong>de</strong> spoorwegarbei<strong>de</strong>r e<strong>en</strong> mogelijkheid om <strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong> aansprakelijk stell<strong>en</strong> <strong>voor</strong> letsel, indi<strong>en</strong> hij kon aanton<strong>en</strong> dat <strong>de</strong>ze<br />
het gevolg was <strong>van</strong> e<strong>en</strong> <strong>de</strong>fect <strong>van</strong> <strong>de</strong> ‘ways, works, machinery or plant’, e<strong>en</strong><br />
verwijtbare tekortkoming in <strong>de</strong> zorg <strong>van</strong> e<strong>en</strong> superieur, e<strong>en</strong> signaalman of<br />
e<strong>en</strong> machinist. <strong>De</strong> scha<strong>de</strong>vergoeding was echter beperkt tot e<strong>en</strong> maximum<br />
<strong>van</strong> drie jaar salaris.<br />
Feitelijk was <strong>de</strong> Employers’ Liability Act echter <strong>van</strong> weinig betek<strong>en</strong>is <strong>voor</strong> <strong>de</strong><br />
arbei<strong>de</strong>r. Weliswaar sloot zij <strong>de</strong> toepassing <strong>van</strong> ‘common employm<strong>en</strong>t’ als<br />
verweer aan <strong>de</strong> zij<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> expliciet uit, maar <strong>de</strong> doctrine <strong>van</strong><br />
‘contributory neglig<strong>en</strong>ce‘ bleef onvermin<strong>de</strong>rd gehandhaafd, terwijl <strong>de</strong>ze wet<br />
op zijn beurt aanleiding gaf tot <strong>de</strong> ver<strong>de</strong>re ontwikkeling <strong>van</strong> <strong>de</strong> doctrine<br />
<strong>van</strong> ‘risk assumption’ 10 . Na <strong>de</strong> invoering <strong>van</strong> <strong>de</strong> wet wist<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>s<br />
<strong>de</strong>ze op simpele wijze te omzeil<strong>en</strong> door aan <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst e<strong>en</strong><br />
zgn. ‘contracting out’-clausule toe te voeg<strong>en</strong>, waarmee zij <strong>van</strong> ie<strong>de</strong>re civielrechtelijke<br />
<strong>aansprakelijkheid</strong> (‘neglig<strong>en</strong>ce’) wer<strong>de</strong>n gevrijwaard. 11 In <strong>de</strong> zeer<br />
zeldzame gevall<strong>en</strong> dat e<strong>en</strong> arbei<strong>de</strong>r bereid <strong>en</strong> financieel in staat was om zijn<br />
lev<strong>en</strong>son<strong>de</strong>rhoud <strong>en</strong> dat <strong>van</strong> zijn gezinsle<strong>de</strong>n op het spel te zett<strong>en</strong> t<strong>en</strong>ein<strong>de</strong><br />
scha<strong>de</strong>vergoeding te verkrijg<strong>en</strong> <strong>van</strong> zijn <strong>werkgever</strong>, had hij daar zel<strong>de</strong>n baat<br />
bij: <strong>de</strong> rechtspraak was uiterst conservatief <strong>en</strong> terughou<strong>de</strong>nd <strong>en</strong> sloot slecht<br />
aan bij <strong>de</strong> veran<strong>de</strong>r<strong>en</strong><strong>de</strong> maatschappelijke <strong>en</strong> technische omstandighe<strong>de</strong>n. 12<br />
<strong>De</strong> conservatieve rechterlijke macht zag e<strong>en</strong> vor<strong>de</strong>ring <strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbei<strong>de</strong>r veeleer<br />
als e<strong>en</strong> ongehoor<strong>de</strong> brutaliteit jeg<strong>en</strong>s <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> tek<strong>en</strong> dat hij<br />
zijn door God gegev<strong>en</strong> plaats niet k<strong>en</strong><strong>de</strong>. Dikwijls leid<strong>de</strong> <strong>de</strong>ze houding tot<br />
9 Brydon v. Stewart (1855) 2 Macq 30.<br />
10 Sow<strong>de</strong>n v Crookdale [2004] EWCA Civ 1370 <strong>en</strong> Smith v. Baker & Sons [1891] AC 325.<br />
11 Het verslag <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>De</strong>partm<strong>en</strong>tal Committee on Workm<strong>en</strong>’s Comp<strong>en</strong>sation 1922, p. 11,<br />
spreekt zelfs <strong>van</strong> e<strong>en</strong> mislukking.<br />
12 Vgl. Wolff Lon<strong>de</strong>n, 1897: e<strong>en</strong> gepassioneerd pleidooi wat e<strong>en</strong> goed inzicht geeft <strong>van</strong> <strong>de</strong> juridische<br />
aspect<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> industrialisatie in het neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong><strong>de</strong>-eeuwse Engeland; <strong>en</strong> Fitzpatrick<br />
1999, p. 119.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 225 24-9-2009 15:56:13<br />
225
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
vonniss<strong>en</strong> die hardvochtig <strong>en</strong> str<strong>en</strong>g war<strong>en</strong> jeg<strong>en</strong>s <strong>de</strong> gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>rs,<br />
zeker bezi<strong>en</strong> <strong>van</strong>uit e<strong>en</strong> he<strong>de</strong>ndaags perspectief.<br />
<strong>De</strong> Employers’ Liability Act werd opgevolgd door <strong>de</strong> Workm<strong>en</strong>’s Comp<strong>en</strong>sation<br />
Act <strong>van</strong> 1897 13 , waar<strong>voor</strong> <strong>de</strong> wetgever als rechtvaardiging aanvoer<strong>de</strong> dat<br />
“sound economic doctrine requires that the employer shall take all the ordinary<br />
and extraordinary risks involved in the carrying on of his industry”. 14 In<br />
<strong>de</strong>ze wet werd e<strong>en</strong> geheel nieuw principe geïntroduceerd: <strong>de</strong> bewijslast <strong>van</strong><br />
‘neglig<strong>en</strong>ce’ werd afgeschaft <strong>en</strong> gelijktijdig kwam <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>r reeds e<strong>en</strong> recht<br />
op e<strong>en</strong> vergoeding toe indi<strong>en</strong> hij in <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> zijn werkzaamhe<strong>de</strong>n<br />
arbeidsongeschikt was gewor<strong>de</strong>n. <strong>De</strong>ze vergoeding kwam neer op e<strong>en</strong> wekelijkse<br />
uitkering ter hoogte <strong>van</strong> ongeveer e<strong>en</strong> half salaris <strong>voor</strong> <strong>de</strong> duur <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> arbeidsongeschiktheid, aang<strong>en</strong>om<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>r hier<strong>van</strong> ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel<br />
<strong>de</strong>nkbaar verwijt (‘contributory neglig<strong>en</strong>ce’) kon wor<strong>de</strong>n gemaakt. Bij overlij<strong>de</strong>n<br />
kreg<strong>en</strong> zijn erfg<strong>en</strong>am<strong>en</strong> drie jar<strong>en</strong> salaris met e<strong>en</strong> minimum <strong>van</strong> £ 150<br />
<strong>en</strong> e<strong>en</strong> maximum <strong>van</strong> £ 300.<br />
Hoewel het toepassingsgebied <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze wet aan<strong>van</strong>kelijk zeer beperkt was<br />
<strong>en</strong> <strong>de</strong> juridische betek<strong>en</strong>is gering was <strong>van</strong>wege <strong>de</strong> mogelijkhe<strong>de</strong>n <strong>van</strong> contractuele<br />
exoneraties (‘contracting out’) <strong>en</strong> eig<strong>en</strong> schuld <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>r<br />
(‘contrib utory neglig<strong>en</strong>ce’), schuilt haar belang met name in <strong>de</strong> mogelijkheid<br />
<strong>voor</strong> <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>r om gebruik te mak<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> speciale, goedkope arbitrageprocedure,<br />
waarin hij kon wor<strong>de</strong>n verteg<strong>en</strong>woordigd door zijn vakbond. 15 Het<br />
aantal (arbitrage-)process<strong>en</strong> nam hierdoor <strong>en</strong>orm toe. In latere jar<strong>en</strong> werd <strong>de</strong><br />
werkingssfeer <strong>van</strong> <strong>de</strong> wet uitgebreid totdat alle arbei<strong>de</strong>rs hier e<strong>en</strong> beroep op<br />
kon<strong>de</strong>n do<strong>en</strong>, <strong>voor</strong> zover zij niet meer verdi<strong>en</strong><strong>de</strong>n dan £ 250 per jaar <strong>en</strong> in<br />
vaste di<strong>en</strong>st war<strong>en</strong>. In 1906 verbood e<strong>en</strong> vergaan<strong>de</strong> herzi<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze wet<br />
in beginsel het ‘contracting out’, terwijl in 1925 ook <strong>en</strong>ige beroepsziekt<strong>en</strong> 16 in<br />
<strong>de</strong> werkingssfeer <strong>van</strong> <strong>de</strong> wet wer<strong>de</strong>n opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>.<br />
Bijzon<strong>de</strong>re aandacht ontstond <strong>voor</strong> het belang om arbei<strong>de</strong>rs te bescherm<strong>en</strong><br />
teg<strong>en</strong> <strong>de</strong> ernstige <strong>en</strong> talrijke gevar<strong>en</strong> in fabriek<strong>en</strong>, met name <strong>van</strong>af circa 1900.<br />
In dit ka<strong>de</strong>r zijn met name <strong>de</strong> verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> ope<strong>en</strong>volg<strong>en</strong><strong>de</strong> Factories Acts <strong>en</strong><br />
13 Met uitbreiding<strong>en</strong> c.q. aanpassing<strong>en</strong> in 1906 <strong>en</strong> 1925.<br />
14 Blanchard 1917, p. 90.<br />
15 <strong>De</strong> wet had alle<strong>en</strong> betrekking op arbei<strong>de</strong>rs werkzaam in <strong>de</strong> spoorweg<strong>en</strong>, fabriek<strong>en</strong>, mijn<strong>en</strong>,<br />
ste<strong>en</strong>groev<strong>en</strong>, ‘<strong>en</strong>gineering work’ <strong>en</strong> op bouwterrein<strong>en</strong> <strong>voor</strong> zover zij bov<strong>en</strong> e<strong>en</strong> hoogte <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong>rtig voet moest<strong>en</strong> werk<strong>en</strong>.<br />
16 Section 8, subsection 1: anthrax; vergiftiging door lood, kwik, fosfor of ars<strong>en</strong>icum, met alle<br />
bijbehor<strong>en</strong><strong>de</strong> gevolg<strong>en</strong> <strong>en</strong> complicaties, <strong>en</strong> ankylostomiasis. Op 22 mei 1907 <strong>en</strong> 2 <strong>de</strong>cember<br />
1908 werd <strong>de</strong>ze lijst ver<strong>de</strong>r uitgebreid door <strong>de</strong> Secretary of State met ziektebeel<strong>de</strong>n veroorzaakt<br />
door bij<strong>voor</strong>beeld blootstelling aan nikkelgass<strong>en</strong>, chroom, teer etc. resp. cataract in <strong>de</strong><br />
og<strong>en</strong> <strong>van</strong> glaswerkers <strong>en</strong> ‘telegraphist’s cramp’.<br />
226<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 226 24-9-2009 15:56:13
5 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Engels recht<br />
alle daaron<strong>de</strong>r geschaar<strong>de</strong> Regulations het noem<strong>en</strong> waard. In <strong>de</strong>ze wett<strong>en</strong><br />
werd <strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> als gevolg <strong>van</strong> e<strong>en</strong> sch<strong>en</strong>ding<br />
<strong>van</strong> zijn zorgplicht jeg<strong>en</strong>s <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>r expliciet in <strong>de</strong> wet vastgelegd (‘statutory<br />
duty’). E<strong>en</strong> combinatie <strong>van</strong> e<strong>en</strong> aantoonbare sch<strong>en</strong>ding <strong>van</strong> e<strong>en</strong> wettelijke<br />
regel op het gebied <strong>van</strong> gezondheid <strong>en</strong> veiligheid met causaal verband <strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
aanwezigheid <strong>van</strong> scha<strong>de</strong> was daarna voldo<strong>en</strong><strong>de</strong> om <strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> vast te stell<strong>en</strong> (‘res ipsa loquitur’); het was niet langer nodig om<br />
aan te ton<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> verwijtbaar jeg<strong>en</strong>s <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>r was tekortgeschot<strong>en</strong>.<br />
Maar in het besef <strong>van</strong> <strong>de</strong> Engelse wetgever dat dit nieuwe systeem<br />
slechts kon werk<strong>en</strong> bij <strong>de</strong> gratie <strong>van</strong> wettelijke regels, nam het volume <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> arbeidsomstandighe<strong>de</strong>nwetgeving in <strong>de</strong> neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong><strong>de</strong> eeuw <strong>en</strong> tot <strong>de</strong> jar<strong>en</strong><br />
tachtig <strong>van</strong> <strong>de</strong> twintigste eeuw gelei<strong>de</strong>lijk toe.<br />
<strong>De</strong>ze wetgeving ontstond <strong>voor</strong>al naar aanleiding <strong>van</strong> specifieke ramp<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
misstan<strong>de</strong>n <strong>en</strong> was daardoor fragm<strong>en</strong>tarisch <strong>van</strong> aard. Uitein<strong>de</strong>lijk wer<strong>de</strong>n<br />
diverse Factories Acts gecodificeerd tot één algem<strong>en</strong>e wet, <strong>de</strong> Factories Act<br />
1961. Met <strong>de</strong> invoering <strong>van</strong> <strong>de</strong> Offices, Shops and Railway Premises Act 1963<br />
werd getracht <strong>de</strong> groei<strong>en</strong><strong>de</strong> lacunes in <strong>de</strong> juridische bescherming <strong>van</strong> <strong>de</strong> nietfabriekswerknemer<br />
<strong>en</strong>igszins te dicht<strong>en</strong>. Ook <strong>de</strong>ze wet liet echter nog vele<br />
beroepsgroepering<strong>en</strong> in <strong>de</strong> kou staan. 17<br />
Kortom: <strong>de</strong> wetgeving met betrekking tot <strong>de</strong> gezondheid <strong>en</strong> veiligheid op <strong>de</strong><br />
werkplek had <strong>de</strong> werknemer weinig te bie<strong>de</strong>n tot ver na <strong>de</strong> Twee<strong>de</strong> Wereldoorlog.<br />
18 Zij bezat slechts e<strong>en</strong> geringe reikwijdte, was niet erg doeltreff<strong>en</strong>d<br />
<strong>en</strong> bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> versnipperd over talloze wettelijke regeling<strong>en</strong> <strong>van</strong> diverse aard,<br />
zodat het algem<strong>en</strong>e overzicht vrijwel verlor<strong>en</strong> was gegaan. Zelfs <strong>de</strong> doctrine<br />
<strong>van</strong> ‘common employm<strong>en</strong>t’, die zovele gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> werknemers hun kans op<br />
scha<strong>de</strong>vergoeding door <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> had ontnom<strong>en</strong>, werd pas met <strong>de</strong> invoering<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> Law Reform (Personal Injuries) Act 1948 afgeschaft. Uitein<strong>de</strong>lijk<br />
gaf <strong>de</strong> Minister <strong>voor</strong> Werkgeleg<strong>en</strong>heid, Castle, on<strong>de</strong>r zware druk <strong>van</strong> <strong>de</strong> vakbon<strong>de</strong>n<br />
opdracht aan Lord Rob<strong>en</strong>s om het bestaan<strong>de</strong> recht te analyser<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
<strong>voor</strong>stell<strong>en</strong> te do<strong>en</strong> tot verbetering daar<strong>van</strong>. Dit resulteer<strong>de</strong> in <strong>de</strong> publicatie<br />
<strong>van</strong> het Rob<strong>en</strong>s Report in 1972. Hierin betoog<strong>de</strong> Lord Rob<strong>en</strong>s in ess<strong>en</strong>tie<br />
dat het huidige systeem (to<strong>en</strong>tertijd) “(...) <strong>en</strong>courages too much reliance on<br />
state regulation, and rather too little on personal responsibility and voluntary<br />
self-g<strong>en</strong>erating effort”. In plaats daar<strong>van</strong>, zo stel<strong>de</strong> hij, was er behoefte<br />
aan “(...) a more self-regulating system.” 19 In <strong>de</strong> praktijk betek<strong>en</strong><strong>de</strong> dit dat<br />
<strong>de</strong> bestaan<strong>de</strong> regelgeving <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> belangrijk <strong>de</strong>el moest wor<strong>de</strong>n ver<strong>van</strong>g<strong>en</strong><br />
17 Beck & Woolfson 2000, p. 37.<br />
18 Eva & Oswald 1981, p. 30.<br />
19 Rob<strong>en</strong>s 1972a met citat<strong>en</strong> uit hoofdstuk 1 par. 8 resp. 9.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 227 24-9-2009 15:56:13<br />
227
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
door e<strong>en</strong> ‘ g<strong>en</strong>eral goal-setting framework’, waarin <strong>de</strong> common law opnieuw<br />
e<strong>en</strong> belangrijke rol zou spel<strong>en</strong>. 20<br />
Dit beantwoord<strong>de</strong> geheel aan <strong>de</strong> w<strong>en</strong>s<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>s, verteg<strong>en</strong>woordigd<br />
in <strong>de</strong> Confe<strong>de</strong>ration of British Industry (CBI), die grote <strong>voor</strong>stan<strong>de</strong>rs<br />
war<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong>regulering t<strong>en</strong> gunste <strong>van</strong> zelfregulering. Hiermee werd echter<br />
wel <strong>de</strong> balans <strong>van</strong> verantwoor<strong>de</strong>lijkhe<strong>de</strong>n verschov<strong>en</strong>. Niet langer zou <strong>de</strong><br />
verantwoor<strong>de</strong>lijkheid <strong>voor</strong> <strong>de</strong> veiligheid op <strong>de</strong> werkplek primair <strong>en</strong> expliciet<br />
op <strong>de</strong> schou<strong>de</strong>rs <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> rust<strong>en</strong>, zoals <strong>de</strong> strekking was <strong>van</strong> <strong>de</strong> Factories<br />
Acts, maar zou <strong>de</strong>ze meer ev<strong>en</strong>redig <strong>en</strong> ‘eerlijk’ wor<strong>de</strong>n ver<strong>de</strong>eld over<br />
zowel <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> als <strong>de</strong> werknemer. Maar hoe nu precies <strong>de</strong> nieuwe versie<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> zorgplicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> zou moet<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n ingekleed, kwam<br />
niet zo goed uit <strong>de</strong> verf. Hetzelf<strong>de</strong> gold <strong>voor</strong> <strong>de</strong> inspraak <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemers<br />
in veiligheidskwesties op het werk; weliswaar beoog<strong>de</strong> <strong>de</strong> Rob<strong>en</strong>s Commissie<br />
e<strong>en</strong> wettelijke verplichting <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> om <strong>de</strong> werknemers hierin te<br />
consulter<strong>en</strong>, maar welke waar<strong>de</strong> e<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijk consult zou hebb<strong>en</strong>, of in welke<br />
vorm <strong>de</strong>ze zou plaats vin<strong>de</strong>n, werd in het mid<strong>de</strong>n gelat<strong>en</strong>. 21 Niet verwon<strong>de</strong>rlijk<br />
wer<strong>de</strong>n <strong>de</strong> <strong>voor</strong>stell<strong>en</strong> in het Rob<strong>en</strong>s Report goed ont<strong>van</strong>g<strong>en</strong> door <strong>de</strong> CBI. 22<br />
Ook <strong>de</strong> stelling <strong>van</strong> het CBI dat slechts e<strong>en</strong> relatief gering aantal <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong><br />
kon wor<strong>de</strong>n teruggevoerd op inbreuk<strong>en</strong> op <strong>de</strong> wettelijke regeling<strong>en</strong><br />
betreff<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong> veiligheid op het werk <strong>en</strong> <strong>de</strong>ze uitvoerige regeling<strong>en</strong> <strong>de</strong>rhalve<br />
weinig prev<strong>en</strong>tieve waar<strong>de</strong> had<strong>de</strong>n, werd door <strong>de</strong> Rob<strong>en</strong>s commissie overg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>,<br />
ondanks dui<strong>de</strong>lijk bewijs <strong>van</strong> het teg<strong>en</strong><strong>de</strong>el. 23<br />
Ook <strong>de</strong> vakbon<strong>de</strong>n liet<strong>en</strong> niet na e<strong>en</strong> politieke vuist te mak<strong>en</strong> <strong>voor</strong> hun le<strong>de</strong>n.<br />
Teg<strong>en</strong> 1974 had<strong>de</strong>n <strong>de</strong> verzamel<strong>de</strong> vakbon<strong>de</strong>n liefst 11,2 miljo<strong>en</strong> le<strong>de</strong>n oftewel<br />
50,4 proc<strong>en</strong>t <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsbevolking. 24 <strong>De</strong>ze grote politieke invloed bracht <strong>de</strong><br />
Labour regering ertoe om in <strong>de</strong> perio<strong>de</strong> 1974-1979 e<strong>en</strong> politiek verbond met<br />
<strong>de</strong> vakbon<strong>de</strong>n aan te gaan, het Social Contract, volg<strong>en</strong>s welke <strong>de</strong> vakbon<strong>de</strong>n<br />
uitdrukkelijk wer<strong>de</strong>n betrokk<strong>en</strong> in <strong>de</strong> politieke beslissing<strong>en</strong> op het gebied <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> reorganisatie <strong>van</strong> <strong>de</strong> sociale wetgeving als reactie op het Rob<strong>en</strong>s Report.<br />
Zo kreg<strong>en</strong> <strong>de</strong> vakbon<strong>de</strong>n het recht om op kost<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> overheid getrain<strong>de</strong><br />
‘veiligheidsverteg<strong>en</strong>woordigers’ aan te stell<strong>en</strong> op <strong>de</strong> werkvloer, die door <strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong>s als zodanig moest<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n erk<strong>en</strong>d, <strong>en</strong> die het recht had<strong>de</strong>n<br />
om veiligheidscommissies binn<strong>en</strong> het bedrijf op te stell<strong>en</strong>. 25 Het hoogtepunt<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong>ze perio<strong>de</strong> is <strong>de</strong> invoering <strong>van</strong> <strong>de</strong> Health and Safety at Work Act 1974<br />
20 Rob<strong>en</strong>s 1972b, hoofdstuk 1, par. 2.<br />
21 Rob<strong>en</strong>s 1972b, hoofdstuk 2, par. 70.<br />
22 Nichols 1997, p. 38.<br />
23 Nichols & Armstrong 1973.<br />
24 Beck & Woolfson 2000, p. 41.<br />
25 Vgl. <strong>de</strong> Safety Repres<strong>en</strong>tatives and Safety Committees Regulations 1977, SI 1977 nr. 5000.<br />
228<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 228 24-9-2009 15:56:13
5 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Engels recht<br />
(hierna: HSWA), waarmee e<strong>en</strong> formele inspraak <strong>en</strong> participatie <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemers<br />
is bereikt zoals die <strong>de</strong> opstellers <strong>van</strong> het Rob<strong>en</strong>s Report nooit <strong>voor</strong><br />
og<strong>en</strong> had gestaan.<br />
<strong>De</strong> economische recessie <strong>van</strong> <strong>de</strong> jar<strong>en</strong> tachtig <strong>van</strong> <strong>de</strong> twintigste eeuw keer<strong>de</strong><br />
echter het tij. Vanaf 1979 (het eerste jaar <strong>van</strong> <strong>de</strong> Thatcher-regering) ontstond<br />
to<strong>en</strong>em<strong>en</strong><strong>de</strong> politieke pressie om <strong>de</strong> zware ‘regulatory bur<strong>de</strong>n’ <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>s<br />
t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n te verlicht<strong>en</strong> <strong>en</strong> daarmee<br />
ook <strong>de</strong> bijbehor<strong>en</strong><strong>de</strong> financiële inspanning<strong>en</strong>. Nieuwe wets<strong>voor</strong>stell<strong>en</strong> op<br />
dit gebied wer<strong>de</strong>n <strong>van</strong>uit <strong>de</strong> aspect<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong>regulering <strong>en</strong> bezuiniging zeer<br />
kritisch beoor<strong>de</strong>eld. Hierdoor ontstond <strong>de</strong> teg<strong>en</strong>stelling dat aan <strong>de</strong> <strong>en</strong>e hand<br />
e<strong>en</strong> groei<strong>en</strong><strong>de</strong> maatschappelijke bewustheid ontstond <strong>voor</strong> het belang <strong>van</strong><br />
wetgeving t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> (werknemers-)gezondheid <strong>en</strong> het milieu, terwijl<br />
aan <strong>de</strong> an<strong>de</strong>re kant <strong>de</strong> regering zijn uiterste best <strong>de</strong>ed om <strong>de</strong>ze wetgeving<br />
te minimaliser<strong>en</strong>. 26<br />
In <strong>de</strong> loop <strong>van</strong> <strong>de</strong> jar<strong>en</strong> neg<strong>en</strong>tig nam <strong>de</strong> invloed <strong>van</strong> <strong>de</strong> vakbon<strong>de</strong>n door <strong>de</strong> vermin<strong>de</strong>ring<br />
<strong>van</strong> het le<strong>de</strong>ntal echter gelei<strong>de</strong>lijk af <strong>en</strong> daarmee ev<strong>en</strong>redig ook die<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer. Vele veiligheidscommissies blek<strong>en</strong> in <strong>de</strong> praktijk weinig<br />
of niets an<strong>de</strong>rs dan e<strong>en</strong> ‘slap<strong>en</strong><strong>de</strong>’ zo niet comateuze instantie in te hou<strong>de</strong>n. 27<br />
Gelijktijdig span<strong>de</strong> <strong>de</strong> to<strong>en</strong>malige Conservatieve Regering on<strong>de</strong>r leiding <strong>van</strong><br />
Thatcher <strong>en</strong> vervolg<strong>en</strong>s Major zich in <strong>voor</strong> nog ver<strong>de</strong>rgaan<strong>de</strong> <strong>de</strong>regulering, 28<br />
waarbij met name mid<strong>de</strong>ls <strong>de</strong> <strong>De</strong>regulation and Contracting Out Act 1994<br />
ministeriële bevoegdhe<strong>de</strong>n wer<strong>de</strong>n gecreëerd om wettelijke regeling<strong>en</strong> op<br />
het gebied <strong>van</strong> veiligheid <strong>en</strong> gezondheid op <strong>de</strong> werkplek op te heff<strong>en</strong> of door<br />
vergaan<strong>de</strong> bezuiniging<strong>en</strong> tot do<strong>de</strong> letters te reducer<strong>en</strong>. Het <strong>De</strong>partm<strong>en</strong>t of<br />
Tra<strong>de</strong> and Industry (DTI), aan wie <strong>de</strong> taak <strong>van</strong> <strong>de</strong>regulering was opgedrag<strong>en</strong>,<br />
ging in to<strong>en</strong>em<strong>en</strong><strong>de</strong> mate ertoe over om het inschatt<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> risico’s op <strong>de</strong><br />
werkvloer af te weg<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> <strong>de</strong> financiële kost<strong>en</strong> die hiermee war<strong>en</strong> gemoeid<br />
om <strong>de</strong>ze te beperk<strong>en</strong>, waarbij <strong>de</strong> ‘small business litmus test’ als uitgangspunt<br />
moest gel<strong>de</strong>n. 29 Nieuwe regulering kwam er nauwelijks, want, zoals Major het<br />
fraseer<strong>de</strong>, “there should always be a presumption against regulation unless<br />
it is strictly necessary”. 30 <strong>De</strong> veiligheidsinspecteurs, wier bevoegdhe<strong>de</strong>n <strong>en</strong><br />
budget reeds drastisch war<strong>en</strong> vermin<strong>de</strong>rd, wer<strong>de</strong>n door het DTI-Ministerie<br />
geïnstrueerd dat zij “more s<strong>en</strong>sitive to business realities” moest<strong>en</strong> zijn. 31 <strong>De</strong><br />
26 Vgl. <strong>de</strong> White Papers ‘Building Business Not Barriers’ (1986) <strong>en</strong> ‘Lifting the Bur<strong>de</strong>n’ (1988).<br />
27 Beck & Woolfson 2000, p. 43.<br />
28 Vgl. <strong>de</strong> <strong>De</strong>regulating and Contracting Out Act 1994.<br />
29 <strong>De</strong>partm<strong>en</strong>t of Tra<strong>de</strong> and Industry 1994a.<br />
30 <strong>De</strong>partm<strong>en</strong>t of Tra<strong>de</strong> and Industry 1994, p. 5.<br />
31 <strong>De</strong>partm<strong>en</strong>t of Tra<strong>de</strong> and Industry 1994b, p. 7.; vgl. ook <strong>De</strong>regulation and Contracting Out<br />
Act 1994, section 5 <strong>en</strong> Schedule 1.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 229 24-9-2009 15:56:14<br />
229
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
kleine bedrijv<strong>en</strong> reageer<strong>de</strong>n hier op door algehele vrijstelling <strong>van</strong> <strong>de</strong> ‘bur<strong>de</strong>ns<br />
of health and safety legislation’ te vor<strong>de</strong>r<strong>en</strong> <strong>en</strong> dikwijls ook te krijg<strong>en</strong>. 32<br />
Gezi<strong>en</strong> <strong>de</strong>ze ontwikkeling<strong>en</strong>, waarbij <strong>de</strong> veiligheid op <strong>de</strong> werkvloer het al e<strong>en</strong><br />
kwart eeuw moest aflegg<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> het financiële bedrijfsbelang <strong>van</strong> <strong>werkgever</strong>s,<br />
is het nauwelijks meer verwon<strong>de</strong>rlijk dat Groot-Brittannië niet w<strong>en</strong>ste<br />
te participer<strong>en</strong> in <strong>de</strong> sociale <strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> <strong>van</strong> het Verdrag <strong>van</strong> Maastricht<br />
1992. Voor zover Europese sociaalrechtelijke regelgeving, zoals bij<strong>voor</strong>beeld<br />
<strong>de</strong> Framework Directive 33 , toch moet wor<strong>de</strong>n geïmplem<strong>en</strong>teerd, is <strong>de</strong> Health<br />
and Safety Executive gewaarschuwd door <strong>de</strong> <strong>De</strong>regulation Task Force om<br />
niet meer te do<strong>en</strong> “(...) than the absolute minimum necessary to <strong>en</strong>able you<br />
to mount a plausible <strong>de</strong>f<strong>en</strong>ce of the way in which that part of the Directive<br />
has be<strong>en</strong> implem<strong>en</strong>ted.” 34 Fitzpatrick noemt dit beleid “(…) a process of<br />
minimalism”. 35<br />
Waar het Rob<strong>en</strong>s Report oorspronkelijk nog e<strong>en</strong> tripartiet overleg <strong>van</strong> <strong>en</strong>igerlei<br />
soort nastreef<strong>de</strong>, lijkt inmid<strong>de</strong>ls eer<strong>de</strong>r sprake te zijn <strong>van</strong> e<strong>en</strong> geslot<strong>en</strong> dialoog<br />
tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> overheid <strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>s. 36 Ook <strong>de</strong> nieuwe Labourregering<br />
w<strong>en</strong>st uitdrukkelijk wetgeving t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> werkplek te bevor<strong>de</strong>r<strong>en</strong><br />
die het bedrijfslev<strong>en</strong> zo min mogelijk tot ‘last’ is. Het is dan ook niet zon<strong>de</strong>r<br />
re<strong>de</strong>n dat Beck <strong>en</strong> Woolfson het Britse systeem omschrijv<strong>en</strong> als “the most<br />
employer fri<strong>en</strong>dly health and safety regime in Europe”. 37<br />
Niettemin zijn Engelse verzekeraars allerminst gelukkig met het Engelse<br />
<strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht. <strong>De</strong> teg<strong>en</strong>hanger <strong>van</strong> het Ne<strong>de</strong>rlandse<br />
Verbond <strong>van</strong> Verzekeraars, <strong>de</strong> Association of British Insurers (ABI), heeft in<br />
september 2002 bek<strong>en</strong>d gemaakt dat <strong>de</strong> uitkering<strong>en</strong> weg<strong>en</strong>s arbeidsgerelateer<strong>de</strong><br />
scha<strong>de</strong> in <strong>de</strong> laatste vijf jaar zijn verdubbeld <strong>en</strong> het in to<strong>en</strong>em<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
mate moeilijker wordt <strong>voor</strong> <strong>werkgever</strong>s om <strong>de</strong> premiekost<strong>en</strong> op te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
vice versa ook <strong>voor</strong> verzekeraars om het AVB-produkt te verkop<strong>en</strong>. In 2002<br />
waarschuw<strong>de</strong> <strong>de</strong> to<strong>en</strong>malige <strong>voor</strong>zitter <strong>van</strong> ABI’s Af<strong>de</strong>ling Algem<strong>en</strong>e Aansprakelijkheid,<br />
John Parker, dat “(…) unless we now consi<strong>de</strong>r how society’s<br />
increasing expectations can be paid for, the curr<strong>en</strong>t system will break down.<br />
(…) We need a fundam<strong>en</strong>tal reform of workplace comp<strong>en</strong>sation in the UK.” 38<br />
32 Vgl. ook IRS 1996, p. 244.<br />
33 Directive 89/391/EEC on the introduction of measures to <strong>en</strong>courage improvem<strong>en</strong>ts in the<br />
safety and health of workers at work.<br />
34 Mollitor Group 1996, p. 3.<br />
35 Fitzpatrick 1999, p. 128 <strong>en</strong> Cotter & B<strong>en</strong>net 2008, p. 29.<br />
36 Vgl. Beck & Woolfson 2000, p. 46-47.<br />
37 Beck & Woolfson 2000, p. 48.<br />
38 Vgl. Ross 2002.<br />
230<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 230 24-9-2009 15:56:14
5 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Engels recht<br />
In het <strong>voor</strong>jaar <strong>van</strong> 2009 is dit standpunt nog niet verwez<strong>en</strong>lijkt, maar ev<strong>en</strong>min<br />
gewijzigd.<br />
Inmid<strong>de</strong>ls zijn er wel diverse wets<strong>voor</strong>stell<strong>en</strong> ingedi<strong>en</strong>d om <strong>de</strong> groei <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
beweer<strong>de</strong>lijke ‘comp<strong>en</strong>sation culture’ <strong>en</strong> <strong>de</strong> daarmee veron<strong>de</strong>rstel<strong>de</strong> claimgroei<br />
<strong>de</strong> kop in te drukk<strong>en</strong>. Maar net zoals het bestaan <strong>van</strong> e<strong>en</strong> claimcultuur<br />
in Ne<strong>de</strong>rland niet wordt on<strong>de</strong>rsteund door controleerbare feit<strong>en</strong> <strong>en</strong> statistiek<strong>en</strong>,<br />
zo lijkt ook in Engeland weinig te klopp<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> e<strong>en</strong> ‘comp<strong>en</strong>sation<br />
culture’. Het aantal vor<strong>de</strong>ring<strong>en</strong> tot scha<strong>de</strong>vergoeding <strong>van</strong>wege letselscha<strong>de</strong><br />
vertoont integ<strong>en</strong><strong>de</strong>el al jar<strong>en</strong> e<strong>en</strong> consist<strong>en</strong>te daling, zoals blijkt uit het in mei<br />
2004 gepubliceer<strong>de</strong> rapport Better Regulation Task Force ‘Better Routes to<br />
Redress’. 39<br />
2 Positief recht<br />
2.1 <strong>De</strong> begripp<strong>en</strong> tort, common law <strong>en</strong> statutory law<br />
Het meest opvall<strong>en</strong><strong>de</strong> aspect aan het Engelse recht met betrekking tot <strong>de</strong><br />
<strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
is <strong>de</strong> vergaan<strong>de</strong> fragm<strong>en</strong>tatie. Gelukkig zijn <strong>de</strong> meeste regeling<strong>en</strong> op het<br />
gebied <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsgerelateer<strong>de</strong> sociale zekerheid geïntegreerd in <strong>de</strong> ‘Social<br />
Security Contributions and B<strong>en</strong>efits Act 1992‘ <strong>en</strong> <strong>de</strong> ‘Social Security Administration<br />
Act 1992’. <strong>De</strong>ze twee om<strong>van</strong>grijke wett<strong>en</strong> vorm<strong>en</strong> <strong>de</strong> basis <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
systeem dat <strong>voor</strong>ziet in vergoeding<strong>en</strong> <strong>voor</strong> ongevall<strong>en</strong> die zijn ontstaan als<br />
gevolg <strong>van</strong> <strong>en</strong> gedur<strong>en</strong><strong>de</strong> het verricht<strong>en</strong> <strong>van</strong> verzekerbare werkzaamhe<strong>de</strong>n.<br />
Zowel <strong>de</strong> werknemer als <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> contribueert aan e<strong>en</strong> geme<strong>en</strong>schappelijk<br />
‘pot’, waaruit alle vergoeding<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n betaald. Alle claims daartoe<br />
wor<strong>de</strong>n gericht aan <strong>de</strong> Staat, zon<strong>de</strong>r dat <strong>de</strong> mate <strong>van</strong> schuld aan <strong>de</strong> zij<strong>de</strong> <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> werknemer of <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>en</strong>ige invloed heeft op <strong>de</strong> uitkering (‘no fault<br />
b<strong>en</strong>efit’). Doorgaans ont<strong>van</strong>g<strong>en</strong> <strong>de</strong> slachtoffers echter ge<strong>en</strong> volledige comp<strong>en</strong>satie.<br />
Daarnaast, <strong>en</strong> ook in aanvull<strong>en</strong><strong>de</strong> zin, staat het civiele <strong>aansprakelijkheid</strong>srecht<br />
<strong>voor</strong> <strong>de</strong> gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> werknemer op<strong>en</strong>. Hoewel <strong>de</strong> arbeidsrelatie tuss<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> werknemer is gebaseerd op e<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rlinge overe<strong>en</strong>komst<br />
<strong>en</strong> e<strong>en</strong> vor<strong>de</strong>ring tot scha<strong>de</strong>vergoeding <strong>van</strong>wege wanprestatie <strong>de</strong>rhalve <strong>voor</strong><br />
<strong>de</strong> hand ligt, wordt <strong>van</strong>wege historische ontwikkeling<strong>en</strong> in <strong>de</strong> praktijk vrijwel<br />
39 Better Regulation Task Force 2004, p. 12.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 231 24-9-2009 15:56:14<br />
231
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
altijd uitgewek<strong>en</strong> naar het rechtsgebied <strong>van</strong> <strong>de</strong> onrechtmatige daad (‘tort<br />
law’). 40<br />
In <strong>de</strong> praktijk waagt naar schatting slechts circa 12% <strong>van</strong> <strong>de</strong> gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong><br />
werknemers zich aan e<strong>en</strong> civiele procedure teg<strong>en</strong> <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> (<strong>voor</strong>malige)<br />
<strong>werkgever</strong>, <strong>van</strong>wege <strong>de</strong> inher<strong>en</strong>te kost<strong>en</strong>, risico’s <strong>en</strong> traagheid die hiermee<br />
gepaard gaan. 41 Dit zijn met name <strong>de</strong> werknemers die fysiek (<strong>en</strong> daardoor<br />
vaak ook financieel) zwaar getroff<strong>en</strong> zijn. In het verle<strong>de</strong>n lag dit perc<strong>en</strong>tage<br />
lager, wat met name kan wor<strong>de</strong>n gewet<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> ‘unholy Trinity’, namelijk<br />
<strong>de</strong> reeds eer<strong>de</strong>r g<strong>en</strong>oem<strong>de</strong> doctrines <strong>van</strong> ‘common employm<strong>en</strong>t’, ‘vol<strong>en</strong>ti non<br />
fit injuria’ <strong>en</strong> ‘contributory neglig<strong>en</strong>ce’. 42 Markesinis <strong>en</strong> <strong>De</strong>akin m<strong>en</strong><strong>en</strong> dat<br />
teg<strong>en</strong>woordig echter kan wor<strong>de</strong>n gesprok<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> opwaartse tr<strong>en</strong>d om <strong>de</strong><br />
werknemer civielrechtelijk aansprakelijk te stell<strong>en</strong>. Naast e<strong>en</strong> toeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong><br />
assertiviteit <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer kan <strong>de</strong> oorzaak hier<strong>voor</strong> me<strong>de</strong> wor<strong>de</strong>n gezocht<br />
in <strong>de</strong> ‘Employers’ Liability (Compulsory Insurance) Act 1969’. <strong>De</strong>ze wet verplicht<br />
<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> om zijn werknemers te verzeker<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> scha<strong>de</strong> die zij<br />
lij<strong>de</strong>n in <strong>en</strong> door <strong>de</strong> uitvoering <strong>van</strong> hun werkzaamhe<strong>de</strong>n. Alle<strong>en</strong> g<strong>en</strong>ationaliseer<strong>de</strong><br />
bedrijv<strong>en</strong>, lokale overhe<strong>de</strong>n <strong>en</strong> <strong>de</strong> politie zijn <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze verzekeringsplicht<br />
uitgezon<strong>de</strong>rd.<br />
Het systeem <strong>van</strong> ‘tort law’ bestaat uit twee <strong>de</strong>l<strong>en</strong>: <strong>de</strong> ‘common law‘ <strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
verzameling <strong>van</strong> wettelijke verplichting<strong>en</strong> die bek<strong>en</strong>d staat als <strong>de</strong> ‘statutory<br />
duties‘. Bei<strong>de</strong>n bie<strong>de</strong>n <strong>de</strong> werknemer e<strong>en</strong> juridisch fundam<strong>en</strong>t om zijn vor<strong>de</strong>ring<br />
tot scha<strong>de</strong>vergoeding jeg<strong>en</strong>s <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>van</strong>wege e<strong>en</strong> arbeidsongeval<br />
of e<strong>en</strong> beroepsziekte op te baser<strong>en</strong>. 43 Door <strong>de</strong>ze twee<strong>de</strong>ling bevindt het<br />
Engelse <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht zich in e<strong>en</strong> unieke positie tuss<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong>erzijds het Ne<strong>de</strong>rlandse recht, waar <strong>de</strong> Hoge Raad het ontbrek<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
absolute zorgplicht <strong>voor</strong>tdur<strong>en</strong>d b<strong>en</strong>adrukt, <strong>en</strong> an<strong>de</strong>rzijds het Belgische recht,<br />
waar wel <strong>van</strong> e<strong>en</strong> absolute zorgplicht kan wor<strong>de</strong>n gesprok<strong>en</strong> in die zin dat <strong>de</strong><br />
tekortkoming <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> er niet toedoet.<br />
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> op grond <strong>van</strong> ‘common law‘ is gebaseerd<br />
op e<strong>en</strong> uitgebrei<strong>de</strong> <strong>en</strong> diverse verzameling <strong>van</strong> gerechtelijke uitsprak<strong>en</strong>,<br />
ongeschrev<strong>en</strong> gewoonterecht, traditie <strong>en</strong> algem<strong>en</strong>e k<strong>en</strong>nis waarover<br />
<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> afhankelijk <strong>van</strong> <strong>de</strong> omstandighe<strong>de</strong>n <strong>van</strong> het geval wordt veron<strong>de</strong>rsteld<br />
te beschikk<strong>en</strong>. Daarnaast kan e<strong>en</strong> beroep op <strong>de</strong> ‘common law’<br />
40 Vgl. Lord Simonds’ opinie in Davie v. New Merton Board Mills Ltd. [1959] AC 604; Donoghue<br />
v. Stev<strong>en</strong>son [1932] AC 562; zie Percy & Walton 1997, nr. 10-07.<br />
41 Vgl. Markesinis & <strong>De</strong>akin 1999, p. 521.<br />
42 <strong>De</strong> eerste twee hier<strong>van</strong> zijn inmid<strong>de</strong>ls afgeschaft.Het principe <strong>van</strong> ‘contributory neglig<strong>en</strong>ce’<br />
wordt nog steeds toegepast, vgl. Sow<strong>de</strong>n v Crookdale [2004] EWCA Civ 1370.<br />
43 Meer over <strong>de</strong>ze begripp<strong>en</strong> in Cotter & B<strong>en</strong>net 2008, hoofdstukk<strong>en</strong> 4 <strong>en</strong> 5.<br />
232<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 232 24-9-2009 15:56:14
5 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Engels recht<br />
wor<strong>de</strong>n on<strong>de</strong>rver<strong>de</strong>eld in <strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> die zich<br />
naar Ne<strong>de</strong>rlands recht laat vergelijk<strong>en</strong> met <strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>voor</strong> hulpperson<strong>en</strong><br />
(‘vicarious liability’) 44 <strong>en</strong> <strong>de</strong> niet-<strong>de</strong>legeerbare plicht<strong>en</strong> (‘personal<br />
non-<strong>de</strong>legable duties’) 45 . <strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> ‘non<strong>de</strong>legable<br />
duties’ uit common law is gelei<strong>de</strong>lijk ontstaan als poging om (<strong>de</strong><br />
in <strong>de</strong> praktijk zeer onbillijke <strong>en</strong> onre<strong>de</strong>lijke resultat<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> toepassing <strong>van</strong>)<br />
het beginsel <strong>van</strong> ‘common employm<strong>en</strong>t’ te beperk<strong>en</strong> door <strong>de</strong> stelling toe te<br />
pass<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> uitvoering <strong>van</strong> zekere verantwoor<strong>de</strong>lijkhe<strong>de</strong>n weliswaar kan<br />
wor<strong>de</strong>n ge<strong>de</strong>legeerd, maar niet <strong>de</strong> daarbij behor<strong>en</strong><strong>de</strong> juridische <strong>aansprakelijkheid</strong><br />
omdat <strong>de</strong>ze laatste persoonsgebon<strong>de</strong>n zou zijn. 46<br />
<strong>De</strong> wettelijke verplichting<strong>en</strong> t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> zorgplicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
zijn neergelegd in e<strong>en</strong> grote verschei<strong>de</strong>nheid <strong>van</strong> wett<strong>en</strong>. <strong>De</strong> belangrijkste<br />
hier<strong>van</strong> zijn <strong>de</strong> ‘Employer’s Liability (<strong>De</strong>fective Equipm<strong>en</strong>t) Act 1969’, <strong>de</strong> ‘Factories<br />
Act 1961’ <strong>en</strong> met name <strong>de</strong> ‘Health and Safety at Work 1974’ 47 (HSWA).<br />
Sch<strong>en</strong>ding <strong>van</strong> wettelijke verplichting<strong>en</strong> kan lei<strong>de</strong>n tot civielrechtelijke<br />
44 Eén <strong>van</strong> <strong>de</strong> bek<strong>en</strong>dste <strong>voor</strong>beel<strong>de</strong>n <strong>van</strong> ‘vicarious liability’ kan wor<strong>de</strong>n gevon<strong>de</strong>n in s. 2<br />
(1) Health and Safety at Work Act 1974 (HSWA). (‘S.’ staat <strong>voor</strong> section, te vergelijk<strong>en</strong> met<br />
<strong>de</strong> afkorting ‘art.’ <strong>voor</strong> het Ne<strong>de</strong>rlandse wetsartikel.) Dat <strong>de</strong>ze <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong><br />
zeer verreik<strong>en</strong><strong>de</strong> consequ<strong>en</strong>ties kan hebb<strong>en</strong>, blijkt uit het arrest Lister v. Hesley Hall Ltd.<br />
[2001] UKHL 22, [2001] All ER, 769 waarin e<strong>en</strong> schoolbestuur door het House of Lords aansprakelijk<br />
is gehou<strong>de</strong>n <strong>voor</strong> <strong>de</strong> seksuele mishan<strong>de</strong>ling <strong>van</strong> meer<strong>de</strong>re inwon<strong>en</strong><strong>de</strong> leerling<strong>en</strong><br />
door hun ‘oppasser’, die in di<strong>en</strong>st was <strong>van</strong> het schoolbestuur; vgl. Coll<strong>en</strong><strong>de</strong>r 2001, p. 1-2.<br />
Ook: Mattis v. Pollock (t/a Flamingo’s Nightclub) [2003] EWCA Civ 887 [2004] PIQR P21,<br />
waarin e<strong>en</strong> nachtclub aansprakelijk werd gehou<strong>de</strong>n <strong>voor</strong> het agressieve optre<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
uitsmijter <strong>en</strong> Majrovski v. Guy’s and St. Thomas’s NHS Trust [2006] UKHL 34 waarin <strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong> aansprakelijk werd geacht <strong>voor</strong> het pest<strong>en</strong> <strong>en</strong> intimi<strong>de</strong>r<strong>en</strong> door <strong>de</strong> directe superieur.<br />
Ge<strong>en</strong> ‘vicarious’ <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> werd aang<strong>en</strong>om<strong>en</strong> <strong>voor</strong> het letsel<br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> nachtclubportier in Hawley v. Luminar Leisure [2006] EWCA Civ 18 <strong>en</strong> [2006] PIQR<br />
P211.<br />
45 Het klassieke <strong>voor</strong>beeld hier<strong>van</strong> is Wilsons and Cly<strong>de</strong> Coal Ltd. v. English [1937] 3 All ER 628,<br />
waarin <strong>de</strong> erfg<strong>en</strong>am<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> mijnwerker di<strong>en</strong>s <strong>werkgever</strong> aansprakelijk stel<strong>de</strong>n <strong>van</strong>wege<br />
<strong>de</strong> tekortschiet<strong>en</strong><strong>de</strong> zorg <strong>voor</strong> <strong>de</strong> veiligheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> door hem daartoe aangestel<strong>de</strong> employee.<br />
Het House of Lords me<strong>en</strong><strong>de</strong> in casu dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> aansprakelijk was; niet ‘vicariously’<br />
maar op grond <strong>van</strong> ‘breach of a non-<strong>de</strong>legable duty’. Vgl. Hepple & Matthews 1991, p. 565.<br />
46 Markesinis & <strong>De</strong>akin 1999, p. 523.<br />
47 <strong>De</strong> wetgever heeft <strong>de</strong> int<strong>en</strong>tie om alle wettelijke <strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong>, die betrekking hebb<strong>en</strong> op<br />
<strong>de</strong> gezondheid <strong>en</strong> veiligheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> werkvloer, on<strong>de</strong>r te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> in <strong>de</strong>ze wet, zoals reeds is<br />
geschied met <strong>de</strong> ‘Mines and Quarries Act 1954’, <strong>de</strong> ‘Agriculture (Safety, Health and Welfare<br />
Provisions) Act 1956’, <strong>de</strong> ‘Factories Act 1961’ <strong>en</strong> <strong>de</strong> ‘Offices, Shop and Railways Premises Act<br />
1963’. Vgl. Beck <strong>en</strong> Woolfson 2000, p. 35-49; met uitgebrei<strong>de</strong> beschrijving <strong>van</strong> <strong>de</strong> politieke<br />
invloed op <strong>de</strong> totstandkoming <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze wetgeving <strong>en</strong> het zgn. Rob<strong>en</strong>s Rapport dat daartoe<br />
aanleiding gaf. Ook <strong>de</strong> implem<strong>en</strong>tatie <strong>van</strong> EG-wetgeving op dit gebied wordt in <strong>de</strong> vorm <strong>van</strong><br />
‘regulations’ in <strong>de</strong>ze wet gecodificeerd. Vgl. bij<strong>voor</strong>beeld <strong>de</strong> EC Council Directive 89/391, die<br />
is opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> als <strong>de</strong> ‘Managem<strong>en</strong>t of Health and Safety at Work Regulations 1992 (hierna:<br />
MHSWR), SI 1992/2051; EC Council Directive 90/269 heeft geleid tot <strong>de</strong> ‘Manual handling<br />
Operations Regulations 1992’ <strong>en</strong> EC Council Directive 90/270 tot <strong>de</strong> ‘Health and Safety (Display<br />
Scre<strong>en</strong> Equipm<strong>en</strong>t) Regulations 1992, IS 1992/2792.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 233 24-9-2009 15:56:14<br />
233
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
<strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>, t<strong>en</strong>zij <strong>de</strong> betreff<strong>en</strong><strong>de</strong> geschon<strong>de</strong>n regeling<br />
dit expliciet uitsluit. 48<br />
Er zijn echter <strong>en</strong>ige belangrijke verschill<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> ‘common law‘ <strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
‘statutory law’. T<strong>en</strong> eerste wor<strong>de</strong>n <strong>de</strong> ‘common law’-verplichting<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong> die <strong>voor</strong>tvloei<strong>en</strong> uit <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst geacht e<strong>en</strong> vrij algeme<strong>en</strong><br />
karakter te hebb<strong>en</strong> in vergelijking met <strong>de</strong> ‘statutory duties’. Dit is niet<br />
verwon<strong>de</strong>rlijk, daar het (doorgaans) eig<strong>en</strong> is aan wettelijke bepaling<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
bescherm<strong>en</strong><strong>de</strong> aard dat zij specifiek omschrev<strong>en</strong> zijn. <strong>De</strong> consequ<strong>en</strong>tie <strong>van</strong><br />
het ‘vrije’ karakter <strong>van</strong> <strong>de</strong> common law-verplichting<strong>en</strong> is dat <strong>de</strong> betek<strong>en</strong>is <strong>en</strong><br />
reikwijdte meer <strong>voor</strong> eig<strong>en</strong>tijdse <strong>en</strong> individuele interpretatie vatbaar zijn <strong>en</strong><br />
daardoor ook meer onzeker <strong>van</strong> aard zijn.<br />
T<strong>en</strong> twee<strong>de</strong> draagt e<strong>en</strong> wettelijke verplichting (‘statutory duty’) dikwijls e<strong>en</strong><br />
absoluut karakter, wat het gemakkelijker maakt <strong>voor</strong> <strong>de</strong> werknemer om <strong>de</strong><br />
<strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> aan te ton<strong>en</strong>: <strong>de</strong>ze heeft immers óf zijn<br />
specifiek omschrev<strong>en</strong> wettelijke verplichting nageleefd óf <strong>de</strong>ze geschon<strong>de</strong>n.<br />
Het is aan <strong>de</strong> werknemer om het laatste aan te ton<strong>en</strong>, ev<strong>en</strong>als het causaal<br />
verband tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> betreff<strong>en</strong><strong>de</strong> sch<strong>en</strong>ding <strong>en</strong> zijn scha<strong>de</strong>. T<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> het<br />
causaal verband moet hij t<strong>en</strong>minste aannemelijk mak<strong>en</strong> (‘on a balance of probabilities’)<br />
dat <strong>de</strong> sch<strong>en</strong>ding <strong>van</strong> <strong>de</strong> wettelijke verplichting <strong>de</strong> oorzaak is <strong>van</strong><br />
het letsel of althans in aanzi<strong>en</strong>lijke mate daartoe heeft bijgedrag<strong>en</strong>. 49 Waar<br />
echter in <strong>de</strong> wettelijke verplichting e<strong>en</strong> frase wordt g<strong>en</strong>oemd als “so far as is<br />
reasonably practicable”, wordt <strong>de</strong> bewijslast omgekeerd <strong>en</strong> di<strong>en</strong>t <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
als gedaag<strong>de</strong> te bewijz<strong>en</strong> dat hij aan <strong>de</strong>ze norm heeft voldaan. 50 <strong>De</strong> kwestie<br />
<strong>van</strong> schuld is t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> geschon<strong>de</strong>n wettelijke verplichting <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong> ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s in het bewijsrechtelijk <strong>voor</strong><strong>de</strong>el <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer: hij<br />
behoeft niet <strong>de</strong> schuld <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> aan te ton<strong>en</strong>, wat bij e<strong>en</strong> vor<strong>de</strong>ring<br />
gebaseerd op common law wél het geval is. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> wordt, in geval <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
sch<strong>en</strong>ding <strong>van</strong> e<strong>en</strong> wettelijke regeling, min<strong>de</strong>r snel eig<strong>en</strong> schuld (‘contribu-<br />
48 E<strong>en</strong> belangrijke uitsluiting in <strong>de</strong>ze zin betreft s. 2 HSWA 1974. <strong>De</strong>ze bepaling formuleert<br />
e<strong>en</strong> algem<strong>en</strong>e opdracht aan <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> tot het verzorg<strong>en</strong> <strong>van</strong> werkomstandighe<strong>de</strong>n die,<br />
zo ver als re<strong>de</strong>lijkerwijs mogelijk is, <strong>de</strong> veiligheid, gezondheid <strong>en</strong> welzijn <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer<br />
bescherm<strong>en</strong>. Sch<strong>en</strong>ding <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze bepaling biedt slechts mogelijkheid tot strafrechtelijke<br />
vervolging <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> maar niet tot e<strong>en</strong> civielrechtelijke vor<strong>de</strong>ring aan di<strong>en</strong>s adres.<br />
Vgl. R v. Associated Octel Ltd. [1997] 1 Cr App R (S) 435, CA <strong>en</strong> R v. F Howe & Son (Engineers)<br />
Ltd., [1999] 2 All ER 249 waarin tev<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> overzicht wordt gegev<strong>en</strong> <strong>van</strong> verzwar<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
<strong>en</strong> mitiger<strong>en</strong><strong>de</strong> omstandighe<strong>de</strong>n.<br />
49 Vgl. Bonnington Castings Ltd. v. Wardlaw [1956] AC 613.<br />
50 Marshall v. Gotham [1954] AC 360, Gibson v. British Insulated Call<strong>en</strong><strong>de</strong>r’s Construction Co.<br />
Ltd. 1973 SLT 2 (HL), Moffat v. Marconi Space and <strong>De</strong>f<strong>en</strong>ce Systems Ltd. 1975 SLT (Notes) 60<br />
<strong>en</strong> Bowes v. Sedgefield District Council [1981] ICR 234, CA.<br />
234<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 234 24-9-2009 15:56:14
5 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Engels recht<br />
tory neglig<strong>en</strong>ce’) aan <strong>de</strong> zij<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer aang<strong>en</strong>om<strong>en</strong>; opnieuw e<strong>en</strong><br />
<strong>voor</strong><strong>de</strong>el t<strong>en</strong> opzichte <strong>van</strong> common law. 51<br />
E<strong>en</strong> illustratief <strong>voor</strong>beeld <strong>van</strong> het praktische verschil tuss<strong>en</strong> ‘statutory law‘ <strong>en</strong><br />
‘common law‘ betreft Stark v. Post Office, waarin postbo<strong>de</strong> Stark zich beriep<br />
op <strong>de</strong> Provision and Use of Work Equipm<strong>en</strong>t Regulations 1992. <strong>De</strong>ze ‘statutory’<br />
regeling verplicht <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> om er<strong>voor</strong> te zorg<strong>en</strong> dat zijn ‘equipm<strong>en</strong>t’<br />
(in <strong>de</strong> zin <strong>van</strong> gereedschapp<strong>en</strong>, werktuig<strong>en</strong>, etc.) in goe<strong>de</strong>, werk<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
staat verkeert. Als gevolg <strong>van</strong> het absolute karakter <strong>van</strong> <strong>de</strong> uit <strong>de</strong>ze bepaling<br />
<strong>voor</strong>tvloei<strong>en</strong><strong>de</strong> zorgplicht kon Stark, die ernstig letsel had bekom<strong>en</strong> als gevolg<br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> kapotte rem op zijn di<strong>en</strong>stfiets, toch zijn <strong>werkgever</strong> met succes aansprakelijk<br />
stell<strong>en</strong> ondanks het feit dat <strong>de</strong> fiets behoorlijk was on<strong>de</strong>rhou<strong>de</strong>n <strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> vor<strong>de</strong>ring op grond <strong>van</strong> common law om <strong>de</strong>ze re<strong>de</strong>n vermoe<strong>de</strong>lijk zou<br />
hebb<strong>en</strong> gefaald. 52<br />
T<strong>en</strong> <strong>de</strong>r<strong>de</strong> strekk<strong>en</strong> <strong>de</strong> wettelijke bepaling<strong>en</strong> in <strong>de</strong> regel ertoe om na<strong>de</strong>re<br />
invulling te gev<strong>en</strong> aan ess<strong>en</strong>tiële begripp<strong>en</strong> t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> het arbeidsomstandighe<strong>de</strong>nrecht,<br />
zoals ‘safe equipm<strong>en</strong>t’, ‘safe place of work’ <strong>en</strong> ‘safe<br />
system’. Gelei<strong>de</strong>lijk wor<strong>de</strong>n ‘ou<strong>de</strong>’ bepaling<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze strekking ver<strong>van</strong>g<strong>en</strong><br />
door an<strong>de</strong>re, ter implem<strong>en</strong>tatie <strong>van</strong> EG-regelgeving. 53<br />
E<strong>en</strong> vier<strong>de</strong> verschil is dat <strong>de</strong> verantwoor<strong>de</strong>lijkheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>de</strong><br />
arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n ver<strong>de</strong>r reikt uit hoof<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> ‘common law’ dan het<br />
geval is t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> wettelijke bepaling<strong>en</strong> (zij het, zoals reeds aangevoerd,<br />
met e<strong>en</strong> zwaar<strong>de</strong>re bewijslast zij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> werknemer). Zo kan <strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong> toch naar common law aansprakelijk zijn <strong>voor</strong> het letsel <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
werknemer die, ondanks <strong>de</strong> naar wettelijke norm<strong>en</strong> veilige toestand <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
werkplek, toch het slachtoffer is gewor<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong> nalatigheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
in het nem<strong>en</strong> <strong>van</strong> a<strong>de</strong>quate veiligheidsmaatregel<strong>en</strong>. <strong>De</strong> grondslag hier<strong>voor</strong><br />
is <strong>de</strong> re<strong>de</strong>nering dat het naar ‘common law’ maatschappelijk onbetamelijk <strong>en</strong><br />
onaanvaardbaar is om e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>r bewust aan e<strong>en</strong> gezondheidsrisico bloot te<br />
stell<strong>en</strong>, ook al valt dit risico binn<strong>en</strong> wettelijke gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong>. 54<br />
51 Er kan reeds sprake zijn <strong>van</strong> eig<strong>en</strong> schuld indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> heeft nagelat<strong>en</strong> om <strong>de</strong> in<br />
re<strong>de</strong>lijkheid te verg<strong>en</strong> maatregel<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> e<strong>en</strong> bepaald risico te nem<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> werknemer, dit<br />
wet<strong>en</strong><strong>de</strong>, vervolg<strong>en</strong>s het slachtoffer is gewor<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong> verwez<strong>en</strong>lijking <strong>van</strong> het betreff<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
risico. Vgl. A.C. Billings & Sons Ltd. v. Ri<strong>de</strong>n [1958] AC 240, vgl. Percy & Walton 1997, nr.<br />
10-27.<br />
52 Stark v. Post Office [2000] PIQR P105.<br />
53 <strong>De</strong> belangrijkste hier<strong>van</strong> is <strong>de</strong> EC Framework Directive on Health and Safety 89/391, on<strong>de</strong>r<br />
invloed waar<strong>van</strong> <strong>de</strong> Workplace (Health, Safety and Welfare) Regulations, SI nr. 1992/3004<br />
tot stand is gekom<strong>en</strong>, die vele ‘ou<strong>de</strong>’ regelgeving in <strong>de</strong> Factories Act 1961 <strong>en</strong> <strong>de</strong> Office,<br />
Shops and Railway Premises Act 1963 heeft ver<strong>van</strong>g<strong>en</strong>.<br />
54 Vgl. Killgolan v. William Cooke & Co. Ltd. [1956] 2 All ER 294, [1956] 1 WLR 527, CA.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 235 24-9-2009 15:56:14<br />
235
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
E<strong>en</strong> belangrijke overe<strong>en</strong>komst tuss<strong>en</strong> common law <strong>en</strong> statutory law betreft<br />
<strong>de</strong> bewijsrechtelijke tegemoetkoming aan <strong>de</strong> zij<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer indi<strong>en</strong><br />
uit <strong>de</strong> omstandighe<strong>de</strong>n <strong>van</strong> het geval onomstotelijk kan wor<strong>de</strong>n afgeleid dat<br />
<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> tekort is geschot<strong>en</strong> in zijn zorgplicht: dit staat bek<strong>en</strong>d als ‘res<br />
ipsa loquitur’. Dit doet zich bij<strong>voor</strong>beeld <strong>voor</strong> bij e<strong>en</strong> explosie, metaalmoeheid<br />
of e<strong>en</strong> geknapt veiligheidstouw. On<strong>de</strong>r <strong>de</strong>rgelijke omstandighe<strong>de</strong>n bestaat er<br />
e<strong>en</strong> weerlegbaar vermoe<strong>de</strong>n <strong>van</strong> e<strong>en</strong> verwijtbare tekortkoming (‘neglig<strong>en</strong>ce’)<br />
aan <strong>de</strong> zij<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>, waarteg<strong>en</strong> hij zich slechts kan verwer<strong>en</strong> door<br />
te bewijz<strong>en</strong> dat hij alle in re<strong>de</strong>lijkheid te verg<strong>en</strong> zorg in acht heeft g<strong>en</strong>om<strong>en</strong><br />
of door e<strong>en</strong> verklaring <strong>voor</strong> het ongeval te gev<strong>en</strong> waarmee hij niet zichzelf<br />
belast. 55<br />
2.2 <strong>De</strong> zorgplicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>: the duty of care<br />
Naar Engels recht heeft <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> 56 e<strong>en</strong> zowel uit ‘statutory law’ als uit<br />
‘common law’ <strong>voor</strong>tvloei<strong>en</strong><strong>de</strong> verplichting om e<strong>en</strong> re<strong>de</strong>lijke mate <strong>van</strong> zorg in<br />
acht te nem<strong>en</strong> <strong>voor</strong> <strong>de</strong> veiligheid, gezondheid <strong>en</strong> welzijn <strong>van</strong> zijn personeel.<br />
<strong>De</strong>ze verplichting staat bek<strong>en</strong>d als <strong>de</strong> ‘duty of care’. 57 Inhou<strong>de</strong>lijk wordt <strong>de</strong><br />
zorgplicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> zijn personeel dikwijls omschrev<strong>en</strong> als “a<br />
duty to provi<strong>de</strong> safe plant and premises, a safe system of work, safe and suitable<br />
equipm<strong>en</strong>t, and safe fellow-employees.” 58<br />
<strong>De</strong> beschermingssfeer <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze zorgplicht betreft zowel zijn eig<strong>en</strong> werknemers,<br />
hetzij op zijn eig<strong>en</strong> erf, hetzij op dat <strong>van</strong> <strong>de</strong>r<strong>de</strong>n, als werknemers <strong>van</strong><br />
an<strong>de</strong>re <strong>werkgever</strong>s die zich op zijn terrein <strong>en</strong> in zijn gebouw<strong>en</strong> bevin<strong>de</strong>n. 59<br />
<strong>De</strong> beschermingssfeer <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze zorgplicht strekt zich zowel uit tot <strong>de</strong> person<strong>en</strong><br />
met wie hij e<strong>en</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst heeft als tot ingele<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>en</strong> ge<strong>de</strong>tacheer<strong>de</strong><br />
person<strong>en</strong> <strong>en</strong> vrijwilligers zon<strong>de</strong>r salaris. Ook ambt<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong><br />
55 Vgl. Cotter & B<strong>en</strong>net 2008, p. 103-106.<br />
56 On<strong>de</strong>r <strong>werkgever</strong> wordt ie<strong>de</strong>r (rechts-)persoon verstaan, die in <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
beroep of bedrijf e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>r on<strong>de</strong>r e<strong>en</strong> ‘contract of service or appr<strong>en</strong>ticeship’ heeft, vgl.<br />
Employer’s Liability (<strong>De</strong>fective Equipm<strong>en</strong>t) Act 1969 s. 1 (3).<br />
57 Vgl. Donoghue v. Stev<strong>en</strong>son [1932] AC 562, Wilsons and Cly<strong>de</strong> Coal Ltd. v. English [1937] 3 All<br />
ER 628 <strong>en</strong> Vaughan v. Ropner & Co Ltd. (1947) 80 LI L Rep. 119, waarin diep wordt ingegaan<br />
op het beginsel <strong>van</strong> <strong>de</strong> ‘duty of care’ jeg<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>r. Ook: Cotter & B<strong>en</strong>net 2008, p. 129<br />
e.v.<br />
58 Halsbury’s Laws of England 1993, p. 357.<br />
59 Vgl. in het bijzon<strong>de</strong>r Wilsons and Cly<strong>de</strong> Coal Co. Ltd. v. English [1938] AC 57, [1937] 3 All ER<br />
628, Paris v. Stepney Borough Council [1951] AC 367 <strong>en</strong> Davie v. New Merton Board Mills Ltd.<br />
[1958] 1 QB 210, 1 All ER 67 waarin <strong>de</strong>ze zorgplicht expliciet wordt besprok<strong>en</strong>. Voor zover zijn<br />
werknemers zich op het terrein <strong>van</strong> e<strong>en</strong> <strong>de</strong>r<strong>de</strong> bevin<strong>de</strong>n, is <strong>de</strong> mate <strong>van</strong> zijn zorgplicht ev<strong>en</strong>redig<br />
met <strong>de</strong> mate waarin hij feitelijk invloed of controle kan uitoef<strong>en</strong><strong>en</strong> op <strong>de</strong> veiligheid <strong>van</strong><br />
zijn werknemer terwijl <strong>de</strong>ze el<strong>de</strong>rs verkeert. Dit zal in veel gevall<strong>en</strong> gering zijn, vgl. G<strong>en</strong>eral<br />
Cleaning Contractors Ltd. v. Christmas [1953] AC 180, [1952] 2 All ER 1110.<br />
236<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 236 24-9-2009 15:56:14
5 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Engels recht<br />
sinds <strong>de</strong> invoering <strong>van</strong> <strong>de</strong> Crown Proceedings Act 1947 hun Engelse <strong>werkgever</strong><br />
aansprakelijk stell<strong>en</strong> als ware <strong>de</strong>ze e<strong>en</strong> particuliere <strong>werkgever</strong>; terzake<br />
<strong>van</strong> inbreuk<strong>en</strong> op wettelijke verplichting<strong>en</strong> geldt wel <strong>de</strong> <strong>voor</strong>waar<strong>de</strong> dat <strong>de</strong><br />
betreff<strong>en</strong><strong>de</strong> wettelijke regeling <strong>van</strong> toepassing moet zijn op <strong>de</strong> overheid of<br />
althans niet door <strong>de</strong> bov<strong>en</strong>g<strong>en</strong>oem<strong>de</strong> wet expliciet wordt uitgeslot<strong>en</strong>. 60<br />
Ook het Engelse recht on<strong>de</strong>rgaat <strong>de</strong> gevolg<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> maatschappelijke ontwikkeling<br />
waarbij zich steeds an<strong>de</strong>re, nieuwere vorm<strong>en</strong> <strong>van</strong> arbeidsrelaties<br />
<strong>voor</strong>do<strong>en</strong> die het recht op <strong>de</strong> proef stell<strong>en</strong>. Om <strong>de</strong>ze re<strong>de</strong>n zijn er in <strong>de</strong> jurispru<strong>de</strong>ntie<br />
criteria ontwikkeld om e<strong>en</strong> antwoord te kunn<strong>en</strong> bie<strong>de</strong>n op <strong>de</strong> vraag<br />
of e<strong>en</strong> bepaald persoon on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> zorgplicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> valt. Het meest<br />
belangrijke hier<strong>van</strong> is het vereiste dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>de</strong> werknemer niet alle<strong>en</strong><br />
mag instruer<strong>en</strong> wat hij moet do<strong>en</strong>, maar ook op welke wijze. Om <strong>de</strong>ze re<strong>de</strong>n<br />
vall<strong>en</strong> zelfstandig operer<strong>en</strong><strong>de</strong> opdrachtnemers (‘in<strong>de</strong>p<strong>en</strong><strong>de</strong>nt contractors’)<br />
buit<strong>en</strong> <strong>de</strong> beschermingssfeer <strong>van</strong> <strong>de</strong> zorgplicht. 61 An<strong>de</strong>re criteria zijn ontle<strong>en</strong>d<br />
aan <strong>de</strong> National Insurance Acts <strong>en</strong> betreff<strong>en</strong> bij<strong>voor</strong>beeld <strong>de</strong> metho<strong>de</strong><br />
<strong>van</strong> betaling <strong>voor</strong> <strong>de</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n, <strong>de</strong> mate <strong>van</strong> zelfstandigheid <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
werknemer, <strong>de</strong> <strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> gereedschap <strong>en</strong> material<strong>en</strong>, <strong>de</strong> verplichting<strong>en</strong><br />
om belasting<strong>en</strong> af te drag<strong>en</strong>, verzekering<strong>en</strong> af te sluit<strong>en</strong>, etc. Het is veelal<br />
e<strong>en</strong> zeer feitelijke kwestie die steeds afhankelijk is <strong>van</strong> <strong>de</strong> omstandighe<strong>de</strong>n<br />
<strong>van</strong> het geval.<br />
E<strong>en</strong> belangrijk vereiste <strong>voor</strong> <strong>de</strong> aanwezigheid <strong>van</strong> e<strong>en</strong> zorgplicht is het gegev<strong>en</strong><br />
dat <strong>de</strong> werknemer t<strong>en</strong> tij<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> oorzaak <strong>van</strong> zijn scha<strong>de</strong> in <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing<br />
<strong>van</strong> zijn werkzaamhe<strong>de</strong>n moet zijn geweest; hoe goed of slecht, eerlijk<br />
of onheus hij <strong>de</strong>ze heeft verricht is niet <strong>van</strong> belang. Werknemers die strikt<br />
verbo<strong>de</strong>n zak<strong>en</strong> do<strong>en</strong>, zoals bij<strong>voor</strong>beeld e<strong>en</strong> ‘rookkwartiertje’ hou<strong>de</strong>n in e<strong>en</strong><br />
mijngang of <strong>de</strong> paljas uithang<strong>en</strong> t<strong>en</strong> koste <strong>van</strong> hun collega’s, wor<strong>de</strong>n geacht<br />
niet bezig te zijn in <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> hun werkzaamhe<strong>de</strong>n <strong>en</strong> vall<strong>en</strong> op zo’n<br />
mom<strong>en</strong>t niet on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> zorgplicht of <strong>de</strong> daaruit <strong>voor</strong>tvloei<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>. 62<br />
60 Vgl. Crown Proceedings Act 1947 s. 2 (1 <strong>en</strong> 2). E<strong>en</strong> <strong>voor</strong>beeld <strong>van</strong> e<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijke uitsluiting<br />
betreft le<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong> krijgsmacht in bre<strong>de</strong> zin; zo kan e<strong>en</strong> soldaat in actieve di<strong>en</strong>st die het<br />
slachtoffer is gewor<strong>de</strong>n <strong>van</strong> e<strong>en</strong> gebrekkig geweer <strong>de</strong> Engelse Kroon niet aansprakelijk stell<strong>en</strong><br />
<strong>voor</strong> zijn letsel op grond <strong>van</strong> ‘common law’, vgl. Crown Proceedings Act 1947 s. 10.<br />
61 Vgl. Munkman 1985, p. 84 e.v. <strong>en</strong> p. 97-99; zie ook Market Investigation Ltd. v. Ministry of<br />
Social Security [1969] 2 QB 173, [1968] 3 All ER 732 <strong>en</strong> Poliskie v. Lane 1981 SLT 282.<br />
62 Kirby v. National Coal Board 1959 SLT 7 <strong>en</strong> Smith v. Crossley Bros Ltd. (1951) 95 SJ 655,<br />
waar twee leerling<strong>en</strong> e<strong>en</strong> <strong>de</strong>r<strong>de</strong> leerling anaal ‘insemineer<strong>de</strong>n’ met compressielucht bij wijze<br />
<strong>van</strong> geintje; hun <strong>werkgever</strong> werd niet aansprakelijk geacht <strong>voor</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> <strong>van</strong> het slachtoffer<br />
omdat <strong>de</strong> me<strong>de</strong>leerling<strong>en</strong> niet in <strong>de</strong> uitvoering <strong>van</strong> hun werkzaamhe<strong>de</strong>n han<strong>de</strong>l<strong>de</strong>n <strong>en</strong><br />
bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> e<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijke scha<strong>de</strong> in re<strong>de</strong>lijkheid niet <strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>baar was <strong>voor</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 237 24-9-2009 15:56:14<br />
237
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
Net als in Ne<strong>de</strong>rland is <strong>de</strong> zorgplicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> jeg<strong>en</strong>s <strong>de</strong> werknemer<br />
niet <strong>van</strong> e<strong>en</strong> absolute aard, onverschillig of hij wordt aangesprok<strong>en</strong> uit hoof<strong>de</strong><br />
<strong>van</strong> wanprestatie of onrechtmatige daad. 63 <strong>De</strong> mate <strong>van</strong> zijn zorgplicht is<br />
ev<strong>en</strong>redig met <strong>de</strong> mate waarin hij feitelijk invloed of controle kan uitoef<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
op <strong>de</strong> veiligheid <strong>van</strong> zijn werknemer terwijl <strong>de</strong>ze el<strong>de</strong>rs verkeert, wat in veel<br />
gevall<strong>en</strong> gering zal zijn. 64 Het ontbrek<strong>en</strong> <strong>van</strong> risico<strong>aansprakelijkheid</strong> heeft<br />
tot gevolg dat, indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> werknemer het slachtoffer wordt <strong>van</strong> e<strong>en</strong> gevaar<br />
dat eig<strong>en</strong> is aan <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> zijn werkzaamhe<strong>de</strong>n (‘inher<strong>en</strong>t risk of<br />
employm<strong>en</strong>t’) maar <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> tegelijkertijd ge<strong>en</strong> tekortkoming in di<strong>en</strong>s<br />
zorg <strong>voor</strong> <strong>de</strong> werknemer kan wor<strong>de</strong>n verwet<strong>en</strong>, <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> niet aansprakelijk<br />
is <strong>voor</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer. 65 Dit kan zich bij<strong>voor</strong>beeld <strong>voor</strong>do<strong>en</strong><br />
wanneer <strong>de</strong> werknemer <strong>van</strong> e<strong>en</strong> steiger valt als gevolg <strong>van</strong> <strong>de</strong> opzettelijke duw<br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> collega. 66 Maar an<strong>de</strong>rs dan in Ne<strong>de</strong>rland, waar het beginsel dat <strong>de</strong><br />
zorgplicht niet absoluut <strong>van</strong> aard is, nog wel e<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> <strong>voor</strong>zichtig geformuleerd<br />
steekje laat vall<strong>en</strong> in <strong>de</strong> vorm <strong>van</strong> goed <strong>werkgever</strong>schap, <strong>de</strong> inher<strong>en</strong>te<br />
beschermingsgedachte <strong>van</strong> art. 7:658 BW, re<strong>de</strong>lijkheid <strong>en</strong> billijkheid etc.,<br />
wordt dit beginsel in Engeland veel strikter nageleefd. <strong>De</strong> achtergrond hier<strong>van</strong><br />
is, vermoed ik, dat het <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht in Engeland in<br />
ess<strong>en</strong>tie meer gericht is op (<strong>de</strong> handhaving <strong>van</strong>) <strong>de</strong> financiële belang<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong> dan op die <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer. <strong>De</strong> gezaghebb<strong>en</strong><strong>de</strong> jurist Munkman<br />
heeft betoogt dat wie, zoals <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>, uit eig<strong>en</strong> belang e<strong>en</strong> risico schept<br />
daar<strong>van</strong> <strong>de</strong> consequ<strong>en</strong>ties moet drag<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat, <strong>van</strong>uit dat oogpunt bezi<strong>en</strong>, het<br />
vergaand onre<strong>de</strong>lijk is dat er wél risico<strong>aansprakelijkheid</strong> bestaat t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> bezit maar niet t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> person<strong>en</strong>scha<strong>de</strong>. Tot op he<strong>de</strong>n heeft zijn<br />
betoog maar weinig steun gevon<strong>de</strong>n <strong>en</strong> zeker ge<strong>en</strong> toepassing t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>. Zijn <strong>voor</strong>spelling anno 1985 dat <strong>de</strong> invoering<br />
<strong>van</strong> risico<strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> nog slechts e<strong>en</strong> kwestie<br />
<strong>van</strong> tijd zou zijn, is tot op he<strong>de</strong>n dan ook <strong>van</strong> weinig betek<strong>en</strong>is geblek<strong>en</strong>. 67<br />
Het kan echter wel wor<strong>de</strong>n gesteld dat naarmate <strong>de</strong> activiteit <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer<br />
meer gevaar met zich br<strong>en</strong>gt, <strong>de</strong> zorgplicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> overe<strong>en</strong>komstig<br />
63 Vgl. Wilsons and Cly<strong>de</strong> Coal Co. Ltd. v. English [1938] AC 57, Lord Mac<strong>De</strong>rmott in Winter v.<br />
Cardiff Rural District Council [1950] 1 All ER 819 <strong>en</strong> Searby v. Yorkshire Traction [2003] EWCA<br />
Civ Lawtel 19/12/2003 waarin e<strong>en</strong> buschauffeur werd aangevall<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> passagier; zie<br />
Percy & Walton 1997, nr. 10-08.<br />
64 G<strong>en</strong>eral Cleaning Contractors Ltd. v. Christmas [1953] AC 180, [1952] 2 All ER 1110.<br />
65 Vgl. Rands v. McNeil [1955] 1 QB 245, [1954] 3 All ER 593, waar e<strong>en</strong> boer<strong>en</strong>knecht werd verwond<br />
door e<strong>en</strong> stier, Michie v. Sh<strong>en</strong>ley (1952) Times 19 maart 1952 waar e<strong>en</strong> verpleegster<br />
werd verwond door e<strong>en</strong> geestelijk gestoor<strong>de</strong> patiënt <strong>en</strong> Saul v. St. Andrew’s Steam Fishing<br />
Co. Ltd., The St. Chad (1965) 109 Sol Jo 392, waar e<strong>en</strong> visser overboord werd geslag<strong>en</strong> door<br />
e<strong>en</strong> zware golf.<br />
66 Horton v. Caplin Contracts Ltd [2003] PIQR 180. Vgl. ook Boyle v. Kodak [1969] All E R 439.<br />
67 Munkman 1985, p. 78.<br />
238<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 238 24-9-2009 15:56:14
5 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Engels recht<br />
zwaar<strong>de</strong>r gaat weg<strong>en</strong>, vgl. <strong>de</strong> zaak Read v. Lyons & Co. Ltd. waarin e<strong>en</strong> werkneemster<br />
<strong>van</strong> het Ministry of Supply gewond raakte als gevolg <strong>van</strong> <strong>de</strong> explosie<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> door haar te inspecter<strong>en</strong> hulz<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> munitiefabriek. 68 Indi<strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong> e<strong>en</strong> risico niet geheel kan eliminer<strong>en</strong>, behoort hij in ie<strong>de</strong>r geval<br />
het risico zo ver als in re<strong>de</strong>lijkheid mogelijk is te beperk<strong>en</strong>. 69<br />
Ie<strong>de</strong>r beding waardoor <strong>de</strong> ‘duty of care’ <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> wordt beperkt of<br />
uitgeslot<strong>en</strong>, is nietig. 70<br />
2.3 <strong>De</strong> basisverplichting<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> uit hoof<strong>de</strong> <strong>van</strong> common law<br />
2.3.1 Algeme<strong>en</strong><br />
Het antwoord op <strong>de</strong> vraag of <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> naar <strong>de</strong> norm<strong>en</strong> <strong>van</strong> common law<br />
heeft gezorgd <strong>voor</strong> veilige arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n is geheel afhankelijk <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> omstandighe<strong>de</strong>n <strong>van</strong> het geval, <strong>de</strong> aard <strong>van</strong> <strong>de</strong> locatie <strong>en</strong> omstandighe<strong>de</strong>n<br />
<strong>en</strong> hetge<strong>en</strong> gebruikelijk is in locaties <strong>van</strong> vergelijkbare aard. 71 Hierbij<br />
is bepal<strong>en</strong>d wat e<strong>en</strong> re<strong>de</strong>lijk <strong>voor</strong>zichtige <strong>werkgever</strong> (‘a reasonably pru<strong>de</strong>nt<br />
employer’) in e<strong>en</strong> vergelijkbare situatie zou do<strong>en</strong> of nalat<strong>en</strong>. Naarmate <strong>de</strong><br />
locatie meer aan <strong>de</strong> invloedssfeer <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> is onttrokk<strong>en</strong>, zal <strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong> eer<strong>de</strong>r wor<strong>de</strong>n gehou<strong>de</strong>n aan zijn verplichting<strong>en</strong> als re<strong>de</strong>lijk <strong>voor</strong>zichtig<br />
<strong>werkgever</strong> te hebb<strong>en</strong> voldaan. 72 Zo stelt Lord Justice Parker in <strong>de</strong> zaak<br />
Wilson v. Tynesi<strong>de</strong> Window Cleaning Co. dat: “The duty is there, whether<br />
the premises on which the workman is employed are in the occupation of the<br />
master or of a third party; but what reasonable care <strong>de</strong>mands in each case will<br />
no doubt vary.” Hieraan voeg<strong>de</strong> Holroyd Pearce, ook Lord Justice, aan toe: “(…)<br />
if a master s<strong>en</strong>ds his plumber to m<strong>en</strong>d a leak in a respectable private house,<br />
no one could hold him neglig<strong>en</strong>t for not visiting the house himself to see if<br />
the carpet in the hall creates a trap.” 73<br />
In <strong>de</strong> zaak Wilsons and Cly<strong>de</strong> Coal Ltd. v. English 74 , één <strong>van</strong> <strong>de</strong> pilar<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
het Engelse <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht, heeft Lord Wright drie<br />
basisbeginsel<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> goe<strong>de</strong> zorgplicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> (duty of care)<br />
<strong>voor</strong> <strong>de</strong> gezondheid, veiligheid <strong>en</strong> welzijn <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer on<strong>de</strong>rschei<strong>de</strong>n.<br />
<strong>De</strong> <strong>werkgever</strong> moet re<strong>de</strong>lijke zorg in acht nem<strong>en</strong> <strong>en</strong> erop toezi<strong>en</strong> dat a) het<br />
68 Read v. Lyons & Co. Ltd. [1947] AC 156, [1946] 2 All ER 471; zie ook Paris v. Stepney Borough<br />
Council [1951] AC 367, [1951] 1 All ER 42.<br />
69 G<strong>en</strong>eral Cleaning Contractors Ltd. v. Christmas [1953] AC 180, [1952] 2 All ER 1110.<br />
70 Employer’s Liability (<strong>De</strong>fective Equipm<strong>en</strong>t) Act 1969 s 1 (2).<br />
71 Vgl. Percy & Walton 1997, nr. 10-14 t/m 10-18, met uitvoerige jurispru<strong>de</strong>ntie.<br />
72 Vgl. Wilson v. Tynesi<strong>de</strong> Window Cleaning Co. [1958] 2 QB 110.<br />
73 Wilson v. Tynesi<strong>de</strong> Window Cleaning Co. [1958] 2 QB 110.<br />
74 Wilsons and Cly<strong>de</strong> Coal Ltd. v. English [1937] 3 All ER 628.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 239 24-9-2009 15:56:14<br />
239
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
personeel bekwaam is, b) het ter beschikking gestel<strong>de</strong> materiaal a<strong>de</strong>quaat<br />
is <strong>en</strong> c) <strong>de</strong> arbeid op behoorlijke wijze is georganiseerd (‘proper system of<br />
work’). Hieraan voeg<strong>en</strong> Markesinis <strong>en</strong> <strong>De</strong>akin nog e<strong>en</strong> vier<strong>de</strong> aspect <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
zorgplicht toe: e<strong>en</strong> veilige werkplek. 75 E<strong>en</strong> bijkomstige re<strong>de</strong>n <strong>voor</strong> het belang<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong>ze uitspraak is <strong>de</strong> hierin zeer expliciet verwoor<strong>de</strong> beslissing dat <strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong> niet (meer) aan <strong>aansprakelijkheid</strong> jeg<strong>en</strong>s zijn gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> werknemer<br />
kon ontsnapp<strong>en</strong> door <strong>de</strong> verantwoor<strong>de</strong>lijkheid <strong>voor</strong> <strong>de</strong> veiligheid <strong>van</strong> zijn<br />
personeel te <strong>de</strong>leger<strong>en</strong>. Dit betek<strong>en</strong><strong>de</strong> het ein<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> doctrine <strong>van</strong> ‘common<br />
employm<strong>en</strong>t’.<br />
2.3.2 On<strong>de</strong>rzoeksplicht<br />
Het uitgangspunt t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> om<strong>van</strong>g <strong>van</strong> <strong>de</strong> k<strong>en</strong>plicht <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong> met betrekking tot <strong>de</strong> gevar<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n in<br />
zijn on<strong>de</strong>rneming wordt in ess<strong>en</strong>tie bepaald door <strong>de</strong> ‘reasonable man’-test:<br />
wat behoort e<strong>en</strong> gemid<strong>de</strong>ld geïnformeer<strong>de</strong>, omzichtige persoon hierover te<br />
wet<strong>en</strong> c.q. te <strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>? 76 (Dit wordt ook wel <strong>de</strong> ‘standard of care’ g<strong>en</strong>oemd.)<br />
Hoewel <strong>de</strong>ze test het uitgangspunt vormt <strong>voor</strong> <strong>de</strong> k<strong>en</strong>nis waarover <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
behoort te beschikk<strong>en</strong>, wordt <strong>de</strong> lat toch wat hoger geplaatst omdat juist<br />
<strong>van</strong>wege zijn bijzon<strong>de</strong>re positie <strong>en</strong> zegg<strong>en</strong>schap in zijn on<strong>de</strong>rneming meer<br />
gespecialiseer<strong>de</strong> k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> aandacht <strong>voor</strong> prev<strong>en</strong>tie <strong>van</strong> hem mag wor<strong>de</strong>n<br />
verwacht. 77 Zo wordt hij bij<strong>voor</strong>beeld veron<strong>de</strong>rsteld om k<strong>en</strong>nis te nem<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
informatieve publicaties <strong>van</strong> <strong>de</strong> Health and Safety Executive <strong>en</strong> an<strong>de</strong>re Engelse<br />
veiligheidsorganisaties. Het is evi<strong>de</strong>nt dat dit bij ge<strong>en</strong> b<strong>en</strong>a<strong>de</strong>ring zover gaat<br />
als <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rzoeksplicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse <strong>werkgever</strong>, welke al gauw <strong>voor</strong>bij<br />
<strong>de</strong> landsgr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> kan strekk<strong>en</strong> indi<strong>en</strong> daar aanleiding toe bestaat.<br />
Cotter <strong>en</strong> B<strong>en</strong>net wijz<strong>en</strong> erop dat het antwoord op <strong>de</strong> vraag of specifieke<br />
k<strong>en</strong>nis behoort tot <strong>de</strong> ‘gespecialiseer<strong>de</strong>’ k<strong>en</strong>nis of algeme<strong>en</strong> bek<strong>en</strong>d is, in<br />
vergaan<strong>de</strong> mate afhankelijk is <strong>van</strong> <strong>de</strong> om<strong>van</strong>g <strong>en</strong> financiële capaciteit<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
het bedrijf <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>en</strong> daarmee e<strong>en</strong> zeer variabele, feitelijke kwestie<br />
is. An<strong>de</strong>rs gezegd: hoe kleiner <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rneming <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> is, hoe<br />
geringer <strong>de</strong> betek<strong>en</strong>is <strong>van</strong> zijn k<strong>en</strong>plicht t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> gevar<strong>en</strong> die zijn<br />
werknemers in <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> hun werkzaamhe<strong>de</strong>n moet<strong>en</strong> risker<strong>en</strong>.<br />
Ook waar <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> over eig<strong>en</strong> k<strong>en</strong>nis beschikt die ver<strong>de</strong>r gaat dan die<br />
<strong>van</strong> zijn concurr<strong>en</strong>t<strong>en</strong> of die op wet<strong>en</strong>schappelijk niveau algeme<strong>en</strong> bek<strong>en</strong>d of<br />
75 Markesinis & <strong>De</strong>akin 1999, p. 523.<br />
76 <strong>De</strong> ‘reasonable man’-test is tot stand gekom<strong>en</strong> na <strong>de</strong> uitsprak<strong>en</strong> inzake Blyth v. Birmingham<br />
Waterworks Co. (1856) 11 Exch 781 <strong>en</strong> Glasgow Corpn v. Muir [1943] AC 448; vgl. ook Harvey<br />
v. Singer Manufacturing Co. Ltd. 1960 SLT 178.<br />
77 Dugmore v. Swansea NHS Trust [2003] PIQE P220.<br />
240<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 240 24-9-2009 15:56:14
5 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Engels recht<br />
erk<strong>en</strong>d is, wordt <strong>de</strong> ver<strong>de</strong>r reik<strong>en</strong><strong>de</strong> invulling <strong>van</strong> zijn zorgplicht jeg<strong>en</strong>s zijn<br />
werknemers zeer <strong>voor</strong>zichtig geformuleerd: “he may be obliged”. 78<br />
Wanneer <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> zich als e<strong>en</strong> ‘reasonable man’ behoorlijk op <strong>de</strong> hoogte<br />
heeft gehou<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong> veiligheids- <strong>en</strong> gezondheidsrisico’s zoals die algeme<strong>en</strong><br />
bek<strong>en</strong>d zijn in zijn bedrijfstak <strong>en</strong> hij <strong>de</strong>sondanks niet bek<strong>en</strong>d is met e<strong>en</strong><br />
bepaald risico, vloeit daaruit <strong>voor</strong>t dat er ge<strong>en</strong> verplichting bestaat om maatregel<strong>en</strong><br />
te nem<strong>en</strong> t<strong>en</strong>ein<strong>de</strong> dat risico af te w<strong>en</strong><strong>de</strong>n, noch is hij aansprakelijk<br />
indi<strong>en</strong> dat risico zich verwez<strong>en</strong>lijkt. 79<br />
2.3.3 Inv<strong>en</strong>tarisatie <strong>en</strong> evaluatie<br />
<strong>De</strong> verplichting <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> om te zorg<strong>en</strong> <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> ‘proper system of<br />
work’ houdt in dat hij e<strong>en</strong> behoorlijke inv<strong>en</strong>tarisatie <strong>en</strong> evaluatie (‘assesm<strong>en</strong>t’)<br />
maakt <strong>van</strong> <strong>de</strong> risico’s die <strong>de</strong> gezondheid <strong>en</strong> veiligheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemers<br />
(kunn<strong>en</strong>) bedreig<strong>en</strong> in <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> hun werkzaamhe<strong>de</strong>n. 80<br />
Hierbij houdt hij rek<strong>en</strong>ing met aspect<strong>en</strong> als <strong>de</strong> planning, organisatie, toezicht<br />
<strong>en</strong> toetsing <strong>van</strong> prev<strong>en</strong>tieve <strong>en</strong> bescherm<strong>en</strong><strong>de</strong> veiligheidsmaatregel<strong>en</strong>. <strong>De</strong>ze<br />
zorgplicht geldt ook t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> person<strong>en</strong> die ge<strong>en</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst<br />
met <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> hebb<strong>en</strong> maar wel e<strong>en</strong> vergelijkbaar risico lop<strong>en</strong> als zijn<br />
werknemers, bij<strong>voor</strong>beeld doordat zij <strong>van</strong>wege hun aanwezigheid op het terrein<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> (bij<strong>voor</strong>beeld als nachtelijke schoonmakers of bezoekers)<br />
of <strong>van</strong>wege <strong>de</strong> bedrijfsactiviteit<strong>en</strong> aan dit risico wor<strong>de</strong>n blootgesteld.<br />
Wanneer <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> vijf of meer werknemers in di<strong>en</strong>st heeft, moet hij<br />
<strong>de</strong> belangrijkste bevinding<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze ‘assessm<strong>en</strong>t’ schriftelijk vast legg<strong>en</strong>,<br />
ev<strong>en</strong>als <strong>de</strong> aard <strong>van</strong> <strong>de</strong> groep werknemers die <strong>en</strong>ig bijzon<strong>de</strong>r risico loopt. 81<br />
Voorts behoort ie<strong>de</strong>re <strong>werkgever</strong> zijn werknemers te <strong>voor</strong>zi<strong>en</strong> <strong>van</strong> begrijpelijke<br />
<strong>en</strong> rele<strong>van</strong>te informatie betreff<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong> risico’s <strong>voor</strong> hun gezondheid <strong>en</strong><br />
veiligheid, zoals die zijn geconstateerd in het ‘risk-assessm<strong>en</strong>t’. Dit geldt ook<br />
t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> prev<strong>en</strong>tieve <strong>en</strong> bescherm<strong>en</strong><strong>de</strong> maatregel<strong>en</strong>, <strong>de</strong> veiligheidsprocedures<br />
in geval <strong>van</strong> nood, <strong>de</strong> i<strong>de</strong>ntiteit <strong>van</strong> <strong>de</strong> ‘veiligheidsinstructeurs’<br />
die toezicht moet<strong>en</strong> hou<strong>de</strong>n <strong>en</strong> leiding gev<strong>en</strong> in geval <strong>van</strong> e<strong>en</strong> noodomstandigheid,<br />
<strong>en</strong> <strong>de</strong> risico’s die hem zijn meege<strong>de</strong>eld door an<strong>de</strong>re <strong>werkgever</strong>s die<br />
e<strong>en</strong> werkplek met hem <strong>de</strong>l<strong>en</strong>. 82<br />
78 Cotter & B<strong>en</strong>net 2006, p. 59 e.v.<br />
79 Cotter & B<strong>en</strong>net 2006, p. 59 met verwijzing naar Heyes v Pilkington Glass Ltd [1998] PIQR P<br />
303 <strong>en</strong> Doherty v Rugby Joinery (UK) Ltd [2004] EWCA Civ 147.<br />
80 Vgl. MHSWR 1992, IS 1992/2051, reg 3 (1) (a); dit is e<strong>en</strong> codificatie <strong>van</strong> EC Council Directive<br />
89/391 <strong>en</strong> EC Council Directive 91/383.<br />
81 Vgl. MHSWR 1992, reg 3 (2) (a); zie ook <strong>de</strong> Approved Co<strong>de</strong> of Practice (ACOP) par. 29 <strong>en</strong><br />
Halsbury’s Laws of England 1993, par. 564.<br />
82 Vgl. MHSWR 1992, IS 1992/2051, reg. 3 <strong>en</strong> ACOP para 54.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 241 24-9-2009 15:56:14<br />
241
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
Ev<strong>en</strong>als <strong>de</strong> om<strong>van</strong>g <strong>van</strong> <strong>de</strong> k<strong>en</strong>plicht lijkt <strong>de</strong> reikwijdte <strong>van</strong> <strong>de</strong> verplichting om<br />
e<strong>en</strong> veilig beleid te voer<strong>en</strong> afhankelijk te zijn <strong>van</strong> <strong>de</strong> omstandighe<strong>de</strong>n <strong>van</strong> het<br />
geval. In het arrest Stokes v. GKN wordt dit na<strong>de</strong>r toegelicht:<br />
242<br />
“(…) where there is <strong>de</strong>veloping knowledge, [the employer] must keep reasonably<br />
abreast of it and not be too slow to apply it; and where he has in fact greater<br />
than average knowledge of the risks, he may be thereby obliged to take more<br />
than the average or standard precautions.” 83<br />
<strong>De</strong> inv<strong>en</strong>tarisatieplicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> zal in belang to<strong>en</strong>em<strong>en</strong> naarmate<br />
zijn gereedschapp<strong>en</strong>, werktuig<strong>en</strong>, machines, grondstoff<strong>en</strong> <strong>en</strong> productieprocess<strong>en</strong><br />
(kortom: ‘plant’ in <strong>de</strong> breedste zin <strong>van</strong> het woord), complexer of<br />
gevaarlijker wor<strong>de</strong>n. Wanneer daartoe aanleiding bestaat, mag hij niet slechts<br />
vertrouw<strong>en</strong> op ongevraag<strong>de</strong> melding<strong>en</strong> <strong>van</strong> zijn personeel maar zal hij zijn<br />
werknemers moet<strong>en</strong> instruer<strong>en</strong> om inci<strong>de</strong>nt<strong>en</strong> schriftelijk te rapporter<strong>en</strong> of<br />
zelf actief controler<strong>en</strong> dat alles <strong>de</strong>ug<strong>de</strong>lijk functioneert. 84<br />
Markesinis <strong>en</strong> <strong>De</strong>akin m<strong>en</strong><strong>en</strong> dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> e<strong>en</strong> werkplek die buit<strong>en</strong> zijn<br />
erf c.q. feitelijke zegg<strong>en</strong>schap ligt niet op risico’s <strong>voor</strong> <strong>de</strong> gezondheid of <strong>de</strong><br />
veiligheid <strong>van</strong> zijn personeel behoeft te inspecter<strong>en</strong>; wel rust op hem <strong>de</strong> verplichting<br />
om behoorlijke aanwijzing<strong>en</strong>, material<strong>en</strong> <strong>en</strong> gereedschapp<strong>en</strong> ter<br />
beschikking te stell<strong>en</strong>. 85 Daar staat teg<strong>en</strong>over dat als bij<strong>voor</strong>beeld e<strong>en</strong> risico<br />
op e<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijke locatie zich al eer<strong>de</strong>r heeft verwez<strong>en</strong>lijkt of heeft gedreigd<br />
te verwez<strong>en</strong>lijk<strong>en</strong>, op <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> e<strong>en</strong> verplichting rust om <strong>de</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n<br />
zodanig te organiser<strong>en</strong>, dat <strong>de</strong>ze veilig kunn<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n verricht, <strong>voor</strong><br />
zover dat in re<strong>de</strong>lijkheid mogelijk is; bij gebreke waar<strong>van</strong> hij aansprakelijk<br />
kan zijn indi<strong>en</strong> het risico zich toch verwez<strong>en</strong>lijkt.<br />
Voor zover er meer<strong>de</strong>re <strong>werkgever</strong>s op e<strong>en</strong> werkplek aanwezig zijn, moet<strong>en</strong><br />
zij <strong>de</strong> risico-inv<strong>en</strong>tarisatie <strong>en</strong> -evaluatie <strong>en</strong> <strong>de</strong> daarop af te stemm<strong>en</strong> maatregel<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> instructies gezam<strong>en</strong>lijk coördiner<strong>en</strong>. 86<br />
83 Stokes v. GKN [1968] 1 WLR 1776, 1783; i<strong>de</strong>m Thompson v. Smiths Ship Repairers (North<br />
Shields) Ltd. [1984] QB 405, 1 All ER 881, 889.<br />
84 In Sherlock v. Chester City Council, Lawtel 26 februari 2004 CA, werd <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> aansprakelijk<br />
geacht <strong>van</strong>wege e<strong>en</strong> tekortkoming in zijn on<strong>de</strong>rzoeksplicht met betrekking tot <strong>de</strong><br />
gevar<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> cirkelzaag.<br />
85 Vgl. Markesinis & <strong>De</strong>akin 1999, p. 530 <strong>en</strong> G<strong>en</strong>eral Cleaning Contractors v. Christmas [1953]<br />
AC 180.<br />
86 Vgl. HSWR 1992, reg 6 (3), MHSWR 1992, IS 1992/2051, reg. 9 (1) <strong>en</strong> ACOP para 59.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 242 24-9-2009 15:56:14
5 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Engels recht<br />
2.3.4 Maatregel<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> reeds in het ka<strong>de</strong>r <strong>van</strong> <strong>de</strong> k<strong>en</strong>plicht g<strong>en</strong>oem<strong>de</strong> ‘standard of care’-test<br />
wordt ook toegepast t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> het antwoord op <strong>de</strong> vraag welke veiligheidsmaatregel<strong>en</strong><br />
in re<strong>de</strong>lijkheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> kunn<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n gevergd.<br />
Omwille <strong>van</strong> <strong>de</strong> objectiviteit wordt <strong>de</strong> ‘reasonable man’-test bepaald door<br />
drie criteria. 87 <strong>De</strong> eerste, g<strong>en</strong>aamd ‘magnitu<strong>de</strong> of risk’, vrij vertaald met <strong>de</strong><br />
om<strong>van</strong>g <strong>van</strong> <strong>de</strong> kans op verwez<strong>en</strong>lijking <strong>van</strong> het gevaar, relateert <strong>de</strong> mate<br />
<strong>van</strong> vereiste zorg aan <strong>de</strong> feitelijke omstandighe<strong>de</strong>n. In geval <strong>van</strong> e<strong>en</strong> gering<br />
risico met e<strong>en</strong> zeer geringe kans op verwez<strong>en</strong>lijking behoeft <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
in het geheel ge<strong>en</strong> <strong>voor</strong>zorgsmaatregel<strong>en</strong> te nem<strong>en</strong>, terwijl bij e<strong>en</strong> pot<strong>en</strong>tieel<br />
zeer ernstige scha<strong>de</strong>, welke zich kan <strong>voor</strong>do<strong>en</strong> bij zeer gevaarlijke activiteit<strong>en</strong><br />
(bij<strong>voor</strong>beeld arbeid in e<strong>en</strong> vuurwerkfabriek), <strong>de</strong> noodzakelijke veiligheidsmaatregel<strong>en</strong><br />
zeer vergaand kunn<strong>en</strong> zijn. Steeds wor<strong>de</strong>n <strong>de</strong> kans op <strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
ernst <strong>van</strong> <strong>de</strong> pot<strong>en</strong>tiële scha<strong>de</strong> afgewog<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> het aspect <strong>van</strong> <strong>de</strong> financiële<br />
<strong>en</strong> feitelijke inspanning<strong>en</strong> die nodig zijn om scha<strong>de</strong> te <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong>. Naarmate<br />
het risico echter meer lev<strong>en</strong>sbedreig<strong>en</strong>d is, vereist <strong>de</strong> ‘reasonable care’ dat <strong>de</strong><br />
(financiële) inspanning<strong>en</strong> ter <strong>voor</strong>koming c.q. beperking <strong>van</strong> dit risico ev<strong>en</strong>redig<br />
groter wor<strong>de</strong>n. 88<br />
Ook het ervaringsfeit dat e<strong>en</strong> werknemer in <strong>de</strong> praktijk niet altijd zo att<strong>en</strong>t<br />
is op gevaar als hij zou moet<strong>en</strong> zijn, bij<strong>voor</strong>beeld door zijn gew<strong>en</strong>ning aan<br />
e<strong>en</strong> bepaald gevaar of doordat herhaal<strong>de</strong> waarschuwing<strong>en</strong> niet meer echt tot<br />
hem doordring<strong>en</strong> behoort bij <strong>de</strong>ze afweging te wor<strong>de</strong>n meeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. 89 Op<br />
gelijke wijze di<strong>en</strong>t bij <strong>de</strong> afstemming <strong>van</strong> het veiligheidsbeleid ook rek<strong>en</strong>ing<br />
te wor<strong>de</strong>n gehou<strong>de</strong>n met <strong>de</strong> individuele werknemer; dit betek<strong>en</strong>t dat <strong>de</strong> ‘duty<br />
of care’ ver<strong>de</strong>r reikt t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> relatief onervar<strong>en</strong> employee dan e<strong>en</strong><br />
ervar<strong>en</strong>, door <strong>de</strong> wol geverf<strong>de</strong> werknemer. 90<br />
Het twee<strong>de</strong> criterium, nauw verbon<strong>de</strong>n met het eerste, betreft <strong>de</strong> toets <strong>van</strong><br />
‘practicability‘: <strong>de</strong> vereiste (financiële) maatregel<strong>en</strong> moet<strong>en</strong>, <strong>van</strong>uit e<strong>en</strong> praktisch<br />
oogpunt, ev<strong>en</strong>redig zijn met <strong>de</strong> ernst <strong>en</strong> kans op mogelijke scha<strong>de</strong>;<br />
zodra <strong>de</strong>ze zwaar<strong>de</strong>r gaan weg<strong>en</strong>, kunn<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijke maatregel<strong>en</strong> niet meer<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> wor<strong>de</strong>n verlangd omdat zij <strong>de</strong> toets <strong>van</strong> ‘practicability of<br />
precautions’ niet hal<strong>en</strong>. 91 Zo behoeft e<strong>en</strong> <strong>werkgever</strong> zijn werknemers niet te<br />
87 Vgl. Cotter & B<strong>en</strong>net 2006, p. 55-63.<br />
88 Vgl. Lord Macmillan in Read v. Lyons (J) & Co. Ltd. [1947] AC 156, at 171: ‘The law in all cases<br />
exacts a <strong>de</strong>gree of care comm<strong>en</strong>surate with the risk created.’<br />
89 G<strong>en</strong>eral Cleaning Contractors Ltd. v. Christmas [1953] AC 180 <strong>en</strong> Smith (or Westwood) v.<br />
National Coal Board [1967] 2 All ER 593.<br />
90 Vgl. Byers v. Head Wrightson & Co. Ltd. [1961] 2 All ER 538 resp. Quintas v. National Smelting<br />
Co. Ltd. [1961] 1 All ER 630.<br />
91 Cotter & B<strong>en</strong>net 2006, p. 67.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 243 24-9-2009 15:56:14<br />
243
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
bescherm<strong>en</strong>, te waarschuw<strong>en</strong> of te lat<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rzoek<strong>en</strong> inzake e<strong>en</strong> gezondheidsrisico<br />
dat slechts person<strong>en</strong> <strong>van</strong> bijzon<strong>de</strong>re gevoeligheid treft, zeker<br />
wanneer er weinig kans bestaat dat zij aan e<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijk gezondheidsrisico<br />
wor<strong>de</strong>n blootgesteld. 92 <strong>De</strong> <strong>werkgever</strong> treft <strong>voor</strong>ts ge<strong>en</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>voor</strong><br />
risico’s betreff<strong>en</strong><strong>de</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n of arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n waarteg<strong>en</strong><br />
ge<strong>en</strong> effectieve <strong>voor</strong>zorgsmaatregel<strong>en</strong> mogelijk zijn, terwijl hij ev<strong>en</strong>min aansprakelijk<br />
is in het geval dat het nem<strong>en</strong> <strong>van</strong> maatregel<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>veel <strong>voor</strong><strong>de</strong>l<strong>en</strong><br />
(veiligheid, gezondheid) als na<strong>de</strong>l<strong>en</strong> met zich br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>, <strong>en</strong> hij <strong>de</strong>rhalve besluit<br />
om ge<strong>en</strong> maatregel<strong>en</strong> te nem<strong>en</strong>. T<strong>en</strong>slotte behoeft hij ge<strong>en</strong> ‘nieuwerwetse’<br />
verbetering<strong>en</strong> op het gebied <strong>van</strong> veiligheid <strong>en</strong> gezondheid op zijn werkvloer<br />
te introducer<strong>en</strong> totdat <strong>de</strong> gunstige kwaliteit<strong>en</strong> hier<strong>van</strong> g<strong>en</strong>oegzaam vast zijn<br />
kom<strong>en</strong> te staan. (Dit roept bij mij <strong>de</strong> vraag op welke <strong>werkgever</strong> hier dan als<br />
eerste mee zou beginn<strong>en</strong>.) <strong>De</strong>nning vat het als volgt sam<strong>en</strong>: “In every case<br />
of foreseeable risk, it is a matter of balancing the risk against the resources<br />
necessary to eliminate it.” 93<br />
Het <strong>de</strong>r<strong>de</strong> criterium betreft <strong>de</strong> ‘g<strong>en</strong>eral and approved practice’. Maatregel<strong>en</strong><br />
die <strong>de</strong> toets <strong>van</strong> <strong>de</strong> gangbare praktijk kunn<strong>en</strong> doorstaan, kunn<strong>en</strong> dat naar<br />
Engels recht doorgaans ook in <strong>de</strong> og<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> rechter; zeker wanneer <strong>de</strong><br />
betreff<strong>en</strong><strong>de</strong> maatregel<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n aangera<strong>de</strong>n door experts op het betreff<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
gebied. Wanneer e<strong>en</strong> veiligheidsmaatregel of -systeem echter e<strong>en</strong> evi<strong>de</strong>nt<br />
gebrek vertoont (<strong>de</strong> controle is bij<strong>voor</strong>beeld niet frequ<strong>en</strong>t g<strong>en</strong>oeg of niet aanwezig<br />
maar wel w<strong>en</strong>selijk), kan <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> zich niet verwer<strong>en</strong> dat zulks<br />
in zijn bedrijf of bedrijfstak gebruikelijk is. Zo verweer<strong>de</strong> <strong>de</strong> firma G<strong>en</strong>eral<br />
Cleaning Contractors Ltd. 94 zon<strong>de</strong>r succes dat op haar ge<strong>en</strong> verplichting uit<br />
hoof<strong>de</strong> <strong>van</strong> haar zorgplicht rustte om werknemer Christmas te waarschuw<strong>en</strong><br />
altijd te controler<strong>en</strong> of <strong>de</strong> raamkozijn<strong>en</strong> in veilige staat verkeer<strong>de</strong>n, aangezi<strong>en</strong><br />
ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel glaz<strong>en</strong>wasserbedrijf dit <strong>de</strong>ed.<br />
Ook <strong>de</strong> reikwijdte <strong>van</strong> <strong>de</strong> verplichting om a<strong>de</strong>quate veiligheidsmaatregel<strong>en</strong> te<br />
nem<strong>en</strong> lijkt afhankelijk te zijn <strong>van</strong> <strong>de</strong> omstandighe<strong>de</strong>n <strong>van</strong> het geval <strong>en</strong> in het<br />
algeme<strong>en</strong> niet erg string<strong>en</strong>t te zijn, min<strong>de</strong>r str<strong>en</strong>g althans dan in Ne<strong>de</strong>rland<br />
het geval is. In het arrest Stokes v. GKN wordt dit na<strong>de</strong>r toegelicht: “(…) where<br />
there is a recognised and g<strong>en</strong>eral practice which has be<strong>en</strong> followed for a substantial<br />
period in similar circumstances without mishap [the employer] is<br />
92 Joseph v. Ministry of <strong>De</strong>f<strong>en</strong>se (1980) Times <strong>van</strong> 4 maart 1980, waarin Joseph ‘whitefinger’syndroom<br />
ontwikkel<strong>de</strong> als gevolg <strong>van</strong> <strong>de</strong> trilling<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> pneumatische boor; <strong>de</strong>ze ziekte<br />
veroorzaakt ongevoeligheid in <strong>de</strong> vingers <strong>en</strong> is <strong>van</strong> e<strong>en</strong> progressieve aard.<br />
93 Latimer v AEC Ltd [1952] 2 QB 701, herhaald in Harris v BRB (Residuary) Ltd [2005] EWCA<br />
Civ 900.<br />
94 Vgl. G<strong>en</strong>eral Cleaning Contractors Ltd. v. Christmas [1953] AC 180, [1952] 2 All ER 1110.<br />
244<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 244 24-9-2009 15:56:14
5 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Engels recht<br />
<strong>en</strong>titled to follow it, unless in the light of common s<strong>en</strong>se or newer knowledge,<br />
it is clearly bad (…).” 95<br />
Dit komt er op neer dat indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> zich er<strong>van</strong> bewust is dat er<br />
mo<strong>de</strong>rne werktuig<strong>en</strong>, gereedschapp<strong>en</strong>, techniek<strong>en</strong> of bedrijfsprocess<strong>en</strong> zijn<br />
die <strong>de</strong> veiligheid <strong>en</strong> gezondheid <strong>van</strong> zijn personeel beter zou<strong>de</strong>n kunn<strong>en</strong><br />
bescherm<strong>en</strong>, hij niet is gehou<strong>de</strong>n om <strong>de</strong>ze te installer<strong>en</strong> of aan te schaff<strong>en</strong><br />
als zijn concurr<strong>en</strong>tie dat ook niet doet (of wellicht juist niet, uit concurr<strong>en</strong>tieoverweging<strong>en</strong>),<br />
zolang <strong>de</strong>ze han<strong>de</strong>lswijze nog niet als het tamelijk vergaan<strong>de</strong><br />
‘clearly bad’ kan wor<strong>de</strong>n betiteld. M<strong>en</strong> kan zich licht <strong>voor</strong>stell<strong>en</strong> dat e<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijke<br />
conservatieve b<strong>en</strong>a<strong>de</strong>ring <strong>de</strong> mo<strong>de</strong>rnisering <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsveiligheid<br />
niet t<strong>en</strong> goe<strong>de</strong> zal kom<strong>en</strong>.<br />
<strong>De</strong> <strong>werkgever</strong> die ge<strong>en</strong> veiligheidsmaatregel<strong>en</strong> heeft getroff<strong>en</strong> waar e<strong>en</strong> re<strong>de</strong>lijk<br />
<strong>voor</strong>zichtige <strong>werkgever</strong> dit aannemelijk wel zou hebb<strong>en</strong> gedaan, kan zich<br />
in het geval dat e<strong>en</strong> werknemer letsel heeft gekreg<strong>en</strong> vermoe<strong>de</strong>lijk als gevolg<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong>ze omissie verwer<strong>en</strong> door te stell<strong>en</strong> dat, ook al zou hij <strong>de</strong> vereiste maatregel<strong>en</strong><br />
hebb<strong>en</strong> getroff<strong>en</strong>, dit tot hetzelf<strong>de</strong> resultaat zou hebb<strong>en</strong> geleid. 96<br />
Wellicht kan hier nog e<strong>en</strong> vier<strong>de</strong> criterium aan wor<strong>de</strong>n toegevoegd: <strong>de</strong> <strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>baarheid<br />
<strong>van</strong> het gevaar. <strong>De</strong> verplichting <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> om maatregel<strong>en</strong><br />
te treff<strong>en</strong> om zijn personeel te bescherm<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> <strong>de</strong> gevar<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> <strong>de</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n is immers direct afhankelijk <strong>van</strong> <strong>de</strong> aard<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>voor</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>bare gevar<strong>en</strong>. Dit betek<strong>en</strong>t dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
niet aansprakelijk is <strong>voor</strong> <strong>de</strong> gevolg<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> verwez<strong>en</strong>lijking <strong>van</strong> e<strong>en</strong> gevaar<br />
wat hij mogelijk wél had kunn<strong>en</strong> afw<strong>en</strong><strong>de</strong>n maar wat hij niet had <strong>en</strong> ook<br />
behoef<strong>de</strong> te <strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>. 97 Dit geldt ook t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> arbeidsgerelateerd letsel<br />
wat op niet <strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>bare wijze aanmerkelijk is verergerd (‘remot<strong>en</strong>ess’). 98<br />
2.3.5 Instructieplicht <strong>en</strong> toezichtplicht<br />
<strong>De</strong> reikwijdte <strong>van</strong> <strong>de</strong> verplichting om instructies te gev<strong>en</strong> <strong>en</strong> toezicht te<br />
hou<strong>de</strong>n is net als <strong>de</strong> meeste verplichting<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> Engelse <strong>werkgever</strong> zeer<br />
afhankelijk <strong>van</strong> <strong>de</strong> omstandighe<strong>de</strong>n <strong>van</strong> het geval. T<strong>en</strong>zij hij gegron<strong>de</strong><br />
re<strong>de</strong>n heeft om an<strong>de</strong>rs aan te nem<strong>en</strong>, mag <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> er<strong>van</strong> uitgaan dat<br />
zijn werknemer e<strong>en</strong> normale arbeidsdruk <strong>en</strong> -omstandighe<strong>de</strong>n aankan <strong>en</strong><br />
95 Stokes v. GKN [1968] 1 WLR 1776, 1783; i<strong>de</strong>m Thompson v. Smiths Ship Repairers (North<br />
Shields) Ltd. [1984] QB 405, 1 All ER 881, 889.<br />
96 Ver<strong>de</strong>digd door Lord <strong>De</strong>nning in Qualcast (Wolverhampton) Ltd. v. Haynes [1959] AC 743;<br />
ook in McWilliams v. Sir William Arrol & Co. Ltd. [1962] 1 WLR 295 <strong>en</strong> Wigley v. British Vinegars<br />
Ltd. [1964] AC 307.<br />
97 Horton v. Caplin Contracts [2003] PIQR 180.<br />
98 Pratley v. Surrey C C [2003] EWCA Civ 1067 [2004] PIQR P252.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 245 24-9-2009 15:56:14<br />
245
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
mag hij daarbij afgaan op wat zijn werknemer hem ev<strong>en</strong>tueel hierover heeft<br />
meege<strong>de</strong>eld. Indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> echter wél weet <strong>van</strong> e<strong>en</strong> speciale eig<strong>en</strong>schap<br />
of kwetsbaarheid <strong>van</strong> e<strong>en</strong> werknemer, verplicht hem dit om daarmee<br />
rek<strong>en</strong>ing te hou<strong>de</strong>n. Dit geldt t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> ie<strong>de</strong>re individuele werknemer.<br />
Zo moet hij extra (<strong>voor</strong>-)zorg in acht nem<strong>en</strong> jeg<strong>en</strong>s bijzon<strong>de</strong>re kwetsbare 99<br />
(bij<strong>voor</strong>beeld e<strong>en</strong>ogige) werknemers of jonge of onervar<strong>en</strong> werknemers, die<br />
per <strong>de</strong>finitie kwetsbaar zijn. Hetzelf<strong>de</strong> geldt t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> werknemers die<br />
<strong>de</strong> Engelse taal niet of slechts in beperkte mate machtig zijn. 100 An<strong>de</strong>rsom<br />
valt <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> niets te verwijt<strong>en</strong> indi<strong>en</strong> hij niet op <strong>de</strong> hoogte is <strong>van</strong> e<strong>en</strong> bijzon<strong>de</strong>re<br />
zwakheid of vatbaarheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer <strong>en</strong> dat ook niet behoef<strong>de</strong><br />
te zijn. 101<br />
<strong>De</strong> instructieplicht houdt ook in dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> zijn personeel moet informer<strong>en</strong><br />
over niet algeme<strong>en</strong> bek<strong>en</strong><strong>de</strong> risico’s in <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> <strong>de</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n<br />
die <strong>de</strong> gezondheid <strong>en</strong>/of veiligheid kunn<strong>en</strong> bedreig<strong>en</strong>, zodat e<strong>en</strong><br />
<strong>voor</strong>zichtige <strong>en</strong> verstandige werknemer vervolg<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> afgewog<strong>en</strong> beslissing<br />
kan nem<strong>en</strong> of hij <strong>de</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n c.q. arbeidsrelatie wil <strong>voor</strong>tzett<strong>en</strong> of<br />
niet. In e<strong>en</strong> zodanig geval hangt <strong>de</strong> beoor<strong>de</strong>ling <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> af <strong>van</strong> <strong>de</strong> omstandighe<strong>de</strong>n <strong>van</strong> het geval <strong>en</strong> met name <strong>van</strong><br />
het antwoord op <strong>de</strong> vrag<strong>en</strong> wat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> behoor<strong>de</strong> te wet<strong>en</strong>, wat hij aan<br />
<strong>de</strong> werknemer behoor<strong>de</strong> te vertell<strong>en</strong> <strong>en</strong> welke (veiligheids-)maatregel<strong>en</strong> hij<br />
behoor<strong>de</strong> te nem<strong>en</strong>. 102 <strong>De</strong> instructieplicht kan ook <strong>van</strong> meer concrete aard<br />
zijn, zoals e<strong>en</strong> veiligheidstraining of e<strong>en</strong> cursus ergonomisch verantwoord<br />
till<strong>en</strong>, etc. 103<br />
<strong>De</strong> <strong>werkgever</strong> kan zich in beginsel niet vrijwar<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> door<br />
zich te beperk<strong>en</strong> tot het gev<strong>en</strong> <strong>van</strong> instructies om niet op e<strong>en</strong> (specifieke)<br />
gevaarlijke wijze te han<strong>de</strong>l<strong>en</strong>. Markesinis <strong>en</strong> <strong>De</strong>akin m<strong>en</strong><strong>en</strong> dat naarmate<br />
het risico ernstiger is, <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> in meer expliciete <strong>en</strong> str<strong>en</strong>gere bewoor-<br />
99 Paris v. Stepney Borough Council [1951] AC 367, in het bijzon<strong>de</strong>r het comm<strong>en</strong>taar <strong>van</strong> Lord<br />
Simonds.<br />
100 Vgl. Hawkins v. Ian Ross (Castings) Ltd. [1970] 1 All ER 180, waar <strong>de</strong> eiser tezam<strong>en</strong> met<br />
e<strong>en</strong> 17-jarige Indiase werknemer gesmolt<strong>en</strong> metaal vervoer<strong>de</strong>. Tij<strong>de</strong>ns het uitgiet<strong>en</strong> <strong>van</strong> het<br />
metaal verloor <strong>de</strong> eiser zijn balans <strong>en</strong> werd ernstig door het metaal verbrand, on<strong>de</strong>r meer<br />
doordat zijn partner niet zijn verzoek verstond om het giet<strong>en</strong> te beëindig<strong>en</strong> <strong>en</strong> daar dan ook<br />
ge<strong>en</strong> gevolg aan had gegev<strong>en</strong>.<br />
101 James v. Hepworth & Grandage Ltd. [1968] 1 QB 94, Barber v. Somerset County Council<br />
[2004] UKHL 13, Lawtel 1 april 2004.<br />
102 White v. Holbrook Precision Castings [1985] ILRL 215, CA (fibration finger syndrome), Thompson<br />
v. Smiths Shiprepairers (North Shields) Ltd. [1984] 1 All ER 881 (gehoorbeschadiging),<br />
Wright v. Dunlop Rubber Co. Ltd. (1972) 13 KIR 225 (blaaskanker), McSherry v. British Telecommunications<br />
plc. [1992] 3 Med LR 129 (RSI) <strong>en</strong> Pickford v. Imperial Chemical Industries<br />
plc [1998] 3 All ER; All ER 1998, 462 e.v.; House of Lords 23-26 March, 25 June 1998.<br />
103 O’Neill v. DSG Retail [2002] EWCA Civ 1139 31 juli 2002.<br />
246<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 246 24-9-2009 15:56:14
5 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Engels recht<br />
ding<strong>en</strong> jeg<strong>en</strong>s <strong>de</strong> werknemer moet uitdrukk<strong>en</strong> dat bepaal<strong>de</strong> gevaarlijke<br />
han<strong>de</strong>lswijz<strong>en</strong> niet zijn toegestaan. 104 Als <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> hierin tekort schiet, is<br />
hij (<strong>voor</strong> t<strong>en</strong>minste e<strong>en</strong> <strong>de</strong>el <strong>van</strong>) <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> aansprakelijk. 105<br />
Ev<strong>en</strong>min kan <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> volstaan met het <strong>en</strong>kele gev<strong>en</strong> <strong>van</strong> waarschuwing<strong>en</strong><br />
aan het adres <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer. Toch kan <strong>de</strong> wet<strong>en</strong>schap <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer<br />
aangaan<strong>de</strong> risico’s <strong>van</strong> invloed zijn op het antwoord op <strong>de</strong> vraag of bij<br />
verwez<strong>en</strong>lijking daar<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> aansprakelijk is; dit is echter e<strong>en</strong> zeer<br />
casuïstische kwestie. In het algeme<strong>en</strong> zijn <strong>de</strong> Britse gerechtelijke instanties<br />
g<strong>en</strong>eg<strong>en</strong> <strong>de</strong> werknemer <strong>en</strong>ige juridische bescherming te gunn<strong>en</strong>, maar ook<br />
aanvaarding <strong>van</strong> proportionele <strong>aansprakelijkheid</strong> behoort in e<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijke<br />
casus tot <strong>de</strong> mogelijkhe<strong>de</strong>n. 106<br />
Naarmate <strong>de</strong> werknemer meer bekwaamheid <strong>en</strong> ervaring heeft, bek<strong>en</strong>d is<br />
met <strong>de</strong> gevar<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n <strong>en</strong> kan wor<strong>de</strong>n vertrouwd om (in<br />
meer of min<strong>de</strong>re mate) zelfstandig te werk<strong>en</strong>, is eer<strong>de</strong>r aan <strong>de</strong> instructie- <strong>en</strong><br />
toezichtplicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> voldaan. Of an<strong>de</strong>rs gezegd: zijn zorgplicht<br />
jeg<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijke werknemer is ev<strong>en</strong>redig geringer. 107 Percy <strong>en</strong> Walton<br />
gaan zelfs zover om te stell<strong>en</strong> dat:<br />
“it is not necessary for an employer to tell an experi<strong>en</strong>ced, skilled workman<br />
about matters of which he is well aware, or about precautions that ought to be<br />
adopted wh<strong>en</strong> using plant and appliances, unless there is reason to believe that<br />
he will not adopt them or the dangers are insidious. An employer is not obliged<br />
to give constant remin<strong>de</strong>rs. (…) [T]here will be cases where no instructions or<br />
repetition of instructions will be necessary at all. This applies particularly to<br />
experi<strong>en</strong>ced workm<strong>en</strong>. (…) [A]n experi<strong>en</strong>ced man does not need any warnings<br />
or advice about risks, with which he is thoroughly familiar”. 108<br />
In <strong>de</strong> zaak G<strong>en</strong>eral Cleaning Contractors Ltd. v. Christmas 109 laat Lord Reid<br />
zich in vergelijkbare zin uit t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> het toezicht op het nalev<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
104 Dit impliceert dat <strong>de</strong> werknemer toch nog <strong>en</strong>ige vrije invulling ter vermijding <strong>van</strong> het betreff<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
risico rest, zolang hij maar niet op <strong>de</strong> ‘verbo<strong>de</strong>n’ wijze han<strong>de</strong>lt. Vanuit e<strong>en</strong> Ne<strong>de</strong>rlands<br />
gezichtspunt is <strong>de</strong>ze negatieve formulering opmerkelijk, daar m<strong>en</strong> eer<strong>de</strong>r zou verwacht<strong>en</strong><br />
dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>de</strong> werknemer heel specifiek zou instruer<strong>en</strong> om, zon<strong>de</strong>r afwijking, op e<strong>en</strong><br />
specifieke wijze <strong>de</strong> arbeid te vervull<strong>en</strong>. T<strong>en</strong>slotte is <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>, niet <strong>de</strong> werknemer, <strong>de</strong>g<strong>en</strong>e<br />
die bij uitstek op <strong>de</strong> hoogte is of moet wor<strong>de</strong>n geacht te zijn <strong>van</strong> alle veiligheids- <strong>en</strong> gezondheidsrisico’s.<br />
Vgl. Markesinis & <strong>De</strong>akin 1999, p. 530-531.<br />
105 Vgl. King v. Smith [1995] ICR 339.<br />
106 Vgl. McCafferty v. Metropolitan Police District Receiver [1977] 1 WLR 1073.<br />
107 Qualcast (Wolverhampton) Ltd. v. Haynes [1959] AC 743.<br />
108 Percy & Walton 1997, nr.10-40 resp. 10-65 resp. 10-67.<br />
109 G<strong>en</strong>eral Cleaning Contractors Ltd. v. Christmas [1953] AC 180, 194.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 247 24-9-2009 15:56:15<br />
247
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
(veiligheids- <strong>en</strong> gezondheids-)instructies <strong>en</strong> <strong>de</strong> veiligheid op <strong>de</strong> werkvloer in<br />
het algeme<strong>en</strong>: “No doubt he cannot be certain that his m<strong>en</strong> will do as they<br />
are told wh<strong>en</strong> they are working alone. But if he does all that is reasonable to<br />
<strong>en</strong>sure that his safety system is operated he will have done what he is bound<br />
to do.”<br />
In hetzelf<strong>de</strong> jaar werd in e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>re zaak e<strong>en</strong> vergelijkbaar comm<strong>en</strong>taar toegevoegd,<br />
wat nog steeds <strong>de</strong> stand <strong>van</strong> het recht anno 2009 correct weergeeft:<br />
“(…) an employer is [not] bound, through his foreman, to stand over workm<strong>en</strong><br />
of age and experi<strong>en</strong>ce every mom<strong>en</strong>t they are working and every time<br />
that they cease work, in or<strong>de</strong>r to see that they do what they are supposed to<br />
do.” 110<br />
Naast dit alles di<strong>en</strong>t <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> er op toe te zi<strong>en</strong> dat zijn werknemers zich<br />
jeg<strong>en</strong>s hun collega’s <strong>en</strong> <strong>de</strong>r<strong>de</strong>n als veilige werknemers gedrag<strong>en</strong>. Indi<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> tolereert dat zijn werknemers strek<strong>en</strong> of ‘practical jokes’ met<br />
elkaar uithal<strong>en</strong>, schiet hij tekort in zijn persoonlijke verplichting jeg<strong>en</strong>s <strong>de</strong><br />
werknemer die <strong>van</strong> zo’n ‘practical joke’ het slachtoffer is gewor<strong>de</strong>n. <strong>De</strong> <strong>werkgever</strong><br />
moet immers jeg<strong>en</strong>s <strong>de</strong> betreff<strong>en</strong><strong>de</strong> werknemer er<strong>voor</strong> instaan dat <strong>de</strong><br />
collega-werknemers zich veilig jeg<strong>en</strong>s hem gedrag<strong>en</strong>. In to<strong>en</strong>em<strong>en</strong><strong>de</strong> mate<br />
wordt <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> in <strong>de</strong>rgelijke omstandighe<strong>de</strong>n ook aansprakelijk geacht<br />
op grond <strong>van</strong> ‘vicarious liability’ om zo het slachtoffer e<strong>en</strong> betere juridische<br />
bescherming te kunn<strong>en</strong> bie<strong>de</strong>n. 111 Dit gaat echter niet op indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> ‘practical<br />
joke’ <strong>voor</strong>bij e<strong>en</strong> re<strong>de</strong>lijk <strong>voor</strong>stellingsvermog<strong>en</strong> gaat <strong>van</strong> hetge<strong>en</strong> waar<br />
werknemers jeg<strong>en</strong>s elkaar toe in staat zijn, zoals in het geval <strong>van</strong> twee jonge<br />
leerling-werknemers die e<strong>en</strong> <strong>de</strong>r<strong>de</strong> jonge werknemer in di<strong>en</strong>s rectum ‘insemineer<strong>de</strong>n’<br />
met e<strong>en</strong> pijp met compressielucht. 112<br />
2.3.6 Materiaal<br />
<strong>De</strong> <strong>werkgever</strong> behoort uit hoof<strong>de</strong> <strong>van</strong> zijn ‘common law’ verplichting<strong>en</strong> jeg<strong>en</strong>s<br />
<strong>de</strong> werknemer <strong>de</strong>ze veilig <strong>en</strong> geschikt materiaal (‘a<strong>de</strong>quate plant and appliances’)<br />
ter beschikking te stell<strong>en</strong> wanneer <strong>de</strong>ze nodig zijn <strong>voor</strong> <strong>de</strong> vervulling<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n. In <strong>de</strong> praktijk kan hier, in <strong>de</strong> woor<strong>de</strong>n <strong>van</strong> Percy <strong>en</strong><br />
Walton, “practically anything” on<strong>de</strong>r verstaan wor<strong>de</strong>n. 113<br />
110 Woods v. Durable Suites Ltd. [1953] 1 WLR 857, 862.<br />
111 Vgl. Hudson v. Ridge Manufacturing Co. Ltd. [1957] 2 QB 348; Coddington v. International<br />
Harvester Co. of Great Britain (1969) 6 KIR 146 <strong>en</strong> Harrison v. Michelin Tyre Co. Ltd. [1985] 1<br />
All ER 918. Vgl. Percy & Walton 1997, nr.10-34/36.<br />
112 Vgl. Smith v. Crossley Bros Ltd. (1951) 95 SJ 655 <strong>en</strong> G<strong>en</strong>eral Cleaning Contractors Ltd. v.<br />
Christmas [1953] AC 180.<br />
113 Percy & Walton 1997, nr. 10-38.<br />
248<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 248 24-9-2009 15:56:15
5 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Engels recht<br />
<strong>De</strong>ze zorgplicht heeft echter ge<strong>en</strong> absoluut karakter. Het gebruikte materiaal<br />
behoeft niet het meest mo<strong>de</strong>rne materiaal of gereedschap te betreff<strong>en</strong>. <strong>De</strong><br />
<strong>werkgever</strong> wordt reeds geacht voldo<strong>en</strong><strong>de</strong> ‘reasonable care’ te hebb<strong>en</strong> uitgeoef<strong>en</strong>d<br />
als het door hem (of zijn hulpperson<strong>en</strong>) verstrekte materiaal gebruikelijk<br />
is <strong>voor</strong> het soort arbeid waar<strong>voor</strong> het wordt b<strong>en</strong>ut. Hij is niet aansprakelijk<br />
indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> werknemer niet op e<strong>en</strong> behoorlijke wijze gebruik heeft gemaakt<br />
<strong>van</strong> het hem ter beschikking gestel<strong>de</strong> materiaal. 114<br />
E<strong>en</strong> aardige illustratie <strong>van</strong> <strong>de</strong> reikwijdte <strong>van</strong> <strong>de</strong> zorgplicht <strong>voor</strong> het verstrekk<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> geschikt materiaal betreft <strong>de</strong> uitspraak Fytche v. Wincanton Logistics,<br />
waarin werknemer Fytche het slachtoffer werd <strong>van</strong> bevriezingsverschijnsel<strong>en</strong><br />
als gevolg <strong>van</strong> e<strong>en</strong> gaatje in zijn met stal<strong>en</strong> neuz<strong>en</strong> bekle<strong>de</strong> scho<strong>en</strong><strong>en</strong>. 115<br />
Fytche’s stelling dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>de</strong> Personal Protective Equipm<strong>en</strong>t Regulations<br />
had geschon<strong>de</strong>n door hem te <strong>voor</strong>zi<strong>en</strong> <strong>van</strong> gebrekkig materiaal werd<br />
afgewez<strong>en</strong> omdat <strong>de</strong> scho<strong>en</strong><strong>en</strong> bedoeld war<strong>en</strong> om zijn voet<strong>en</strong> te bescherm<strong>en</strong><br />
teg<strong>en</strong> an<strong>de</strong>re gevar<strong>en</strong> dan bevriezing <strong>en</strong> in zoverre <strong>van</strong> ge<strong>en</strong> gebrek was<br />
geblek<strong>en</strong>. Ook zijn argum<strong>en</strong>t dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> dan toch naar common law<br />
tekort geschot<strong>en</strong> was in <strong>de</strong> zorgplicht <strong>voor</strong> <strong>de</strong> gezondheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
(‘neglig<strong>en</strong>ce’) faal<strong>de</strong>, omdat het gaatje “not reasonably discoverable” was. 116<br />
2.4 <strong>De</strong> basisverplichting<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> uit hoof<strong>de</strong> <strong>van</strong> statutory law<br />
In <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rstaan<strong>de</strong> sub-paragraf<strong>en</strong> passer<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele <strong>van</strong> <strong>de</strong> meest belangrijke<br />
‘statutory duties’ <strong>de</strong> revue; volledigheid is hiermee echter niet beoogd.<br />
2.4.1 Employers’ Liability (Compulsory Insurance) Act 1969<br />
Zoals <strong>de</strong> naam al aangeeft, verplicht <strong>de</strong> Employers’ Liability (Compulsory<br />
Insurance) Act 1998 117 (EL Act) ie<strong>de</strong>re <strong>werkgever</strong> die zijn beroep of bedrijf<br />
uitoef<strong>en</strong>t in Groot-Brittannië om zich te verzeker<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong><br />
<strong>voor</strong>tvloei<strong>en</strong>d uit <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> of beroepsziekt<strong>en</strong> <strong>van</strong> zijn werknemers.<br />
118 Dit kan uitsluit<strong>en</strong>d bij e<strong>en</strong> <strong>van</strong> overheidswege erk<strong>en</strong><strong>de</strong> (particuliere)<br />
verzekeraar. Sch<strong>en</strong>ding <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze wet leidt echter slechts tot strafrechtelijke<br />
114 Parkinson v. Lyle Shipping Co. Ltd. [1964] 2 Lloyd’s Rep. 79.<br />
115 Fytche v. Wincanton Logistics [2003] EWCA Civ 874, [2004] PIQR P10.<br />
116 Wellicht zou het verstandiger zijn geweest om <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> aansprakelijk te stell<strong>en</strong> op<br />
grond <strong>van</strong> <strong>de</strong> Employers’ Liability (<strong>De</strong>fective Equipm<strong>en</strong>t) Act 1969.<br />
117 Dit is <strong>de</strong> twee<strong>de</strong> versie <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze wet; <strong>de</strong> eerste <strong>en</strong> gelijknamige dateert <strong>van</strong> 1969, vgl.<br />
Employers’ Liability (Compulsory Insurance) Regulations 1998, IS 1998 nr. 2573. <strong>De</strong> meeste<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> huidige bepaling<strong>en</strong> zijn <strong>van</strong> kracht gewor<strong>de</strong>n per 1 januari 1999.<br />
E<strong>en</strong> belangrijke aanleiding <strong>voor</strong> <strong>de</strong> evaluatie <strong>en</strong> herzi<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> <strong>de</strong> Act was geleg<strong>en</strong> in e<strong>en</strong><br />
schandaal veroorzak<strong>en</strong>d artikel <strong>van</strong> Hasson 1974, p. 79 e.v.<br />
118 Enkele publieke licham<strong>en</strong> zijn <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze verplichting uitgezon<strong>de</strong>rd <strong>en</strong> mog<strong>en</strong> e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> scha<strong>de</strong>fonds<br />
vorm<strong>en</strong> bij wijze <strong>van</strong> ‘self-insurance’.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 249 24-9-2009 15:56:15<br />
249
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
<strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>en</strong> niet tot civielrechtelijke <strong>aansprakelijkheid</strong> jeg<strong>en</strong>s <strong>de</strong><br />
werknemers. 119<br />
Ook in Engeland heeft <strong>de</strong> afkalving <strong>van</strong> <strong>de</strong> sociale zekerheid over <strong>de</strong> laatste<br />
<strong>de</strong>c<strong>en</strong>nia gevolg<strong>en</strong> gehad die <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse jurist bek<strong>en</strong>d <strong>voor</strong> zull<strong>en</strong><br />
kom<strong>en</strong>: e<strong>en</strong> daling <strong>van</strong> <strong>de</strong> uitgekeer<strong>de</strong> arbeidsgerelateer<strong>de</strong> sociaalzekerheidsrechtelijke<br />
uitkering<strong>en</strong> (Industrial Injuries Scheme, IJS) <strong>en</strong> gelijktijdig e<strong>en</strong><br />
ev<strong>en</strong>redige stijging <strong>van</strong> het aantal uitbetaal<strong>de</strong> scha<strong>de</strong>vergoeding<strong>en</strong> op grond<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> Engelse AVB-verzekering<strong>en</strong> 120 ingevolge <strong>de</strong> EL Act. Waar in 1972 het<br />
aantal IJS-uitkering<strong>en</strong> nog twee maal zo groot was als het aantal civielrechtelijke<br />
uitkering<strong>en</strong> op grond <strong>van</strong> <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rhavige Act, ston<strong>de</strong>n bei<strong>de</strong> bronn<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> scha<strong>de</strong>vergoeding qua uitkeringsperc<strong>en</strong>tage <strong>van</strong> <strong>de</strong> totale scha<strong>de</strong>last<br />
<strong>van</strong>wege <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong> gelijk in 1990. Sindsdi<strong>en</strong> is het aantal<br />
uitkering<strong>en</strong> op grond <strong>van</strong> <strong>de</strong> Industrial Injuries Scheme nog steeds dal<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
<strong>en</strong> is e<strong>en</strong> stijg<strong>en</strong><strong>de</strong> lijn waar te nem<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> aansprak<strong>en</strong> <strong>en</strong> uitkering<strong>en</strong><br />
op grond <strong>van</strong> <strong>de</strong> EL Act. 121 Op het eerste gezicht wekt dit <strong>de</strong> indruk dat het<br />
aantal ernstige ongevall<strong>en</strong> is toeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Het lijkt echter meer aannemelijk<br />
dat <strong>de</strong> Engelse werknemer <strong>van</strong>wege zijn relatief grotere (inkom<strong>en</strong>s-)scha<strong>de</strong><br />
noodgedwong<strong>en</strong> vaker moet omzi<strong>en</strong> naar het civiele recht om zijn scha<strong>de</strong> te<br />
verhal<strong>en</strong>. Enige to<strong>en</strong>em<strong>en</strong><strong>de</strong> assertiviteit is vermoe<strong>de</strong>lijk ook niet vreemd aan<br />
<strong>de</strong>ze ontwikkeling. Kortom: het belang <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze wet is in <strong>de</strong> loop <strong>de</strong>r jar<strong>en</strong><br />
aanzi<strong>en</strong>lijk toeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> <strong>en</strong> daarmee ook <strong>de</strong> w<strong>en</strong>selijkheid dat het systeem<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> wettelijke verzekeringsplicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> goed functioneert,<br />
temeer daar in <strong>de</strong> Engelse politieke wan<strong>de</strong>lgang<strong>en</strong> <strong>de</strong> algehele afschaffing<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> Industrial Injuries Scheme nog slechts e<strong>en</strong> kwestie <strong>van</strong> tijd lijkt.<br />
Toch laat het functioner<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> EL Act veel te w<strong>en</strong>s<strong>en</strong> over, zelfs zozeer<br />
dat hier<strong>van</strong> – met het oog op <strong>de</strong> ev<strong>en</strong>tuele invoering <strong>van</strong> e<strong>en</strong> wettelijke verzekeringsplicht<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> in Ne<strong>de</strong>rland – belangrijke less<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong><br />
wor<strong>de</strong>n geleerd hoe <strong>de</strong> inrichting <strong>van</strong> zo’n verzekeringsplicht níet moet. 122<br />
E<strong>en</strong> eerste probleem betreft <strong>de</strong> om<strong>van</strong>g <strong>van</strong> <strong>de</strong> verzeker<strong>de</strong> <strong>de</strong>kking. <strong>De</strong><br />
oorspronkelijke EL Act <strong>van</strong> 1969 k<strong>en</strong><strong>de</strong> e<strong>en</strong> minimale verplichte verzekerings<strong>de</strong>kking<br />
<strong>van</strong> £ 2 miljo<strong>en</strong> (ca. € 2,3 miljo<strong>en</strong>) per scha<strong>de</strong>veroorzak<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
119 <strong>De</strong> <strong>werkgever</strong> die, in strijd met zijn wettelijk plicht nalaat om zijn personeel te verzeker<strong>en</strong>,<br />
maakt zich schuldig aan e<strong>en</strong> strafbaar feit. Indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> echter nalaat om zich te verzeker<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> vervolg<strong>en</strong>s failliet gaat, zodat e<strong>en</strong> gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> werknemer zich niet op <strong>de</strong> verzekeraar<br />
noch op <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> kan verhal<strong>en</strong>, bestaat er ge<strong>en</strong> mogelijkheid om het bestuur <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> civielrechtelijk aansprakelijk te stell<strong>en</strong>; e<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijke vor<strong>de</strong>ring is niet-ont<strong>van</strong>kelijk,<br />
vgl. Richardson v. Pitt-Stanley [1995] ICR 303. Zie Percy & Walton 1997, par. 10-06.<br />
120 AVB: Aansprakelijkheidsverzekering <strong>voor</strong> Bedrijv<strong>en</strong>.<br />
121 Zie <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> uitvoerige <strong>en</strong> hel<strong>de</strong>re bespreking <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze materie: Parsons 1999, p. 109-132.<br />
122 Zie <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> uitvoerige <strong>en</strong> hel<strong>de</strong>re bespreking <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze materie: Parsons 1999, p. 109-132.<br />
250<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 250 24-9-2009 15:56:15
5 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Engels recht<br />
gebeurt<strong>en</strong>is. 123 Na <strong>de</strong> invoering <strong>van</strong> <strong>de</strong> Employers’ Liability (Compulsory<br />
Insurance) Regulations 1998 is echter e<strong>en</strong> minimum ingesteld <strong>van</strong> £ 5 miljo<strong>en</strong><br />
(ca. € 7,6 miljo<strong>en</strong>) <strong>voor</strong> alle risico’s, waarbij e<strong>en</strong> holding bedrijf <strong>en</strong> alle<br />
dochteron<strong>de</strong>rneming<strong>en</strong> als één <strong>werkgever</strong> kunn<strong>en</strong> kwalificer<strong>en</strong>. Reeds op het<br />
eerste gezicht is e<strong>en</strong> bedrag <strong>van</strong> £ 5 miljo<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> lage kant, zelfs <strong>voor</strong> e<strong>en</strong><br />
klein bedrijf: zo k<strong>en</strong><strong>de</strong> het House of Lords e<strong>en</strong> scha<strong>de</strong>vergoeding toe <strong>van</strong> £ 5<br />
miljo<strong>en</strong> <strong>voor</strong> één gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> werknemer. 124 M<strong>en</strong> kan zich licht in<strong>de</strong>nk<strong>en</strong> dat<br />
<strong>de</strong>ze <strong>de</strong>kking volkom<strong>en</strong> ontoereik<strong>en</strong>d kan zijn indi<strong>en</strong> e<strong>en</strong> ramp of e<strong>en</strong> ernstig<br />
gebrekkig gezondheids- of veiligheidsbeleid <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> zou lei<strong>de</strong>n tot<br />
scha<strong>de</strong>claims <strong>van</strong> meer<strong>de</strong>re werknemers tegelijkertijd, bij<strong>voor</strong>beeld <strong>van</strong>wege<br />
asbestblootstelling op <strong>de</strong> werkplek of e<strong>en</strong> omgevall<strong>en</strong> stelling (<strong>de</strong>nk aan <strong>de</strong><br />
Amer-c<strong>en</strong>trale). Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> is het begrip ‘gebeurt<strong>en</strong>is’ heel vaag, zodat het<br />
zou kunn<strong>en</strong> <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> eerste slachtoffers <strong>van</strong> sluip<strong>en</strong><strong>de</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
of e<strong>en</strong> om<strong>van</strong>grijk arbeidsongeval wél e<strong>en</strong> vergoeding krijg<strong>en</strong> maar latere<br />
claimant<strong>en</strong> <strong>van</strong>wege <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> scha<strong>de</strong>veroorzak<strong>en</strong><strong>de</strong> gebeurt<strong>en</strong>is niet, om <strong>de</strong><br />
simpele re<strong>de</strong>n dat <strong>de</strong> <strong>de</strong>kkingsgr<strong>en</strong>s reeds is bereikt.<br />
E<strong>en</strong> twee<strong>de</strong> probleem doet zich <strong>voor</strong> wanneer <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> in strijd met zijn<br />
wettelijke plicht heeft nagelat<strong>en</strong> zich (behoorlijk) teg<strong>en</strong> <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong><br />
te verzeker<strong>en</strong>. Hoewel on<strong>de</strong>rbouw<strong>en</strong><strong>de</strong> statistische gegev<strong>en</strong>s hier<strong>van</strong><br />
moeilijk te achterhal<strong>en</strong> zijn (in overe<strong>en</strong>stemming met Ne<strong>de</strong>rland), bestaat<br />
on<strong>de</strong>r Engelse juridische aca<strong>de</strong>mici op grond <strong>van</strong> gepubliceer<strong>de</strong> jurispru<strong>de</strong>ntie<br />
<strong>de</strong> stellige indruk dat zowel <strong>werkgever</strong>s met verhoog<strong>de</strong> risico’s in <strong>de</strong><br />
bedrijfsvoering (zoals asbest) als vele kleine <strong>werkgever</strong>s omwille <strong>van</strong> concurr<strong>en</strong>tieoverweging<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong>ze wet aan hun laars lapp<strong>en</strong>. <strong>De</strong>ze ontduiking zorgt<br />
<strong>voor</strong> e<strong>en</strong> heel scala <strong>van</strong> problem<strong>en</strong>, waar<strong>van</strong> steeds <strong>de</strong> gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> werknemer<br />
(nog e<strong>en</strong>s) het slachtoffer wordt.<br />
<strong>De</strong> eer<strong>de</strong>r g<strong>en</strong>oem<strong>de</strong> Regulations beog<strong>en</strong> te <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
zijn verzekeringsplicht ontduikt door het instell<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> zware boete. Dit<br />
wordt door <strong>de</strong> Engelse wetgever voldo<strong>en</strong><strong>de</strong> effectief <strong>en</strong> repressief geacht,<br />
zodat e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>re maatregel als bij<strong>voor</strong>beeld e<strong>en</strong> waarborgfonds onnodig <strong>en</strong><br />
zelfs overbodig zou zijn. Zeker in het geval <strong>van</strong> slachtoffers <strong>van</strong> sluip<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
beroepsziekt<strong>en</strong> die te mak<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> onvindbare of reeds opgehev<strong>en</strong><br />
<strong>werkgever</strong> biedt e<strong>en</strong> boete het slachtoffer echter ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel soelaas. Als <strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong> in kwestie wél achterhaalbaar is maar niet zeer solvabel blijkt te<br />
123 NB: <strong>voor</strong> dit bedrag <strong>en</strong> alle hierna volg<strong>en</strong><strong>de</strong> bedrag<strong>en</strong> in Engelse pon<strong>de</strong>n wordt uitgegaan<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> waar<strong>de</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> Engels pond op 23 augustus 2009: 1 £ = e 1,52.<br />
124 Page v. Sheerness Steel [1998] 3 All ER waarin e<strong>en</strong> werknemer Page door e<strong>en</strong> ongeval e<strong>en</strong><br />
withete metal<strong>en</strong> balk door zijn sche<strong>de</strong>l kreeg, die hij vervolg<strong>en</strong>s zelf met blote han<strong>de</strong>n uit<br />
zijn hoofd trok.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 251 24-9-2009 15:56:15<br />
251
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
zijn, kan het incasser<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> boete zelfs <strong>de</strong> verhaalsmogelijkhe<strong>de</strong>n nog<br />
ver<strong>de</strong>r vermin<strong>de</strong>r<strong>en</strong>.<br />
Ook komt het <strong>voor</strong> dat <strong>werkgever</strong>s zich wel verzeker<strong>en</strong> maar bepaal<strong>de</strong> risicoverhog<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
activiteit<strong>en</strong> <strong>voor</strong> hun verzekeraar verzwijg<strong>en</strong> met het oog op <strong>de</strong><br />
hoogte <strong>van</strong> <strong>de</strong> verplichte premie. Indi<strong>en</strong> echter later blijkt dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
<strong>de</strong> verzekeraar onjuiste of onvolledige informatie heeft verstrekt over zin<br />
bedrijfsactiviteit<strong>en</strong>, is <strong>de</strong> Engelse verzekeraar gerechtigd om te weiger<strong>en</strong> tot<br />
uitkering aan het slachtoffer over te gaan. Wanneer in zo’n geval <strong>de</strong> (<strong>de</strong> facto)<br />
onverzeker<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> ook nog insolvabel blijkt te zijn, kan het slachtoffer<br />
nerg<strong>en</strong>s he<strong>en</strong> met zijn vor<strong>de</strong>ring tot scha<strong>de</strong>vergoeding. An<strong>de</strong>rs dan <strong>de</strong><br />
Belgische Beroepsziekt<strong>en</strong>wet, die immers ook verplicht tot verzekering <strong>en</strong><br />
waarbij het Fonds <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong> als <strong>van</strong>gnet <strong>voor</strong> <strong>de</strong> werknemer<br />
fungeert indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>de</strong>ze plicht verzaakt, <strong>voor</strong>ziet <strong>de</strong> EL Act niet in<br />
e<strong>en</strong> <strong>van</strong>gnet <strong>voor</strong> al <strong>de</strong>ze gevall<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> <strong>voor</strong>beeld <strong>van</strong> <strong>de</strong> schrijn<strong>en</strong><strong>de</strong> gevolg<strong>en</strong> die kunn<strong>en</strong> <strong>voor</strong>tvloei<strong>en</strong> uit <strong>de</strong><br />
afwezigheid <strong>van</strong> e<strong>en</strong> ‘<strong>van</strong>gnet’ wordt gebo<strong>de</strong>n door <strong>de</strong> grote Engelse asbestproduc<strong>en</strong>t<br />
Turner & Newall (T & N). <strong>De</strong>ze firma vol<strong>de</strong>ed formeel aan <strong>de</strong> EL<br />
Act door <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong> on<strong>de</strong>r te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> bij e<strong>en</strong> verzekeraar.<br />
Gelijktijdig (<strong>en</strong> heel stil) kwam T & N met <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> verzekeraar overe<strong>en</strong><br />
dat <strong>de</strong>ze nooit asbestgerelateer<strong>de</strong> claims behoef<strong>de</strong> uit te ker<strong>en</strong> maar dat T & N<br />
hier<strong>voor</strong> zorg zou drag<strong>en</strong>. (<strong>De</strong> geldigheid <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze overe<strong>en</strong>komst is nu het<br />
on<strong>de</strong>rwerp <strong>van</strong> e<strong>en</strong> langdurige rechtszaak.) T & N heeft <strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong><br />
<strong>voor</strong> asbestgerelateer<strong>de</strong> vor<strong>de</strong>ring<strong>en</strong> echter altijd consequ<strong>en</strong>t afgewez<strong>en</strong>,<br />
waardoor <strong>de</strong> doodzieke slachtoffers <strong>en</strong> hun nabestaan<strong>de</strong>n wer<strong>de</strong>n gedwong<strong>en</strong><br />
tot langdurige, kostbare <strong>en</strong> moeizame gerechtelijke procedures. On<strong>de</strong>r druk<br />
<strong>van</strong> alle vor<strong>de</strong>ring<strong>en</strong> heeft T & N in 2005 faillissem<strong>en</strong>t aangevraagd. Het<br />
gevolg <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze constructie is <strong>de</strong> door asbestose, longkanker <strong>en</strong> mesothelioom<br />
getroff<strong>en</strong> werknemers <strong>van</strong> T & N zowel bij <strong>de</strong> verzekeraar als bij <strong>de</strong> eig<strong>en</strong><br />
<strong>werkgever</strong> nul op het rekest krijg<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> <strong>de</strong>r<strong>de</strong> probleem betreft <strong>de</strong> afwezigheid <strong>van</strong> e<strong>en</strong> c<strong>en</strong>traal register waar <strong>de</strong><br />
werknemer kan achterhal<strong>en</strong> bij welke verzekeraar zijn (<strong>voor</strong>malige) <strong>werkgever</strong><br />
<strong>de</strong> wettelijk verplichte verzekering had afgeslot<strong>en</strong> (als dit het geval was).<br />
In geval <strong>van</strong> e<strong>en</strong> onbehulpzame, onvindbare of opgehev<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rneming is<br />
het <strong>voor</strong> <strong>de</strong> gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> werknemer heel problematisch om te achterhal<strong>en</strong> bij<br />
welke verzekeraar hij moet aanklopp<strong>en</strong>. Dit geldt met name <strong>voor</strong> bij<strong>voor</strong>beeld<br />
bouwvakkers met asbestziekt<strong>en</strong>, die in hun beroepsverle<strong>de</strong>n bij kleine aannemers<br />
hebb<strong>en</strong> gewerkt die nu niet meer bestaan <strong>en</strong> bij wie dan ook ge<strong>en</strong><br />
informatie over <strong>de</strong> verzekeraar kan wor<strong>de</strong>n achterhaald. Vanwege het snelle<br />
overlij<strong>de</strong>n nadat <strong>de</strong> diagnose e<strong>en</strong>maal bek<strong>en</strong>d is gewor<strong>de</strong>n, heeft <strong>de</strong>ze groep<br />
252<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 252 24-9-2009 15:56:15
5 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Engels recht<br />
überhaupt weinig tijd om on<strong>de</strong>rzoek te do<strong>en</strong> naar <strong>de</strong> verzekeraar. E<strong>en</strong> vrijwillige<br />
poging <strong>van</strong> <strong>de</strong> Association of British Insurers (ABI) om verzekering<strong>en</strong> te<br />
tracer<strong>en</strong> heeft weinig succes gehad.<br />
Het zal niet verwon<strong>de</strong>r<strong>en</strong> dat door Engelse letselscha<strong>de</strong>advocat<strong>en</strong> <strong>en</strong> vakbon<strong>de</strong>n<br />
hard geroep<strong>en</strong> wordt om e<strong>en</strong> ‘Employers Liability Insurance Bureau’<br />
(ELIB), te vergelijk<strong>en</strong> met het Belgische Fonds <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong>, wat<br />
kan functioner<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> verzekeringsrechtelijk <strong>van</strong>gnet: e<strong>en</strong> ‘insurance fund<br />
of last resort’. 125 Ook <strong>de</strong> All-Party Parliam<strong>en</strong>tary Group on Occupational Safety<br />
and Health heeft zich hierbij aangeslot<strong>en</strong>. Dit Bureau zou gefinancierd moet<strong>en</strong><br />
wor<strong>de</strong>n door e<strong>en</strong> belasting te heff<strong>en</strong> op verzekering<strong>en</strong>, om daarmee <strong>de</strong> onverzeker<strong>de</strong><br />
of niet te achterhal<strong>en</strong> poliss<strong>en</strong> te kunn<strong>en</strong> <strong>de</strong>kk<strong>en</strong>. Er wordt daarbij<br />
ook gewez<strong>en</strong> op het feit dat, <strong>van</strong>wege <strong>de</strong> vrijwel volledige verzekerings<strong>de</strong>kking<br />
in Engeland, het zo goed als zeker is dat <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> zieke werknemer ooit e<strong>en</strong><br />
verzekering is afgeslot<strong>en</strong> <strong>en</strong> daar<strong>voor</strong> premie aan <strong>de</strong> verzekeringsindustrie is<br />
betaald; <strong>en</strong> dat het onre<strong>de</strong>lijk <strong>voor</strong>komt dat vele duiz<strong>en</strong><strong>de</strong>n werknemers niet<br />
<strong>de</strong> verzekeringsuitkering krijg<strong>en</strong> waar zij recht op hebb<strong>en</strong> bij gebrek aan informatie<br />
om hun claim te effectuer<strong>en</strong>. Medio 2009 is <strong>de</strong>ze oproep echter nog in<br />
het maatschappelijke discussiestadium blijv<strong>en</strong> stek<strong>en</strong>. 126<br />
E<strong>en</strong> vier<strong>de</strong> probleem schuilt in <strong>de</strong> door <strong>de</strong> Engelse verzekeraars gehanteer<strong>de</strong><br />
procedure. Zelfs indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> werknemer <strong>de</strong> betreff<strong>en</strong><strong>de</strong> verzekeraar heeft achterhaald,<br />
wat met name <strong>voor</strong> slachtoffers <strong>van</strong> sluip<strong>en</strong><strong>de</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> problematisch<br />
lijkt te zijn omdat zij moet<strong>en</strong> referer<strong>en</strong> aan (onvindbare) poliss<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong>c<strong>en</strong>nia oud, is hij daarmee nog niet uit <strong>de</strong> brand. Engelse verzekeraars<br />
behoev<strong>en</strong> namelijk zelfs niet met <strong>de</strong> gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> werknemer in discussie te<br />
gaan totdat <strong>de</strong>ze g<strong>en</strong>oegzaam <strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> verzeker<strong>de</strong> partij<br />
heeft aangetoond, hetzij door e<strong>en</strong> rechterlijk vonnis, e<strong>en</strong> arbitragebesluit of<br />
door overe<strong>en</strong>komst. Pas als <strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> correct verzeker<strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong> concreet vaststaat, mag <strong>de</strong> gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> werknemer <strong>de</strong> gegev<strong>en</strong>s<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> verzekeringspolis inzi<strong>en</strong>. Dit kan in <strong>de</strong> praktijk betek<strong>en</strong><strong>en</strong> dat <strong>de</strong><br />
werknemer veel tijd <strong>en</strong> geld kwijt is aan het proce<strong>de</strong>r<strong>en</strong> jeg<strong>en</strong>s <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
om e<strong>en</strong> erk<strong>en</strong>ning <strong>van</strong> di<strong>en</strong>s <strong>aansprakelijkheid</strong> te bereik<strong>en</strong>, om er vervolg<strong>en</strong>s<br />
slechts achter te kom<strong>en</strong> dat di<strong>en</strong>s polis waar<strong>de</strong>loos is…<br />
Al met al is het zeer bevreem<strong>de</strong>nd dat <strong>de</strong> Engelse wetgever tot op he<strong>de</strong>n heeft<br />
afgezi<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> waarborgfonds of <strong>en</strong>ige an<strong>de</strong>re realisatie <strong>van</strong> e<strong>en</strong> ‘<strong>van</strong>gnet’-<br />
125 Het Engelse advocat<strong>en</strong>kantoor Thompsons Sollicitors, <strong>de</strong> MP dr. Iddon <strong>van</strong> het verkiezingsdistrict<br />
Bolton South East, <strong>de</strong> All-Party Parliam<strong>en</strong>tary Group on Occupational Safety and<br />
Health, <strong>de</strong> vakbond TUC <strong>en</strong> diverse Engelse asbestslachtofferver<strong>en</strong>iging<strong>en</strong> nem<strong>en</strong> hierin het<br />
<strong>voor</strong>touw.<br />
126 All-Party Parliam<strong>en</strong>tary Group on Occupational Safety and Health 2008.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 253 24-9-2009 15:56:15<br />
253
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
functie, gelet op het grote maatschappelijke belang wat dit zou kunn<strong>en</strong> di<strong>en</strong><strong>en</strong>.<br />
Immers, als er grote aansprak<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n gemaakt op het waarborgfonds, dan<br />
is daarmee het maatschappelijke bestaansrecht <strong>van</strong> e<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijk fonds niet<br />
alle<strong>en</strong> bewez<strong>en</strong>, maar ook gelijktijdig gerechtvaardigd. Als daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
aansprak<strong>en</strong> gering blijk<strong>en</strong> te zijn, dan is <strong>de</strong> belasting <strong>van</strong> zo’n fonds ook ev<strong>en</strong>redig<br />
onbedui<strong>de</strong>nd <strong>en</strong> vormt dit in zoverre ge<strong>en</strong> bezwaar om omwille <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
uitzon<strong>de</strong>ringsgevall<strong>en</strong> e<strong>en</strong> waarborgfonds in het lev<strong>en</strong> te roep<strong>en</strong>.<br />
Ook <strong>voor</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse slachtoffers <strong>van</strong> arbeidsgerelateerd letsel kunn<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
c<strong>en</strong>traal register <strong>van</strong> verzekeringspoliss<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> ‘insurance fund of last<br />
resort’ <strong>van</strong> veel praktische betek<strong>en</strong>is zijn. Het niet kunn<strong>en</strong> achterhal<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
e<strong>en</strong> AVB-verzekeraar is immers ook hier ge<strong>en</strong> onbek<strong>en</strong>d probleem.<br />
2.4.2 Health and Safety at Work Act 1974<br />
<strong>De</strong> Health and Safety at Work Act 1974 (HSWA) is tot stand gekom<strong>en</strong> naar<br />
aanleiding <strong>van</strong> het reeds eer<strong>de</strong>r aangehaal<strong>de</strong> rapport <strong>van</strong> Lord Rob<strong>en</strong>s, waarin<br />
hij conclu<strong>de</strong>er<strong>de</strong> dat <strong>de</strong> wetgeving betreff<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong> gezondheid <strong>en</strong> gezondheid<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer slecht was gestructureerd, <strong>voor</strong>al als gevolg <strong>van</strong> <strong>de</strong> zeer<br />
gefragm<strong>en</strong>teer<strong>de</strong> ‘ad hoc’ ontstaansgeschie<strong>de</strong>nis daar<strong>van</strong>. <strong>De</strong> Engelse wetgever<br />
heeft beoogd met <strong>de</strong> invoering <strong>van</strong> <strong>de</strong> HSWA dit probleem te verhelp<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
gelijktijdig e<strong>en</strong> zelfreguler<strong>en</strong><strong>de</strong> industrie te creër<strong>en</strong> of, om <strong>de</strong> term <strong>van</strong> Lord<br />
Rob<strong>en</strong>s te gebruik<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> “joint v<strong>en</strong>ture” tuss<strong>en</strong> alle betrokk<strong>en</strong> partij<strong>en</strong>.<br />
<strong>De</strong> HSWA is e<strong>en</strong> zeer om<strong>van</strong>grijke <strong>en</strong> ge<strong>de</strong>tailleer<strong>de</strong> wet die inhou<strong>de</strong>lijk kan<br />
wor<strong>de</strong>n vergelek<strong>en</strong> met <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse Arbeidsomstandighe<strong>de</strong>nwet <strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
daarop gebaseer<strong>de</strong> regelgeving. Zij plaatst <strong>de</strong> zorgplicht <strong>voor</strong> <strong>de</strong> veiligheid op <strong>de</strong><br />
werkplek op <strong>de</strong> schou<strong>de</strong>rs <strong>van</strong> verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> person<strong>en</strong>, zoals <strong>werkgever</strong>s, werknemers,<br />
leveranciers, produc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> vakbon<strong>de</strong>n, <strong>van</strong>uit <strong>de</strong> gedachte dat e<strong>en</strong><br />
optimaal resultaat <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze zorgplicht kan wor<strong>de</strong>n bereikt door daarin zoveel<br />
mogelijk partij<strong>en</strong> te betrekk<strong>en</strong>. Niettemin zijn het, niet verwon<strong>de</strong>rlijk, <strong>de</strong> schou<strong>de</strong>rs<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> die toch <strong>de</strong> zwaarste zorg drag<strong>en</strong> <strong>voor</strong> het welzijn <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
werknemers, zoals blijkt uit s. 2 (1), waarin <strong>de</strong> ess<strong>en</strong>tie <strong>van</strong> <strong>de</strong> wet kan wor<strong>de</strong>n<br />
gevon<strong>de</strong>n: “It shall be the duty of every employer to <strong>en</strong>sure, so far as is reasonably<br />
practicable, the health, safety and welfare at work of all his employees.”<br />
<strong>De</strong> wettelijke verplichting<strong>en</strong> die <strong>voor</strong>tvloei<strong>en</strong> uit <strong>de</strong> HSWA wor<strong>de</strong>n vaak<br />
gekwalificeerd door term<strong>en</strong> als ‘so far as practicable’ 127 of ‘so far as reasonably<br />
practicable’ 128 . Het eerste begrip moet wor<strong>de</strong>n bezi<strong>en</strong> in het licht <strong>van</strong> hetge<strong>en</strong><br />
naar he<strong>de</strong>ndaagse wet<strong>en</strong>schap mogelijk is, e<strong>en</strong> vergaand begrip <strong>de</strong>rhalve. Zo<br />
127 Vgl. Factories Act 1961 s 4 (1).<br />
128 Vgl. Factories Act 1961 s 29.<br />
254<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 254 24-9-2009 15:56:15
5 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Engels recht<br />
kan toch ‘practicable’ zijn wat, <strong>van</strong>uit e<strong>en</strong> louter praktisch oogpunt, dat wellicht<br />
niet is. 129 Het twee<strong>de</strong> begrip wordt geacht <strong>en</strong>ger in betek<strong>en</strong>is te zijn in<br />
zoverre dat e<strong>en</strong> afweging moet wor<strong>de</strong>n gemaakt tuss<strong>en</strong> (<strong>de</strong> aard <strong>en</strong> ernst <strong>van</strong>)<br />
het risico <strong>en</strong>erzijds <strong>en</strong> <strong>de</strong> kost<strong>en</strong> <strong>en</strong> moeite om <strong>de</strong> verwez<strong>en</strong>lijking hier<strong>van</strong><br />
te <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong> an<strong>de</strong>rzijds. Als kan wor<strong>de</strong>n aangetoond dat er e<strong>en</strong> significante<br />
disproportie bestaat tuss<strong>en</strong> bei<strong>de</strong>n, althans dat het risico zeer gering is in<br />
verhouding tot <strong>de</strong> noodzakelijke kost<strong>en</strong>, dan is daarmee <strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> verwez<strong>en</strong>lijkt risico afgew<strong>en</strong>d.<br />
<strong>De</strong> bewijslast of e<strong>en</strong> zekere maatregel al dan niet in re<strong>de</strong>lijkheid kan wor<strong>de</strong>n<br />
gevergd, rust op <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>. 130 (Het is echter jammer dat er ge<strong>en</strong> ‘vaste’<br />
<strong>de</strong>finitie of uitleg bestaat <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze veel <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong><strong>de</strong> term<strong>en</strong>, zodat in ie<strong>de</strong>r<br />
geval steeds <strong>de</strong> rele<strong>van</strong>te wettelijke bepaling opnieuw moet wor<strong>de</strong>n geïnterpreteerd.<br />
131 )<br />
<strong>De</strong> werknemer behoeft niet <strong>de</strong> schuld <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> aan te ton<strong>en</strong>, slechts<br />
<strong>de</strong> inbreuk op e<strong>en</strong> specifieke regel <strong>van</strong> <strong>de</strong> HSWA <strong>en</strong> het causaal verband<br />
tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong>ze inbreuk <strong>en</strong> zijn scha<strong>de</strong>. Indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> er niet in slaagt<br />
om dit gemotiveerd te weerlegg<strong>en</strong>, is <strong>aansprakelijkheid</strong> jeg<strong>en</strong>s <strong>de</strong> werknemer<br />
gegev<strong>en</strong>. In zoverre kan, in teg<strong>en</strong>stelling tot <strong>de</strong> common law waarbij <strong>de</strong> werknemer<br />
<strong>de</strong> schuld <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> moet aanton<strong>en</strong>, <strong>van</strong> risico<strong>aansprakelijkheid</strong><br />
wor<strong>de</strong>n gesprok<strong>en</strong>.<br />
2.4.3 Employers’ Liability (<strong>De</strong>fective Equipm<strong>en</strong>t) Act 1969<br />
Artikel 1 <strong>van</strong> <strong>de</strong> wet stelt <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> risicoaansprakelijk <strong>voor</strong> letsel <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
werknemer dat is ontstaan als gevolg <strong>van</strong> gebrekkig (‘<strong>de</strong>fect’) materiaal dat<br />
door <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> ter beschikking is gesteld t<strong>en</strong> behoeve <strong>van</strong> <strong>de</strong> uitvoering<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n <strong>en</strong> <strong>voor</strong> dat doel ook door <strong>de</strong> werknemer is gebruikt.<br />
<strong>De</strong> risico<strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> gaat echter nog niet zo ver dat<br />
hij ook aansprakelijk is <strong>voor</strong> letsel veroorzaakt door materiaal wat naar zijn<br />
aard niet geschikt is <strong>en</strong> <strong>de</strong>rhalve ook niet bedoeld kan zijn om <strong>de</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n<br />
in kwestie uit te voer<strong>en</strong>.<br />
Niet rele<strong>van</strong>t is, aan wi<strong>en</strong>s schuld het gebrek te wijt<strong>en</strong> is (bij<strong>voor</strong>beeld e<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong>r<strong>de</strong> of e<strong>en</strong> hulppersoon).<br />
129 Vgl. Marshall v. Gotham Ltd. [1954] AC 360 at 372-373, [1954] 1 All ER 937, Adsett v. K and L<br />
Steelfoun<strong>de</strong>rs and Engineers Ltd. [1953] 1 All ER 97n at 98, [1953] 1 WLR 137 <strong>en</strong> Moorcroft v.<br />
Thomas and Sons Ltd. [1962] 3 All ER 741, [1962] 1 WLR 1447, DC.<br />
130 Vgl. Nimmo v. Alexan<strong>de</strong>r Cowan and Sons Ltd. [1968] AC 107, Bowes v. Sedgefield District<br />
Council [1981] ICR 234, CA <strong>en</strong> Larner v. British Steel plc. [1993] 4 All ER [1993] ICR 551, CA.<br />
131 In <strong>de</strong> woor<strong>de</strong>n <strong>van</strong> Markesinis & <strong>De</strong>akin 1999, p. 531: “Since everything ultimately <strong>de</strong>p<strong>en</strong>ds<br />
on the construction of wording of the rele<strong>van</strong>t statute it is to be regretted that the rele<strong>van</strong>t<br />
language appears oft<strong>en</strong> to have be<strong>en</strong> chos<strong>en</strong> haphazardly.”<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 255 24-9-2009 15:56:15<br />
255
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
Het begrip ‘<strong>de</strong>fect’ wordt sinds jaar <strong>en</strong> dag ge<strong>de</strong>finieerd als “a lack or abs<strong>en</strong>ce<br />
of something ess<strong>en</strong>tial to complet<strong>en</strong>ess”. 132<br />
3 Sociale zekerheid<br />
3.1 Social Security Contributions and B<strong>en</strong>efits Act 1992<br />
Vrijwel alle sociaalzekerheidsrechtelijke bepaling<strong>en</strong> <strong>en</strong> uitkering<strong>en</strong> t<strong>en</strong><br />
aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> zijn geregeld in één<br />
grote mammoetwet: <strong>de</strong> Social Security Contributions and B<strong>en</strong>efits Act<br />
1992 (SSCBA). Hierin zijn bij<strong>voor</strong>beeld het Industrial Injuries Scheme, <strong>de</strong><br />
Employers’ Liability Act, <strong>de</strong> Statutory Sick Pay Act 1994 <strong>en</strong> <strong>de</strong> Social Security<br />
(Incapacity for Work) Act 1994 opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. An<strong>de</strong>rs dan het jaartal 1992 in<br />
<strong>de</strong> titel doet veron<strong>de</strong>rstell<strong>en</strong>, is <strong>de</strong> SSCBA e<strong>en</strong> wet die <strong>voor</strong>tdur<strong>en</strong>d met aanpassing<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> aanvulling<strong>en</strong> up-to-date wordt gebracht. <strong>De</strong> Engelse wetgever<br />
lijkt dit on<strong>de</strong>rwerp weinig rust te gunn<strong>en</strong>. 133 Door het veelvuldig toegev<strong>en</strong><br />
aan belang<strong>en</strong>groepering<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> steeds wissel<strong>en</strong><strong>de</strong> politieke achterban kan<br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> vaste lijn in het Engelse sociaalzekerheidsrecht nauwelijks wor<strong>de</strong>n<br />
gesprok<strong>en</strong> – of het zou e<strong>en</strong> steeds ver<strong>de</strong>rgaan<strong>de</strong> verschraling <strong>van</strong> <strong>de</strong> sociale<br />
zekerheid moet<strong>en</strong> betreff<strong>en</strong>, die dikwijls wordt verhuld on<strong>de</strong>r e<strong>en</strong> mantel <strong>van</strong><br />
‘verbeter<strong>de</strong> efficiëntie’ of ‘mo<strong>de</strong>rnisering’ maar waarbij zel<strong>de</strong>n <strong>voor</strong> het werkelijke<br />
strev<strong>en</strong> – bezuiniging – wordt uitgekom<strong>en</strong>. 134<br />
In <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rstaan<strong>de</strong> tekst zal ik <strong>de</strong> meest belangrijke aspect<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze wet<br />
kort toelicht<strong>en</strong>. 135<br />
3.1.1 Industrial Injury Scheme<br />
Het Industrial Injury Scheme (IIS) is opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> als Part V <strong>van</strong> <strong>de</strong> SSCBA<br />
<strong>en</strong> bestaat uit twee <strong>de</strong>l<strong>en</strong> die t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> vele inhou<strong>de</strong>lijke aspect<strong>en</strong> met<br />
elkaar overe<strong>en</strong> kom<strong>en</strong>: <strong>de</strong> uitkering <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> (Industrial Injuries<br />
Disablem<strong>en</strong>t B<strong>en</strong>efit (acci<strong>de</strong>nts); IIB) <strong>en</strong> <strong>de</strong> uitkering <strong>voor</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
(Industrial Injuries Disablem<strong>en</strong>t B<strong>en</strong>efit (diseases and <strong>de</strong>afness); IIDB). <strong>De</strong><br />
huidige tekst vindt zijn oorsprong in <strong>de</strong> Workm<strong>en</strong>’s Comp<strong>en</strong>sation Act 1897,<br />
132 Tate v. Latham & Son [1897]1 QB 502.<br />
133 Zo werd <strong>de</strong> sociale zekerheid al in 1978 omschrev<strong>en</strong> als “a ratbag of provisions based on<br />
differing, sometimes conflicting and anachronistic principles”, vgl. Simkins & Tickner 1978,<br />
p. 17.<br />
134 Dilnot, Kay & Morris 1991, p. 116: “This dreadful mess is a tribute to the havoc which politicians’<br />
over-zealous response to interest group pressures can create.”<br />
135 E<strong>en</strong> nuttige <strong>en</strong> officiële website over het Engelse socialezekerheidsrecht is die <strong>van</strong> het<br />
<strong>De</strong>partm<strong>en</strong>t of Work & P<strong>en</strong>sions: www.dwp.gov.uk.<br />
256<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 256 24-9-2009 15:56:15
5 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Engels recht<br />
waarin <strong>de</strong> wetgever e<strong>en</strong> nieuw principe introduceer<strong>de</strong>: comp<strong>en</strong>satie <strong>voor</strong> e<strong>en</strong><br />
arbeidsongeval zon<strong>de</strong>r dat sprake hoeft te zijn <strong>van</strong> schuld (‘fault’). <strong>De</strong> belangrijkste<br />
uitkering waarop mid<strong>de</strong>ls het IIS aanspraak kan wor<strong>de</strong>n gemaakt, <strong>de</strong><br />
disablem<strong>en</strong>t b<strong>en</strong>efit, heeft ook ou<strong>de</strong> wortels: <strong>de</strong>ze is te herlei<strong>de</strong>n tot <strong>de</strong> in 1917<br />
toegek<strong>en</strong><strong>de</strong> p<strong>en</strong>sio<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>voor</strong> militaire veteran<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> Eerste Wereldoorlog.<br />
Ie<strong>de</strong>re werknemer valt <strong>van</strong>af <strong>de</strong> eerste dag dat hij werkzaamhe<strong>de</strong>n verricht<br />
binn<strong>en</strong> <strong>de</strong> beschermingssfeer <strong>van</strong> het IIS. <strong>De</strong> financiering <strong>en</strong> uitvoering <strong>van</strong><br />
het IIS wordt geheel verzorgd door <strong>de</strong> Engelse overheid sinds 1964. 136<br />
Zowel <strong>de</strong> IIB-uitkering als <strong>de</strong> IIDB-uitkering biedt werknemers e<strong>en</strong> wekelijks,<br />
pot<strong>en</strong>tieel lev<strong>en</strong>slang, belastingvrij <strong>en</strong> geïn<strong>de</strong>xeer<strong>de</strong> comp<strong>en</strong>satie indi<strong>en</strong><br />
zij aantoonbaar het slachtoffer zijn gewor<strong>de</strong>n <strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbeidsongeval of e<strong>en</strong><br />
erk<strong>en</strong><strong>de</strong> beroepsziekte 137 in <strong>en</strong> tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> hun werkzaamhe<strong>de</strong>n<br />
<strong>en</strong> daar<strong>van</strong> blijv<strong>en</strong>d t<strong>en</strong>minste 14% functieverlies hebb<strong>en</strong> overgehou<strong>de</strong>n.<br />
Het <strong>en</strong>ige wat <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer wordt gevergd, is dat hij zich on<strong>de</strong>rwerpt<br />
aan e<strong>en</strong> medisch on<strong>de</strong>rzoek door e<strong>en</strong> door <strong>de</strong> overheid daartoe aangestel<strong>de</strong><br />
arts <strong>en</strong> aannemelijk maakt (‘on the balance of probibilities’) dat zijn functieverlies<br />
het gevolg is <strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbeidsongeval of e<strong>en</strong> erk<strong>en</strong><strong>de</strong> beroepsziekte.<br />
<strong>De</strong> mate <strong>van</strong> schuld, hetzij aan <strong>de</strong> kant <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer, hetzij aan <strong>de</strong> zij<strong>de</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>, is t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> bei<strong>de</strong> uitkering<strong>en</strong> irrele<strong>van</strong>t. Zelfs <strong>de</strong><br />
grootste roekeloosheid kan <strong>de</strong> werknemer zijn recht op disablem<strong>en</strong>t niet<br />
ontnem<strong>en</strong>, mits hij e<strong>en</strong> functieverlies <strong>van</strong> t<strong>en</strong>minste 14% heeft én mits die<br />
scha<strong>de</strong> is gele<strong>de</strong>n in <strong>en</strong> tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> <strong>de</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n. 138<br />
Dit ligt echter an<strong>de</strong>rs indi<strong>en</strong> hij door zijn eig<strong>en</strong> gedraging<strong>en</strong> e<strong>en</strong> risico heeft<br />
geïntroduceerd die niets met <strong>de</strong> aard <strong>van</strong> <strong>de</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n te mak<strong>en</strong> heeft<br />
oftewel, in <strong>de</strong> term<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> wet “(…) induce (…) or contribute by his conduct<br />
(…) or by any act not inci<strong>de</strong>ntal to the employm<strong>en</strong>t.” 139 In zodanige omstandighe<strong>de</strong>n<br />
vervalt zijn recht op e<strong>en</strong> IIS-uitkering. Hierbij kan bij<strong>voor</strong>beeld<br />
wor<strong>de</strong>n gedacht aan e<strong>en</strong> ongeval als gevolg <strong>van</strong> drugsgebruik.<br />
<strong>De</strong> om<strong>van</strong>g <strong>van</strong> bei<strong>de</strong> uitkering<strong>en</strong> is gerelateerd aan e<strong>en</strong> door medische <strong>de</strong>skundig<strong>en</strong><br />
vast te stell<strong>en</strong> perc<strong>en</strong>tage <strong>van</strong> functieverlies, hetge<strong>en</strong> nadrukkelijk<br />
niet moet wor<strong>de</strong>n verward met arbeidsongeschiktheid of inkom<strong>en</strong>sverlies. 140<br />
Zo kan e<strong>en</strong> timmerman die tij<strong>de</strong>ns het zag<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> plank per ongeluk zijn<br />
rechterpink heeft ‘meeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>’ recht hebb<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> disablem<strong>en</strong>t b<strong>en</strong>efit<br />
136 National Insurance (Industrial Injuries) Act 1946.<br />
137 S. 108-110 SSCBA 1992.<br />
138 Vgl. Jones 2000, p. 462; zie ook p. 473-474.<br />
139 S. 101 (c) SSCBA 1992.<br />
140 Zie Schedule 4, Part V, overzicht ‘<strong>de</strong>gree of disablem<strong>en</strong>t’, SSCBA 1992.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 257 24-9-2009 15:56:15<br />
257
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
<strong>voor</strong> <strong>de</strong> rest <strong>van</strong> zijn lev<strong>en</strong>, hoewel hij door <strong>de</strong>ze amputatie feitelijk niet min<strong>de</strong>r<br />
arbeidsgeschikt is gewor<strong>de</strong>n. ‘Pleistergevall<strong>en</strong>’ zijn echter uitgeslot<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
disablem<strong>en</strong>t b<strong>en</strong>efit door <strong>de</strong> bepaling dat het functieverlies t<strong>en</strong>minste 14%<br />
moet bedrag<strong>en</strong>. 141 Om e<strong>en</strong> indicatie te bie<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong> hoogte <strong>van</strong> zowel <strong>de</strong> IIB-<br />
als <strong>de</strong> IIDB-uitkering <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> volwass<strong>en</strong> werknemer: e<strong>en</strong> werknemer met<br />
20% functieverlies heeft recht op £ 25,42 (e 29,28) per week <strong>en</strong> met 100%<br />
functieverlies £ 127,10 (e 146,42) per week, bei<strong>de</strong> bedrag<strong>en</strong> per 1 juli 2009. 142<br />
Het recht op <strong>de</strong> IIB-uitkering begint echter niet eer<strong>de</strong>r dan 90 dag<strong>en</strong> nadat<br />
het functieverlies is ontstaan (<strong>en</strong> ook na <strong>de</strong>ze 90 dag<strong>en</strong> nog blijft bestaan,<br />
uiteraard). 143<br />
Wie recht heeft op e<strong>en</strong> IIS-uitkering mag, afhankelijk <strong>van</strong> <strong>de</strong> omstandighe<strong>de</strong>n<br />
<strong>van</strong> het geval, ook aanspraak mak<strong>en</strong> op diverse aanvull<strong>en</strong><strong>de</strong> uitkering<strong>en</strong>.<br />
Waar <strong>de</strong> IIB-uitkering uitsluit<strong>en</strong>d is gericht op <strong>de</strong> slachtoffers <strong>van</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong>,<br />
is <strong>de</strong> IIDB-uitkering specifiek <strong>van</strong> toepassing op werknemers die ziek<br />
of (in <strong>en</strong>ige mate) doof zijn gewor<strong>de</strong>n als gevolg <strong>van</strong> <strong>de</strong> uitvoering <strong>van</strong> hun<br />
werkzaamhe<strong>de</strong>n. 144 Niet ie<strong>de</strong>re ziekte komt hier<strong>voor</strong> echter in aanmerking,<br />
integ<strong>en</strong><strong>de</strong>el. <strong>De</strong> werknemer moet hier<strong>voor</strong> aan twee eis<strong>en</strong> voldo<strong>en</strong>: zijn ziekte<br />
moet <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong> op <strong>de</strong> IIDB-beroepsziekt<strong>en</strong>lijst én hij moet ‘on the balance of<br />
probabilities’ aannemelijk mak<strong>en</strong> dat zijn ziekte het gevolg is <strong>van</strong> <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing<br />
<strong>van</strong> zijn werkzaamhe<strong>de</strong>n. Dit laatste wordt slechts on<strong>de</strong>r specifieke <strong>voor</strong>waar<strong>de</strong>n<br />
aanvaard; zo wordt bij<strong>voor</strong>beeld het bestaan <strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbeidsgerelateer<strong>de</strong><br />
oorzaak geaccepteerd indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> werknemer binn<strong>en</strong> <strong>de</strong> ti<strong>en</strong> jaar <strong>voor</strong>afgaand<br />
aan zijn claim in <strong>de</strong> uitvoering <strong>van</strong> zijn werkzaamhe<strong>de</strong>n aantoonbaar is blootgesteld<br />
aan e<strong>en</strong> stof die astma kan veroorzak<strong>en</strong> <strong>en</strong> geldt in vergelijkbare zin<br />
<strong>voor</strong> chronische bronchitis <strong>en</strong> emfyseem dat <strong>de</strong> werknemer t<strong>en</strong>minste twintig<br />
jaar on<strong>de</strong>rgronds in e<strong>en</strong> mijn moet hebb<strong>en</strong> gewerkt. Voor doofheid geldt dat <strong>de</strong><br />
werknemer moet aanton<strong>en</strong> dat hij t<strong>en</strong>minste ti<strong>en</strong> jaar heeft gewerkt in beroep<strong>en</strong><br />
die bek<strong>en</strong>d staan om e<strong>en</strong> verhoog<strong>de</strong> kans op doofheid.<br />
<strong>De</strong> lijst <strong>van</strong> erk<strong>en</strong><strong>de</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> (‘prescribed diseases’) wordt aangepast<br />
door <strong>de</strong> Secretary of State for Employm<strong>en</strong>t and P<strong>en</strong>sions indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> stand <strong>van</strong><br />
medische k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> wet<strong>en</strong>schap naar zijn m<strong>en</strong>ing aanleiding daartoe geeft.<br />
Dit is het geval indi<strong>en</strong> hij g<strong>en</strong>oegzaam is overtuigd <strong>van</strong> e<strong>en</strong> dui<strong>de</strong>lijk causaal<br />
risico tuss<strong>en</strong> e<strong>en</strong> beroep <strong>en</strong> e<strong>en</strong> bepaal<strong>de</strong> ziekte. Praktisch komt dit erop neer<br />
141 S. 103 (1) SSCBA 1992. Voor drie beroepsziekt<strong>en</strong> wordt hier<strong>voor</strong> echter e<strong>en</strong> uitzon<strong>de</strong>ring<br />
gemaakt: byssinose, diffuse mesothelioom <strong>en</strong> pneumoconiose, vgl. s. 110 SSCBA 1992.<br />
142 Zie <strong>voor</strong> actuele bedrag<strong>en</strong> www.jobc<strong>en</strong>treplus.gov.uk.<br />
143 S. 103 (6) SSCBA 1992.<br />
144 S. 108-110 SSCBA 1992.<br />
258<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 258 24-9-2009 15:56:15
5 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Engels recht<br />
dat <strong>de</strong> kans om <strong>de</strong> ziekte in kwestie te krijg<strong>en</strong> minst<strong>en</strong>s twee maal groter<br />
moet zijn op <strong>de</strong> werkvloer dan in het privélev<strong>en</strong>. 145 <strong>De</strong> Engelse overheid streeft<br />
ernaar om e<strong>en</strong> zo groot mogelijke overe<strong>en</strong>stemming te bereik<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> ‘haar’<br />
lijst <strong>en</strong> <strong>de</strong> erk<strong>en</strong><strong>de</strong> beroepsziektelijst <strong>van</strong> <strong>de</strong> Europese Commissie. 146<br />
In <strong>de</strong> praktijk is het niet altijd makkelijk <strong>voor</strong> <strong>de</strong> werknemer om e<strong>en</strong> IIDB-uitkering<br />
te krijg<strong>en</strong>, zelfs wanneer hij kan aanton<strong>en</strong> dat zijn ziekte op <strong>de</strong> lijst <strong>van</strong><br />
door het IIS erk<strong>en</strong><strong>de</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> <strong>voor</strong>komt én er e<strong>en</strong> dui<strong>de</strong>lijke causale<br />
relatie bestaat tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> ziekte <strong>en</strong> zijn werk. <strong>De</strong> zeer terughou<strong>de</strong>n<strong>de</strong> <strong>en</strong> <strong>en</strong>ge<br />
interpretatie <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze lijst door het IIS leidt namelijk soms tot afwijzing<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> IIDB-aanvraag die onre<strong>de</strong>lijk overkom<strong>en</strong>. 147 Zo me<strong>en</strong><strong>de</strong> e<strong>en</strong> boomchirurg<br />
aanspraak te kunn<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> disablem<strong>en</strong>t b<strong>en</strong>efit weg<strong>en</strong>s Vibration<br />
White Finger (VWF), wat was ontstaan als gevolg <strong>van</strong> het veelvuldig <strong>en</strong><br />
langdurig gebruik <strong>van</strong> e<strong>en</strong> kettingzaag. Zijn claim faal<strong>de</strong> echter, omdat <strong>de</strong><br />
<strong>voor</strong>waar<strong>de</strong>n met betrekking tot VWF slechts betrekking had<strong>de</strong>n op het werk<br />
met e<strong>en</strong> kettingzaag in <strong>de</strong> bosbouw – <strong>en</strong> <strong>de</strong> boomchirurg slaag<strong>de</strong> er niet in<br />
om te bewijz<strong>en</strong> dat hij in <strong>de</strong> bosbouw werkte. 148 E<strong>en</strong> an<strong>de</strong>re werknemer stel<strong>de</strong><br />
dat hij recht had op e<strong>en</strong> IIDB-uitkering <strong>van</strong>wege zijn beroepsmatige astma.<br />
Zijn claim faal<strong>de</strong> omdat <strong>de</strong> oorsprong <strong>van</strong> zijn b<strong>en</strong>auwdheid geleg<strong>en</strong> was in<br />
<strong>de</strong> blootstelling aan papierstof <strong>en</strong> niet <strong>de</strong> in <strong>de</strong> erk<strong>en</strong><strong>de</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>lijst<br />
opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> houtstof. 149<br />
Synergetische werking tuss<strong>en</strong> blootstelling aan e<strong>en</strong> gevaarlijke stof op <strong>de</strong><br />
werkvloer (bij<strong>voor</strong>beeld asbest) <strong>en</strong> e<strong>en</strong> niet-arbeidsgerelateer<strong>de</strong> stof (tabak)<br />
doet niet af aan het recht op <strong>de</strong> IIDB-uitkering, mits aan alle <strong>voor</strong>waar<strong>de</strong>n is<br />
voldaan. <strong>De</strong> omstandigheid dat factor<strong>en</strong> in het privélev<strong>en</strong> mogelijk ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s<br />
<strong>de</strong> oorzaak kunn<strong>en</strong> zijn <strong>van</strong> het ontstaan <strong>van</strong> <strong>de</strong> ziekte of <strong>de</strong> kans op <strong>de</strong> verwez<strong>en</strong>lijking<br />
daar<strong>van</strong> aanmerkelijk hebb<strong>en</strong> verhoogd, is niet rele<strong>van</strong>t.<br />
E<strong>en</strong> bezwaar <strong>van</strong> het IIS-systeem is dat er ge<strong>en</strong> uitkering plaatsvindt <strong>voor</strong><br />
gevall<strong>en</strong> <strong>van</strong> ‘individual proof’, dat wil zegg<strong>en</strong> waar functieverlies weliswaar<br />
dui<strong>de</strong>lijk het gevolg is <strong>van</strong> <strong>de</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n <strong>en</strong> arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n,<br />
maar niet binn<strong>en</strong> <strong>de</strong> heers<strong>en</strong><strong>de</strong> opvatting <strong>van</strong> ‘arbeidsongeval’ 150 valt <strong>en</strong><br />
ev<strong>en</strong>min e<strong>en</strong> erk<strong>en</strong><strong>de</strong> beroepsziekte is die op <strong>de</strong> IIDB-lijst <strong>voor</strong>komt. Dit is<br />
145 IIAC 1993, p. 23.<br />
146 IIAC 1995a, par. 5.<br />
147 Vgl. Wikeley 1993, p. 190.<br />
148 Court of Appeal, Secretary of State for Social Security v. Davis, 12 januari 2001, BLD<br />
1601044.<br />
149 Dit <strong>voor</strong>beeld is ontle<strong>en</strong>d aan het vonnis <strong>van</strong> <strong>de</strong> Commissioner inzake CI/6819/95; vgl. Jones<br />
2000, p. 480.<br />
150 Het IIS k<strong>en</strong>t überhaupt ge<strong>en</strong> <strong>de</strong>finitie <strong>voor</strong> ‘arbeidsongeval’, zodat <strong>de</strong> huidige interpretatie<br />
daar<strong>van</strong> is gebaseerd op <strong>de</strong>c<strong>en</strong>nia <strong>van</strong> jurispru<strong>de</strong>ntie. Vgl. bij<strong>voor</strong>beeld <strong>de</strong> <strong>de</strong>finitie <strong>van</strong><br />
Aansprakelijkheid_11.indd 259 24-9-2009 15:56:15<br />
259
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
ge<strong>en</strong>szins e<strong>en</strong> theoretische kwestie maar één die vele werknemers treft die<br />
het slachtoffer zijn gewor<strong>de</strong>n <strong>van</strong> e<strong>en</strong> gelei<strong>de</strong>lijk proces wat tot functieverlies<br />
lijdt. E<strong>en</strong> typische <strong>voor</strong>beeld hier<strong>van</strong> is <strong>de</strong> werknemer die burn out-syndroom<br />
heeft als gevolg <strong>van</strong> hoge werkdruk of chronisch overwerk. 151 Ook <strong>de</strong> werknemer<br />
die e<strong>en</strong> chronische ontsteking <strong>van</strong> <strong>de</strong> rechterwijsvinger of duim heeft<br />
als gevolg <strong>van</strong> het gedur<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong> gehele werkdag moet<strong>en</strong> vasthou<strong>de</strong>n <strong>en</strong> positioner<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> tang of schaar zit in dit parket. 152 Bei<strong>de</strong> werknemers vall<strong>en</strong><br />
buit<strong>en</strong> <strong>de</strong> strikt geïnterpreteer<strong>de</strong> regels <strong>van</strong> het IIS <strong>en</strong> daarmee ook buit<strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
spreekwoor<strong>de</strong>lijke boot. 153<br />
In 1995 heeft het Industrial Injuries Advisory Council 154 diverse remedies gesuggereerd<br />
om dit gat te dicht<strong>en</strong>. Zo is geadviseerd om e<strong>en</strong> wettelijke <strong>de</strong>finitie<br />
<strong>van</strong> ‘arbeidsongeval’ te mak<strong>en</strong> die on<strong>de</strong>r meer procesmatig veroorzaakt letsel<br />
zou omvatt<strong>en</strong> of om af te zi<strong>en</strong> <strong>van</strong> het vereiste <strong>van</strong> e<strong>en</strong> noodzakelijk ‘ongeval’.<br />
<strong>De</strong> <strong>de</strong>r<strong>de</strong> <strong>en</strong> meest interessante suggestie is om, overe<strong>en</strong>komstig <strong>de</strong> adviez<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> Europese Commissie 155 , e<strong>en</strong> apart systeem (‘individual proof system’) op<br />
te zett<strong>en</strong> <strong>voor</strong> werknemers met <strong>de</strong>rgelijke ‘tuss<strong>en</strong> wal <strong>en</strong> schip’ arbeidsgerelateer<strong>de</strong><br />
scha<strong>de</strong>, waarbij zij volg<strong>en</strong>s het civiele <strong>aansprakelijkheid</strong>srecht (ev<strong>en</strong>tueel<br />
met verlichting <strong>van</strong> bewijslast) mog<strong>en</strong> aanton<strong>en</strong> dat hun scha<strong>de</strong> beroepsgerelateerd<br />
is om in aanmerking te kom<strong>en</strong> <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> uitkering. Tot op he<strong>de</strong>n (juli<br />
2009) heeft <strong>de</strong> Engelse overheid hieraan nog ge<strong>en</strong> gevolg gegev<strong>en</strong>.<br />
3.1.2 Statutory Sick Pay<br />
Indi<strong>en</strong> e<strong>en</strong> werknemer t<strong>en</strong>minste vier dag<strong>en</strong> achtere<strong>en</strong> arbeidsongeschikt is<br />
geweest, kan hij aanspraak mak<strong>en</strong> op ziek<strong>en</strong>geld (‘statutory sick pay b<strong>en</strong>efit’)<br />
ter waar<strong>de</strong> <strong>van</strong> £ 79,15 (e 91,18) per week per 1 juli 2009. 156 <strong>De</strong>ze uitkering<br />
is ‘flat rate’ wat betek<strong>en</strong>t dat zij in vergaan<strong>de</strong> mate onafhankelijk is <strong>van</strong> het<br />
salarisniveau <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer. 157 Om in aanmerking te kom<strong>en</strong> <strong>voor</strong> <strong>de</strong>ze<br />
uitkering di<strong>en</strong>t <strong>de</strong> werknemer <strong>voor</strong>ts ou<strong>de</strong>r te zijn dan 16 jaar (maar min<strong>de</strong>r<br />
dan 65 jaar) <strong>en</strong> t<strong>en</strong>minste £ 95 (e 109,44) per week bruto te verdi<strong>en</strong><strong>en</strong>; <strong>van</strong>af<br />
Lord MacNaght<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbeidsongeval in F<strong>en</strong>ton v. Thorley [1903] AC 442 (at 448): “an<br />
unlooked-for mishap or an untoward ev<strong>en</strong>t which is not expected or <strong>de</strong>signed”.<br />
151 Roberts v. Dorothea Slate Quarries Co. [1948] 2 All ER 201 <strong>en</strong> Oakley v. Chief Adjudication<br />
Officer (1997) 6 maart, niet gepubliceerd maar vermeld door Jones 2000, p. 475.<br />
152 Voorbeeld ontle<strong>en</strong>d aan <strong>de</strong> casus <strong>van</strong> Social Security Commisoner in besluit CWI 29/74 <strong>en</strong><br />
door <strong>de</strong> <strong>voor</strong>zitter <strong>van</strong> <strong>de</strong> IIAC gebruikt, zie IIAC 1995b, p. 2.<br />
153 Vgl. Kloss 2005, p. 202.<br />
154 IIAC1995b.<br />
155 Aanbeveling 90/326/EEC, 22 mei 1990 <strong>en</strong> COM (96) 454 per 20 september 1996.<br />
156 S. 151 SSCBA 1992.<br />
157 S. 157 (1)(a) SSCBA 1992.<br />
260<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 260 24-9-2009 15:56:15
5 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Engels recht<br />
dit bedrag is <strong>de</strong> werknemer namelijk verplicht om sociaalzekerheidsrechtelijke<br />
bijdrag<strong>en</strong> te betal<strong>en</strong>. 158<br />
<strong>De</strong> uitkering wordt verstrekt door <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>; <strong>de</strong> eerste drie wachtdag<strong>en</strong><br />
gel<strong>de</strong>n echter als wachtdag<strong>en</strong> <strong>en</strong> kom<strong>en</strong> <strong>voor</strong> rek<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer. 159<br />
<strong>De</strong>ze last werd door <strong>de</strong> wetgever beoogd als e<strong>en</strong> aanmoediging <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Engelse<br />
<strong>werkgever</strong>s tot het voer<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> prev<strong>en</strong>tief beleid, maar lijkt, gezi<strong>en</strong> het<br />
geringe niveau <strong>van</strong> <strong>de</strong> uitkering, veeleer<strong>de</strong>r e<strong>en</strong> waarschuwing <strong>voor</strong> <strong>de</strong> werknemer<br />
om <strong>voor</strong>al niet ziek te wor<strong>de</strong>n. 160 Gelukkig hanter<strong>en</strong> vele <strong>werkgever</strong>s,<br />
met name <strong>de</strong> grotere <strong>werkgever</strong>s, e<strong>en</strong> aanvull<strong>en</strong><strong>de</strong> regeling (‘occupational<br />
sick pay scheme’). 161<br />
<strong>De</strong> termijn <strong>van</strong> <strong>de</strong> ziek<strong>en</strong>gelduitkering bedraagt 28 wek<strong>en</strong>. Gedur<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong><br />
eerste zev<strong>en</strong> dag<strong>en</strong> mag <strong>de</strong> werknemer zichzelf arbeidsongeschikt <strong>voor</strong> zijn<br />
eig<strong>en</strong>, normale werkzaamhe<strong>de</strong>n verklar<strong>en</strong> door mid<strong>de</strong>l <strong>van</strong> e<strong>en</strong> ‘self certificate’.<br />
162 Hierna heeft hij echter e<strong>en</strong> doktersverklaring <strong>van</strong> <strong>de</strong> ‘Examining<br />
Officers’ <strong>van</strong> het ‘B<strong>en</strong>efits Ag<strong>en</strong>cy Medical Service’ nodig, die met <strong>de</strong> ‘own<br />
occupation test’ zull<strong>en</strong> beoor<strong>de</strong>l<strong>en</strong> of hij (niet) in staat is om zijn eig<strong>en</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n<br />
uit te voer<strong>en</strong>. <strong>De</strong>ze test on<strong>de</strong>rzoekt of <strong>de</strong> werknemer “is incapable<br />
by reason of some specific disease or bodily or m<strong>en</strong>tal disablem<strong>en</strong>t of doing<br />
work which he could reasonalby be expected to do in the course of the occupation<br />
in which he was so <strong>en</strong>gaged”. 163 <strong>De</strong> arbeidsongeschiktheid is e<strong>en</strong> kwestie<br />
<strong>van</strong> vergelijking met <strong>de</strong> capaciteit<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> ‘normale’ persoon, het vereiste<br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> ‘specifieke’ ziekte wordt uitgelegd als e<strong>en</strong> door <strong>de</strong> medische wet<strong>en</strong>schap<br />
erk<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>en</strong> b<strong>en</strong>oem<strong>de</strong> ziekte. 164<br />
3.1.3 Incapacity b<strong>en</strong>efit<br />
<strong>De</strong>ze uitkering kan in drie categorieën wor<strong>de</strong>n ver<strong>de</strong>eld: ‘short-term at the<br />
lower rate’ (IBST(L)), ‘short-term at the higher rate’ (IBST(H)) <strong>en</strong> ‘long-term<br />
basic rate’ (IBLT(B)). 165 <strong>De</strong> ‘short-term incapacity b<strong>en</strong>efit’ wordt gedur<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
28 wek<strong>en</strong> uitgekeerd aan werknemers die t<strong>en</strong>minste vier dag<strong>en</strong> achtere<strong>en</strong><br />
arbeidsongeschikt zijn geweest <strong>voor</strong> het uitvoer<strong>en</strong> <strong>van</strong> hun eig<strong>en</strong> werkzaam-<br />
158 <strong>De</strong> officiële term hier<strong>voor</strong> is ‘Lower Earnings Limit for National Insurance Contributions’.<br />
159 S. 155 SSCBA 1992.<br />
160 Wie alle<strong>en</strong> e<strong>en</strong> ziek<strong>en</strong>gelduitkering (‘statutory sick pay’) ont<strong>van</strong>gt, kan mogelijk in aanmerking<br />
kom<strong>en</strong> <strong>voor</strong> ‘income support b<strong>en</strong>efit’ op grond <strong>van</strong> Part VIIII (‘Income-related b<strong>en</strong>efit’)<br />
SSCBA 1992, vgl. s. 124.<br />
161 Middleton 1994, p. 3: <strong>van</strong> <strong>de</strong> bedrijv<strong>en</strong> met min<strong>de</strong>r dan 11 werknemers in di<strong>en</strong>st heeft 43%<br />
e<strong>en</strong> occupational sick pay scheme.<br />
162 SI 1982/699.<br />
163 S. 171B(2) SSCBA 1992.<br />
164 Vgl. CS 221/49 <strong>en</strong> R(I) 8/81. Zie ook Wikeley & Ogus 2002, p. 531-534.<br />
165 Actuele <strong>de</strong>tails kunn<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n gevon<strong>de</strong>n op <strong>de</strong> website www.direct.gov.uk.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 261 24-9-2009 15:56:15<br />
261
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
he<strong>de</strong>n maar (<strong>de</strong>sondanks) niet in aanmerking kom<strong>en</strong> <strong>voor</strong> ziek<strong>en</strong>geld (‘statutory<br />
sick pay’), bij<strong>voor</strong>beeld omdat zij niet het vereiste minimumbedrag <strong>van</strong><br />
£ 95 (e 109,44) bruto per week verdi<strong>en</strong><strong>en</strong> wat geldt als minimuminkom<strong>en</strong><br />
<strong>voor</strong> het betal<strong>en</strong> <strong>van</strong> sociaalzekerheidsrechtelijke contributies. Voor werknemers<br />
die wél ziek<strong>en</strong>geld hebb<strong>en</strong> ont<strong>van</strong>g<strong>en</strong>, heeft <strong>de</strong> ‘short-term incapacity<br />
b<strong>en</strong>efit’ ge<strong>en</strong> praktische betek<strong>en</strong>is. <strong>De</strong> waar<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> ‘short-term incapacity<br />
b<strong>en</strong>efit’ bedraagt £ 67,75 (e 78,05) per week <strong>van</strong>af 1 juli 2009.<br />
<strong>De</strong> werknemer die na 28 wek<strong>en</strong> nog niet hersteld is, wordt zich door mid<strong>de</strong>l<br />
<strong>van</strong> het ‘Personal Capability Assessm<strong>en</strong>t’-on<strong>de</strong>rzoek 166 getest op zijn (rester<strong>en</strong><strong>de</strong>)<br />
arbeidscapaciteit<strong>en</strong>. Indi<strong>en</strong> dit leidt tot <strong>de</strong> conclusie dat hij nog steeds<br />
arbeidsongeschikt is, heeft hij recht op <strong>de</strong> ‘short-term incapacity b<strong>en</strong>efit at<br />
the higher rate’. <strong>De</strong>ze bedraagt per 1 juli 2009 £ 80,15 (e 92,33) per week.<br />
An<strong>de</strong>rs dan bij het ziek<strong>en</strong>geld (‘statutory sick pay’) biedt <strong>de</strong>ze uitkering het<br />
<strong>voor</strong><strong>de</strong>el <strong>van</strong> mogelijke aanvull<strong>en</strong><strong>de</strong> uitkering<strong>en</strong> in overe<strong>en</strong>stemming met <strong>de</strong><br />
(gezins-)omstandighe<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer. 167 Werknemers die terminaal<br />
ziek zijn of e<strong>en</strong> zeer hoog niveau <strong>van</strong> verzorging nodig hebb<strong>en</strong> (<strong>en</strong> daar<strong>voor</strong><br />
<strong>de</strong> hoogste norm <strong>van</strong> <strong>de</strong> disability allowance ont<strong>van</strong>g<strong>en</strong>), mog<strong>en</strong> na <strong>de</strong> eerste<br />
28 wek<strong>en</strong> arbeidsongeschiktheid direct overstapp<strong>en</strong> naar <strong>de</strong> long-term incapacity<br />
b<strong>en</strong>efit. 168<br />
Na verloop <strong>van</strong> 52 wek<strong>en</strong> <strong>van</strong>af <strong>de</strong> eerste arbeidsongeschiktheidsdag schakelt<br />
<strong>de</strong> werknemer over naar <strong>de</strong> <strong>de</strong> ‘long-term incapacity b<strong>en</strong>efit’, hetge<strong>en</strong> hij in<br />
beginsel kan ont<strong>van</strong>g<strong>en</strong> totdat hij met p<strong>en</strong>sio<strong>en</strong> gaat. <strong>De</strong>ze uitkering bedraagt<br />
£ 89,80 (e 103,45) per week 1 juli 2009.<br />
Het is opmerkelijk dat er géén ge<strong>de</strong>eltelijke ‘incapacity b<strong>en</strong>efit’ bestaat <strong>voor</strong><br />
werknemers die slechts ge<strong>de</strong>eltelijk arbeidsongeschikt zijn. <strong>De</strong>ze b<strong>en</strong>a<strong>de</strong>ring<br />
gaat uit <strong>van</strong> het standpunt dat <strong>de</strong> werknemer óf in staat is om te werk<strong>en</strong> óf<br />
niet, zon<strong>de</strong>r <strong>en</strong>ige gradatie daartuss<strong>en</strong>. Rowlingson <strong>en</strong> Berthoud verklar<strong>en</strong><br />
dit zo: “You are either really, really <strong>de</strong>serving and half <strong>de</strong>ad, and th<strong>en</strong> you will<br />
be pitied and you will get [b<strong>en</strong>efits], or you are treated as if there is nothing<br />
really wrong with you, and you should get off your backsi<strong>de</strong> (…).” 169<br />
166 <strong>De</strong>ze test, geïntroduceerd door <strong>de</strong> Welfare Reform and P<strong>en</strong>sions Act 1999, heeft per april<br />
2002 <strong>de</strong> ‘all work test’ ver<strong>van</strong>g<strong>en</strong>.<br />
167 S. 80 <strong>en</strong> 86A SSCBA 1992.<br />
168 S. 72; zie ook S. 30b jo. S. 66(1) <strong>en</strong> (2)(a) SSCBA 1992. E<strong>en</strong> persoon is terminaal ziek wanneer<br />
zijn overlij<strong>de</strong>n als gevolg <strong>van</strong> e<strong>en</strong> progressieve ziekte in re<strong>de</strong>lijkheid binn<strong>en</strong> zes maan<strong>de</strong>n<br />
mag wor<strong>de</strong>n verwacht.<br />
169 Rowlingson & Berthoud 1996, p. 23.<br />
262<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 262 24-9-2009 15:56:15
5 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Engels recht<br />
Ook in Engeland wordt in <strong>de</strong> laatste jar<strong>en</strong> meer door mid<strong>de</strong>l <strong>van</strong> <strong>de</strong> ‘Pathways<br />
to Work’ campagne <strong>de</strong> nadruk gelegd op wat e<strong>en</strong> ge<strong>de</strong>eltelijk arbeidsongeschikte<br />
werknemer nog wél in zijn mars heeft, in plaats <strong>van</strong> wat hij niet meer<br />
kan (‘sickness culture’). Ter aanmoediging om <strong>de</strong> rester<strong>en</strong><strong>de</strong> arbeidscapaciteit<br />
te b<strong>en</strong>utt<strong>en</strong>, ont<strong>van</strong>gt <strong>de</strong> werknemer e<strong>en</strong> belastingvrije uitkering <strong>van</strong> £ 40<br />
(e 46,08) per week gedur<strong>en</strong><strong>de</strong> maximaal 52 wek<strong>en</strong> als hij er in slaagt om <strong>voor</strong><br />
t<strong>en</strong>minste 16 uur per week e<strong>en</strong> baan te vin<strong>de</strong>n.<br />
3.2 Particuliere aanvulling op <strong>de</strong> sociale zekerheid<br />
Ziekte br<strong>en</strong>gt <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Engelse werknemer ernstige financiële scha<strong>de</strong> met<br />
zich: <strong>de</strong> eerste drie dag<strong>en</strong> <strong>van</strong> arbeidsongeschiktheid heeft hij ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel<br />
wettelijk recht op loon, terwijl <strong>de</strong> hoogte <strong>van</strong> het daaropvolg<strong>en</strong><strong>de</strong> ziek<strong>en</strong>geld<br />
(statutory sick pay) c.q. incapacity b<strong>en</strong>efit ge<strong>en</strong>szins het normale salarisniveau<br />
b<strong>en</strong>a<strong>de</strong>rt. Dit is <strong>voor</strong> zeer vele werknemers, <strong>voor</strong>al <strong>van</strong> kleinere <strong>werkgever</strong>s,<br />
<strong>de</strong> barre realiteit. Het ligt dan ook <strong>voor</strong> <strong>de</strong> hand dat zij belang hebb<strong>en</strong> bij e<strong>en</strong><br />
aanvull<strong>en</strong><strong>de</strong> vorm <strong>van</strong> inkom<strong>en</strong>sbescherming.<br />
Enigszins verrass<strong>en</strong>d is <strong>de</strong> invloed <strong>van</strong> Engelse CAO’s (die überhaupt al<br />
schaars zijn) op dit punt <strong>van</strong> verwaarloosbare betek<strong>en</strong>is. E<strong>en</strong> typische Engelse<br />
CAO zal bij<strong>voor</strong>beeld wel melding mak<strong>en</strong> <strong>van</strong> int<strong>en</strong>ties t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
terugdringing <strong>van</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> of agressie op <strong>de</strong> werkvloer maar ie<strong>de</strong>re<br />
vorm <strong>van</strong> inkom<strong>en</strong>sbescherming <strong>voor</strong> <strong>de</strong> gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> werknemer volstrekt<br />
buit<strong>en</strong> beschouwing lat<strong>en</strong>. 170 <strong>De</strong> he<strong>de</strong>ndaagse Engelse opvatting is dat <strong>en</strong>ig<br />
geschil op dit vlak tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> werknemer e<strong>en</strong> geheel persoonlijke<br />
kwestie is welke zij maar het beste in e<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rlinge regeling of <strong>de</strong>snoods<br />
<strong>voor</strong> <strong>de</strong> rechter uitvecht<strong>en</strong>. Uit vele interviews blijkt dat vele <strong>werkgever</strong>s,<br />
met name <strong>de</strong> ‘kleinere’ <strong>en</strong> <strong>de</strong> ‘mid<strong>de</strong>nmoot’, heel stellig <strong>van</strong> m<strong>en</strong>ing zijn<br />
dat <strong>de</strong> werknemer hierin op zichzelf is aangewez<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat zij hier volstrekt<br />
ge<strong>en</strong> verantwoor<strong>de</strong>lijkheid <strong>van</strong> welke aard dan ook drag<strong>en</strong>. 171 E<strong>en</strong> <strong>werkgever</strong><br />
in <strong>de</strong> metaalindustrie maakte terzake e<strong>en</strong> zozeer repres<strong>en</strong>tatieve opmerking<br />
<strong>voor</strong> al <strong>de</strong> <strong>voor</strong>gaan<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>s in <strong>de</strong>ze sector die ik over <strong>de</strong>ze kwestie had<br />
gesprok<strong>en</strong>, dat ik hem graag citeer: “What would they have me do? It’s a competitive<br />
market out there. Good luck to ‘em.”<br />
170 E<strong>en</strong> zeer zeldzame uitzon<strong>de</strong>ring wellicht daargelat<strong>en</strong>; hier<strong>van</strong> is mij ge<strong>en</strong> bek<strong>en</strong>d. Enige<br />
<strong>de</strong>c<strong>en</strong>nia gele<strong>de</strong>n bevatt<strong>en</strong> <strong>de</strong> Engelse CAO’s nog wel inkom<strong>en</strong>sbescherm<strong>en</strong><strong>de</strong> regeling<strong>en</strong>,<br />
maar <strong>de</strong> Engelse vakbon<strong>de</strong>n hebb<strong>en</strong> sindsdi<strong>en</strong> veel terrein <strong>en</strong> invloed verlor<strong>en</strong>, wat zich<br />
teg<strong>en</strong>woordig vertaalt in <strong>de</strong> maatschappelijke betek<strong>en</strong>is <strong>van</strong> CAO’s. An<strong>de</strong>rs dan in Ne<strong>de</strong>rland<br />
is het bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> heel uitzon<strong>de</strong>rlijk dat e<strong>en</strong> Engelse CAO algeme<strong>en</strong> verbin<strong>de</strong>nd wordt<br />
verklaard.<br />
171 Dit zijn ca. 25 telefonische interviews tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> auteur <strong>en</strong> <strong>werkgever</strong>s in e<strong>en</strong> ruime diversiteit<br />
<strong>van</strong> bedrijfstakk<strong>en</strong>, zoals <strong>de</strong> gezondheidszorg, <strong>de</strong> bouw, <strong>de</strong> metaalindustrie, <strong>de</strong> advocatuur,<br />
etc.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 263 24-9-2009 15:56:15<br />
263
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
In <strong>de</strong> praktijk wor<strong>de</strong>n twee metho<strong>de</strong>n gehanteerd om <strong>de</strong> financiële consequ<strong>en</strong>ties<br />
<strong>van</strong> het Engelse socialezekerheidsstelsel op te <strong>van</strong>g<strong>en</strong>: e<strong>en</strong> vrijwillige<br />
aanvulling op <strong>de</strong> sociale zekerheid door <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> gezondheidsverzekering.<br />
<strong>De</strong> eerste metho<strong>de</strong> wordt door iets min<strong>de</strong>r dan <strong>de</strong> helft (43%) <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>s<br />
(hoofdzakelijk <strong>de</strong> relatief ‘grote’ <strong>werkgever</strong>s) gehanteerd. Zij bie<strong>de</strong>n<br />
geheel onverplicht <strong>en</strong> geheel naar eig<strong>en</strong> inzicht<strong>en</strong> bij arbeidsongeschiktheid<br />
e<strong>en</strong> aanvull<strong>en</strong><strong>de</strong> inkom<strong>en</strong>s<strong>de</strong>kking op <strong>de</strong> sociale zekerheid door mid<strong>de</strong>l <strong>van</strong><br />
e<strong>en</strong> ‘occupational sick pay scheme‘. 172 <strong>De</strong>ze kan zowel <strong>de</strong> hoogte als <strong>de</strong> duur<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> inkom<strong>en</strong>s<strong>de</strong>kking betreff<strong>en</strong>. <strong>De</strong> werknemers <strong>van</strong> <strong>de</strong> overige <strong>werkgever</strong>s<br />
(57%) krijg<strong>en</strong> in geval <strong>van</strong> arbeidsongeschiktheid dus niets bov<strong>en</strong>op <strong>de</strong><br />
zeer karige statutory sick pay c.q. incapacity b<strong>en</strong>efit. Naarmate <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
echter ‘groter’ is, neemt <strong>de</strong> kans op <strong>de</strong> aanwezigheid <strong>van</strong> e<strong>en</strong> ‘occupational<br />
sick pay scheme’ binn<strong>en</strong> e<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rneming toe. 173<br />
Ie<strong>de</strong>re <strong>werkgever</strong> is geheel vrij om aan <strong>de</strong> hand <strong>van</strong> door hemzelf vastgestel<strong>de</strong><br />
richtlijn<strong>en</strong>, maatstav<strong>en</strong> <strong>en</strong> prioriteit<strong>en</strong> te bepal<strong>en</strong> hoe zijn inkom<strong>en</strong>saanvullingsregeling<br />
eruit zal zi<strong>en</strong> – of daar<strong>van</strong> af te zi<strong>en</strong>. <strong>De</strong>ze regeling<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n,<br />
e<strong>en</strong> hoge uitzon<strong>de</strong>ring daargelat<strong>en</strong>, niet per CAO geregeld <strong>en</strong> zijn zelfs in<br />
beginsel e<strong>en</strong> kwestie tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>en</strong> ie<strong>de</strong>re individuele werknemer.<br />
Hierdoor zijn zij moeilijk toegankelijk <strong>voor</strong> wie ge<strong>en</strong> werknemer is. Daar<br />
komt bij dat vrijwel zon<strong>de</strong>r uitzon<strong>de</strong>ring Engelse <strong>werkgever</strong>s niet bereid zijn<br />
om e<strong>en</strong> <strong>de</strong>r<strong>de</strong> inzage te gev<strong>en</strong> in <strong>de</strong> door h<strong>en</strong> gehanteer<strong>de</strong> sick pay schemes,<br />
zon<strong>de</strong>r dat eerst e<strong>en</strong> zéér dui<strong>de</strong>lijke verstandhouding over <strong>de</strong> kwestie <strong>van</strong><br />
vertrouwelijkheid is bereikt; <strong>en</strong> zelfs dan mag doorgaans niet <strong>de</strong> naam <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
betrokk<strong>en</strong> firma wor<strong>de</strong>n g<strong>en</strong>oemd.<br />
Toch kan wor<strong>de</strong>n gesprok<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>en</strong>ige algem<strong>en</strong>e k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>. Zo is het<br />
gebruikelijk dat het contractuele recht op aanvulling <strong>van</strong> <strong>de</strong> statutory sick pay<br />
ontstaat <strong>van</strong>af <strong>de</strong> eerste dag <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst, hoewel <strong>de</strong> g<strong>en</strong>erositeit<br />
hier<strong>van</strong> dikwijls afhangt <strong>van</strong> <strong>de</strong> l<strong>en</strong>gte <strong>van</strong> het arbeidsverle<strong>de</strong>n; zo<br />
zal e<strong>en</strong> werknemer die al drie jaar bij <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> in di<strong>en</strong>st is, dikwijls e<strong>en</strong><br />
hogere aanvulling ont<strong>van</strong>g<strong>en</strong> dan e<strong>en</strong> werknemer die slechts zes maan<strong>de</strong>n in<br />
di<strong>en</strong>st is. Doorgaans is <strong>de</strong> maximale aanvulling na vijf jar<strong>en</strong> di<strong>en</strong>stbetrekking<br />
bereikt. 174 Ook wordt in vrijwel alle gevall<strong>en</strong> waar sprake is <strong>van</strong> e<strong>en</strong> occupational<br />
sickness pay scheme in geval <strong>van</strong> kortdur<strong>en</strong><strong>de</strong> arbeidsongeschiktheid<br />
<strong>de</strong> statutory sick pay gedur<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>en</strong>ige tijd aangevuld tot het normale loon<br />
172 Middleton 1994, p. 3.<br />
173 Harris 2000, p. 367.<br />
174 IDS 2001, p. 2.<br />
264<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 264 24-9-2009 15:56:15
5 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Engels recht<br />
(hoe dat ook wordt ge<strong>de</strong>finieerd, hetge<strong>en</strong> opnieuw volledig afhankelijk is <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> in kwestie). Hierna volgt doorgaans e<strong>en</strong> gelijke perio<strong>de</strong> waarin<br />
slechts e<strong>en</strong> half salaris wordt verstrekt, waarbij het opnieuw geheel <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
individuele <strong>werkgever</strong> afhangt of dit e<strong>en</strong> aanvulling is op <strong>de</strong> sociaalzekerheidsrechtelijke<br />
uitkering<strong>en</strong> of niet. Dikwijls wordt echter gestipuleerd dat <strong>de</strong><br />
combinatie <strong>van</strong> sociaalzekerheidsrechtelijke uitkering<strong>en</strong> <strong>en</strong> loonuitkering<strong>en</strong><br />
niet het normale salarisniveau mag overstijg<strong>en</strong>.<br />
In to<strong>en</strong>em<strong>en</strong><strong>de</strong> mate wordt <strong>de</strong> occupational sick pay scheme binn<strong>en</strong> bedrijv<strong>en</strong><br />
geharmoniseerd, zodat het zon<strong>de</strong>r on<strong>de</strong>rscheid <strong>voor</strong> alle werknemers <strong>van</strong><br />
e<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rneming geldt. Maar ongeveer één op <strong>de</strong> drie <strong>werkgever</strong>s die e<strong>en</strong><br />
occupational sick pay scheme hanteert, past in feite twee <strong>en</strong> soms zelfs drie<br />
verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> regeling<strong>en</strong> toe, zoals bij<strong>voor</strong>beeld één <strong>voor</strong> stafle<strong>de</strong>n <strong>en</strong> één<br />
<strong>voor</strong> het ka<strong>de</strong>r, of maakt on<strong>de</strong>rscheid tuss<strong>en</strong> vaste werknemers <strong>en</strong> tij<strong>de</strong>lijke<br />
kracht<strong>en</strong>. 175<br />
Hoe uiterst individueel zo’n occupational injury scheme kan zijn, blijkt wel<br />
uit <strong>de</strong> mogelijkheid die sommige bedrijv<strong>en</strong> in hun eig<strong>en</strong> regeling inbouw<strong>en</strong><br />
door <strong>de</strong> hoogte <strong>van</strong> <strong>de</strong> aanvull<strong>en</strong><strong>de</strong> loondoorbetaling te relater<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> mate<br />
<strong>van</strong> ziekteverzuim in het <strong>voor</strong>gaan<strong>de</strong> jaar: bij<strong>voor</strong>beeld 100% loondoorbetaling<br />
indi<strong>en</strong> het ziekteverzuim binn<strong>en</strong> e<strong>en</strong> bedrijfsaf<strong>de</strong>ling min<strong>de</strong>r dan 4% is<br />
geweest, maar (aanzi<strong>en</strong>lijk) min<strong>de</strong>r indi<strong>en</strong> het ziekteverzuim hoger was. 176<br />
Het unieke karakter <strong>van</strong> ie<strong>de</strong>r regeling blijkt ook uit <strong>de</strong> uitsluitingsgron<strong>de</strong>n: <strong>de</strong><br />
meeste <strong>werkgever</strong>s vereis<strong>en</strong> <strong>en</strong>ig bewijs <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer dat hij werkelijk te<br />
ziek is om te werk<strong>en</strong>. Wie hieraan niet kan voldo<strong>en</strong> of me<strong>de</strong>werking hieraan<br />
weigert (bij<strong>voor</strong>beeld mid<strong>de</strong>ls e<strong>en</strong> medisch on<strong>de</strong>rzoek door <strong>de</strong> bedrijfsarts),<br />
wordt <strong>van</strong> <strong>de</strong> occupational sick pay scheme uitgeslot<strong>en</strong>. Frequ<strong>en</strong>te afwezigheid<br />
of late aankomst op <strong>de</strong> werkplek wordt ook wel op <strong>de</strong>ze wijze bestraft.<br />
<strong>De</strong>zelf<strong>de</strong> tactiek wordt door sommige <strong>werkgever</strong>s gehanteerd om hun werknemers<br />
te ontmoedig<strong>en</strong> aan gevaarlijke sport<strong>en</strong>, activiteit<strong>en</strong> of ev<strong>en</strong>em<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong>el te nem<strong>en</strong>, al dan niet gespecificeerd of slechts b<strong>en</strong>oemd on<strong>de</strong>r het algem<strong>en</strong>e<br />
ka<strong>de</strong>r ‘professional sport’, ‘sport injury’, ‘competitive sports’ of zelfs het<br />
zeer vage ‘undue risk’.<br />
Dikwijls bevat <strong>de</strong> occupational sick pay scheme e<strong>en</strong> clausule volg<strong>en</strong>s welke<br />
e<strong>en</strong> verteg<strong>en</strong>woordiger <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> (zoals <strong>de</strong> af<strong>de</strong>lingschef) bevoegd is<br />
om, hetzij naar eig<strong>en</strong> discretionair inzicht, hetzij volg<strong>en</strong>s vage norm<strong>en</strong>, <strong>de</strong><br />
bepaling<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> occupational sick pay scheme aan te vull<strong>en</strong> of te verl<strong>en</strong>g<strong>en</strong>.<br />
175 IDS 2001, p. 1-2 <strong>en</strong> 6.<br />
176 IDS 2001, p. 2.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 265 24-9-2009 15:56:16<br />
265
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
Vermoe<strong>de</strong>lijk spel<strong>en</strong> <strong>de</strong> kans op (spoedig) herstel, <strong>de</strong> kwaliteit<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer<br />
in kwestie <strong>en</strong> juridische consi<strong>de</strong>raties hierbij e<strong>en</strong> belangrijke rol. 177<br />
Enige willekeur lijkt hieraan niet vreemd.<br />
E<strong>en</strong> twee<strong>de</strong>, maar zel<strong>de</strong>n gehanteer<strong>de</strong> metho<strong>de</strong> om <strong>de</strong> financiële consequ<strong>en</strong>ties<br />
<strong>van</strong> arbeidsongeschiktheid op te <strong>van</strong>g<strong>en</strong> bestaat uit e<strong>en</strong> door <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
af te sluit<strong>en</strong> gezondheidsverzekering (‘perman<strong>en</strong>t health insurance’ (PHI))<br />
t<strong>en</strong> gunste <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer. <strong>De</strong> indruk bestaat dat dit met name t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> werknemers met e<strong>en</strong> (zeer) hoog inkom<strong>en</strong> geschied; zo blijkt dit, volg<strong>en</strong>s<br />
eig<strong>en</strong> navraag, e<strong>en</strong> tamelijk gebruikelijke regeling te zijn <strong>voor</strong> Engelse advocat<strong>en</strong>.<br />
Werkgevers in <strong>de</strong> metaalindustrie daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong> lach<strong>en</strong> om het i<strong>de</strong>e.<br />
Het gevolg <strong>van</strong> e<strong>en</strong> PHI is tweevoudig: t<strong>en</strong> eerste wor<strong>de</strong>n <strong>de</strong> wettelijke c.q.<br />
contractuele verplichting<strong>en</strong> tot loondoorbetaling <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> overg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>,<br />
zodat <strong>de</strong>ze hier<strong>van</strong> feitelijk verschoond is, terwijl aan <strong>de</strong> werknemer<br />
e<strong>en</strong> aanvulling bov<strong>en</strong>op zijn sociaalzekerheidsrechtelijke uitkering<strong>en</strong> wordt<br />
verstrekt, <strong>de</strong>snoods tot aan zijn p<strong>en</strong>sio<strong>en</strong>gerechtige leeftijd toe. Dit laatste<br />
kan zeker in geval <strong>van</strong> ernstig <strong>en</strong> blijv<strong>en</strong>d letsel of ziekte <strong>van</strong> ingrijp<strong>en</strong>d<br />
belang zijn. T<strong>en</strong> twee<strong>de</strong> ont<strong>van</strong>gt <strong>de</strong> begunstig<strong>de</strong> werknemer <strong>van</strong> zo’n PHIverzekering<br />
e<strong>en</strong> premie gerelateerd aan <strong>de</strong> waar<strong>de</strong> <strong>van</strong> zijn salaris (uitgaand<br />
<strong>van</strong> het salarisniveau vóórdat hij arbeidsongeschikt werd) wanneer hij naar<br />
zijn werk terugkeert, om dit laatste <strong>voor</strong>al aan te moedig<strong>en</strong>.<br />
4 Civielrechtelijke <strong>aansprakelijkheid</strong><br />
4.1 Eig<strong>en</strong> schuld<br />
<strong>De</strong> <strong>werkgever</strong> is niet aansprakelijk <strong>voor</strong> het letsel <strong>van</strong> e<strong>en</strong> werknemer indi<strong>en</strong><br />
dit uitsluit<strong>en</strong>d is veroorzaakt door zijn eig<strong>en</strong> schuld. 178 Als het letsel echter<br />
zowel ge<strong>de</strong>eltelijk is te wijt<strong>en</strong> aan e<strong>en</strong> fout <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer (‘contributory<br />
neglig<strong>en</strong>ce’) als <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> <strong>de</strong>el aan ‘neglig<strong>en</strong>ce’ of e<strong>en</strong> inbreuk op e<strong>en</strong> wettelijke<br />
regel zij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>, kan <strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> proportioneel<br />
wor<strong>de</strong>n ver<strong>de</strong>eld over <strong>de</strong> partij<strong>en</strong> naar ev<strong>en</strong>redigheid <strong>van</strong> hun ‘bijdrage’ in<br />
het veroorzak<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong>. 179 Dit kan zich bij<strong>voor</strong>beeld <strong>voor</strong>do<strong>en</strong> wanneer<br />
177 IDS 2001, p. 3.<br />
178 Vgl. Caswell v. Powell Duffryn Associated Colleries Ltd. [1940] AC 152, [1939] 3 All ER 722 <strong>en</strong><br />
St. Gypsum Mines Ltd. [1953] AC 663, [1953] 2 All ER 478, HL; Horne v. Lec Refrigeration Ltd.<br />
[1965] 2 All ER 898 <strong>en</strong> Baker v. J Clarke (Leeds) Ltd. [1992] PIQR P262, CA.<br />
179 Vgl. Williams v. <strong>De</strong>von County Council [2003] EWCA Civ 365; Sow<strong>de</strong>n v Crookdale [2004]<br />
EWCA Civ 1370 <strong>en</strong> Burgess v Plymouth City Council [2005] Civ 1659, waarin e<strong>en</strong> schoonmaker<br />
pijnlijk t<strong>en</strong> val kwam over e<strong>en</strong> doos die hij zelf uit <strong>de</strong> weg had moet<strong>en</strong> ruim<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>voor</strong> <strong>de</strong><br />
266<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 266 24-9-2009 15:56:16
5 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Engels recht<br />
e<strong>en</strong> werknemer bewust e<strong>en</strong> opdracht om het plafond <strong>van</strong> e<strong>en</strong> mijn te beveilig<strong>en</strong><br />
negeert of besluit om e<strong>en</strong> lading op e<strong>en</strong> onveilige wijze te loss<strong>en</strong> <strong>en</strong> daar<br />
vervolg<strong>en</strong>s zelf het slachtoffer <strong>van</strong> wordt. 180 In zulke gevall<strong>en</strong> kan zelfs het<br />
beginsel vol<strong>en</strong>ti non fit injuria wor<strong>de</strong>n toegepast, wat geldt als e<strong>en</strong> absolute<br />
ver<strong>de</strong>diging met e<strong>en</strong> ‘alles-of-niets’-consequ<strong>en</strong>tie. 181<br />
Ook het Engelse recht k<strong>en</strong>t <strong>de</strong> ervaringsregel dat gew<strong>en</strong>ning aan gevaar <strong>de</strong><br />
oplett<strong>en</strong>dheid daarop doet vermin<strong>de</strong>r<strong>en</strong>. 182 Sinds <strong>de</strong> invoering <strong>van</strong> <strong>de</strong> Law<br />
Reform (Contributory Neglig<strong>en</strong>ce) Act 1945 heeft het verweer <strong>van</strong> eig<strong>en</strong><br />
schuld (‘contributory neglig<strong>en</strong>ce’) aan kracht ingeboet. Toch is zij nog steeds<br />
<strong>van</strong> belang omdat <strong>de</strong> ‘ervaringsregel’ zoals wij die k<strong>en</strong>n<strong>en</strong>, aanmerkelijk<br />
min<strong>de</strong>r soepel wordt toegepast dan in Ne<strong>de</strong>rland: <strong>van</strong> <strong>de</strong> Engelse werknemer<br />
wordt bedui<strong>de</strong>nd meer oplett<strong>en</strong>dheid <strong>en</strong> <strong>voor</strong>zichtigheid verwacht dan<br />
zijn Ne<strong>de</strong>rlandse collega. Naar Engels recht is e<strong>en</strong> ongeval bij e<strong>en</strong> simpele,<br />
dagelijkse verrichting e<strong>en</strong> dui<strong>de</strong>lijk indicatie <strong>van</strong> verwijtbare onoplett<strong>en</strong>dheid<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer <strong>en</strong> wordt <strong>de</strong>ze verwijtbaarheid tot uitdrukking gebracht in<br />
<strong>de</strong> we<strong>de</strong>rzijdse schuldver<strong>de</strong>ling <strong>en</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong>vergoedingsplicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>.<br />
Enigszins teg<strong>en</strong>strijdig lijkt <strong>de</strong> ervaringsregel <strong>de</strong> Engelse werknemer<br />
eer<strong>de</strong>r min<strong>de</strong>r dan meer juridische bescherming te bie<strong>de</strong>n naarmate hij meer<br />
ervaring heeft. 183<br />
4.2 Scha<strong>de</strong><br />
<strong>De</strong> aanwezigheid <strong>van</strong> scha<strong>de</strong> is e<strong>en</strong> ess<strong>en</strong>tieel vereiste <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> vor<strong>de</strong>ring tot<br />
scha<strong>de</strong>vergoeding, zowel op grond <strong>van</strong> ‘neglig<strong>en</strong>ce’ als sch<strong>en</strong>ding <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
‘statutory duty’. <strong>De</strong> <strong>werkgever</strong> draagt alle<strong>en</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>voor</strong> scha<strong>de</strong> uit<br />
hoof<strong>de</strong> <strong>van</strong> ‘neglig<strong>en</strong>ce’ indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> betreff<strong>en</strong><strong>de</strong> scha<strong>de</strong> binn<strong>en</strong> <strong>de</strong> reikwijdte<br />
<strong>van</strong> zijn zorgplicht (‘duty of care’) valt; hetge<strong>en</strong> impliceert dat <strong>de</strong> betreff<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
scha<strong>de</strong> in relatie tot <strong>de</strong> omstandighe<strong>de</strong>n waarin zij is ontstaan, in re<strong>de</strong>lijkheid<br />
<strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>baar moet zijn (geweest) <strong>voor</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>en</strong> daardoor e<strong>en</strong> zorgplicht<br />
helft zelf <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> moest drag<strong>en</strong>. Ook: Robb v Salamis [2006] UKHL 56 waarin e<strong>en</strong> werknemer<br />
t<strong>en</strong> val kwam doordat <strong>de</strong> lad<strong>de</strong>r <strong>van</strong> zijn stapelbed niet goed bevestigd was, wat hij zelf<br />
had di<strong>en</strong><strong>en</strong> op te merk<strong>en</strong>. Ook hier werd slechts <strong>de</strong> helft <strong>van</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> toegewez<strong>en</strong>.<br />
180 Stapley v. Gypsum Mines Ltd. [1953] AC 663, [1953] 2 All ER 478 resp. Williams v. Port of Liverpool<br />
Stevedoring Co. [1956] 2 All ER 69.<br />
181 Jayes v. IMI (Kinoch) Ltd [1985] ICR 155. Jayes, e<strong>en</strong> ervar<strong>en</strong> arbei<strong>de</strong>r, stak zijn hand in e<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong>el <strong>van</strong> e<strong>en</strong> machine waar<strong>van</strong> eer<strong>de</strong>r <strong>de</strong> beveiligingsmechanism<strong>en</strong> war<strong>en</strong> verwij<strong>de</strong>rd om<br />
<strong>de</strong> machine e<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rhoudsbeurt te gev<strong>en</strong>. <strong>De</strong> machine bleek <strong>de</strong>sondanks toch nog te<br />
werk<strong>en</strong>… Zijn me<strong>de</strong>schuld aan <strong>de</strong> amputatie <strong>van</strong> zijn hand werd vastgesteld op 100%.<br />
182 Vgl. Flower v. Ebbw Valey Iron and Coal Ltd. [1934] 2 KB 132 at 140, CA <strong>en</strong> [1936] AC 206.<br />
183 Bow<strong>de</strong>n v. Barbrooke Brothers (1973) 15 KIR 232; zie J. Munkman 1985, p. 94-96.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 267 24-9-2009 15:56:16<br />
267
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
creëert, juist om <strong>de</strong>ze scha<strong>de</strong> te vermij<strong>de</strong>n of te beperk<strong>en</strong>. 184 <strong>De</strong> sch<strong>en</strong>ding <strong>van</strong><br />
e<strong>en</strong> ‘statutory duty’ leidt alle<strong>en</strong> tot scha<strong>de</strong>vergoeding indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> betreff<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
wettelijke regel hierin <strong>voor</strong>ziet <strong>en</strong> tev<strong>en</strong>s is voldaan aan het relativiteitsbeginsel<br />
185 , wat inhoudt dat <strong>de</strong> geschon<strong>de</strong>n norm moet strekk<strong>en</strong> tot bescherming<br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> belang waarin <strong>de</strong> betreff<strong>en</strong><strong>de</strong> norm beoogt te <strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>. 186<br />
Bij gerechtelijke letselscha<strong>de</strong>procedures wor<strong>de</strong>n vergoeding<strong>en</strong> doorgaans<br />
‘<strong>voor</strong> e<strong>en</strong>s <strong>en</strong> altijd’ toegek<strong>en</strong>d; dit betek<strong>en</strong>t dat <strong>de</strong> kans<strong>en</strong> op verslechtering<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> gezondheid, toekomstig verlies <strong>van</strong> arbeidsongeschiktheid etc. zeer<br />
zorgvuldig moet<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n ingeschat, omdat <strong>de</strong> kost<strong>en</strong> die <strong>de</strong>ze met zich<br />
(zull<strong>en</strong>) br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n ingecalculeerd in <strong>de</strong> hoogte <strong>van</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong>vergoeding.<br />
Op <strong>de</strong>ze regel bestaat één belangrijke uitzon<strong>de</strong>ring, die rek<strong>en</strong>ing<br />
houdt met het feit het soms onmogelijk kan zijn om te <strong>voor</strong>zi<strong>en</strong> hoe het m<strong>en</strong>selijk<br />
lichaam <strong>en</strong> <strong>de</strong> m<strong>en</strong>selijke geest zich zull<strong>en</strong> ontwikkel<strong>en</strong>. Sectie 32A <strong>van</strong><br />
The Supreme Court Act 1981 biedt <strong>de</strong> rechter <strong>de</strong> mogelijkheid om, indi<strong>en</strong> is<br />
bewez<strong>en</strong> of althans aannemelijk is gemaakt dat het slachtoffer als e<strong>en</strong> gevolg<br />
<strong>van</strong> het verwijtbare han<strong>de</strong>l<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> aansprakelijke persoon in <strong>de</strong> toekomst<br />
mogelijk e<strong>en</strong> ernstige ziekte zal ontwikkel<strong>en</strong> of ernstige scha<strong>de</strong> zal lij<strong>de</strong>n in<br />
zijn m<strong>en</strong>tale of fysieke conditie, <strong>de</strong> hoogte <strong>van</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> in twee perio<strong>de</strong>n in<br />
te schatt<strong>en</strong>. Dit is gunstig <strong>voor</strong> bij<strong>voor</strong>beeld e<strong>en</strong> werknemer die e<strong>en</strong> traumatisch<br />
ongeval heeft meegemaakt in <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> zijn werkzaamhe<strong>de</strong>n<br />
<strong>en</strong> daar mogelijk jar<strong>en</strong> later nog ernstig <strong>de</strong>pressief <strong>van</strong> kan wor<strong>de</strong>n.<br />
In grote lijn<strong>en</strong> kan <strong>de</strong> scha<strong>de</strong>vergoeding t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong><br />
<strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n inge<strong>de</strong>eld in twee categorieën: 187 ‘special damages’,<br />
die betrekking hebb<strong>en</strong> op materiële scha<strong>de</strong> <strong>en</strong> ‘g<strong>en</strong>eral damages’ die<br />
betrekking hebb<strong>en</strong> op immateriële scha<strong>de</strong>.<br />
4.3 Materiële scha<strong>de</strong><br />
‘Special damages’ zijn post<strong>en</strong> <strong>van</strong> materiële aard die financieel kwantificeerbaar<br />
zijn, zelfs al kan dit slechts bij schatting gebeur<strong>en</strong>. On<strong>de</strong>r dit begrip<br />
vall<strong>en</strong> bij<strong>voor</strong>beeld inkom<strong>en</strong>sscha<strong>de</strong>, carrièrescha<strong>de</strong>, p<strong>en</strong>sio<strong>en</strong>scha<strong>de</strong>, medi-<br />
184 Aldus Overseas Tankship (U.K.) Ltd. v. Morts Dock and Engineering Co. Ltd., The Wagon<br />
Mound [1961] AC 388, [1961] 1 All ER 404; beter bek<strong>en</strong>d als kortweg Wagon Mound nr. 1. In<br />
<strong>de</strong>ze zaak morste e<strong>en</strong> schip tij<strong>de</strong>ns het la<strong>de</strong>n <strong>en</strong>ige diesel in <strong>de</strong> hav<strong>en</strong> <strong>van</strong> Sidney, waarna<br />
e<strong>en</strong> stukje gesmolt<strong>en</strong> metaal ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s in het water viel <strong>en</strong> e<strong>en</strong> drijv<strong>en</strong><strong>de</strong> doek aanstak, met<br />
als gevolg dat <strong>de</strong> drijv<strong>en</strong><strong>de</strong> diesel vlam vatte <strong>en</strong> <strong>de</strong> hav<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> vuurzee veran<strong>de</strong>r<strong>de</strong>.<br />
185 Vgl. met het relativiteitsbeginsel zoals neergelegd in het Ne<strong>de</strong>rlandse art. 6:163 BW.<br />
186 Gorris v. Scott (1874) LR 9 Exch 125, 43 LJ Ex 92.<br />
187 Fair v. London and North Western Rly Co. (1869) 21 LT 326, waarin <strong>de</strong>ze distinctie expliciet<br />
wordt gemaakt door Cockburn CJ.<br />
268<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 268 24-9-2009 15:56:16
5 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Engels recht<br />
sche kost<strong>en</strong>, verzorging, verplaatste kost<strong>en</strong>, kost<strong>en</strong> <strong>van</strong> aanpassing<strong>en</strong> aan<br />
woning, etc.<br />
Tot op zekere hoogte wor<strong>de</strong>n uitkering<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> sociale zekerheid in min<strong>de</strong>ring<br />
gebracht op <strong>de</strong> hoogte <strong>van</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong>vergoeding; of dit het geval is,<br />
is afhankelijk <strong>van</strong> <strong>de</strong> aard <strong>van</strong> <strong>de</strong> uitkering. Voorts moet <strong>de</strong> gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong><br />
werknemer e<strong>en</strong> re<strong>de</strong>lijke inspanning mak<strong>en</strong> om <strong>de</strong> om<strong>van</strong>g <strong>van</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong><br />
te beperk<strong>en</strong>, <strong>voor</strong> zover dat <strong>van</strong> hem kan wor<strong>de</strong>n gevergd; 188 indi<strong>en</strong> hij hierin<br />
verwijtbaar tekortschiet kan <strong>de</strong> rechter dit in <strong>de</strong> hoogte <strong>van</strong> <strong>de</strong> toe te k<strong>en</strong>n<strong>en</strong><br />
scha<strong>de</strong>vergoeding tot uiting lat<strong>en</strong> kom<strong>en</strong>.<br />
4.4 Immateriële scha<strong>de</strong> <strong>en</strong> psychisch letsel<br />
Post<strong>en</strong> 189 die on<strong>de</strong>r <strong>de</strong>ze noemer vall<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n gezam<strong>en</strong>lijk omschrev<strong>en</strong> als<br />
‘g<strong>en</strong>eral damages’ <strong>en</strong> zijn vergelijkbaar met <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse overkoepel<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
term ‘smart<strong>en</strong>geld’. Zij hebb<strong>en</strong> betrekking op pijn <strong>en</strong> leed (‘pain and suffering’),<br />
vermin<strong>de</strong>r<strong>de</strong> lev<strong>en</strong>svreug<strong>de</strong> (‘loss of the pleasures or am<strong>en</strong>ities of<br />
life’), vermin<strong>de</strong>r<strong>de</strong> lev<strong>en</strong>sverwachting, het verlies <strong>van</strong> huwelijkskans<strong>en</strong> of<br />
-g<strong>en</strong>ot, verlies of vermin<strong>de</strong>ring <strong>van</strong> zintuiglijke waarneming<strong>en</strong>, etc.<br />
Waar <strong>de</strong> erk<strong>en</strong>ning <strong>van</strong> <strong>de</strong> zorgplicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> het psychisch<br />
welzijn <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer in Ne<strong>de</strong>rland nog <strong>van</strong> relatief rec<strong>en</strong>te datum is,<br />
k<strong>en</strong>t Engeland al e<strong>en</strong> rijke juridische historie op dit gebied. 190 Wellicht heeft<br />
ook het int<strong>en</strong>sieve on<strong>de</strong>rzoek naar het causaal verband tuss<strong>en</strong> arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n<br />
<strong>en</strong> psychiatrische ziekt<strong>en</strong> door Engelse wet<strong>en</strong>schappers sinds<br />
<strong>de</strong> Twee<strong>de</strong> Wereldoorlog er toe bijgedrag<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> juridische erk<strong>en</strong>ning <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong>ze zorgplicht in Engeland eer<strong>de</strong>r tot stand is gekom<strong>en</strong> dan in Ne<strong>de</strong>rland. 191<br />
188 Dit is niet gemakkelijk te bepal<strong>en</strong>, zeker niet in gevall<strong>en</strong> <strong>van</strong> psychische scha<strong>de</strong>. Het is bij<strong>voor</strong>beeld<br />
<strong>de</strong>nkbaar dat <strong>de</strong> onwilligheid om over e<strong>en</strong> traumatisch inci<strong>de</strong>nt te prat<strong>en</strong> <strong>de</strong>el<br />
uitmaakt <strong>van</strong> <strong>de</strong> psychische scha<strong>de</strong>.<br />
189 Zie <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> uitvoerige bespreking Munkman 1996, hoofdstuk 5.<br />
190 Vgl. Victorian Railway Commission v. Coultas (1888), 13 App Cas 222, waarin zon<strong>de</strong>r succes<br />
scha<strong>de</strong>vergoeding weg<strong>en</strong>s shockscha<strong>de</strong> werd gevor<strong>de</strong>rd, <strong>en</strong> Dulieu v. White & Sons [1901]<br />
2 KB 669, met succes. Ook: Dooley v. Cammell Laird Co. Ltd. [1951] 1 LR 271, waarin hijskraanmachinist<br />
Dooley nervous shock ontwikkel<strong>de</strong> als gevolg <strong>van</strong> e<strong>en</strong> inci<strong>de</strong>nt waarbij <strong>de</strong><br />
ketting op het werkein<strong>de</strong> <strong>van</strong> zijn hijskraan brak <strong>en</strong> <strong>de</strong> daaraan verbon<strong>de</strong>n lading in het ruim<br />
<strong>van</strong> het schip viel waarin zijn collega’s zich bevon<strong>de</strong>n; Galtry v. British Railways Board [1983]<br />
133 NLJ 870, waarin treinmachinist Galtry twee spoorweglie<strong>de</strong>n dood reed, die zich net na<br />
e<strong>en</strong> bocht in het spoor bevon<strong>de</strong>n, waardoor hij h<strong>en</strong> niet eer<strong>de</strong>r had gezi<strong>en</strong> noch had kunn<strong>en</strong><br />
stopp<strong>en</strong> <strong>en</strong> Wigg v. British Railways Board, The Times 4 februari 1986, waarin treinmachinist<br />
Wigg het lijk zag <strong>van</strong> e<strong>en</strong> persoon die t<strong>en</strong>gevolge <strong>van</strong> e<strong>en</strong> klap <strong>van</strong> e<strong>en</strong> dichtslaan<strong>de</strong> <strong>de</strong>ur<br />
<strong>van</strong> Wigg’s wegrij<strong>de</strong>n<strong>de</strong> trein op het spoor was gevall<strong>en</strong>, waarna <strong>de</strong> trein over hem he<strong>en</strong> was<br />
gere<strong>de</strong>n. Vgl. Earnshaw & Cooper 1996, p. 38.<br />
191 Vgl. Walker v. Northumberland County Council [1995] IRLR 35 versus HR 11 maart 2005, JAR<br />
2005/84, LJN AR6657 (ABN AMRO/Nieuw<strong>en</strong>huys).<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 269 24-9-2009 15:56:16<br />
269
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
E<strong>en</strong> <strong>en</strong> an<strong>de</strong>r heeft zich vertaald in <strong>de</strong> Engelse wetgeving. 192 Reeds <strong>van</strong>af<br />
<strong>de</strong> jar<strong>en</strong> tachtig <strong>van</strong> <strong>de</strong> vorige eeuw heeft <strong>de</strong> Health and Safety Executive<br />
richtlijn<strong>en</strong> gecreëerd ter <strong>voor</strong>koming <strong>en</strong> beperking <strong>van</strong> werkstress, waarmee<br />
<strong>en</strong>erzijds is erk<strong>en</strong>d dat het e<strong>en</strong> arbeidsgerelateer<strong>de</strong> kwestie <strong>van</strong> veiligheid <strong>en</strong><br />
gezondheid betreft <strong>en</strong> an<strong>de</strong>rzijds het on<strong>de</strong>rwerp e<strong>en</strong> dui<strong>de</strong>lijke status heeft<br />
gekreg<strong>en</strong> op juridisch <strong>en</strong> maatschappelijk niveau. 193 Ook <strong>de</strong> Managem<strong>en</strong>t of<br />
Health and Safety at Work (MHSW) Regulations 1992 stelt verplichting<strong>en</strong><br />
aan <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>, in zoverre dat <strong>de</strong>ze omwille <strong>van</strong> het welzijn (‘welfare’) <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> werknemer e<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rzoeksplicht heeft t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> he<strong>de</strong>ndaagse literatuur<br />
over werkstress <strong>en</strong> e<strong>en</strong> risico-inv<strong>en</strong>tarisatie <strong>en</strong> -evaluatie moet mak<strong>en</strong><br />
t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> stress in het eig<strong>en</strong> bedrijf. 194 Er is ge<strong>en</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong><br />
<strong>voor</strong> psychisch letsel wanneer <strong>de</strong>ze in re<strong>de</strong>lijkheid niet door <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> kon<br />
wor<strong>de</strong>n <strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>. 195<br />
<strong>De</strong> aandacht <strong>van</strong> <strong>de</strong> wetgever is niet zon<strong>de</strong>r re<strong>de</strong>n; in 1995 heeft <strong>de</strong> Confe<strong>de</strong>ration<br />
of British Industry (CBI) berek<strong>en</strong>d dat <strong>de</strong> impact <strong>van</strong> ziekteverzuim<br />
<strong>van</strong>wege e<strong>en</strong> psychische oorzaak jaarlijks neerkomt op e<strong>en</strong> economische<br />
scha<strong>de</strong> <strong>van</strong> circa £ 3.7 miljard (e 4.26 miljard) <strong>en</strong> e<strong>en</strong> verlies <strong>van</strong> 91 miljo<strong>en</strong><br />
arbeidsdag<strong>en</strong>. Zo’n 30 tot 40% <strong>van</strong> alle ziekteverzuim wordt gewet<strong>en</strong> aan<br />
geestelijke klacht<strong>en</strong>. In 1999 schatte The Times dat dit het Britse bedrijfslev<strong>en</strong><br />
jaarlijks het astronomische bedrag <strong>van</strong> ruim £ 7 miljard (<strong>de</strong>stijds gelijk aan<br />
e 11 miljard) kost. 196<br />
<strong>De</strong> jurispru<strong>de</strong>ntiële ontwikkeling<strong>en</strong> zijn langzamer op gang gekom<strong>en</strong>, maar<br />
nem<strong>en</strong> gelei<strong>de</strong>lijk aan belang <strong>en</strong> om<strong>van</strong>g toe. 197 <strong>De</strong> eerste rechtszaak <strong>van</strong><br />
betek<strong>en</strong>is op dit rechtsgebied vond plaats in 1991, to<strong>en</strong> werknemer Johnstone<br />
198 zijn <strong>werkgever</strong> Bloomsbury Health Authority met succes <strong>voor</strong> <strong>de</strong><br />
rechter had gedaagd <strong>van</strong>wege e<strong>en</strong> geestelijke instorting als gevolg <strong>van</strong> overwerk.<br />
Hij beriep zich daarbij uitdrukkelijk op <strong>de</strong> uitspraak inzake Wilsons &<br />
Cly<strong>de</strong> Coal Company Limited v. English 199 , waarin Lord Wright expliciet het<br />
192 In dit ka<strong>de</strong>r zijn ook <strong>de</strong> Sex Discrimination Act 1975, <strong>de</strong> Race Relations Act <strong>en</strong> <strong>de</strong> Disability<br />
Discrimination Act 1995 rele<strong>van</strong>t <strong>voor</strong> gevall<strong>en</strong> waarbij <strong>de</strong> werknemer psychische klacht<strong>en</strong><br />
heeft ontwikkeld als gevolg <strong>van</strong> respectievelijk seksuele intimidatie op <strong>de</strong> werkvloer <strong>en</strong> discriminatie<br />
op grond <strong>van</strong> huidskleur of e<strong>en</strong> (geestelijke) handicap. Zie Barrie 2005, p. 349 e.v.<br />
193 HSE 1995.<br />
194 S. 2 (1).<br />
195 Vgl. Corr v IBC Vehicles [2005] EWHC 859, [2006] PIQR P123, waarin e<strong>en</strong> werknemer het<br />
slachtoffer werd <strong>van</strong> hoofdletsel <strong>en</strong> als gevolg daar<strong>van</strong> (zon<strong>de</strong>r <strong>en</strong>ig <strong>voor</strong>afgaand psychiatrische<br />
ziektebeeld) <strong>de</strong>pressief werd <strong>en</strong> t<strong>en</strong>slotte zelfmoord pleeg<strong>de</strong>.<br />
196 The Times, 6 juli 1999, zie Lunney & Oliphant 2000, p. 297.<br />
197 Vgl. e<strong>en</strong> <strong>en</strong>quêteon<strong>de</strong>rzoek verricht door Earnshaw & Cooper 1996, p. 74 e.v.<br />
198 Johnstone v. Bloomsbury Health Authority [1991] 1 WLR 1314, [1992] 1 QB 33], vgl. Earnshaw<br />
& Cooper 1996, p. 6.<br />
199 Wilsons & Cly<strong>de</strong> Coal Ltd. v. English [1937] 3 All ER 628.<br />
270<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 270 24-9-2009 15:56:16
5 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Engels recht<br />
beginsel ‘duty of care’ formuleert: “The whole course of authority consist<strong>en</strong>tly<br />
recognises a duty which rests on the employer, and which is personal<br />
to the employer, to take reasonable care for the safety of his workm<strong>en</strong>.” <strong>De</strong>ze<br />
zaak was e<strong>en</strong> waarschuwing <strong>voor</strong> <strong>werkgever</strong>s <strong>en</strong> verzekeraars dat het <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht<br />
was uitgebreid met <strong>de</strong> kans om aansprakelijk<br />
te wor<strong>de</strong>n gesteld weg<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> verwijtbare tekortkoming in <strong>de</strong> zorgplicht <strong>voor</strong><br />
<strong>de</strong> psychische veiligheid <strong>en</strong> gezondheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer. 200 Ook <strong>de</strong> zak<strong>en</strong><br />
Alcock v. Chief Constable of the South Yorkshire Police 201 <strong>en</strong> White v. Chief<br />
Constable of the South Yorkshire Police 202 , naar aanleiding <strong>van</strong> <strong>de</strong> ramp in<br />
het Hillsborough voetbalstadion, leid<strong>de</strong>n tot meer aandacht <strong>voor</strong> zelfstandig<br />
psychisch letsel.<br />
<strong>De</strong> twee<strong>de</strong> ‘landmark case’ heeft betrekking op <strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> werkgerelateer<strong>de</strong> stress: Walker v. Northumberland County<br />
Council. 203 Walker stel<strong>de</strong> zijn <strong>werkgever</strong>, Northumberland County Council,<br />
aansprakelijk <strong>voor</strong> <strong>de</strong> door hem gele<strong>de</strong>n z<strong>en</strong>uwinzinking<strong>en</strong> die het gevolg<br />
war<strong>en</strong> <strong>van</strong> aanzi<strong>en</strong>lijke <strong>en</strong> langdurige overbelasting in <strong>de</strong> uitvoering <strong>van</strong> zijn<br />
werkzaamhe<strong>de</strong>n als manager <strong>van</strong> vier teams <strong>van</strong> maatschappelijk werkers<br />
die specialiseer<strong>de</strong>n in kin<strong>de</strong>rmishan<strong>de</strong>ling. <strong>De</strong> rechter wees <strong>de</strong> vor<strong>de</strong>ring toe<br />
<strong>en</strong> stel<strong>de</strong> t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> zorgplicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> het psychisch<br />
welzijn <strong>van</strong> Walker als werknemer dat: “Whereas the law on the ext<strong>en</strong>t of this<br />
duty has <strong>de</strong>veloped almost exclusively in cases involving physical injury to<br />
the employee as distinct from injury to his m<strong>en</strong>tal health, there is no logical<br />
reason why risk of psychiatric damage should be exclu<strong>de</strong>d from the scope of<br />
the duty of care.” 204<br />
200 In e<strong>en</strong> vergelijkbare zaak, die echter <strong>de</strong>stijds weinig aandacht had gekreg<strong>en</strong>, had <strong>de</strong> werknemer<br />
ge<strong>en</strong> succes: Petch v. Customs and Excise Commission [1993] ICR 789. Naar het oor<strong>de</strong>el<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> rechter had <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> e<strong>en</strong> z<strong>en</strong>uwinzinking als gevolg <strong>van</strong> overwerk in re<strong>de</strong>lijkheid<br />
niet kunn<strong>en</strong> <strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>; integ<strong>en</strong><strong>de</strong>el zelfs, aangezi<strong>en</strong> <strong>de</strong> werknemer zich altijd juist zeer<br />
<strong>en</strong>thousiast had getoond om nóg meer werk te aanvaar<strong>de</strong>n.<br />
201 Alcock v. Chief Constable of the South Yorkshire Police [1992] 1 AC 310, [1991] 4 All ER 907.<br />
In <strong>de</strong>ze zaak wer<strong>de</strong>n drie criteria ontwikkeld <strong>voor</strong> het recht op scha<strong>de</strong>vergoeding <strong>van</strong>wege<br />
psychische scha<strong>de</strong> als gevolg <strong>van</strong> e<strong>en</strong> ramp of <strong>van</strong>wege geweld. <strong>De</strong>ze zijn ‘the three proximity<br />
requirem<strong>en</strong>ts of relationship, time & space, and perception’, welke informeel bek<strong>en</strong>d<br />
staan als ‘<strong>de</strong>arness, nearness, hear-ness’. Voor meer uitvoerige informatie, zie bij<strong>voor</strong>beeld<br />
Lunney & Oliphant 2000, p. 278-285.<br />
202 White v. Chief Constable of the South Yorkshire Police, [1998] 3 WLR 1509 vloei<strong>de</strong> ook <strong>voor</strong>t<br />
uit <strong>de</strong>ze ramp.<br />
203 Walker v. Northumberland County Council [1995] IRLR 35.<br />
204 Dit rechtsgebied is nog volop in ontwikkeling. Meer rec<strong>en</strong>te rechtszak<strong>en</strong>, die nu aanhangig<br />
zijn gemaakt bij het House of Lords, zijn Eastwood v. Magnox Electric [2002] EWCA Civ 463<br />
<strong>en</strong> McCabe v. Cornwall County Council [2002] EWCA Civ 1887 [2003] PIQR P292.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 271 24-9-2009 15:56:16<br />
271
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong>ze uitspraak werd zeer verwelkomd in <strong>de</strong> Engelse juridische literatuur. Zo<br />
schrijft Nolan dat:<br />
272<br />
“This expansive interpretation of the employer’s duty is justified since, as Mr<br />
Walker’s experi<strong>en</strong>ce illustrates, the consequ<strong>en</strong>ces for the employee of psychiatric<br />
injury can be just as severe as those of physical ill-health, and because the avoidance<br />
of psychiatric injury can reasonably be said to concern the ‘safety’ of the<br />
employee… Walker is a vivid illustration of the metamorphosis health and safety<br />
at work is un<strong>de</strong>rgoing as the tw<strong>en</strong>ty-first c<strong>en</strong>tury approaches. As jobs flow from<br />
the manufacturing to the service sector, the traditional conception of health and<br />
safety, with its focus on the risk of physical injury to blue-collar jobs, is expanding<br />
to inclu<strong>de</strong> the impact of work on the m<strong>en</strong>tal health of white-collar employees,<br />
most particularly professionals in high-pressure work <strong>en</strong>vironm<strong>en</strong>ts. While<br />
employers continue to cut costs by shedding jobs and imposing additional work<br />
on their remaining employees, this kind of protection is ess<strong>en</strong>tial.” 205<br />
<strong>De</strong> Engelse rechterlijke macht lijkt erg terughou<strong>de</strong>nd te zijn in <strong>de</strong> erk<strong>en</strong>ning<br />
<strong>van</strong> arbeidsgerelateer<strong>de</strong> psychische scha<strong>de</strong> <strong>en</strong> daartoe e<strong>en</strong> zeer strikte b<strong>en</strong>a<strong>de</strong>ring<br />
te hanter<strong>en</strong> t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> kwesties als <strong>de</strong> zorgplicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>,<br />
<strong>de</strong> <strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>baarheid <strong>van</strong> het gevaar <strong>en</strong> het causaal verband tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
(sch<strong>en</strong>ding <strong>van</strong> <strong>de</strong>) zorgplicht <strong>en</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer. 206 Dit maakt<br />
het <strong>voor</strong> <strong>de</strong> werknemer ev<strong>en</strong>redig meer moeilijk om zijn scha<strong>de</strong> te verhal<strong>en</strong><br />
op <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>, wat wellicht met het oog op het <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> ‘floodgate’<br />
aan claims misschi<strong>en</strong> ook wel <strong>de</strong> bedoeling is.<br />
Gereduceerd tot grote lijn<strong>en</strong> komt het Engelse recht hierop neer: <strong>de</strong> werknemer<br />
die psychisch is gelae<strong>de</strong>erd in <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> zijn werkzaamhe<strong>de</strong>n<br />
<strong>en</strong> <strong>de</strong> hierdoor ontstane scha<strong>de</strong> wil verhal<strong>en</strong> op zijn <strong>werkgever</strong>, moet conform<br />
het bewijsrecht naar common law kunn<strong>en</strong> aanton<strong>en</strong> dat, aannemelijk (‘on the<br />
balance of probabilities’):<br />
1) <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> in re<strong>de</strong>lijkheid had kunn<strong>en</strong> <strong>voor</strong>zi<strong>en</strong> (‘foreseeability’) dat <strong>de</strong><br />
groep <strong>van</strong> werknemers waartoe <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rhavige werknemer behoort, dan<br />
wel <strong>de</strong>ze individuele werknemer, kwetsbaar was <strong>voor</strong> psychisch letsel;<br />
2) <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> tekort is geschot<strong>en</strong> in zijn zorgplicht (‘duty of care’) naar<br />
common law 207 om die maatregel<strong>en</strong> te nem<strong>en</strong>, die in <strong>de</strong> omstandighe<strong>de</strong>n<br />
205 Freedland, <strong>De</strong>akin & Nolan 1995, p. 280 e.v. Ook <strong>de</strong> Law Commission, e<strong>en</strong> overheidsorgaan<br />
wat tot taak heeft om <strong>de</strong> regering te adviser<strong>en</strong> over juridische ontwikkeling<strong>en</strong>, steun<strong>de</strong> <strong>de</strong><br />
Walker-uitspraak: vgl. Law Commission 1995, para. 7.22 <strong>en</strong> p. 88-92.<br />
206 Bij<strong>voor</strong>beeld Waters v. Commissioner of the Police [2000] 4 All ER 934.<br />
207 Lunney & Oliphant m<strong>en</strong><strong>en</strong> dat <strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>voor</strong> psychische scha<strong>de</strong> uitsluit<strong>en</strong>d kan<br />
<strong>voor</strong>tvloei<strong>en</strong> uit common law, vgl. Lunney & Oliphant 2000, p. 302; dit is mijn inzi<strong>en</strong>s te<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 272 24-9-2009 15:56:16
5 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Engels recht<br />
in re<strong>de</strong>lijkheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> kon<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n gevergd om te <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong><br />
dat <strong>de</strong> werknemer het slachtoffer zou wor<strong>de</strong>n <strong>van</strong> letsel <strong>en</strong><br />
3) hijzelf als gevolg <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze tekortkoming scha<strong>de</strong> heeft ontwikkeld in <strong>de</strong><br />
vorm <strong>van</strong> e<strong>en</strong> erk<strong>en</strong><strong>de</strong> psychiatrische klacht (‘recognisable psychiatric<br />
injury’). 208<br />
<strong>De</strong> lat ligt ev<strong>en</strong>wel hoger <strong>voor</strong> werknemers in bij uitstek stressvolle beroep<strong>en</strong>,<br />
zoals professionele hulpverl<strong>en</strong>ers; wellicht kan hier e<strong>en</strong> politieke huiverigheid<br />
<strong>voor</strong> massaclaims uit wor<strong>de</strong>n afgeleid. Zo werd in <strong>de</strong> zaak Frost and<br />
Others v. The Chief Constable of South Yorkshire and Others 209 door <strong>de</strong><br />
rechter gesteld dat “(...) it is a part of a police officer’s duty to <strong>de</strong>al with situations<br />
which might cause psychiatric harm to ordinary people.” Earnshaw <strong>en</strong><br />
Cooper m<strong>en</strong><strong>en</strong> zelfs dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> niet aansprakelijk is <strong>voor</strong> psychisch<br />
letsel indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> aard <strong>van</strong> <strong>de</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n eer<strong>de</strong>r aanleiding geeft tot zulk<br />
letsel <strong>en</strong> hij <strong>de</strong> werknemer <strong>voor</strong>afgaand aan <strong>de</strong> aan<strong>van</strong>g <strong>van</strong> <strong>de</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n<br />
hierover a<strong>de</strong>quaat heeft geïnformeerd of wanneer <strong>de</strong> werknemer e<strong>en</strong><br />
zeer hoog salaris verdi<strong>en</strong>t <strong>en</strong> dit <strong>de</strong>els kan wor<strong>de</strong>n aangemerkt als e<strong>en</strong> vorm<br />
<strong>van</strong> gevar<strong>en</strong>geld. 210 Dit lijkt veel op e<strong>en</strong> herleving <strong>van</strong> het eer<strong>de</strong>r besprok<strong>en</strong><br />
vol<strong>en</strong>ti non fit injuria-beginsel.<br />
E<strong>en</strong> an<strong>de</strong>re interessante ontwikkeling in het Engelse <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht<br />
met betrekking tot zelfstandige psychische scha<strong>de</strong> betreft <strong>de</strong><br />
<strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>voor</strong> toekomstige ziektes (‘fear for the future cases’). Er zijn<br />
werknemers die, uit vrees dat zij e<strong>en</strong> ernstige of zelfs fatale ziekte zull<strong>en</strong> ontwikkel<strong>en</strong><br />
weg<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> eer<strong>de</strong>re blootstelling aan ziekteverwekk<strong>en</strong><strong>de</strong> stoff<strong>en</strong>,<br />
door <strong>de</strong> aanmerkelijke stress die met <strong>de</strong>ze vrees gepaard gaat ernstige psychiatrische<br />
klacht<strong>en</strong> ontwikkel<strong>en</strong> terwijl <strong>de</strong> gevrees<strong>de</strong> ziekte zich nog niet bij<br />
h<strong>en</strong> heeft geop<strong>en</strong>baard. M<strong>en</strong> behoeft niet <strong>van</strong> veel empathie te zijn gespe<strong>en</strong>d<br />
om zich <strong>voor</strong> te stell<strong>en</strong> dat wie in e<strong>en</strong> ver verle<strong>de</strong>n veelvuldig met asbest<br />
werkte <strong>en</strong> sindsdi<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>en</strong>e na <strong>de</strong> an<strong>de</strong>re (oud-)collega naar het kerkhof heeft<br />
gedrag<strong>en</strong>, zich mogelijk (klinisch) <strong>de</strong>pressief kan voel<strong>en</strong> bij het over<strong>de</strong>nk<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> zijn eig<strong>en</strong> toekomst. Maar angst op zichzelf is nog ge<strong>en</strong> scha<strong>de</strong>: daar is<br />
meer <strong>voor</strong> nodig, zoals op zijn minst e<strong>en</strong> diagnose <strong>van</strong> psychisch letsel door<br />
e<strong>en</strong> psychiater. In <strong>de</strong> Engelse literatuur wordt <strong>voor</strong>zichtig veron<strong>de</strong>rsteld dat,<br />
betwijfel<strong>en</strong>, daar verschei<strong>de</strong>ne wettt<strong>en</strong> e<strong>en</strong> specifieke zorgplicht op <strong>de</strong> schou<strong>de</strong>rs <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong> plaats<strong>en</strong>.<br />
208 Earnshaw & Cooper 1996, p. 47. Voorbeel<strong>de</strong>n zijn legio, zoals neurose, <strong>de</strong>pressie, psychose,<br />
paranoia, z<strong>en</strong>uwinzinking, hysterie, ‘burn-out’, slaapstoorniss<strong>en</strong>, hartritmestoorniss<strong>en</strong>,<br />
maagklacht<strong>en</strong>, angstaanvall<strong>en</strong> etc.<br />
209 Frost and Others v. The Chief Constable of South Yorkshire and Others, [1999] 2 AC 455.<br />
210 Earnshaw & Cooper 1996, p. 46 <strong>en</strong> 104, met verwijzing naar Withers v. Perry Chain Co. Ltd.<br />
[1961] 3 All ER 676.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 273 24-9-2009 15:56:16<br />
273
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
in navolging <strong>van</strong> het Walker-arrest, <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>de</strong>rgelijke angstscha<strong>de</strong><br />
aansprakelijk is indi<strong>en</strong> hij <strong>de</strong> zorg <strong>voor</strong> <strong>de</strong> (geestelijke) gezondheid <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
werknemer op zich heeft g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> (‘assumption of liability’) <strong>en</strong> vervolg<strong>en</strong>s<br />
daarin verwijtbaar is tekortgeschot<strong>en</strong>. 211 Maar net als in Ne<strong>de</strong>rland zijn <strong>de</strong><br />
praktische consequ<strong>en</strong>ties hier<strong>van</strong> nog lang niet uitgekristalliseerd.<br />
5 Reikwijdte <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong><br />
5.1 Ongevall<strong>en</strong> op <strong>de</strong> op<strong>en</strong>bare weg<br />
In Engeland is het besef gerez<strong>en</strong> dat ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele activiteit <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer<br />
zo veel kans biedt op letsel als <strong>de</strong> <strong>de</strong>elname aan het verkeer. Eén op <strong>de</strong> drie<br />
do<strong>de</strong>lijke slachtoffers <strong>van</strong> e<strong>en</strong> verkeersongeval betreft e<strong>en</strong> werknemer in <strong>de</strong><br />
uitvoering <strong>van</strong> zijn werkzaamhe<strong>de</strong>n. Concreet komt dit <strong>voor</strong> Groot-Brittannië<br />
neer op circa 800 tot 1.000 werknemers per jaar, oftewel zo’n twintig werknemers<br />
per week. Ie<strong>de</strong>re week wor<strong>de</strong>n circa 250 werknemers ernstig gewond<br />
als gevolg <strong>van</strong> e<strong>en</strong> verkeersongeval. 212 <strong>De</strong>ze statistiek<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Royal<br />
Society for the Prev<strong>en</strong>tion of Acci<strong>de</strong>nts (RoSPA) aanleiding gevormd om<br />
in 1996 e<strong>en</strong> int<strong>en</strong>sieve campagne te start<strong>en</strong> om aandacht te vestig<strong>en</strong> op <strong>de</strong><br />
grote risico’s waaraan werknemers wor<strong>de</strong>n blootgesteld wanneer zij zich in<br />
<strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> hun werkzaamhe<strong>de</strong>n op <strong>de</strong> op<strong>en</strong>bare weg bevin<strong>de</strong>n, in<br />
het bijzon<strong>de</strong>r in het gemotoriseer<strong>de</strong> verkeer. 213 Uit on<strong>de</strong>rzoek <strong>van</strong> <strong>de</strong> Health &<br />
Safety Executive (HSE) <strong>en</strong> het <strong>De</strong>partm<strong>en</strong>t for Transport, Local Governm<strong>en</strong>t<br />
and the Regions (DTLR) blijkt zelfs dat <strong>de</strong> werknemer die e<strong>en</strong> bedrijfsauto<br />
211 Vgl. <strong>de</strong> ongepubliceer<strong>de</strong> zaak Aston v. Imperial Chemical Industries Group, 21 mei 1992; vermeld<br />
door <strong>de</strong> Law Commission 1995, p. 27. E<strong>en</strong> soortgelijke <strong>en</strong> meer rec<strong>en</strong>te zaak, die echter<br />
niet <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong> betreft maar wel succes had, is Re Creutzfeldt-Jacob<br />
Disease Litigation [1998] 41 BMLR 157, waarin e<strong>en</strong> groep dwerg<strong>en</strong> gezam<strong>en</strong>lijk <strong>de</strong> <strong>De</strong>partm<strong>en</strong>t<br />
of Health met succes aansprakelijk stel<strong>de</strong>n <strong>van</strong>wege hun (ziekelijke) angst dat zij <strong>de</strong><br />
eer<strong>de</strong>r g<strong>en</strong>oem<strong>de</strong>, zeer afschuwelijke <strong>en</strong> fatale ziekte zou<strong>de</strong>n (kunn<strong>en</strong>) ontwikkel<strong>en</strong> doordat<br />
het betreff<strong>en</strong><strong>de</strong> Ministerie h<strong>en</strong> had lat<strong>en</strong> behan<strong>de</strong>l<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> wijze die kansverhog<strong>en</strong>d is om<br />
<strong>de</strong>ze ziekte te ontwikkel<strong>en</strong>. Vgl. ook Lunney & Oliphant 2000, p. 299.<br />
212 <strong>De</strong> statistiek<strong>en</strong> zijn ontle<strong>en</strong>d aan <strong>de</strong> website <strong>van</strong> RoSPA per 15 juli 2005, zie per <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong><br />
datum www.rospa.com/roadsafety.morr/in<strong>de</strong>x.htm <strong>en</strong> e<strong>en</strong> persbericht <strong>van</strong> RoSPA per<br />
19 januari 2005, zie www.rospa.com/news/releases/2005/pr363_19_01_01_occupational.<br />
htm. Zie ook het rapport <strong>van</strong> <strong>de</strong> door <strong>de</strong> regering in het lev<strong>en</strong> geroep<strong>en</strong> Work-related Road<br />
Safety Task Group 2001, p. v, 1 <strong>en</strong> 3-4 in het ka<strong>de</strong>r <strong>van</strong> het regeringsprogramma Road Safety<br />
Strategy 2000. Helaas kan ik ge<strong>en</strong> statistisch materiaal ter vergelijking aanbie<strong>de</strong>n met<br />
betrekking tot Ne<strong>de</strong>rland of België. Het lijkt echter e<strong>en</strong> re<strong>de</strong>lijk veilige assumptie dat <strong>de</strong>ze<br />
niet zeer afwijk<strong>en</strong>d zou<strong>de</strong>n zijn <strong>van</strong> <strong>de</strong> Engelse on<strong>de</strong>rzoeksresultat<strong>en</strong> (omgerek<strong>en</strong>d naar <strong>de</strong><br />
bevolkingsom<strong>van</strong>g), daar <strong>de</strong> verkeersveiligheid in <strong>de</strong>ze drie lan<strong>de</strong>n vermoe<strong>de</strong>lijk niet wez<strong>en</strong>lijke<br />
verschill<strong>en</strong> vertoont.<br />
213 Vgl. www.rospa.com per 15 juli 2005. <strong>De</strong> naam <strong>van</strong> <strong>de</strong> campagne is ‘Managing Occupational<br />
Road Risk’.<br />
274<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 274 24-9-2009 15:56:16
5 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Engels recht<br />
bestuurt e<strong>en</strong> verhoog<strong>de</strong> kans loopt t<strong>en</strong> opzichte <strong>van</strong> an<strong>de</strong>re werknemers om<br />
het slachtoffer te wor<strong>de</strong>n <strong>van</strong> e<strong>en</strong> verkeersongeval in <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> zijn<br />
werkzaamhe<strong>de</strong>n; <strong>de</strong> re<strong>de</strong>n hier<strong>voor</strong> is <strong>voor</strong>alsnog onbek<strong>en</strong>d. 214 Ook hebb<strong>en</strong><br />
bestuur<strong>de</strong>rs <strong>van</strong> bedrijfsauto’s e<strong>en</strong> twee maal zo hoge kans om het slachtoffer<br />
te wor<strong>de</strong>n <strong>van</strong> e<strong>en</strong> verkeersongeval als an<strong>de</strong>re bestuur<strong>de</strong>rs; <strong>van</strong> <strong>de</strong> drie<br />
miljo<strong>en</strong> Engelse bedrijfsauto’s geeft circa 66% jaarlijks aanleiding tot e<strong>en</strong> verzekeringsclaim.<br />
215 The Royal Society for the Prev<strong>en</strong>tion of Acci<strong>de</strong>nts (RoSPA)<br />
windt er ge<strong>en</strong> doekjes om: “More people are killed in ‘at work’ road acci<strong>de</strong>nts<br />
than in all other occupational acci<strong>de</strong>nts put together. Since 1996, RoSPA has<br />
be<strong>en</strong> leading the campaign for road safety at work to be accepted as part of<br />
mainstream health and safety.” 216<br />
<strong>De</strong> Engelse overheid erk<strong>en</strong>t dat het Engelse recht niet a<strong>de</strong>quaat is geëquipeerd<br />
om met <strong>de</strong> mo<strong>de</strong>rne vervulling <strong>van</strong> ambulante werkzaamhe<strong>de</strong>n om te gaan.<br />
An<strong>de</strong>rs dan in Ne<strong>de</strong>rland, waar het belang <strong>van</strong> <strong>de</strong> veiligheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer<br />
op <strong>de</strong> weg ge<strong>en</strong>szins min<strong>de</strong>r is maar het besef er<strong>van</strong> k<strong>en</strong>nelijk wel, bestaat<br />
er e<strong>en</strong> grote maatschappelijke, wet<strong>en</strong>schappelijke <strong>en</strong> parlem<strong>en</strong>taire belangstelling<br />
<strong>voor</strong> dit on<strong>de</strong>rwerp waarmee evi<strong>de</strong>nt zowel e<strong>en</strong> groot finan cieel als<br />
gezondheidsbelang is gemoeid. Zo heeft <strong>de</strong> to<strong>en</strong>malige Engelse Minister for<br />
Transport, David Jamieson, in maart 2005 erk<strong>en</strong>d dat <strong>de</strong> overheid <strong>de</strong> (on-)veiligheid<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer in het verkeer ziet als <strong>de</strong> meest belangrijke arbeidsomstandighe<strong>de</strong>nkwestie<br />
waarmee Groot-Brittannië geconfronteerd wordt. 217<br />
In opdracht <strong>van</strong> <strong>de</strong> overheid tracht <strong>de</strong> werkgroep Work Related Road Safety<br />
Task Group (WRRSTG) e<strong>en</strong> nationaal <strong>de</strong>bat te ontwikkel<strong>en</strong> over <strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> op <strong>de</strong> weg, ongeacht of <strong>de</strong><br />
werknemer in kwestie e<strong>en</strong> bestuur<strong>de</strong>r, e<strong>en</strong> passagier of e<strong>en</strong> voetganger is. Ook<br />
<strong>de</strong> verbetering <strong>van</strong> <strong>de</strong> veiligheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer maakt hier uiteraard <strong>de</strong>el<br />
<strong>van</strong> uit. E<strong>en</strong> <strong>voor</strong>lopige conclusie <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze werkgroep is dat “(...) it is wrong<br />
that workers out on the road who face significant risks, either as occupational<br />
drivers or employed to work on or by roads, are not offered the same protection<br />
as those working within fixes workplaces.” 218 Zij beveelt als één <strong>van</strong> haar<br />
<strong>voor</strong>naamste conclusies aan dat het reeds bestaan<strong>de</strong> arbeids- <strong>en</strong> arbeidsomstandighe<strong>de</strong>nrecht<br />
uitdrukkelijk ook wordt toegepast op <strong>de</strong> ambulante werk-<br />
214 Aldus Work-related Road Safety Task Group 2001, p. 4.<br />
215 Zie www.rospa.org.uk/ohs/morr/mainstream.htm, ‘Managing Occupational Road Risk: Evaluating<br />
the Impact of Employers’ Interv<strong>en</strong>tions’ per 25 juni 2001.<br />
216 Zie <strong>de</strong> persverklaring <strong>van</strong> RoSPA <strong>van</strong> 22 november 2001, ‘Governm<strong>en</strong>t must act on 1000<br />
annual work road acci<strong>de</strong>nts’. (<strong>De</strong> informatieve website <strong>van</strong> RoSPA is www.rospa.co.uk.)<br />
217 Zie per 15 juli 2005: www.rospa.co.uk/news/releases/2005/pr374_04_03_05_occupational.<br />
htm.<br />
218 Work-related Road Safety Task Group 2001, p. 6-9. Dit rapport is te downloa<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong> website<br />
www.se.gov.uk/roadsafety/traffic1.pdf, per 15 juli 2005.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 275 24-9-2009 15:56:16<br />
275
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
nemer, zoals bij<strong>voor</strong>beeld <strong>de</strong> verplichting <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> om <strong>de</strong> risico’s <strong>van</strong><br />
het ambulante werkzaamhe<strong>de</strong>n te inv<strong>en</strong>tariser<strong>en</strong> <strong>en</strong> te evaluer<strong>en</strong> uit hoof<strong>de</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> Managem<strong>en</strong>t of Health and Safety at Work Regulations 1999.<br />
Het wacht<strong>en</strong> is nu op meer concrete maatregel<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> regering. Tot op<br />
he<strong>de</strong>n verkeert e<strong>en</strong> <strong>en</strong> an<strong>de</strong>r nog steeds in het stadium <strong>van</strong> adviez<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
rechtsvergelijk<strong>en</strong>d on<strong>de</strong>rzoek. 219<br />
5.3 Verjaring<br />
Het Engels recht hanteert als uitgangspunt e<strong>en</strong> termijn <strong>van</strong> zes jaar <strong>voor</strong><br />
vor<strong>de</strong>ringsrecht<strong>en</strong> uit hoof<strong>de</strong> <strong>van</strong> onrechtmatige daad. 220 Voor <strong>de</strong> meeste vor<strong>de</strong>ring<strong>en</strong><br />
tot scha<strong>de</strong>vergoeding weg<strong>en</strong>s letselscha<strong>de</strong> geldt echter e<strong>en</strong> termijn<br />
<strong>van</strong> drie jaar na het ontstaan <strong>van</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong>veroorzak<strong>en</strong><strong>de</strong> gebeurt<strong>en</strong>is. 221 Dit<br />
betek<strong>en</strong>t dat <strong>de</strong> verjaringstermijn (‘period of limitation’) <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong><br />
– uitzon<strong>de</strong>rlijke situaties daargelat<strong>en</strong> – drie jaar bedraagt <strong>van</strong>af <strong>de</strong> dag<br />
<strong>van</strong> het ongeval of <strong>de</strong> laatste dag <strong>van</strong> blootstelling aan e<strong>en</strong> gezondheidsbedreig<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
stof, <strong>de</strong>ze dag zelf niet meegerek<strong>en</strong>d. Het kan echter zijn – <strong>en</strong> dit<br />
geldt in <strong>de</strong> praktijk met name <strong>voor</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> – dat <strong>de</strong> eis<strong>en</strong><strong>de</strong> partij<br />
kan aanton<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> zich pas later heeft verwez<strong>en</strong>lijkt of hij pas op<br />
e<strong>en</strong> latere datum k<strong>en</strong>nis had <strong>van</strong> zijn vor<strong>de</strong>ringsrecht. In e<strong>en</strong> zodanig geval<br />
heeft hij het recht dat <strong>de</strong> perio<strong>de</strong> <strong>van</strong> drie jaar dan ook zoveel later begint. 222<br />
In <strong>de</strong> praktijk betek<strong>en</strong>t dit dat e<strong>en</strong> werknemer die in 1960 is blootgesteld aan<br />
asbeststof <strong>en</strong> in 2000 longkanker krijgt, ge<strong>en</strong> verjaringsprobleem heeft t<strong>en</strong><br />
aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> het instell<strong>en</strong> <strong>van</strong> zijn vor<strong>de</strong>ring in 2002.<br />
Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> is <strong>de</strong> relatieve termijn <strong>van</strong> drie jaar ge<strong>en</strong> ijzer<strong>en</strong> regel: <strong>de</strong> rechter<br />
heeft e<strong>en</strong> grote vrijheid om <strong>de</strong> toepassing <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze termijn te versoepel<strong>en</strong><br />
indi<strong>en</strong> hij me<strong>en</strong>t dat <strong>de</strong> feitelijke omstandighe<strong>de</strong>n <strong>en</strong> <strong>de</strong> handhaving <strong>van</strong><br />
219 Vgl. RoSPA, Managing Occupational Road Risk: an international comparisons review, 5 juni<br />
2002, t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> Ne<strong>de</strong>rlands recht wordt verwez<strong>en</strong> naar Y.R.K. Waterman 2002a. Zie<br />
hier<strong>voor</strong> per 15 juli 2005: www.rospa.co.uk/morr/research/international/countries/holland.<br />
htm.<br />
220 S. 2 Limitation Act 1980.<br />
221 S. 11 Limitation Act 1980; uitzon<strong>de</strong>ring<strong>en</strong> zijn bij<strong>voor</strong>beeld opzettelijk toegebracht letsel,<br />
aanranding <strong>en</strong> misbruik <strong>van</strong> recht. T<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze <strong>en</strong> an<strong>de</strong>re uitzon<strong>de</strong>ring<strong>en</strong> geldt <strong>de</strong><br />
reguliere verjaringstermijn <strong>van</strong> zes jaar.<br />
222 S. 14 Limitation Act 1980. Dit artikel is echter tamelijk gecompliceerd, met name als het <strong>de</strong><br />
vraag betreft wanneer <strong>de</strong> eiser k<strong>en</strong>nis heeft of wordt geacht te hebb<strong>en</strong> <strong>van</strong> het bestaan <strong>van</strong><br />
zijn vor<strong>de</strong>ringsrecht. Het gaat echter <strong>de</strong> begr<strong>en</strong>zing <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze dissertatie <strong>voor</strong>bij om hier<br />
na<strong>de</strong>r op in te gaan; wie e<strong>en</strong> beroep wil do<strong>en</strong> op of verwijz<strong>en</strong> naar <strong>de</strong>ze bepaling wordt geadviseerd<br />
om haar nauwgezet te lez<strong>en</strong> of <strong>voor</strong> meer algem<strong>en</strong>e uitleg Barrie 2005, p. 697-713 te<br />
consulter<strong>en</strong>.<br />
276<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 276 24-9-2009 15:56:16
5 Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> naar Engels recht<br />
re<strong>de</strong>lijkheid <strong>en</strong> billijkheid e<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijke coulance rechtvaardig<strong>en</strong>. 223 Dit<br />
doet zich bij<strong>voor</strong>beeld <strong>voor</strong> wanneer <strong>de</strong> eiser verkeerd is ingelicht over <strong>de</strong><br />
verjaringstermijn door zijn advocaat of als <strong>de</strong> advocaat <strong>de</strong> eis te laat heeft<br />
ingedi<strong>en</strong>d terwijl e<strong>en</strong> <strong>en</strong> an<strong>de</strong>r <strong>de</strong> teg<strong>en</strong>partij niet in e<strong>en</strong> moeilijker bewijsrechtelijke<br />
positie br<strong>en</strong>gt, 224 of wanneer er reeds e<strong>en</strong> ver<strong>de</strong>nking bestaat <strong>van</strong><br />
letsel maar dit pas na het verstrijk<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> verjaringstermijn als zodanig<br />
kan wor<strong>de</strong>n gediagnosticeerd. Het Engelse recht k<strong>en</strong>t ge<strong>en</strong> absolute termijn<br />
<strong>voor</strong> <strong>de</strong> verjaring <strong>van</strong> letselscha<strong>de</strong>. 225<br />
Indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> werknemer binn<strong>en</strong> <strong>de</strong> verjaringstermijn overlijdt kunn<strong>en</strong> zijn erfg<strong>en</strong>am<strong>en</strong><br />
als zodanig nog binn<strong>en</strong> drie jaar na het overlij<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer<br />
dan wel <strong>van</strong> het ontstaan <strong>van</strong> hun wet<strong>en</strong>schap <strong>van</strong> e<strong>en</strong> vor<strong>de</strong>ringsrecht<br />
(om het ev<strong>en</strong> welke omstandigheid zich het laatste <strong>voor</strong>doet) e<strong>en</strong> vor<strong>de</strong>ring<br />
tot scha<strong>de</strong>vergoeding indi<strong>en</strong><strong>en</strong> op grond <strong>van</strong> <strong>de</strong> Law Reform (Miscellaneous<br />
Provisions) Act 1934. Het belang <strong>van</strong> e<strong>en</strong> vor<strong>de</strong>ring <strong>van</strong> <strong>de</strong> erfg<strong>en</strong>am<strong>en</strong> is<br />
echter relatief gering aangezi<strong>en</strong> zij ge<strong>en</strong> recht hebb<strong>en</strong> op vergoeding <strong>van</strong> het<br />
verlies <strong>van</strong> toekomstige inkomst<strong>en</strong> of ge<strong>de</strong>rf<strong>de</strong> lev<strong>en</strong>sverwachting sinds <strong>de</strong><br />
invoering <strong>van</strong> <strong>de</strong> Administration of Justice Act 1982.<br />
Ook <strong>de</strong> Fatal Acci<strong>de</strong>nts Act biedt <strong>de</strong> erfg<strong>en</strong>am<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> overle<strong>de</strong>n werknemer<br />
e<strong>en</strong> mogelijkheid om scha<strong>de</strong>vergoeding te vor<strong>de</strong>r<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> aansprakelijke<br />
<strong>werkgever</strong> binn<strong>en</strong> e<strong>en</strong> termijn <strong>van</strong> drie jaar <strong>van</strong>af het overlij<strong>de</strong>n c.q. drie jaar<br />
<strong>van</strong>af het mom<strong>en</strong>t dat zij wist<strong>en</strong> <strong>van</strong> het overlij<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer, <strong>de</strong> aard<br />
<strong>van</strong> het letsel wat het overlij<strong>de</strong>n veroorzaakte <strong>en</strong> <strong>de</strong> omstandighe<strong>de</strong>n waarin<br />
het do<strong>de</strong>lijk arbeidsongeval plaatsvond.<br />
6 Conclusies<br />
Hoewel Engeland <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> historische achtergrond heeft t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> het<br />
<strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht als Ne<strong>de</strong>rland <strong>en</strong> België, is dit land toch<br />
e<strong>en</strong> geheel eig<strong>en</strong> koers gaan var<strong>en</strong>. In grote lijn<strong>en</strong> speelt <strong>de</strong> beschermingsgedachte<br />
jeg<strong>en</strong>s <strong>de</strong> werknemer e<strong>en</strong> min<strong>de</strong>r belangrijke rol in Engeland dan<br />
hier. Dit komt wellicht doordat <strong>de</strong> invloed <strong>van</strong> <strong>werkgever</strong>s op <strong>de</strong> ontwikkeling<br />
<strong>van</strong> arbeidsgerelateer<strong>de</strong> wetgeving <strong>van</strong> oudsher altijd veel groter is geweest,<br />
zoals blijkt uit <strong>de</strong> aanvulling<strong>en</strong> die Engelse <strong>werkgever</strong>s geheel naar eig<strong>en</strong><br />
223 S. 33 Limitation Act.<br />
224 Vgl. Steeds v. Peverel Managem<strong>en</strong>t, The Times, 16 mei 2001; Das v. Ganju [1999] PIQR P260<br />
<strong>en</strong> Corbin v. P<strong>en</strong>fold Metallising, The Times, 2 mei 2000.<br />
225 Law Commission 2001, met name p. 2-3. Vgl. Irshadi v. Ali [1999] Lloyd’s Rep. 301 <strong>en</strong> Hayes<br />
v. Pilkington Glass [1998] PIQR P303.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 277 24-9-2009 15:56:16<br />
277
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
believ<strong>en</strong> al dan niet verstrekk<strong>en</strong> op <strong>de</strong> tamelijk magere sociale zekerheid in<br />
<strong>de</strong> vorm <strong>van</strong> ‘occupational injury schemes’.<br />
<strong>De</strong> werknemer die het slachtoffer is gewor<strong>de</strong>n <strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbeidsongeval of e<strong>en</strong><br />
beroepsziekte, kan zijn vor<strong>de</strong>ring tot scha<strong>de</strong>vergoeding baser<strong>en</strong> op ‘common<br />
law’ of op <strong>de</strong> ‘statutory duty’ <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>. <strong>De</strong> zorgplicht die op ‘common<br />
law’ is gebaseerd, is inhou<strong>de</strong>lijk re<strong>de</strong>lijk te vergelijk<strong>en</strong> met <strong>de</strong> zorgplicht <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse <strong>werkgever</strong>, zij het dat <strong>de</strong>ze op vele front<strong>en</strong> min<strong>de</strong>r <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
Engelse <strong>werkgever</strong> vergt <strong>en</strong> meer eig<strong>en</strong> verantwoor<strong>de</strong>lijkheid <strong>en</strong> e<strong>en</strong> zwaar<strong>de</strong>re<br />
bewijslast <strong>van</strong> <strong>de</strong> Engelse werknemer verlangt. <strong>De</strong> nauwkeurig omschrev<strong>en</strong><br />
wettelijke ‘statutory duties’ <strong>van</strong> <strong>de</strong> Engelse <strong>werkgever</strong> daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong> zijn<br />
wel het on<strong>de</strong>rwerp <strong>van</strong> e<strong>en</strong> absolute waarborg, zodat <strong>de</strong> Engelse werknemer<br />
qua bewijslast daar weer in het <strong>voor</strong><strong>de</strong>el is t<strong>en</strong> opzichte <strong>van</strong> zijn Ne<strong>de</strong>rlandse<br />
collega. Ook hier is <strong>de</strong> scha<strong>de</strong>vergoeding als uitgangspunt volledig <strong>van</strong> aard,<br />
maar <strong>de</strong> sneller aanvaar<strong>de</strong> eig<strong>en</strong> schuld <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer kan <strong>de</strong>ze aanmerkelijk<br />
reducer<strong>en</strong>.<br />
Hoewel Engeland Europese wetgeving op het gebied <strong>van</strong> het arbeids- <strong>en</strong><br />
arbeidsomstandighe<strong>de</strong>nrecht zo minimaal mogelijk interpreteert <strong>en</strong> overneemt<br />
<strong>en</strong> ook IAO-verdrag 121 niet heeft geratificeerd, k<strong>en</strong>t het wel e<strong>en</strong> officiële<br />
lijst <strong>van</strong> erk<strong>en</strong><strong>de</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> met daaraan gekoppel<strong>de</strong> bewijs<strong>voor</strong><strong>de</strong>l<strong>en</strong><br />
<strong>voor</strong> <strong>de</strong> werknemer. <strong>De</strong>ze lijst wordt <strong>voor</strong>tdur<strong>en</strong>d nauwkeurig afgestemd op<br />
<strong>de</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>lijst <strong>van</strong> <strong>de</strong> Europese Commissie.<br />
Ev<strong>en</strong>als België k<strong>en</strong>t Engeland e<strong>en</strong> wettelijk verplichte <strong>werkgever</strong>sverzekering<br />
teg<strong>en</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>. Maar<br />
an<strong>de</strong>rs dan België, waar <strong>de</strong>ze wettelijke plicht niet tot noem<strong>en</strong>swaardige moeilijkhe<strong>de</strong>n<br />
leidt, is <strong>de</strong> verzekeringsplicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> Engelse <strong>werkgever</strong> aanleiding<br />
tot e<strong>en</strong> scala <strong>van</strong> maatschappelijke problem<strong>en</strong> die <strong>voor</strong>al sam<strong>en</strong>hang<strong>en</strong> met<br />
het gebrek aan nationale registratie <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze verzekering<strong>en</strong>. Ook het gebrek<br />
aan e<strong>en</strong> <strong>van</strong>gnetconstructie wordt als problematisch ervar<strong>en</strong>, met name t<strong>en</strong><br />
aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> vele duiz<strong>en</strong><strong>de</strong>n asbestslachtoffers. <strong>De</strong> oplossing wordt gezocht in<br />
e<strong>en</strong> nog te realiser<strong>en</strong> ‘insurance fund of last resort’, het ‘Employers Liability<br />
Insurance Bureau’ (ELIB) g<strong>en</strong>aamd, wat veel weg heeft <strong>van</strong> het Belgische<br />
Fonds <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong>. In zoverre kan dit fonds nog niet tot praktisch<br />
<strong>voor</strong>beeld <strong>voor</strong> Ne<strong>de</strong>rland di<strong>en</strong><strong>en</strong>.<br />
278<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 278 24-9-2009 15:56:16
<strong>De</strong>el III<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 279 24-9-2009 15:56:16
Aansprakelijkheid_11.indd 280 24-9-2009 15:56:16
6 Ontwikkeling<strong>en</strong>, verplichting<strong>en</strong> <strong>en</strong> keuzes<br />
<strong>voor</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse wetgever<br />
1. Inleiding<br />
1.1 Algeme<strong>en</strong><br />
Dit hoofdstuk heeft e<strong>en</strong> tweevoudig doel. Paragraf<strong>en</strong> 2 <strong>en</strong> 3 beog<strong>en</strong> e<strong>en</strong> kort<br />
overzicht te bie<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>voor</strong>naamste maatschappelijke <strong>en</strong> juridische ontwikkeling<strong>en</strong><br />
in het <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht <strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> reacties <strong>van</strong><br />
verzekeraars hierop. Aan <strong>de</strong> or<strong>de</strong> kom<strong>en</strong> on<strong>de</strong>r meer <strong>de</strong> rol <strong>van</strong> verkeersongevall<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> werknemers, het belang <strong>van</strong> a<strong>de</strong>quate verzekering, het uitwijk<strong>en</strong><br />
naar het goed <strong>werkgever</strong>schap, <strong>de</strong> juridische perikel<strong>en</strong> rondom beroepsziekt<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> <strong>de</strong> (beweer<strong>de</strong>lijke) claimcultuur.<br />
Ver<strong>de</strong>r bouwt dit hoofdstuk <strong>voor</strong>t op <strong>de</strong> bevinding<strong>en</strong> uit <strong>de</strong> <strong>voor</strong>gaan<strong>de</strong> hoofdstukk<strong>en</strong><br />
inzake <strong>de</strong> historische ontwikkeling <strong>van</strong> het <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht<br />
<strong>en</strong> <strong>de</strong> werknemerscomp<strong>en</strong>satie, <strong>de</strong> analyse <strong>van</strong> het gel<strong>de</strong>nd<br />
recht <strong>en</strong> <strong>de</strong> rechtsvergelijking<strong>en</strong> met het Belgisch <strong>en</strong> Engels recht.<br />
Paragraaf 4 borduurt <strong>voor</strong>t op <strong>de</strong> schets <strong>van</strong> <strong>de</strong> maatschappelijke <strong>en</strong> juridische<br />
ontwikkeling<strong>en</strong> <strong>en</strong> richt zich met name op belangrijke aspect<strong>en</strong> <strong>van</strong> het<br />
<strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht die om actief ingrijp<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> wetgever<br />
c.q. <strong>werkgever</strong>s <strong>en</strong> verzekeraars vrag<strong>en</strong>. Sommige <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze aspect<strong>en</strong> vloei<strong>en</strong><br />
dwing<strong>en</strong>d <strong>voor</strong>t uit verdragsrecht <strong>en</strong> bie<strong>de</strong>n naar hun aard weinig keuzevrijheid<br />
t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> hun invulling. Daar staat teg<strong>en</strong>over dat ingrijp<strong>en</strong> op<br />
<strong>de</strong>ze punt<strong>en</strong> tot harmonisering <strong>van</strong> het <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht<br />
met geratificeer<strong>de</strong> verdragswetgeving kan lei<strong>de</strong>n, welke nu nog ontbreekt.<br />
<strong>De</strong>ze aspect<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> or<strong>de</strong> in paragraaf 5. An<strong>de</strong>re, meer vrijblijv<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
aspect<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> lei<strong>de</strong>n tot e<strong>en</strong> mo<strong>de</strong>rnisering <strong>van</strong> <strong>de</strong> afwikkeling <strong>van</strong> <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong><br />
<strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> <strong>en</strong> kom<strong>en</strong><br />
aan bod in paragraaf 6. <strong>De</strong>ze laatste aspect<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n besprok<strong>en</strong> <strong>van</strong>uit <strong>de</strong><br />
w<strong>en</strong>s om na<strong>de</strong>re discussie op maatschappelijk <strong>en</strong> politiek niveau te stimuler<strong>en</strong>;<br />
e<strong>en</strong> limitatieve opsomming of e<strong>en</strong> ‘dwing<strong>en</strong>d’ advies mijnerzijds is<br />
daarmee niet beoogd.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 281 24-9-2009 15:56:16<br />
281
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
2 Uitdij<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>: oorzak<strong>en</strong> <strong>en</strong> achtergron<strong>de</strong>n<br />
2.1 <strong>De</strong> ontwikkeling naar mo<strong>de</strong>rne arbeidsrisico’s<br />
In vele gesprekk<strong>en</strong> met letselscha<strong>de</strong>advocat<strong>en</strong> heb ik te hor<strong>en</strong> gekreg<strong>en</strong> dat<br />
het <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong>recht h<strong>en</strong> weinig uitdaging<strong>en</strong> biedt. Er zou zelfs <strong>van</strong><br />
e<strong>en</strong> ‘uitkristallisering’ kunn<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n gesprok<strong>en</strong>. <strong>De</strong> re<strong>de</strong>n<strong>en</strong> die hier<strong>voor</strong><br />
wor<strong>de</strong>n aangevoerd, zijn veelal dat het arbeidsongeval op e<strong>en</strong> specifieke plek<br />
<strong>en</strong> tijd kan wor<strong>de</strong>n bepaald, dat er doorgaans e<strong>en</strong> ‘simpel’ causaal verband<br />
is <strong>en</strong> er zel<strong>de</strong>n of nooit sprake is <strong>van</strong> verjaringsperikel<strong>en</strong> – kortom, e<strong>en</strong> kind<br />
kan het <strong>aansprakelijkheid</strong>swasje do<strong>en</strong>. <strong>De</strong>ze visie lijkt te wor<strong>de</strong>n on<strong>de</strong>rsteund<br />
door <strong>de</strong> onbekommer<strong>de</strong> houding <strong>van</strong> <strong>de</strong> wetgever, die in hon<strong>de</strong>rd jaar tijd<br />
(daarbij e<strong>en</strong> grootscheepse herzi<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> het Burgerlijk Wetboek meegerek<strong>en</strong>d),<br />
weinig aanleiding heeft gezi<strong>en</strong> om zich druk te mak<strong>en</strong> over e<strong>en</strong> revisie<br />
<strong>van</strong> het begrip ‘arbeidsongeval’. Maar er bestaat weinig aandacht <strong>voor</strong> het feit<br />
dat <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> mee-evoluer<strong>en</strong> met <strong>de</strong> mo<strong>de</strong>rne ontwikkeling<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> werkplek <strong>en</strong> dat dus ook <strong>de</strong> aard <strong>van</strong> het ‘klassieke’ arbeidsongeval zelf<br />
is geëvolueerd. Dit doet <strong>de</strong> vraag rijz<strong>en</strong> in hoeverre e<strong>en</strong> ‘klassieke’ <strong>aansprakelijkheid</strong>svisie<br />
op <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> nog aansluit bij <strong>de</strong> mo<strong>de</strong>rne realiteit.<br />
Zoals wij al hebb<strong>en</strong> gezi<strong>en</strong> in hoofdstuk 3 is <strong>de</strong> aansluiting <strong>van</strong> historisch<br />
geënte begripp<strong>en</strong> als arbeidsongeval, werknemer, lokaal, scha<strong>de</strong> et cetera bij<br />
mo<strong>de</strong>rne arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n al ver te zoek<strong>en</strong>.<br />
Teg<strong>en</strong>woordig is immers lang niet ie<strong>de</strong>r arbeidsongeval e<strong>en</strong> ‘klassiek’ arbeidsongeval.<br />
Wat te <strong>de</strong>nk<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> ongeval tij<strong>de</strong>ns e<strong>en</strong> ‘vrijwillig verplicht’<br />
bedrijfsfeest, <strong>de</strong> aanranding <strong>van</strong> e<strong>en</strong> wijkverpleegster in <strong>de</strong> privéwoning<br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> patiënt of het bijna <strong>voor</strong>spelbare geweld teg<strong>en</strong> e<strong>en</strong> telefoonmonteur<br />
in e<strong>en</strong> café waar <strong>de</strong> vaste telefoonverbinding niet meer werkt? 1 <strong>De</strong>ze werknemers<br />
zijn het <strong>voor</strong>werp <strong>van</strong> risico’s die, hoewel zij niet in <strong>de</strong> meest <strong>en</strong>ge zin<br />
<strong>de</strong>el uitmak<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> contractuele werkzaamhe<strong>de</strong>n, feitelijk onmisk<strong>en</strong>baar<br />
beslot<strong>en</strong> zijn in <strong>de</strong> mo<strong>de</strong>rne invulling <strong>van</strong> diezelf<strong>de</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n.<br />
Ie<strong>de</strong>r <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze werknemers behoeft zowel feitelijke als financiële bescherming<br />
teg<strong>en</strong> <strong>de</strong> verwez<strong>en</strong>lijking <strong>van</strong> <strong>de</strong>rgelijke risico’s. Maar <strong>de</strong> kans is reëel<br />
dat hun <strong>werkgever</strong> zijn <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>voor</strong> <strong>de</strong> uit het inci<strong>de</strong>nt <strong>voor</strong>tvloei<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
scha<strong>de</strong> zal ontk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> beroep op het Reclasserings me<strong>de</strong>werker-<br />
1 Wie <strong>de</strong>nkt dat dit laatste in het huidige tijdperk <strong>van</strong> mobiele telefonie weinig <strong>voor</strong> zal kom<strong>en</strong>,<br />
heeft nog niet e<strong>en</strong> telefoonmonteur thuis gehad die spontaan begon te huil<strong>en</strong> to<strong>en</strong> hem<br />
werd gevraagd om “e<strong>en</strong>s wat te vertell<strong>en</strong> over <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> in zijn<br />
beroep”. Kort sam<strong>en</strong>gevat kwam zijn relaas erop neer dat telefoonmonteurs e<strong>en</strong> zwarte lijst<br />
hanter<strong>en</strong> <strong>van</strong> adress<strong>en</strong> waar bij <strong>voor</strong>keur alle<strong>en</strong> <strong>de</strong> gro<strong>en</strong>tjes on<strong>de</strong>r h<strong>en</strong> naar toe wor<strong>de</strong>n<br />
gestuurd t<strong>en</strong>ein<strong>de</strong> het verbale <strong>en</strong> fysieke geweld dat h<strong>en</strong> treft “eerlijk te ver<strong>de</strong>l<strong>en</strong>”.<br />
282<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 282 24-9-2009 15:56:16
6 Ontwikkeling<strong>en</strong>, verplichting<strong>en</strong> <strong>en</strong> keuzes <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse wetgever<br />
arrest 2 uit 1999: hij had immers ge<strong>en</strong> zegg<strong>en</strong>schap of bevoegdheid over<br />
omstandighe<strong>de</strong>n of gedraging<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong>r<strong>de</strong>n op <strong>de</strong> op<strong>en</strong>bare weg of in particuliere<br />
ruimtes. E<strong>en</strong> aanrijding, e<strong>en</strong> ongeval in het schemergebied tuss<strong>en</strong><br />
werk <strong>en</strong> privé, e<strong>en</strong> aanranding of geweldpleging is in <strong>de</strong> regel ook niet e<strong>en</strong><br />
zodanig <strong>voor</strong>af bek<strong>en</strong>d, specifiek <strong>en</strong> ernstig gevaar dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> in het<br />
ka<strong>de</strong>r <strong>van</strong> zijn algem<strong>en</strong>e zorgplicht prev<strong>en</strong>tief had moet<strong>en</strong> optre<strong>de</strong>n. 3 Met<br />
name <strong>de</strong> specificiteit doet <strong>de</strong> verhaalspositie <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer hier <strong>de</strong> das<br />
om.<br />
<strong>De</strong> werknemer kan daarmee tuss<strong>en</strong> wal <strong>en</strong> schip vall<strong>en</strong>: gevoelsmatig is <strong>de</strong><br />
scha<strong>de</strong> dui<strong>de</strong>lijk arbeidgerelateerd, juridisch is <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> daar<strong>voor</strong> niet<br />
aansprakelijk <strong>en</strong> in beginsel dus ook niet scha<strong>de</strong>vergoedingplichtig. Dit kan<br />
ertoe lei<strong>de</strong>n dat volg<strong>en</strong>s het adagium ‘e<strong>en</strong>ie<strong>de</strong>r draagt zijn eig<strong>en</strong> scha<strong>de</strong>’<br />
<strong>de</strong>ze werknemer zijn mogelijk aanzi<strong>en</strong>lijke <strong>en</strong> langdurige scha<strong>de</strong> zelf moet<br />
drag<strong>en</strong>. Erg bevredig<strong>en</strong>d is dat resultaat niet, noch op persoonlijk, noch op<br />
maatschappelijk niveau. Het gaat hier immers niet om ‘huis-tuin-keuk<strong>en</strong>’<br />
risico’s die e<strong>en</strong>ie<strong>de</strong>r onbewust riskeert in het dagelijks lev<strong>en</strong>, noch om risico’s<br />
welke <strong>de</strong> werknemer bewust in <strong>de</strong> privésfeer heeft aanvaard, zoals e<strong>en</strong> valpartij<br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> paard of <strong>van</strong> <strong>de</strong> ski’s. <strong>De</strong>ze ‘<strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong>’ on<strong>de</strong>rschei<strong>de</strong>n zich<br />
juist door het feit dat, omwille <strong>van</strong> het lev<strong>en</strong>son<strong>de</strong>rhoud, <strong>de</strong> betrokk<strong>en</strong> werknemer<br />
noodgedwong<strong>en</strong> risico’s in <strong>de</strong> arbeidssfeer riskeert die <strong>voor</strong>tvloei<strong>en</strong><br />
uit het winststrev<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> of zelfs door <strong>de</strong>ze zijn gecreëerd <strong>en</strong><br />
door hem kunn<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n verzekerd. Behou<strong>de</strong>ns het vervull<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> uit <strong>de</strong><br />
arbeidsovere<strong>en</strong>komst <strong>voor</strong>tvloei<strong>en</strong><strong>de</strong> verplichting<strong>en</strong> zou <strong>de</strong> werknemer niet<br />
aan <strong>de</strong>ze beroepsmatige risico’s zijn blootgesteld: maar toch kan hij privé met<br />
<strong>de</strong> scha<strong>de</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> karige sociaalzekerheidsrechtelijke uitkering blijv<strong>en</strong> zitt<strong>en</strong>.<br />
Nogmaals, dit is niet e<strong>en</strong> erg bevredig<strong>en</strong><strong>de</strong> situatie <strong>en</strong> het antwoord “maar<br />
zo zit het stelsel in elkaar” heeft, vermoed ik, nog nooit e<strong>en</strong> door zijn werk<br />
gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> werknemer het gevoel gegev<strong>en</strong> dat hem recht is gedaan.<br />
Dit wal-<strong>en</strong>-schip geldt nog dui<strong>de</strong>lijker <strong>voor</strong> ‘gewone’ <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> waar<br />
<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> niet in zijn zorgplicht ex art. 7:658 BW is tekortgeschot<strong>en</strong>.<br />
Het arrest Dusarduyn/Du Puy (‘Dak<strong>de</strong>kkers’-arrest), waarin e<strong>en</strong> dak<strong>de</strong>kker<br />
tij<strong>de</strong>ns zijn werk door e<strong>en</strong> dak viel maar <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> geacht werd niet op<br />
<strong>en</strong>ige wijze tekort geschot<strong>en</strong> te zijn in zijn zorgplicht jeg<strong>en</strong>s <strong>de</strong> werknemer, is<br />
daar<strong>van</strong> e<strong>en</strong> dui<strong>de</strong>lijk <strong>voor</strong>beeld.<br />
In het Reclasseringsme<strong>de</strong>werker-arrest <strong>van</strong> 1999 heeft <strong>de</strong> Hoge Raad ook aangegev<strong>en</strong><br />
dat <strong>de</strong> sociaal-economische positie <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> t<strong>en</strong> opzichte <strong>van</strong><br />
2 HR 22 januari 1999, NJ 1999, 534, LJN ZC2783 (Reclassering Ne<strong>de</strong>rland/S.).<br />
3 Vgl. Hartlief 1999, p. 280 <strong>en</strong> Lin<strong>de</strong>nbergh 1999, p. 51.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 283 24-9-2009 15:56:16<br />
283
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> werknemer re<strong>de</strong>n is waarom <strong>de</strong> werknemer “bescherming g<strong>en</strong>iet teg<strong>en</strong><br />
aan zijn arbeid verbon<strong>de</strong>n veiligheidsrisico’s”. Sindsdi<strong>en</strong> is het belang dat in<br />
<strong>de</strong> jurispru<strong>de</strong>ntie wordt toegek<strong>en</strong>d aan <strong>de</strong> sociaal-economische positie <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> slechts toeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. An<strong>de</strong>rzijds is het belang <strong>van</strong> zijn zegg<strong>en</strong>schap<br />
<strong>en</strong> bevoegdheid om aanwijzing<strong>en</strong> te gev<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> werknemer in relatie<br />
tot zijn scha<strong>de</strong>vergoedingplicht in <strong>en</strong>ige mate afg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>; ook daar<strong>van</strong> is het<br />
arrest Dusarduyn-Du Puy e<strong>en</strong> <strong>voor</strong>beeld. (<strong>De</strong>nk <strong>voor</strong>ts aan <strong>de</strong> jurispru<strong>de</strong>ntie<br />
rondom uitz<strong>en</strong>dkracht<strong>en</strong>. 4 ) Toch vormt <strong>de</strong> zegg<strong>en</strong>schap <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> e<strong>en</strong><br />
c<strong>en</strong>traal uitgangspunt <strong>van</strong> het ‘klassieke’ <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht.<br />
<strong>De</strong>ze ontwikkeling geeft aanleiding tot <strong>de</strong> vraag of ‘zegg<strong>en</strong>schap’ als grondslag<br />
<strong>van</strong> het <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht aan herzi<strong>en</strong>ing toe is. In <strong>de</strong><br />
hierna volg<strong>en</strong><strong>de</strong> paragraf<strong>en</strong> zal dit na<strong>de</strong>r wor<strong>de</strong>n toegelicht.<br />
Voorts is het, in het licht <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze overweging<strong>en</strong>, verbazingwekk<strong>en</strong>d dat <strong>de</strong><br />
<strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
nog steeds in één <strong>en</strong> hetzelf<strong>de</strong> wetsartikel is geregeld. Historisch is dit<br />
wel verklaarbaar: rond <strong>de</strong> <strong>voor</strong>laatste eeuwwisseling war<strong>en</strong> slechts relatief<br />
weinig beroepsziekt<strong>en</strong> als zodanig on<strong>de</strong>rk<strong>en</strong>d <strong>en</strong> dit war<strong>en</strong> juist <strong>de</strong>g<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
waar het causaal verband (bij<strong>voor</strong>beeld <strong>van</strong>wege e<strong>en</strong> korte incubatieperio<strong>de</strong>)<br />
tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> beroepsziekte <strong>en</strong> <strong>de</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n evi<strong>de</strong>nt was, net zoals bij<br />
<strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> het geval is. Maar teg<strong>en</strong>woordig rijst in to<strong>en</strong>em<strong>en</strong><strong>de</strong> mate<br />
het besef dat beroepsziekt<strong>en</strong> wez<strong>en</strong>lijk an<strong>de</strong>re juridische (<strong>en</strong> medische) problem<strong>en</strong><br />
met zich br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> dan <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong>. Voorbeel<strong>de</strong>n hier<strong>van</strong> zijn<br />
<strong>de</strong> k<strong>en</strong>plicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>, het (medisch-wet<strong>en</strong>schappelijk) aantoonbare<br />
causaal verband tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> gezondheidsklacht<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
werkzaamhe<strong>de</strong>n, e<strong>en</strong> lange incubatieperio<strong>de</strong>, <strong>de</strong> causale relatie tot verschill<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong>s of tot <strong>de</strong> privésfeer, verjaringsperikel<strong>en</strong>, etc.<br />
<strong>De</strong> poging<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> rechterlijke macht om <strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
te beoor<strong>de</strong>l<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>s norm<strong>en</strong> die <strong>van</strong> oudsher geënt zijn op <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong>,<br />
beginn<strong>en</strong> steeds meer op kunst- <strong>en</strong> vliegwerk te lijk<strong>en</strong>. Niemand is<br />
hierbij gebaat. <strong>De</strong> jurispru<strong>de</strong>ntie inzake <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
<strong>voor</strong> <strong>de</strong> do<strong>de</strong>lijke asbestziekte mesothelioom, waarbij <strong>de</strong> rechterlijke macht in<br />
feite <strong>voor</strong>bij <strong>de</strong> limiet<strong>en</strong> <strong>van</strong> art. 3:310 BW moet gaan om e<strong>en</strong> formeel verjaar<strong>de</strong><br />
vor<strong>de</strong>ring toch inhou<strong>de</strong>lijk te kunn<strong>en</strong> beoor<strong>de</strong>l<strong>en</strong>, geeft dit treff<strong>en</strong>d aan.<br />
Jaarlijks wordt e<strong>en</strong> scherp stijg<strong>en</strong>d aantal (oud-)werknemers getroff<strong>en</strong> door<br />
mesothelioom. Inmid<strong>de</strong>ls zijn dit er ongeveer 400 per jaar; over circa ti<strong>en</strong><br />
4 Vgl. HR 23 mei 1980, NJ 1980, 633, LJN AC6901 (Manpower/Sie), HR 15 juni 1990, NJ 1990,<br />
716, LJN AC4217 (Stormer/Vedox), HR 4 oktober 2002, NJ 2002, 557, LJN AE4080 (Excell<strong>en</strong>t/Suares),<br />
uitein<strong>de</strong>lijk gecodificeerd in art.7:658 lid 4 BW.<br />
284<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 284 24-9-2009 15:56:16
6 Ontwikkeling<strong>en</strong>, verplichting<strong>en</strong> <strong>en</strong> keuzes <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse wetgever<br />
jaar (2019) zull<strong>en</strong> dat er ongeveer 700 per jaar zijn, waarna e<strong>en</strong> daling wordt<br />
verwacht. 5 Vel<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze slachtoffers zi<strong>en</strong> hun vor<strong>de</strong>ring afstuit<strong>en</strong> op e<strong>en</strong><br />
verjaringstermijn die is gebaseerd op (medische) inzicht<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> eeuw<br />
oud. Dit is wrang wanneer m<strong>en</strong> beseft dat <strong>de</strong> wetgever <strong>de</strong>stijds niet wist, gelet<br />
op <strong>de</strong> stand <strong>van</strong> wet<strong>en</strong>schap to<strong>en</strong>tertijd, dat mesothelioom e<strong>en</strong> beroepsziekte<br />
is die e<strong>en</strong> incubatieperio<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong>rtig jaar of meer kan hebb<strong>en</strong> <strong>en</strong> waar<strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> eerste symptom<strong>en</strong> zich dikwijls pas <strong>voor</strong>do<strong>en</strong> wanneer <strong>de</strong> wettelijke verjaringstermijn<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong>rtig jaar al is gepasseerd. Het valt dan ook in re<strong>de</strong>lijkheid<br />
niet aan te nem<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> wetgever, juist bij gebrek aan <strong>de</strong>ze k<strong>en</strong>nis, <strong>de</strong><br />
expliciete bedoeling heeft gehad om <strong>de</strong>ze ‘mo<strong>de</strong>rne’ groep slachtoffers uit te<br />
sluit<strong>en</strong> <strong>van</strong> verhaal op <strong>de</strong> aansprakelijke <strong>werkgever</strong>. In e<strong>en</strong> poging <strong>de</strong>ze asbestslachtoffers<br />
<strong>en</strong>igszins tegemoet te kom<strong>en</strong>, heeft <strong>de</strong> Hoge Raad <strong>de</strong> in art. 3:310<br />
BW nauwkeurig omschrev<strong>en</strong> rechtszekerheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> ‘opgerekt’ in<br />
het arrest Van Hese/<strong>De</strong> Schel<strong>de</strong>. 6 In dit arrest heeft <strong>de</strong> Hoge Raad namelijk<br />
bepaald dat, indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> verjaringstermijn <strong>van</strong> <strong>de</strong>rtig jaar is verstrek<strong>en</strong>, <strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong> ‘on<strong>de</strong>r omstandighe<strong>de</strong>n’ toch nog volledig aansprakelijk kan zijn<br />
<strong>voor</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer. (Zie hier<strong>voor</strong> hoofdstuk 5 paragraaf 5.3.)<br />
Voor <strong>de</strong> hand ligt dat <strong>werkgever</strong>s noch verzekeraars weinig waar<strong>de</strong>ring <strong>voor</strong><br />
<strong>de</strong>ze ‘elastische’ verjaringstermijn hebb<strong>en</strong>: <strong>de</strong>ze staat immers haaks op het<br />
beginsel <strong>van</strong> rechtszekerheid waaraan <strong>de</strong> verjaringstermijn expliciet geacht<br />
wordt uitdrukking te gev<strong>en</strong>. Het blijft echter bij <strong>de</strong>rgelijk kunst- <strong>en</strong> vliegwerk,<br />
zolang <strong>de</strong> wetgever zich niet het belang <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze justitiabel<strong>en</strong> <strong>voor</strong> <strong>de</strong><br />
kom<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong>c<strong>en</strong>nia aantrekt <strong>en</strong> na<strong>de</strong>r regelt. 7<br />
Daar komt bij dat veelvuldig ‘inci<strong>de</strong>nteel’ bijstur<strong>en</strong> door <strong>de</strong> rechtspraak op <strong>de</strong><br />
lange duur funest is <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> consist<strong>en</strong>t <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht.<br />
Op zich is <strong>de</strong>ze praktijk niet verwon<strong>de</strong>rlijk. <strong>De</strong> rechtspraak houdt zich immers<br />
niet bezig met <strong>de</strong> hoofdlijn<strong>en</strong> <strong>van</strong> het <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht<br />
maar met het individuele geval, ook al kan hieraan belangrijke prece<strong>de</strong>ntwerking<br />
toekom<strong>en</strong>. Het is niet <strong>de</strong> taak <strong>van</strong> <strong>de</strong> rechterlijke macht, maar juist die<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> wetgever, om <strong>de</strong> hoofdlijn<strong>en</strong> <strong>van</strong> het <strong>aansprakelijkheid</strong>srecht te bepal<strong>en</strong>:<br />
het gaat daarbij immers om politieke keuzes. Wanneer <strong>de</strong> rechterlijke<br />
macht echter noodgedwong<strong>en</strong>, bij gebrek aan ingrijp<strong>en</strong> door <strong>de</strong> wetgever, er<br />
steeds weer ‘e<strong>en</strong> mouw aan moet pass<strong>en</strong>’, dan wordt, beetje bij beetje, het<br />
systematische aspect <strong>van</strong> het <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht ontkracht<br />
5 Vgl. Burdorf e.a. 1997, p. 48, figuur 6.<br />
6 HR 28 april 2000, NJ 2000, 430, LJN AA5635 (Van Hese/<strong>De</strong> Schel<strong>de</strong>).<br />
7 Let wel: dit betreft niet <strong>de</strong> nieuwe g<strong>en</strong>eratie <strong>van</strong> asbestslachtoffers <strong>voor</strong> wie <strong>de</strong> wetgever art.<br />
3:310 lid 5 BW in het lev<strong>en</strong> heeft geroep<strong>en</strong>, maar <strong>de</strong> verwachte 40.000 Ne<strong>de</strong>rlandse asbestslachtoffers<br />
wi<strong>en</strong>s blootstelling uit <strong>de</strong> jar<strong>en</strong> ’60, 70’<strong>en</strong> ’80 stamt <strong>en</strong> bij wie <strong>de</strong> asbestziekte<br />
zich <strong>voor</strong> het mer<strong>en</strong><strong>de</strong>el nog in <strong>de</strong> kom<strong>en</strong><strong>de</strong> jar<strong>en</strong> of <strong>de</strong>c<strong>en</strong>nia moet op<strong>en</strong>bar<strong>en</strong>. Vgl. Burdorf<br />
e.a. 1997, p. iii.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 285 24-9-2009 15:56:16<br />
285
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> <strong>van</strong> haar consist<strong>en</strong>tie <strong>en</strong> logica ontdaan. Ook <strong>de</strong>ze (<strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>bare) ontwikkeling<br />
plaatst op <strong>de</strong> wetgever <strong>de</strong> verantwoor<strong>de</strong>lijkheid om <strong>van</strong> tijd tot tijd <strong>de</strong><br />
rechtspraak waar nodig bij te stur<strong>en</strong> door mid<strong>de</strong>l <strong>van</strong> nieuwe wetgeving. Wat<br />
dat betreft, kan <strong>van</strong> <strong>de</strong> herzi<strong>en</strong>ing in 1992 <strong>van</strong> het Nieuw Burgerlijk Wetboek<br />
t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> art. 7A:1638x oud-BW c.q. art. 7:658 Nieuw BW gesprok<strong>en</strong><br />
wor<strong>de</strong>n <strong>van</strong> e<strong>en</strong> gemiste kans.<br />
Twee <strong>voor</strong>beel<strong>de</strong>n <strong>van</strong> het ontwricht<strong>en</strong><strong>de</strong> effect waartoe ongestuur<strong>de</strong> rechtspraak<br />
kan lei<strong>de</strong>n, vorm<strong>en</strong> <strong>de</strong> arrest<strong>en</strong> Vonk/Van <strong>de</strong>r Hoev<strong>en</strong> 8 uit 2001 <strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> Bont/Ou<strong>de</strong>nall<strong>en</strong> 9 uit 2002. In het eerste arrest, wat e<strong>en</strong> verkeersongeval<br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> bouwvakker betreft die op weg was naar zijn werk, heeft <strong>de</strong> Hoge<br />
Raad bepaald dat ‘on<strong>de</strong>r omstandighe<strong>de</strong>n’ <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> Vonk aansprakelijk<br />
is <strong>voor</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer Vonk, ook al is <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele<br />
tekortkoming in <strong>de</strong> zorgplicht jeg<strong>en</strong>s Van <strong>de</strong>r Hoev<strong>en</strong> of <strong>en</strong>ige schuld aan<br />
<strong>de</strong> scha<strong>de</strong> <strong>van</strong> Van <strong>de</strong>r Hoev<strong>en</strong> te verwijt<strong>en</strong>. Daarmee doet <strong>de</strong> Hoge Raad<br />
het meest ess<strong>en</strong>tiële <strong>de</strong>el <strong>van</strong> <strong>de</strong> schuld<strong>aansprakelijkheid</strong> waarop <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong><br />
is gebaseerd, namelijk schuld, af als irrele<strong>van</strong>t. M<strong>en</strong><br />
zou <strong>de</strong>nk<strong>en</strong> dat e<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijk vergaan<strong>de</strong> uitspraak toch zeker politieke aandacht<br />
zou trekk<strong>en</strong>, maar tot op he<strong>de</strong>n is dat niet noem<strong>en</strong>swaardig het geval<br />
geblek<strong>en</strong>. In het twee<strong>de</strong> <strong>voor</strong>beeld, dat ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> verkeersongeval <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
werknemer betreft <strong>en</strong> waarin <strong>de</strong> schuld <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer feitelijk ook ver te zoek<strong>en</strong> was, plaatste <strong>de</strong> Hoge Raad e<strong>en</strong><br />
verzekeringsplicht op <strong>de</strong> schou<strong>de</strong>rs <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>. <strong>De</strong>ze lijn heeft <strong>de</strong> Hoge<br />
Raad vervolg<strong>en</strong>s consist<strong>en</strong>t doorgetrokk<strong>en</strong>, zoals blijkt uit <strong>de</strong> ’1 februari’arrest<strong>en</strong>.<br />
10 In <strong>de</strong>ze reeks arrest<strong>en</strong> wordt in wez<strong>en</strong> aangegev<strong>en</strong> dat het belang<br />
<strong>van</strong> scha<strong>de</strong>vergoeding <strong>van</strong> <strong>de</strong> gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> werknemer <strong>van</strong> e<strong>en</strong> hogere or<strong>de</strong><br />
kan zijn dan <strong>de</strong> (niet aanwezige) <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>. Ook<br />
daarmee is het <strong>werkgever</strong>saansprakelijksheidrecht behoorlijk op <strong>de</strong> helling<br />
gezet – maar (<strong>voor</strong>alsnog) opnieuw zon<strong>de</strong>r politieke consequ<strong>en</strong>ties. 11<br />
Kortom, het <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht is ge<strong>en</strong>szins uitgekristalliseerd,<br />
het is integ<strong>en</strong><strong>de</strong>el net zo hard in beweging als <strong>de</strong> mo<strong>de</strong>rne arbeidsontwikkeling<strong>en</strong><br />
dat zijn. Het zijn echter niet <strong>de</strong> werknemers die zich beklag<strong>en</strong><br />
over <strong>de</strong> moeilijke toepassing <strong>van</strong> e<strong>en</strong> wet <strong>van</strong> e<strong>en</strong> eeuw oud op mo<strong>de</strong>rne<br />
arbeidsperikel<strong>en</strong>: <strong>voor</strong> h<strong>en</strong> is e<strong>en</strong> arbeidsongeval of e<strong>en</strong> beroepsziekte te zeer<br />
e<strong>en</strong> individueel inci<strong>de</strong>nt, hoe vaak het ver<strong>de</strong>r ook op maatschappelijk niveau<br />
8 HR 12 januari 2001, NJ 2001, 253, LJN AA9434 (Vonk/Van <strong>de</strong>r Hoev<strong>en</strong>).<br />
9 HR 9 augustus 2002, NJ 2004, 235, LJN AE2113 (<strong>De</strong> Bont/Ou<strong>de</strong>nall<strong>en</strong>). Zie ook Waterman<br />
2003b, p. 40-61.<br />
10 HR 1 februari 2008, JA 2008/52, LJN BB6175 (Maasman/Akzo Nobel) <strong>en</strong> HR 1 februari 2008,<br />
JA 2008/53, LJN BB4767 (Kooiker/Taxic<strong>en</strong>trale).<br />
11 Vgl. Van Boom 2003a, p. 33-40, Hartlief 2000, p. 104 <strong>en</strong> Waterman 2002b, p. 60-73.<br />
286<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 286 24-9-2009 15:56:17
6 Ontwikkeling<strong>en</strong>, verplichting<strong>en</strong> <strong>en</strong> keuzes <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse wetgever<br />
<strong>voor</strong>komt. Daar komt bij dat individuele werknemers niet e<strong>en</strong> repres<strong>en</strong>tatieve<br />
stem in <strong>de</strong> sam<strong>en</strong>leving hebb<strong>en</strong>, noch e<strong>en</strong>voudige toegang tot <strong>de</strong> media, etc.<br />
Vakbon<strong>de</strong>n zou<strong>de</strong>n met het oog op <strong>de</strong> belang<strong>en</strong>behartiging <strong>van</strong> hun le<strong>de</strong>n<br />
wellicht meer publieke aandacht hier<strong>voor</strong> kunn<strong>en</strong> vrag<strong>en</strong> dan zij thans do<strong>en</strong>.<br />
Werkgevers beklag<strong>en</strong> zich ook zel<strong>de</strong>n over het <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht:<br />
daar<strong>voor</strong> zijn <strong>de</strong> meest<strong>en</strong> <strong>van</strong> h<strong>en</strong> nu e<strong>en</strong>maal verzekerd. Maar <strong>voor</strong><br />
verzekeraars ligt dit an<strong>de</strong>rs: zij krijg<strong>en</strong> uitein<strong>de</strong>lijk wél op grote (financiële)<br />
schaal te mak<strong>en</strong> met <strong>de</strong> gevolg<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> moeilijke aansluiting tuss<strong>en</strong> het<br />
starre <strong>aansprakelijkheid</strong>srecht <strong>en</strong> <strong>de</strong> zeer flexibele mo<strong>de</strong>rne ontwikkeling<strong>en</strong><br />
op <strong>de</strong> arbeidsvloer. Met name <strong>de</strong> gevolg<strong>en</strong> <strong>van</strong> ‘nieuwe’ beroepsziekt<strong>en</strong><br />
wor<strong>de</strong>n uitein<strong>de</strong>lijk op h<strong>en</strong> afgew<strong>en</strong>teld. Het is dan ook niet verwon<strong>de</strong>rlijk<br />
dat verzekeraars – met name bij mon<strong>de</strong> <strong>van</strong> het Verbond <strong>van</strong> Verzekeraars –<br />
in to<strong>en</strong>em<strong>en</strong><strong>de</strong> mate aandacht vrag<strong>en</strong> <strong>voor</strong> (het antwoord op) <strong>de</strong> vraag, hoe<br />
het <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht in <strong>de</strong> toekomst zal wor<strong>de</strong>n verzekerd.<br />
Die vraag hangt nauw sam<strong>en</strong> met <strong>de</strong> vraag hoe het <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht<br />
zich zal ontwikkel<strong>en</strong>.<br />
<strong>De</strong> aanleiding hier<strong>voor</strong> kan wor<strong>de</strong>n gevon<strong>de</strong>n in verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> oorzak<strong>en</strong>,<br />
zoals e<strong>en</strong> vrees <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong>lijke to<strong>en</strong>ame <strong>van</strong> (massa-)claims in <strong>de</strong> toekomst,<br />
waar<strong>van</strong> met name beroepsziekt<strong>en</strong> e<strong>en</strong> belangrijk <strong>de</strong>el zull<strong>en</strong> uitmak<strong>en</strong>.<br />
Juist beroepsziekt<strong>en</strong> br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> specifieke <strong>aansprakelijkheid</strong>srechtelijke,<br />
verzekeringsrechtelijke <strong>en</strong> sociaalzekerheidsrechtelijke problem<strong>en</strong> met zich,<br />
waarop het positieve recht ge<strong>en</strong> a<strong>de</strong>quaat antwoord kan bie<strong>de</strong>n. <strong>De</strong> Commissie<br />
Donner II heeft zich al <strong>voor</strong>zichtig op dit pad begev<strong>en</strong>, zoals wij zag<strong>en</strong> in<br />
hoofdstuk 2 paragraaf 4.4. Dit hoofdstuk borduurt daar op <strong>voor</strong>t.<br />
Zoals zal blijk<strong>en</strong>, bevindt Ne<strong>de</strong>rland zich in e<strong>en</strong> moeilijke positie: handhaving<br />
<strong>van</strong> het huidige <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht in combinatie met<br />
<strong>de</strong> huidige sociale zekerheid lijkt niet realistisch. Maar wat dan wel? Geheel<br />
zon<strong>de</strong>r leidraad is Ne<strong>de</strong>rland niet: wij kunn<strong>en</strong> immers ler<strong>en</strong> <strong>van</strong> an<strong>de</strong>re<br />
lan<strong>de</strong>n, zoals met name België, <strong>en</strong> zelfs <strong>van</strong> onze eig<strong>en</strong> geschie<strong>de</strong>nis, waarmee<br />
ik in het bijzon<strong>de</strong>r refereer naar <strong>de</strong> reeds in <strong>voor</strong>gaan<strong>de</strong> hoofdstukk<strong>en</strong><br />
besprok<strong>en</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet. Voordat we ons ver<strong>de</strong>r verdiep<strong>en</strong> in oplossing<strong>en</strong>,<br />
is eerst e<strong>en</strong> analyse <strong>van</strong> oorzakelijke <strong>en</strong> achtergron<strong>de</strong>n noodzakelijk.<br />
2.2 Aanleiding tot herbezinning: <strong>de</strong> verzekerbaarheidsdiscussie<br />
Sinds 1967 – het jaar waarin <strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet werd afgeschaft <strong>en</strong> art. 7:658<br />
BW (to<strong>en</strong> nog art. 7A:1638x oud-BW) in beeld kwam – is <strong>de</strong> reikwijdte <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> aan <strong>voor</strong>tdur<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>en</strong> steeds snellere<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 287 24-9-2009 15:56:17<br />
287
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
uitdijing on<strong>de</strong>rhevig. 12 <strong>De</strong> wettelijke <strong>en</strong> jurispru<strong>de</strong>ntiële norm<strong>en</strong>, gecombineerd<br />
met e<strong>en</strong> gestage groei <strong>van</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong>sclaims, verg<strong>en</strong> daardoor<br />
steeds meer <strong>van</strong> <strong>werkgever</strong>s.<br />
Toch heeft het mer<strong>en</strong><strong>de</strong>el <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>s hier <strong>van</strong>uit feitelijk oogpunt<br />
weinig last <strong>van</strong>: zij w<strong>en</strong>tel<strong>en</strong> <strong>de</strong> gevolg<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze ontwikkeling af op verzekeraars.<br />
Het mer<strong>en</strong><strong>de</strong>el, want niet alle <strong>werkgever</strong>s verzekert zich teg<strong>en</strong><br />
<strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>. ‘Grote’ <strong>werkgever</strong>s, zoals bij<strong>voor</strong>beeld Nationale<br />
Spoorweg<strong>en</strong>, gev<strong>en</strong> er soms <strong>de</strong> <strong>voor</strong>keur aan om dit risico zelf te drag<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> zich daarmee verzekeringspremies te bespar<strong>en</strong>. Als alternatief <strong>voor</strong> e<strong>en</strong><br />
verzekerings<strong>de</strong>kking richt<strong>en</strong> zij bij<strong>voor</strong>beeld e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> fonds op waaruit <strong>aansprakelijkheid</strong>sclaims<br />
wor<strong>de</strong>n vergoed. Voor <strong>de</strong> werknemer maakt het weinig<br />
uit of zijn scha<strong>de</strong> wordt vergoed door e<strong>en</strong> fonds <strong>van</strong> zijn <strong>werkgever</strong> of uit <strong>de</strong><br />
reserve <strong>van</strong> e<strong>en</strong> verzekeraar. ‘Kleine’ <strong>werkgever</strong>s kiez<strong>en</strong> er soms bewust <strong>voor</strong><br />
om zich niet te verzeker<strong>en</strong>, bij<strong>voor</strong>beeld om zich via <strong>de</strong>ze kost<strong>en</strong>besparing<br />
e<strong>en</strong> betere concurr<strong>en</strong>tiepositie te verwerv<strong>en</strong> of om simpelweg het hoofd bov<strong>en</strong><br />
water te hou<strong>de</strong>n. Dit is echter e<strong>en</strong> discutabele praktijk, want het betek<strong>en</strong>t dat<br />
<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> in feite het risico <strong>van</strong> insolv<strong>en</strong>tie op <strong>de</strong> werknemer afw<strong>en</strong>telt, die<br />
<strong>van</strong>wege zijn letsel toch al in e<strong>en</strong> financieel kwetsbare positie verkeert. Zeker<br />
in het geval <strong>van</strong> e<strong>en</strong> sluip<strong>en</strong><strong>de</strong> beroepsziekte is het <strong>van</strong> belang dat er sprake<br />
is <strong>van</strong> verzekerings<strong>de</strong>kking of e<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> behoorlijke bedrijfs<strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>ing.<br />
M<strong>en</strong>ig slachtoffer <strong>van</strong> e<strong>en</strong> sluip<strong>en</strong><strong>de</strong> beroepsziekte wordt geconfronteerd met<br />
e<strong>en</strong> onvindbare, insolv<strong>en</strong>te of gefailleer<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>en</strong> moet dan effectief<br />
zijn scha<strong>de</strong> zelf drag<strong>en</strong>. In <strong>de</strong> praktijk zijn het dikwijls <strong>de</strong> kleine, onverzeker<strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong>s die zich met hand <strong>en</strong> tand teg<strong>en</strong> e<strong>en</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong>sclaim<br />
verwer<strong>en</strong>, zelfs al ligt hun <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> arbeidsongeval<br />
of beroepsziekte <strong>voor</strong> <strong>de</strong> hand. Ook dit kan ertoe lei<strong>de</strong>n dat <strong>de</strong> werknemer<br />
niet <strong>de</strong> scha<strong>de</strong>vergoeding ont<strong>van</strong>gt waar hij recht op heeft.<br />
Het zijn <strong>de</strong>rhalve met name <strong>de</strong> verzekeraars die bedrijfsverzekering<strong>en</strong> teg<strong>en</strong><br />
<strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>sclaims (AVB-poliss<strong>en</strong> 13 ) aanbie<strong>de</strong>n, die <strong>de</strong><br />
financiële repercussies on<strong>de</strong>rvin<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong> uitdijing <strong>van</strong> het <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht.<br />
Ook wor<strong>de</strong>n zij geconfronteerd met ontwikkeling<strong>en</strong><br />
als nieuwe gezondheidskundige inzicht<strong>en</strong> (‘nieuwe’ beroepsziekt<strong>en</strong>), assertieve<br />
patiënt<strong>en</strong>ver<strong>en</strong>iging<strong>en</strong>, betere toegankelijkheid <strong>van</strong> wet<strong>en</strong>schappelijke<br />
informatie (Google), etc. Wanneer <strong>de</strong>ze ontwikkeling<strong>en</strong> echter in <strong>de</strong> praktijk<br />
e<strong>en</strong> (feitelijke) uitbreiding <strong>van</strong> het toepassingsgebied <strong>van</strong> <strong>de</strong> polis betek<strong>en</strong><strong>en</strong>,<br />
12 Ook <strong>de</strong> uitdij<strong>en</strong><strong>de</strong> werking <strong>van</strong> het goed <strong>werkgever</strong>schap ex art. 7:611 BW draagt bij aan <strong>de</strong><br />
groei<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong>slast <strong>van</strong> zowel <strong>werkgever</strong>s als verzekeraars, maar dit aspect<br />
wordt hier ver<strong>de</strong>r buit<strong>en</strong> beschouwing gelat<strong>en</strong>.<br />
13 <strong>De</strong> AVB-verzekering; AVB staat <strong>voor</strong> Aansprakelijkheidsverzekering <strong>voor</strong> Bedrijv<strong>en</strong>.<br />
288<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 288 24-9-2009 15:56:17
6 Ontwikkeling<strong>en</strong>, verplichting<strong>en</strong> <strong>en</strong> keuzes <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse wetgever<br />
kunn<strong>en</strong> <strong>de</strong> ban<strong>de</strong>n tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong>sverzekering <strong>en</strong> het <strong>aansprakelijkheid</strong>srecht<br />
pijnlijk gaan knell<strong>en</strong>.<br />
Verzekeraars acht<strong>en</strong> het <strong>van</strong> belang om maatschappelijke <strong>en</strong> politieke aandacht<br />
te vrag<strong>en</strong> <strong>voor</strong> <strong>de</strong> pot<strong>en</strong>tiële consequ<strong>en</strong>ties <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze ontwikkeling<strong>en</strong>,<br />
met name t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> verzekerbaarheid <strong>van</strong> sluip<strong>en</strong><strong>de</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>.<br />
14 Zij wijz<strong>en</strong> erop dat zij <strong>de</strong> hoogte <strong>van</strong> <strong>de</strong> premie <strong>van</strong> <strong>de</strong> AVB-polis moet<strong>en</strong><br />
afstemm<strong>en</strong> op wat h<strong>en</strong> t<strong>en</strong> tij<strong>de</strong> <strong>van</strong> het afsluit<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> verzekeringsovere<strong>en</strong>komst<br />
bek<strong>en</strong>d is over het te verzeker<strong>en</strong> risico. Juist bij beroepsziekt<strong>en</strong><br />
kunn<strong>en</strong> <strong>de</strong> mom<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>van</strong> het verzeker<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
verwez<strong>en</strong>lijking <strong>van</strong> het ge<strong>de</strong>kte risico echter ver uite<strong>en</strong> ligg<strong>en</strong>. On<strong>de</strong>rtuss<strong>en</strong><br />
kan er veel met het <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht gebeur<strong>en</strong>. In <strong>de</strong> woor<strong>de</strong>n<br />
<strong>van</strong> Van Dam: “(…) op e<strong>en</strong> onbek<strong>en</strong>d risico kan iemand (…) zijn gedrag<br />
niet afstemm<strong>en</strong>.” 15<br />
T<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> sommige vorm<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>, zoals<br />
met name asbestgerelateer<strong>de</strong> gezondheidsscha<strong>de</strong>, kan m<strong>en</strong> zich ev<strong>en</strong>wel<br />
afvrag<strong>en</strong> of <strong>de</strong>ze vorm <strong>van</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> werkelijk zo onverwacht was, of<br />
verzekeraars dit risico nu werkelijk t<strong>en</strong> tij<strong>de</strong> <strong>van</strong> het verzeker<strong>en</strong> niet kon<strong>de</strong>n<br />
k<strong>en</strong>n<strong>en</strong>. <strong>De</strong> typer<strong>en</strong>d lange incubatieperio<strong>de</strong> <strong>van</strong> asbestziekt<strong>en</strong> was immers<br />
al in <strong>de</strong> jar<strong>en</strong> zev<strong>en</strong>tig e<strong>en</strong> wereldwijd wet<strong>en</strong>schappelijk erk<strong>en</strong>d feit. Toch<br />
hebb<strong>en</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse verzekeraars tot eind jar<strong>en</strong> neg<strong>en</strong>tig gewacht <strong>voor</strong>dat zij<br />
hun verzekeringsproduct<strong>en</strong> op dit risico aanpast<strong>en</strong>. Dat wekt op zijn zachtst<br />
gezegd verwon<strong>de</strong>ring. Het werpt ook <strong>de</strong> maatschappelijk zeer rele<strong>van</strong>te<br />
vrag<strong>en</strong> op, hoe zij teg<strong>en</strong>woordig anticiper<strong>en</strong> op ‘nieuwe’ arbeidsrisico’s, welke<br />
arbeidsrisico’s zij als zodanig on<strong>de</strong>rschei<strong>de</strong>n <strong>en</strong> of <strong>de</strong> bepaling <strong>van</strong> te verzeker<strong>en</strong><br />
arbeidsrisico’s bij h<strong>en</strong> wel in goe<strong>de</strong> han<strong>de</strong>n is.<br />
Ondanks <strong>de</strong>ze be<strong>de</strong>nking<strong>en</strong> geldt toch dat het maatschappelijk belang bij e<strong>en</strong><br />
goe<strong>de</strong> (<strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>s-)verzekering zó groot is dat wanneer<br />
verzekeraars veelvuldig aankondig<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> verzekerbaarheid <strong>van</strong> <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong><br />
<strong>en</strong> <strong>van</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> in het bijzon<strong>de</strong>r in <strong>de</strong> toekomst<br />
gevaar loopt, <strong>de</strong>ze waarschuwing aandacht verdi<strong>en</strong>t. 16 <strong>De</strong> maatschappij is er<br />
immers niet bij gebaat wanneer verzekeraars <strong>en</strong> masse ‘moeilijke’ arbeidsrisico’s<br />
zou<strong>de</strong>n uitsluit<strong>en</strong> <strong>van</strong> polis<strong>de</strong>kking, zoals zij dreig<strong>en</strong> te do<strong>en</strong>.<br />
14 Faure & Hartlief 1995, p. 345-346. Zie ook het sam<strong>en</strong>vatt<strong>en</strong><strong>de</strong> artikel <strong>van</strong> Faure & Hartlief<br />
1996, p. 140-151.<br />
15 Van Dam 2000, p. 250.<br />
16 Faure & Hartlief 1995.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 289 24-9-2009 15:56:17<br />
289
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
E<strong>en</strong> maatschappelijk <strong>de</strong>bat over dit on<strong>de</strong>rwerp leidt snel tot politieke keuzes.<br />
Het is echter onverantwoord om politieke keuzes te mak<strong>en</strong> die het lot <strong>van</strong><br />
werknemers tot in l<strong>en</strong>gte <strong>van</strong> jar<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> treff<strong>en</strong>, indi<strong>en</strong> die keuzes niet<br />
zijn gebaseerd op <strong>de</strong>ug<strong>de</strong>lijke informatie. Het <strong>de</strong>bat over <strong>de</strong> groei<strong>en</strong><strong>de</strong> ‘onverzekerbare’<br />
<strong>aansprakelijkheid</strong>slast zou daarom gebaat zijn bij e<strong>en</strong> <strong>de</strong>ug<strong>de</strong>lijke<br />
<strong>en</strong> objectieve on<strong>de</strong>rbouwing <strong>van</strong> dit uitgangspunt aan <strong>de</strong> hand <strong>van</strong> sociaaleconomische<br />
<strong>en</strong> statistische data. Het opmerkelijke is echter dat juist verzekeraars,<br />
die bij uitstek gebaat zijn bij <strong>de</strong>rgelijke informatie <strong>en</strong> in <strong>de</strong> positie verker<strong>en</strong><br />
om <strong>de</strong>ze te vergar<strong>en</strong>, uit concurr<strong>en</strong>tieoverweging<strong>en</strong> zeer terughou<strong>de</strong>nd<br />
zijn in het versprei<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong>rgelijke informatie. 17 Dat komt <strong>de</strong> op<strong>en</strong>heid <strong>en</strong><br />
<strong>voor</strong>tgang <strong>van</strong> het door h<strong>en</strong> gew<strong>en</strong>ste publieke <strong>de</strong>bat over het verzeker<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
<strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> niet t<strong>en</strong> goe<strong>de</strong>.<br />
In <strong>de</strong> volg<strong>en</strong><strong>de</strong> paragraaf komt kort aan <strong>de</strong> or<strong>de</strong> welke oorzak<strong>en</strong> <strong>de</strong>bet zijn<br />
aan <strong>de</strong> uitdijing <strong>van</strong> het <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht <strong>en</strong> <strong>de</strong> verzekerbaarheidsdiscussie<br />
die er het gevolg <strong>van</strong> is geweest. Ik on<strong>de</strong>rscheid bij het<br />
schets<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> oorzak<strong>en</strong> <strong>de</strong> juridische ontwikkeling<strong>en</strong>, <strong>de</strong> ontwikkeling<strong>en</strong><br />
in <strong>de</strong> sociale zekerheid <strong>en</strong> <strong>de</strong> ontwikkeling<strong>en</strong> in <strong>de</strong> wet<strong>en</strong>schap <strong>en</strong> techniek.<br />
E<strong>en</strong> volledige bespreking is daarbij nadrukkelijk niet beoogd, slechts <strong>de</strong><br />
belangrijkste ontwikkeling<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> aan bod.<br />
2.3 Juridische ontwikkeling<strong>en</strong><br />
2.3.1 T<strong>en</strong><strong>de</strong>ns naar risico<strong>aansprakelijkheid</strong> buit<strong>en</strong> art. 7:658 BW:<br />
verkeersongevall<strong>en</strong><br />
E<strong>en</strong> eeuw gele<strong>de</strong>n heeft <strong>de</strong> wetgever nadrukkelijk beoogd om géén absolute<br />
zorgplicht te schepp<strong>en</strong> met <strong>de</strong> invoering <strong>van</strong> <strong>de</strong> in art. 7A:1638x oud-BW<br />
(later art. 7:658 BW) gecodificeer<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>. Vooral in<br />
<strong>de</strong> ou<strong>de</strong>re literatuur (rond <strong>de</strong> <strong>voor</strong>laatste eeuwwisseling) werd b<strong>en</strong>adrukt dat<br />
<strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> e<strong>en</strong> schuld<strong>aansprakelijkheid</strong> betrof. 18<br />
Aan<strong>van</strong>kelijk kwam hier weinig veran<strong>de</strong>ring in. Dat is niet verwon<strong>de</strong>rlijk,<br />
want tot 1967 was <strong>de</strong> juridische werking <strong>van</strong> art. 7A:1638x oud-BW feitelijk<br />
uitgeschakeld door <strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet. Hierdoor kreg<strong>en</strong> juridische theorieën<br />
<strong>en</strong> rechtspraak weinig kans om zich gelijktijdig met <strong>de</strong> technische, wet<strong>en</strong>schappelijke,<br />
medische <strong>en</strong> maatschappelijke ontwikkeling<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> dag te<br />
17 In <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> zin: A-G Spier in zijn conclusies <strong>voor</strong> HR 15 januari 1999, NJ 1999, 242, LJN<br />
ZC2819 (Mastum/NN), HR 16 april 1999, NJ 1999, 666, LJN ZC2887 (L./Interpolis) <strong>en</strong> HR<br />
28 mei 1999, NJ 1999, 564, LJN ZC2912 (‘Johanna Kruidhof’). Vgl. ook Hartlief 2000, p. 390.<br />
18 Engelhard & Verhey<strong>de</strong>n 1934, p. 199 <strong>en</strong> <strong>de</strong> conclusie <strong>van</strong> A-G T<strong>en</strong> Kate <strong>voor</strong> HR 21 juni 1975,<br />
NJ 1976, 81, LJN AC5607 (Heesters/Sch<strong>en</strong>kelaars).<br />
290<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 290 24-9-2009 15:56:17
6 Ontwikkeling<strong>en</strong>, verplichting<strong>en</strong> <strong>en</strong> keuzes <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse wetgever<br />
ontwikkel<strong>en</strong>. Pas <strong>en</strong>ige tijd na <strong>de</strong> afschaffing <strong>van</strong> <strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet in 1967,<br />
to<strong>en</strong> <strong>de</strong> jurispru<strong>de</strong>ntie <strong>en</strong> <strong>de</strong> literatuur op het gebied <strong>van</strong> <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong><br />
‘op gang’ war<strong>en</strong> gekom<strong>en</strong>, heeft <strong>de</strong> rechterlijke macht <strong>de</strong> gr<strong>en</strong>s<br />
tuss<strong>en</strong> schuld- <strong>en</strong> risico<strong>aansprakelijkheid</strong> kunn<strong>en</strong> aftast<strong>en</strong>. Ook dit leid<strong>de</strong><br />
niet onmid<strong>de</strong>llijk tot veel nieuws: tot laat in <strong>de</strong> jar<strong>en</strong> ’80 werd het formele<br />
standpunt volledig geëerbiedigd. 19 E<strong>en</strong> klassiek <strong>voor</strong>beeld hier<strong>van</strong> is het arrest<br />
<strong>De</strong> Kok/Jans<strong>en</strong>’s Schoonmaakbedrijv<strong>en</strong> B.V. 20 In dit arrest had glaz<strong>en</strong>wasser<br />
<strong>De</strong> Kok zich ernstig verwond aan e<strong>en</strong> glasplaat die hij in opdracht <strong>van</strong> zijn<br />
<strong>werkgever</strong> Jans<strong>en</strong>’s Schoonmaakbedrijv<strong>en</strong> B.V. uit <strong>de</strong> raamsponning<strong>en</strong> had<br />
getild. Van <strong>en</strong>ige tekortkoming <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> bleek echter niet, zodat <strong>de</strong><br />
Hoge Raad oor<strong>de</strong>el<strong>de</strong> dat:<br />
“Wanneer <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> niet is tekortgeschot<strong>en</strong> in <strong>de</strong> nakoming <strong>van</strong> <strong>de</strong> in art.<br />
1638x lid 1 g<strong>en</strong>oem<strong>de</strong> verplichting<strong>en</strong> <strong>en</strong> hij ook overig<strong>en</strong>s niet is tekortgeschot<strong>en</strong><br />
in <strong>de</strong> nakoming <strong>van</strong> zijn verplichting<strong>en</strong>, is er ge<strong>en</strong> plaats <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> op ‘gebruik<br />
<strong>en</strong> billijkheid’ dan wel op goed <strong>werkgever</strong>schap in het algeme<strong>en</strong> rust<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
verplichting om aan e<strong>en</strong> werknemer die als gevolg <strong>van</strong> e<strong>en</strong> hem in <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing<br />
<strong>van</strong> zijn di<strong>en</strong>stbetrekking overkom<strong>en</strong> ongeval scha<strong>de</strong> lijdt, e<strong>en</strong> scha<strong>de</strong>vergoeding<br />
of tegemoetkoming te betal<strong>en</strong>. Zulk e<strong>en</strong> verplichting is met name<br />
onaanvaardbaar omdat daardoor, in strijd met <strong>de</strong> strekking <strong>van</strong> art. 1638x, op<br />
<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> e<strong>en</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> zou wor<strong>de</strong>n gelegd zon<strong>de</strong>r dat sprake is<br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> tekortkoming aan zijn kant.”<br />
Kort gezegd: bij gebrek aan e<strong>en</strong> verwijtbare tekortkoming <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
kon ge<strong>en</strong> schuld<strong>aansprakelijkheid</strong> wor<strong>de</strong>n aang<strong>en</strong>om<strong>en</strong> noch <strong>en</strong>ige an<strong>de</strong>re<br />
grondslag die tot e<strong>en</strong> scha<strong>de</strong>vergoedingsplicht kon lei<strong>de</strong>n, zoals goed <strong>werkgever</strong>schap<br />
of re<strong>de</strong>lijkheid <strong>en</strong> billijkheid. <strong>De</strong> Kok moest zijn eig<strong>en</strong> scha<strong>de</strong><br />
drag<strong>en</strong>; dat <strong>de</strong> oorzaak hier<strong>van</strong> geleg<strong>en</strong> was in <strong>de</strong> vervulling <strong>van</strong> zijn werkzaamhe<strong>de</strong>n<br />
<strong>en</strong> e<strong>en</strong> dui<strong>de</strong>lijk beroepsrisico betrof, <strong>de</strong>ed daar niets aan af.<br />
Formeel volgt <strong>de</strong> Hoge Raad nog steeds <strong>de</strong>ze richtlijn <strong>van</strong> <strong>de</strong> wetgever. <strong>De</strong><br />
frase dat art. 7:658 BW “ge<strong>en</strong> absolute waarborg beoogt te schepp<strong>en</strong>” – e<strong>en</strong><br />
ontk<strong>en</strong>ning <strong>van</strong> risico<strong>aansprakelijkheid</strong> – is dan ook frequ<strong>en</strong>t in zijn rechtspraak<br />
terug te vin<strong>de</strong>n. 21<br />
19 Vgl. HR 10 juni 1983, NJ 1984, 20, LJN AG4611 (Berisa/Raymakers), HR 1 juli 1993, NJ 1993, 687,<br />
LJN ZC1027 (Power/Ardross) <strong>en</strong> HR 24 juni 1994, NJ 1995, 137, LJN ZC1405 (‘Rolsteiger’).<br />
20 HR 17 november 1989, NJ 1990, 572, LJN AB9375 (<strong>De</strong> Kok/Jans<strong>en</strong>). Hoewel dit arrest veelvuldig<br />
<strong>van</strong>wege <strong>de</strong>ze context wordt geciteerd, wordt hiermee e<strong>en</strong> ou<strong>de</strong>r arrest <strong>van</strong> gelijke strekking<br />
over het hoofd gezi<strong>en</strong>: HR 10 juni 1983, NJ 1984 (Berisa/Raymakers).<br />
21 Slechts e<strong>en</strong> greep uit <strong>de</strong> <strong>voor</strong>beel<strong>de</strong>n: HR 24 juni 1994, NJ 1995, 137, LJN ZC1405 (‘Rolsteiger’),<br />
HR 1 juli 1993, NJ 1993, 687, LJN ZC1027 (Power/Ardross), HR 9 november 2001, NJ<br />
2002, 80, LJN ZC3677 (Meuffels/Ca-La), HR 4 oktober 2002, NJ 2004, 175, LJN AE4090<br />
(‘Broodmes’), HR 16 mei 2003, NJ 2004, 176, LJN AF 7000 (Dusarduyn/Du Puy), HR 12 sep-<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 291 24-9-2009 15:56:17<br />
291
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
Vanaf begin jar<strong>en</strong> ’90 kan echter e<strong>en</strong> k<strong>en</strong>tering in <strong>de</strong> rechtspraak wor<strong>de</strong>n<br />
waarg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> waarbij het uitgangspunt <strong>van</strong> schuld<strong>aansprakelijkheid</strong> steeds<br />
meer in het gedrang komt. Steeds gaat het daarbij om ‘mo<strong>de</strong>rne’ situaties die<br />
buit<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>en</strong>ge ‘lokaal’ visie <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> vall<strong>en</strong> <strong>en</strong> waarin <strong>en</strong>ige feitelijke<br />
instructiemogelijkheid of zegg<strong>en</strong>schap over <strong>de</strong> gedraging<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer<br />
ontbreekt. <strong>De</strong>elname <strong>van</strong> <strong>de</strong> ambulante werknemer aan het verkeer is<br />
hier bij uitstek e<strong>en</strong> <strong>voor</strong>beeld <strong>van</strong>.<br />
<strong>De</strong> gr<strong>en</strong>s tuss<strong>en</strong> schuld- <strong>en</strong> risico<strong>aansprakelijkheid</strong> wordt gelei<strong>de</strong>lijk steeds<br />
vager of, wellicht beter uitgedrukt, schuift steeds meer naar risico<strong>aansprakelijkheid</strong><br />
toe. 22 E<strong>en</strong> scala <strong>van</strong> oorzak<strong>en</strong> kan hier<strong>voor</strong> g<strong>en</strong>oemd wor<strong>de</strong>n, zoals<br />
<strong>de</strong> to<strong>en</strong>em<strong>en</strong><strong>de</strong> veelheid <strong>en</strong> str<strong>en</strong>gheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> materiële norm<strong>en</strong> waaraan<br />
<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> moet voldo<strong>en</strong>, in combinatie met <strong>de</strong> verschov<strong>en</strong> bewijslast, <strong>de</strong><br />
ruime interpretatie <strong>van</strong> het begrip ‘hulppersoon’, <strong>de</strong> norm<strong>en</strong> met betrekking<br />
tot eig<strong>en</strong> schuld <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer <strong>en</strong> het steeds sneller reik<strong>en</strong> naar het goed<br />
<strong>werkgever</strong>schap ex art. 7:611 BW. Ook <strong>de</strong> afbouw <strong>van</strong> <strong>de</strong> sociale zekerheid<br />
heeft vermoe<strong>de</strong>lijk tot dit effect bijgedrag<strong>en</strong>. Juist <strong>van</strong>wege <strong>de</strong> lagere uitkeringsniveaus<br />
wordt <strong>de</strong> exce<strong>de</strong>ntscha<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer steeds groter <strong>en</strong><br />
daarmee ook zijn behoefte aan e<strong>en</strong> ‘mee<strong>de</strong>nk<strong>en</strong><strong>de</strong>’ rechter. Zoals wij zull<strong>en</strong><br />
zi<strong>en</strong>, blijft één aspect constant: <strong>de</strong> beschermingsgedachte achter art. 7:658<br />
BW.<br />
E<strong>en</strong> startpunt <strong>voor</strong> <strong>de</strong>ze verschuiving vormt het arrest Schuitmaker/Bruinsma<br />
Tapijt. In dit arrest kwam <strong>de</strong> vraag aan <strong>de</strong> or<strong>de</strong> of <strong>werkgever</strong> Bruinsma Tapijt<br />
aansprakelijk was <strong>voor</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> die werknemer Schuitmaker had gele<strong>de</strong>n<br />
aan zijn auto als gevolg <strong>van</strong> e<strong>en</strong> verkeersongeval tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong><br />
zijn werkzaamhe<strong>de</strong>n. 23 <strong>De</strong> Hoge Raad wees <strong>de</strong> vor<strong>de</strong>ring tot scha<strong>de</strong> toe: in<br />
bijzon<strong>de</strong>re gevall<strong>en</strong> kan e<strong>en</strong> uitzon<strong>de</strong>ring wor<strong>de</strong>n gemaakt op het beginsel<br />
dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> ge<strong>en</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> heeft <strong>voor</strong> scha<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer,<br />
indi<strong>en</strong> die scha<strong>de</strong> niet sam<strong>en</strong>hangt met <strong>en</strong>ig han<strong>de</strong>l<strong>en</strong> of nalat<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
tember 2003, NJ 2004, 177, LJN AF8254 (‘Koffievlek’), HR 9 juli 2004, NJ 2005, 260, LJN<br />
AO8171 (Oost/Brands Bouwgroep), HR 5 november 2004, NJ 2005, 215, LJN AP1463 (Lozerhof/Van<br />
Duyv<strong>en</strong>bo<strong>de</strong>), HR 27 april 2007, NJ 2008, 462, LJN AZ6717 (Kalai/Petit).<br />
22 HR 14 april 1978, NJ 1979, 245, LJN AC3514 (Messaoudi/Hoechst), HR 10 juni 1983, NJ 1984,<br />
20, LJN AG4611 (Berisa/Raymakers), HR 9 oktober 1992, NJ 1994, 535, LJN ZC0706 (‘DESdochters’)<br />
<strong>en</strong> HR 25 juni 1993, NJ 1993, 686, LJN AC1907 (Cijsouw/<strong>De</strong> Schel<strong>de</strong> I), HR 24 juni<br />
1994, NJ 1995, 137, LJN ZC1405 (‘Rolsteiger’) <strong>en</strong> Rb. Haarlem 7 <strong>de</strong>cember 1993, VR 1995, 68<br />
(Handgraaf/Hoogov<strong>en</strong>s). Vgl. ook Van Maan<strong>en</strong> e.a. 1990, p. 65-143; Spier 1992, Bolt & Spier<br />
1996, Hartlief 1997c, p. 26 e.v.; Van Boom 2003a, p. 33 e.v. Ook: TK 1998-1999, 26 630, nr. 1<br />
over <strong>de</strong> (beweer<strong>de</strong>lijke) claimcultuur in Ne<strong>de</strong>rland, met comm<strong>en</strong>taar <strong>van</strong> Faure & Hartlief<br />
1999, p. 75 e.v.<br />
23 HR 16 oktober 1992, NJ 1993, 264, LJN ZC0717 (Schuitmaker/Bruinsma Tapijt).<br />
292<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 292 24-9-2009 15:56:17
6 Ontwikkeling<strong>en</strong>, verplichting<strong>en</strong> <strong>en</strong> keuzes <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse wetgever<br />
<strong>werkgever</strong>. Met verwijzing naar art. 6:170 lid 3 <strong>en</strong> art. 7:661 BW verklaar<strong>de</strong> <strong>de</strong><br />
Hoge Raad over <strong>de</strong> rechtvaardiging <strong>van</strong> zo’n uitzon<strong>de</strong>ring:<br />
“Met dit stelsel strookt <strong>en</strong> in verband daarmee vloeit naar <strong>de</strong> aard <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst<br />
uit <strong>de</strong> eis<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> re<strong>de</strong>lijkheid <strong>en</strong> billijkheid, bedoeld in<br />
art. 6:248 lid 1, <strong>voor</strong>t dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> ook in geval <strong>de</strong> auto t<strong>en</strong> tij<strong>de</strong> <strong>van</strong> het<br />
ongeval aan <strong>de</strong> werknemer zelf toebehoor<strong>de</strong>, in beginsel <strong>de</strong> daaraan ontstane<br />
scha<strong>de</strong> heeft te drag<strong>en</strong>, behou<strong>de</strong>ns het geval dat <strong>de</strong>ze is ontstaan door opzet of<br />
bewuste roekeloosheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer. (…) Aan het <strong>voor</strong>gaan<strong>de</strong> doet niet af<br />
dat <strong>de</strong> werknemer met betrekking tot scha<strong>de</strong>n door ongevall<strong>en</strong> met zijn eig<strong>en</strong><br />
auto, ter zake waar<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> in beginsel ge<strong>en</strong> zorgplicht heeft, ge<strong>en</strong><br />
aansprak<strong>en</strong> zal kunn<strong>en</strong> gron<strong>de</strong>n op art. 7A:1638x.”<br />
Kortom, <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> kreeg hier e<strong>en</strong> scha<strong>de</strong>vergoedingsplicht toebe<strong>de</strong>eld,<br />
hoewel feitelijk <strong>van</strong> <strong>en</strong>ige tekortkoming of verwijtbaarheid zijnerzijds volstrekt<br />
ge<strong>en</strong> sprake was. <strong>De</strong> billijkheid achter <strong>de</strong>ze uitspraak is echter evi<strong>de</strong>nt:<br />
het zou onre<strong>de</strong>lijk zijn dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> wél bedrijfsmatig zou profiter<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> inzet <strong>van</strong> het privéeig<strong>en</strong>dom <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer, maar niet thuis zou gev<strong>en</strong><br />
wanneer het eig<strong>en</strong>dom juist <strong>van</strong>wege die inzet beschadigt.<br />
Vrij algeme<strong>en</strong> werd veron<strong>de</strong>rsteld dat, indi<strong>en</strong> zo’n uitzon<strong>de</strong>ring opging <strong>voor</strong><br />
zaakscha<strong>de</strong>, dit aannemelijk ook zou gel<strong>de</strong>n <strong>voor</strong> ‘het meer<strong>de</strong>re’, namelijk<br />
person<strong>en</strong>scha<strong>de</strong>. 24 <strong>De</strong> evi<strong>de</strong>nte inbreuk op het gekoester<strong>de</strong> uitgangspunt <strong>van</strong><br />
schuld<strong>aansprakelijkheid</strong> werd daarbij veelal g<strong>en</strong>egeerd. Loonstra had echter<br />
wel e<strong>en</strong> <strong>voor</strong>uitzi<strong>en</strong><strong>de</strong> blik <strong>voor</strong> <strong>de</strong> vergaan<strong>de</strong> consequ<strong>en</strong>ties die in het kielzog<br />
<strong>van</strong> het arrest kon<strong>de</strong>n volg<strong>en</strong>. 25 Hij wees er in felle bewoording<strong>en</strong> op dat<br />
met <strong>de</strong>ze ‘gouvernem<strong>en</strong>t <strong>de</strong>s juges’ in feite e<strong>en</strong> risico<strong>aansprakelijkheid</strong> was<br />
geïntroduceerd welke geheel in strijd was met <strong>de</strong> expliciete, gecodificeer<strong>de</strong><br />
richtlijn <strong>van</strong> <strong>de</strong> wetgever. Daarmee was <strong>de</strong> rechter in feite op on<strong>de</strong>mocratische<br />
wijze op <strong>de</strong> stoel <strong>van</strong> <strong>de</strong> wetgever gaan zitt<strong>en</strong>.<br />
<strong>De</strong> belangstelling in parlem<strong>en</strong>taire kring<strong>en</strong> <strong>voor</strong> dit arrest uitte zich in het<br />
wets<strong>voor</strong>stel Verkeersongevall<strong>en</strong>. 26 Dit wets<strong>voor</strong>stel beoog<strong>de</strong> e<strong>en</strong> combinatie<br />
24 Vgl. MvT, TK 1997-1998, 25 759, nr. 3, p. 22; A-G Hartkamp, in zijn conclusie <strong>voor</strong> HR 12 januari<br />
2001, RvdW 2001, 31 (NJ 2001, 253, LJN AA9434; Vonk/Van <strong>de</strong>r Hoev<strong>en</strong>) <strong>en</strong> i<strong>de</strong>m Hartlief<br />
2001b, p. 39. Vreemd g<strong>en</strong>oeg leid<strong>de</strong> <strong>de</strong>ze algeme<strong>en</strong> gedrag<strong>en</strong> conclusie niet tot <strong>en</strong>ige<br />
opmerkelijke activiteit in <strong>de</strong> verzekeringswereld; integ<strong>en</strong><strong>de</strong>el, zij voel<strong>de</strong> zich ‘verrast’ door<br />
het arrest Vonk/Van <strong>de</strong>r Hoev<strong>en</strong>. K<strong>en</strong>nelijk had zij <strong>de</strong> implicaties <strong>van</strong> het Schuitmaker-arrest<br />
wel on<strong>de</strong>r woor<strong>de</strong>n wet<strong>en</strong> te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>, maar toch niet helemaal begrep<strong>en</strong>.<br />
25 Loonstra 2002, p. 309-310.<br />
26 Vgl. TK 1997-1998, 25 759, nrs. 1-2, p. 4 (MvT), nr. 3, p. 20-21 <strong>en</strong> TK 2000-2001, 27 400, VI,<br />
nr. 54, p. 7. Vgl. MvT, TK 1997-1998, 25 759, nr. 3, p. 22; A-G Hartkamp, in zijn conclusie <strong>voor</strong><br />
HR 12 januari 2001, RvdW 2001, 31 on<strong>de</strong>r 6 <strong>en</strong> i<strong>de</strong>m Hartlief 2001b, p. 37-38.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 293 24-9-2009 15:56:17<br />
293
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> risico<strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>en</strong> verzekeringsplicht in te voer<strong>en</strong> t<strong>en</strong> behoeve<br />
<strong>van</strong> (on<strong>de</strong>r meer) werknemers die als bestuur<strong>de</strong>r <strong>van</strong> e<strong>en</strong> motorvoertuig het<br />
slachtoffer zijn gewor<strong>de</strong>n <strong>van</strong> e<strong>en</strong> verkeersongeval in <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
werkzaamhe<strong>de</strong>n, on<strong>de</strong>r meer ingegev<strong>en</strong> door <strong>de</strong> moeilijkhe<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer<br />
om zichzelf als bestuur<strong>de</strong>r <strong>van</strong> e<strong>en</strong> motorvoertuig <strong>van</strong> e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>r te<br />
verzeker<strong>en</strong>.<br />
Het <strong>voor</strong>stel ontmoette echter veel kritiek; zo werd door Hartlief terecht opgemerkt<br />
dat niet viel in te zi<strong>en</strong> waarom <strong>de</strong> <strong>voor</strong>gestel<strong>de</strong> risico<strong>aansprakelijkheid</strong><br />
slechts betrekking zou hebb<strong>en</strong> op gemotoriseer<strong>de</strong> werknemers <strong>en</strong> niet op bij<br />
uitstek kwetsbare verkeers<strong>de</strong>elnemers als ambulante of fiets<strong>en</strong><strong>de</strong> werknemers<br />
in het verkeer, of waarom <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> wél risicoaansprakelijk zou zijn<br />
<strong>voor</strong> werknemers in het verkeer maar niet <strong>voor</strong> werknemers in het lokaal. 27<br />
Uitein<strong>de</strong>lijk werd het wets<strong>voor</strong>stel ingetrokk<strong>en</strong> (overig<strong>en</strong>s om re<strong>de</strong>n<strong>en</strong> die<br />
niets met <strong>de</strong>ze kritiek te mak<strong>en</strong> had<strong>de</strong>n), t<strong>en</strong>ein<strong>de</strong> er nog e<strong>en</strong>s op te bezinn<strong>en</strong>.<br />
Dát <strong>de</strong> wetgever echter überhaupt met e<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijk <strong>voor</strong>stel is gekom<strong>en</strong>,<br />
is op zich al e<strong>en</strong> tek<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> wand dat het uitgangspunt <strong>van</strong> schuld<strong>aansprakelijkheid</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> al ti<strong>en</strong> jaar gele<strong>de</strong>n ge<strong>en</strong> <strong>van</strong>zelfsprek<strong>en</strong>d<br />
gegev<strong>en</strong> meer was.<br />
<strong>De</strong> lijn die met Schuitmaker/Bruinsma Tapijt was gezet, werd in<strong>de</strong>rdaad<br />
doorgetrokk<strong>en</strong> t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> letselscha<strong>de</strong> in het arrest Vonk Montage/Van<br />
<strong>de</strong>r Hoev<strong>en</strong>. 28 Ook hier ging het om e<strong>en</strong> arbeidsgerelateerd verkeersongeval<br />
waar<strong>voor</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele tekortkoming kon wor<strong>de</strong>n verwet<strong>en</strong>. Dit<br />
arrest betrof <strong>de</strong> bouwvakker Van <strong>de</strong>r Hoev<strong>en</strong>, die zijn collega’s met het busje<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> baas had opgehaald om h<strong>en</strong> naar e<strong>en</strong> ver verwij<strong>de</strong>r<strong>de</strong> werklocatie<br />
te vervoer<strong>en</strong>. Op weg naar <strong>de</strong>ze locatie vond e<strong>en</strong> e<strong>en</strong>zijdig verkeersongeval<br />
plaats waarbij diverse inzitt<strong>en</strong><strong>de</strong> collega’s <strong>en</strong> Van <strong>de</strong>r Hoev<strong>en</strong> gewond raakt<strong>en</strong>.<br />
Waarschijnlijk was dit het gevolg <strong>van</strong> e<strong>en</strong> verkeersfout <strong>van</strong> Van <strong>de</strong>r Hoev<strong>en</strong>;<br />
geheel dui<strong>de</strong>lijk is dit nooit gewor<strong>de</strong>n. Door <strong>de</strong> toevallige omstandigheid dat<br />
het juist die ocht<strong>en</strong>d zijn beurt was om als chauffeur te funger<strong>en</strong>, kreeg hij<br />
<strong>van</strong>wege <strong>de</strong>ze hoedanigheid als <strong>en</strong>ige ge<strong>en</strong> scha<strong>de</strong>vergoeding <strong>van</strong> <strong>de</strong> WAMverzekering.<br />
<strong>De</strong> Hoge Raad oor<strong>de</strong>el<strong>de</strong> dat, ook al was ge<strong>en</strong> sprake <strong>van</strong> <strong>en</strong>ige tekortkoming<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>, <strong>de</strong>ze als goed <strong>werkgever</strong> tóch in <strong>de</strong>ze ‘bijzon<strong>de</strong>re omstandighe<strong>de</strong>n’<br />
<strong>de</strong> scha<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer di<strong>en</strong><strong>de</strong> te vergoe<strong>de</strong>n omdat:<br />
27 Hartlief 2001b, p. 38.<br />
28 HR 12 januari 2001, NJ 2001, 253, LJN AA9434 (Vonk/Van <strong>de</strong>r Hoev<strong>en</strong>).<br />
294<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 294 24-9-2009 15:56:17
6 Ontwikkeling<strong>en</strong>, verplichting<strong>en</strong> <strong>en</strong> keuzes <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse wetgever<br />
“(…) e<strong>en</strong> <strong>werkgever</strong> on<strong>de</strong>r omstandighe<strong>de</strong>n jeg<strong>en</strong>s zijn werknemer aansprakelijk<br />
kan zijn <strong>voor</strong> di<strong>en</strong>s scha<strong>de</strong>, ook al is aan <strong>de</strong> eis<strong>en</strong> <strong>van</strong> art. 7A:1638x (oud)<br />
BW respectievelijk art. 7:658 BW niet voldaan (HR 16 oktober 1992, nr. 14 721,<br />
NJ 1993, 264 <strong>en</strong> HR 22 januari 1999, nr. 16 700, NJ 1999, 534).”<br />
Vanuit e<strong>en</strong> rechtstheoretisch oogpunt is <strong>de</strong> frase “on<strong>de</strong>r omstandighe<strong>de</strong>n”<br />
zon<strong>de</strong>r na<strong>de</strong>re toelichting allerminst gelukkig: het kan e<strong>en</strong>voudigweg <strong>van</strong><br />
alles betek<strong>en</strong><strong>en</strong>. E<strong>en</strong> plausibele verklaring zou kunn<strong>en</strong> zijn dat ‘on<strong>de</strong>r omstandighe<strong>de</strong>n’<br />
e<strong>en</strong> verkapt zieligheidsargum<strong>en</strong>t behelst: wanneer e<strong>en</strong> behoorlijke<br />
verzekerings<strong>de</strong>kking ontbreekt <strong>en</strong> <strong>de</strong> werknemer <strong>van</strong> <strong>en</strong>ige scha<strong>de</strong>vergoeding<br />
verstok<strong>en</strong> dreigt te blijv<strong>en</strong>. Ook zou ‘on<strong>de</strong>r bijzon<strong>de</strong>re omstandighe<strong>de</strong>n’<br />
kunn<strong>en</strong> referer<strong>en</strong> aan het inher<strong>en</strong>te gevaar <strong>van</strong> <strong>de</strong>elname aan het verkeer;<br />
waarmee echter wel <strong>de</strong> <strong>de</strong>ur wordt op<strong>en</strong>gezet <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> vergaan<strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong>sontwikkeling.<br />
Immers, indi<strong>en</strong> <strong>de</strong>ze re<strong>de</strong>nering wordt <strong>voor</strong>tgezet,<br />
kan ev<strong>en</strong>zeer wor<strong>de</strong>n gesteld dat <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n<br />
in het lokaal inher<strong>en</strong>t gevaarlijk kan zijn. Ik kom daar later in <strong>de</strong>ze paragraaf<br />
nog op terug.<br />
Hoewel het speculatief is, kan dit verzekeringsaspect wellicht verklar<strong>en</strong><br />
waarom <strong>de</strong> Hoge Raad tot <strong>voor</strong> kort zoveel meer sympathie had <strong>voor</strong> slachtoffers<br />
<strong>van</strong> gemotoriseer<strong>de</strong> verkeersongevall<strong>en</strong> dan <strong>voor</strong> niet-gemotoriseer<strong>de</strong> verkeer<strong>de</strong>elnem<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
werknemers, zoals fietsers <strong>en</strong> voetgangers. Want mevrouw<br />
Quant, die tij<strong>de</strong>ns het woon-werkverkeer <strong>van</strong> haar fiets viel, kreeg <strong>van</strong> <strong>de</strong> Hoge<br />
Raad nul op het rekest. 29 Toch was haar situatie niet zo wez<strong>en</strong>lijk an<strong>de</strong>rs dan<br />
die <strong>van</strong> Van <strong>de</strong>r Hoev<strong>en</strong> – behalve t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> het gegev<strong>en</strong> dat het ongebruikelijk<br />
is om <strong>voor</strong> niet-gemotoriseer<strong>de</strong> verkeers<strong>de</strong>elnemers verzekering<strong>en</strong><br />
af te sluit<strong>en</strong>, al was het maar omdat <strong>van</strong>wege <strong>de</strong> lagere snelheid <strong>de</strong> om<strong>van</strong>g<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> doorgaans ook zon<strong>de</strong>r verzekering nog wel te ‘behapp<strong>en</strong>’ valt.<br />
Ik betwijfel echter of mevrouw Quant hetzij <strong>de</strong> rechtvaardiging hetzij <strong>de</strong><br />
rechtvaardigheid <strong>van</strong> e<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijk on<strong>de</strong>rscheid kon waar<strong>de</strong>r<strong>en</strong>. Inmid<strong>de</strong>ls<br />
is haar b<strong>en</strong>a<strong>de</strong>el<strong>de</strong> positie echter achterhaald door het arrest St. Maatzorg <strong>De</strong><br />
Werv<strong>en</strong>/<strong>De</strong> Graaf, waarin <strong>de</strong> Hoge Raad dui<strong>de</strong>lijk heeft aangegev<strong>en</strong> dat <strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong> ook e<strong>en</strong> scha<strong>de</strong>vergoedingsplicht heeft <strong>voor</strong> niet-gemotoriseer<strong>de</strong><br />
werknemers die het slachtoffer zijn gewor<strong>de</strong>n <strong>van</strong> e<strong>en</strong> (e<strong>en</strong>zijdig) verkeersongeval,<br />
hetzij op <strong>de</strong> op<strong>en</strong>bare weg, hetzij op het bedrijfsterrein <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>.<br />
Daarmee is gelukkig e<strong>en</strong> ein<strong>de</strong> gekom<strong>en</strong> aan e<strong>en</strong> evi<strong>de</strong>nte situatie <strong>van</strong><br />
rechtsongelijkheid.<br />
Toch werpt <strong>de</strong> uitspraak inzake Vonk/Van <strong>de</strong>r Hoev<strong>en</strong> <strong>de</strong> belangrijke vraag<br />
op wat het begrip schuld<strong>aansprakelijkheid</strong> nog betek<strong>en</strong>t, indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> Hoge<br />
29 HR 16 november 2001, NJ 2002, 71, LJN AD5483 (Quant/Berg<strong>en</strong>).<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 295 24-9-2009 15:56:17<br />
295
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
Raad zelfs het meest ess<strong>en</strong>tiële aspect daar<strong>van</strong> – schuld – als irrele<strong>van</strong>t afdoet.<br />
Hiermee is <strong>de</strong> grondslag <strong>van</strong> art. 7:658 BW in wez<strong>en</strong> vervall<strong>en</strong>, althans ‘on<strong>de</strong>r<br />
omstandighe<strong>de</strong>n’, dat wil zegg<strong>en</strong> wanneer het <strong>de</strong> rechter uitkomt. Het is moeilijk<br />
om hier iets an<strong>de</strong>rs in te zi<strong>en</strong> dan geleg<strong>en</strong>heidsargum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> t<strong>en</strong>ein<strong>de</strong> <strong>de</strong><br />
werknemer niet met zijn arbeidsgerelateer<strong>de</strong> scha<strong>de</strong> te lat<strong>en</strong> bungel<strong>en</strong> maar<br />
<strong>de</strong>ze scha<strong>de</strong> te lat<strong>en</strong> drag<strong>en</strong> door <strong>de</strong> sterkere schou<strong>de</strong>rs <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>. Dit<br />
is ‘gouvernem<strong>en</strong>t <strong>de</strong>s juges’ bij uitstek, in <strong>de</strong> woor<strong>de</strong>n <strong>van</strong> Loonstra.<br />
Ook het Postbo<strong>de</strong>-arrest 30 werpt <strong>de</strong> vraag op of <strong>de</strong> schuld <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
niet met geleg<strong>en</strong>heidsargum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> geconstrueerd wordt. In dit arrest r<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
postbo<strong>de</strong> Baas impulsief e<strong>en</strong> drukke weg over, e<strong>en</strong> uit zijn han<strong>de</strong>n weggewaai<strong>de</strong><br />
brief achterna. Hij werd prompt aangere<strong>de</strong>n door e<strong>en</strong> automobilist.<br />
<strong>De</strong> Hoge Raad stelt hierover met <strong>en</strong>ige formaliteit dat “art. 7:658 BW ertoe<br />
strekt te bewerkstellig<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> werknemer teg<strong>en</strong> het oplop<strong>en</strong> <strong>van</strong> scha<strong>de</strong><br />
als in <strong>de</strong>ze bepaling bedoeld wordt beschermd <strong>voor</strong> zover als re<strong>de</strong>lijkerwijs in<br />
verband met <strong>de</strong> aard <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeid gevor<strong>de</strong>rd kan wor<strong>de</strong>n (vgl. on<strong>de</strong>r meer<br />
HR 24 juni 1994, NJ 1995, 137)”. 31 In dit licht lijkt <strong>de</strong> stelling <strong>van</strong> <strong>de</strong> rechter<br />
dat PTT Post als <strong>werkgever</strong> in zijn zorgplicht was tekortgeschot<strong>en</strong> door<br />
niet voldo<strong>en</strong><strong>de</strong> veiligheidsinstructies te gev<strong>en</strong> <strong>en</strong> toezicht te hou<strong>de</strong>n om dit<br />
te <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong> al gauw <strong>de</strong> spreekwoor<strong>de</strong>lijke stok om <strong>de</strong> hond te slaan, e<strong>en</strong><br />
vondst om schuld<strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> te bereik<strong>en</strong>. Gelukkig<br />
<strong>voor</strong> Baas, natuurlijk, maar erg overtuig<strong>en</strong>d is het niet. Voelt immers niet<br />
ie<strong>de</strong>re<strong>en</strong> instinctief aan dat het wegwaai<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> brief uit <strong>de</strong> han<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
postbo<strong>de</strong> niet of nauwelijks e<strong>en</strong> tekortkoming <strong>van</strong> wie ook betreft als wel e<strong>en</strong><br />
toerek<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> e<strong>en</strong> beroepsrisico aan <strong>de</strong>g<strong>en</strong>e die het risico heeft gecreëerd,<br />
dat wil zegg<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>?<br />
In het arrest <strong>De</strong> Bont/Ou<strong>de</strong>nall<strong>en</strong> is <strong>de</strong> Hoge Raad nog ver<strong>de</strong>r gegaan op <strong>de</strong><br />
ingeslag<strong>en</strong> weg. 32 We<strong>de</strong>rom was hier sprake <strong>van</strong> e<strong>en</strong> verkeersongeval <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
bouwvakker op weg naar zijn werk, <strong>de</strong>rhalve tij<strong>de</strong>ns woon-werkverkeer, zoals<br />
door <strong>de</strong> Hoge Raad is vastgesteld. 33 Het uit art. 7:658 BW <strong>voor</strong>vloei<strong>en</strong><strong>de</strong> vereiste<br />
dat er sprake moet zijn <strong>van</strong> scha<strong>de</strong> ontstaan in <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> <strong>de</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n<br />
wordt hier terzij<strong>de</strong> geschov<strong>en</strong>. <strong>De</strong> Hoge Raad overweegt namelijk<br />
30 HR 19 oktober 2001, NJ 2001, 663, LJN ZC3689 (‘Postbo<strong>de</strong>’).<br />
31 In HR 9 november 2001, NJ 2002, 80, LJN ZC3677 (Meuffels/Ca-La) volgt e<strong>en</strong> vrijwel letterlijk<br />
herhaling <strong>van</strong> <strong>de</strong> Postbo<strong>de</strong>-formulering. <strong>De</strong> cursivering in <strong>de</strong> tekst is <strong>van</strong> mij.<br />
32 HR 9 augustus 2002, NJ 2004, 235, LJN AE2113 (<strong>De</strong> Bont/Ou<strong>de</strong>nall<strong>en</strong>). Vgl. ook Hartlief<br />
2003, p. 3-13.<br />
33 Wat mij bevreemd, want <strong>van</strong>af het mom<strong>en</strong>t dat hij zijn collega’s oppikte op het bedrijfsterrein<br />
<strong>van</strong> zijn <strong>werkgever</strong> gehoorzaam<strong>de</strong> Ou<strong>de</strong>nall<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> opdracht <strong>van</strong> zijn <strong>werkgever</strong> <strong>en</strong><br />
kreeg hij daar<strong>voor</strong> betaald alsof hij die reisur<strong>en</strong> zou hebb<strong>en</strong> gewerkt. Dit lijkt mij moeilijk te<br />
rijm<strong>en</strong> met <strong>de</strong> algem<strong>en</strong>e geaccepteer<strong>de</strong> uitleg <strong>van</strong> e<strong>en</strong> privélev<strong>en</strong>.<br />
296<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 296 24-9-2009 15:56:17
6 Ontwikkeling<strong>en</strong>, verplichting<strong>en</strong> <strong>en</strong> keuzes <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse wetgever<br />
dat het gaat om vervoer kracht<strong>en</strong>s <strong>de</strong> verplichting<strong>en</strong> uit <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst <strong>en</strong><br />
in het ka<strong>de</strong>r <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>voor</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> uit te voer<strong>en</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n.<br />
“Daaruit vloeit <strong>voor</strong>t dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>, gezi<strong>en</strong> <strong>de</strong> aard <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst<br />
<strong>en</strong> <strong>de</strong> eis<strong>en</strong> <strong>van</strong> re<strong>de</strong>lijkheid <strong>en</strong> billijkheid als bedoeld in art. 6:248 lid 1<br />
BW, in beginsel <strong>de</strong> niet door e<strong>en</strong> verzekering ge<strong>de</strong>kte scha<strong>de</strong> die <strong>de</strong> werknemer<br />
lijdt doordat hij tij<strong>de</strong>ns vervoer als hier<strong>voor</strong> bedoeld e<strong>en</strong> verkeersongeval heeft<br />
veroorzaakt, heeft te drag<strong>en</strong> behou<strong>de</strong>ns in het, zich hier niet <strong>voor</strong>do<strong>en</strong><strong>de</strong>, geval<br />
<strong>van</strong> opzet of bewuste roekeloosheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer.”<br />
An<strong>de</strong>rs gezegd: gelet op <strong>de</strong> nauwe sam<strong>en</strong>hang tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n<br />
<strong>en</strong> het ongeval mag <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>de</strong> werknemer niet met <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> lat<strong>en</strong><br />
zitt<strong>en</strong>, maar moet hij <strong>de</strong>ze scha<strong>de</strong> <strong>voor</strong> zijn rek<strong>en</strong>ing nem<strong>en</strong> of behoorlijk<br />
verzeker<strong>en</strong>.<br />
Maar is dit werkelijk meer dan e<strong>en</strong> gezocht argum<strong>en</strong>t om e<strong>en</strong> onw<strong>en</strong>selijke<br />
uitkomst te <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong>, namelijk e<strong>en</strong> werknemer die e<strong>en</strong> arbeidsgerelateerd<br />
ongeval heeft gele<strong>de</strong>n <strong>en</strong> zon<strong>de</strong>r vindingrijke tuss<strong>en</strong>komst <strong>van</strong> <strong>de</strong> Hoge Raad<br />
met <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> zou achterblijv<strong>en</strong>?<br />
Argum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> als ‘<strong>de</strong> aard <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst’ <strong>en</strong> ‘re<strong>de</strong>lijkheid <strong>en</strong> billijkheid’<br />
kunn<strong>en</strong> niet verbloem<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> in <strong>de</strong>ze rechtszaak ge<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong>kele reële tekortkoming in zijn zorgplicht <strong>voor</strong> <strong>de</strong> werknemer kon wor<strong>de</strong>n<br />
verwet<strong>en</strong>. Dit geldt ev<strong>en</strong>zeer <strong>voor</strong> <strong>de</strong> ’1 februari’-arrest<strong>en</strong> <strong>en</strong> twee rec<strong>en</strong>te<br />
arrest<strong>en</strong> waarin <strong>de</strong> Hoge Raad <strong>de</strong> lijn die is uitgezet in het arrest Ou<strong>de</strong>nall<strong>en</strong>/<br />
<strong>de</strong> Bont bevestigt, namelijk het Ambulance-arrest <strong>en</strong> het arrest Gündogdu/<br />
Febo. 34 Steeds opnieuw kiest <strong>de</strong> Hoge Raad <strong>voor</strong> <strong>de</strong> werknemer, <strong>van</strong>uit e<strong>en</strong><br />
re<strong>de</strong>nering die sterk ingegev<strong>en</strong> lijkt door het ‘zieligheidsargum<strong>en</strong>t’, namelijk<br />
dat indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> zich “als goed <strong>werkgever</strong>” <strong>de</strong> moeite had getroost om<br />
<strong>de</strong> werknemer behoorlijk te verzeker<strong>en</strong>, <strong>de</strong> laatste niet <strong>de</strong> zware arbeidsgerelateer<strong>de</strong><br />
scha<strong>de</strong>last zou hoev<strong>en</strong> tors<strong>en</strong>.<br />
Het on<strong>de</strong>rscheid tuss<strong>en</strong> ‘gewoon’ woon-werkverkeer, woon-werkverkeer dat<br />
daarmee op één lijn te stell<strong>en</strong> is (‘bouwvakkersverkeer’) <strong>en</strong> reguliere <strong>de</strong>elname<br />
aan het verkeer tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> <strong>de</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n maakt<br />
e<strong>en</strong> geforceer<strong>de</strong>, gekunstel<strong>de</strong> indruk. <strong>De</strong>ze impressie is ook terug te vin<strong>de</strong>n<br />
in <strong>de</strong> jurispru<strong>de</strong>ntie, waar het e<strong>en</strong> kansspel lijkt wat <strong>de</strong> rechter in dit opzicht<br />
34 HR 1 februari 2008, JA 2008/52, LJN BB6175 (Maasman/Akzo Nobel) <strong>en</strong> HR 1 februari 2008, JA<br />
2008/53, LJN BB4767 (Kooiker/Taxic<strong>en</strong>trale), HR 19 <strong>de</strong>cember 2008, JAR 2009/18, LJN BD7480<br />
(‘Ambulance’) <strong>en</strong> HR 19 <strong>de</strong>cember 2008, JAR 2009/17, LJN BD7480 (Gündogdu/Febo).<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 297 24-9-2009 15:56:17<br />
297
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
zal besliss<strong>en</strong>. 35 <strong>De</strong> rechtszekerheid is hier niet bij gebaat. Van Nieuwstadt<br />
<strong>en</strong> Houweling vrag<strong>en</strong> zich in dit ka<strong>de</strong>r af of er überhaupt wel <strong>en</strong>ig cruciaal,<br />
juridisch rele<strong>van</strong>t verschil is tuss<strong>en</strong> ‘gewoon’ woon-werkverkeer <strong>en</strong> woonwerkverkeer<br />
wat daarmee op één lijn te stell<strong>en</strong> is. 36 Met name Houweling<br />
wijst erop dat het doolhof <strong>van</strong> juridische problem<strong>en</strong> dat volgt in het kielzog<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong>rgelijke fijngevoelige nuances op e<strong>en</strong>voudige <strong>en</strong> effectieve wijze kan<br />
wor<strong>de</strong>n verme<strong>de</strong>n door alle arbeidsgerelateer<strong>de</strong> verkeersongevall<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
werknemer op één hoop te gooi<strong>en</strong>, zoals art. 8 <strong>van</strong> <strong>de</strong> Belgische Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet<br />
doet <strong>en</strong> zoals ook <strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet <strong>de</strong>stijds <strong>de</strong>ed.<br />
<strong>De</strong> algem<strong>en</strong>e strekking <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>voor</strong>gaan<strong>de</strong> arrest<strong>en</strong> lijkt als volgt te zijn. Wanneer<br />
<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> zijn personeel bloot stelt aan <strong>de</strong> inher<strong>en</strong>te risico’s <strong>van</strong> het<br />
verkeer of aan <strong>de</strong> scha<strong>de</strong>lijke gevolg<strong>en</strong> <strong>van</strong> door hem georganiseer<strong>de</strong> ‘bijzon<strong>de</strong>re’<br />
activiteit<strong>en</strong> die tot ernstige zaak- <strong>en</strong> letselscha<strong>de</strong> kunn<strong>en</strong> lei<strong>de</strong>n, draagt<br />
hij, in aanvulling op <strong>de</strong> mogelijkheid <strong>van</strong> schuld<strong>aansprakelijkheid</strong> weg<strong>en</strong>s<br />
e<strong>en</strong> verwijtbare tekortkoming in zijn zorgplicht, ook e<strong>en</strong> aanvull<strong>en</strong><strong>de</strong> scha<strong>de</strong>vergoedingsplicht<br />
op grond <strong>van</strong> <strong>de</strong> aard <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst, <strong>de</strong><br />
re<strong>de</strong>lijkheid <strong>en</strong> billijkheid <strong>en</strong> het goed <strong>werkgever</strong>schap. 37 <strong>De</strong>ze scha<strong>de</strong>vergoedingsplicht<br />
neemt <strong>de</strong> vorm aan <strong>van</strong> e<strong>en</strong> behoorlijke verzekering t<strong>en</strong> behoeve<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer. Of <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> al dan niet verwijtbaar heeft gehan<strong>de</strong>ld,<br />
lijkt daarmee niet langer <strong>van</strong> wez<strong>en</strong>lijke of doorslaggev<strong>en</strong><strong>de</strong> rele<strong>van</strong>tie te<br />
zijn.<br />
Dat is niet zo vreemd als het wellicht op het eerste gezicht lijkt. In e<strong>en</strong> ‘klassieke’<br />
lokaalsituatie heeft <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> het immers letterlijk <strong>voor</strong> het zegg<strong>en</strong>,<br />
alle werkzaamhe<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer gebeur<strong>en</strong> on<strong>de</strong>r zijn patronale oog.<br />
Maar in <strong>de</strong> mo<strong>de</strong>rne arbeidssituatie waarmee <strong>de</strong> ambulante werknemer dage-<br />
35 Vgl. zeer diverse uitsprak<strong>en</strong> <strong>van</strong> HR 30 november 2007, JA 2008/32, LJN BB6178 (X/NCM),<br />
HR 1 februari 2008, JA 2008/52, LJN BB6175 (Maasman/Akzo Nobel), Hof <strong>De</strong>n Haag 26 januari<br />
2007, JAR 2007/79, LJN BA2430 (Schurink/Hassink), Hof <strong>De</strong>n Bosch 17 april 2007, JAR<br />
2007/209, LJN BB2438 (H<strong>en</strong>driks/Autoster Berg<strong>en</strong>), Hof <strong>De</strong>n Haag 14 maart 2008, LJN<br />
BC7692 (X/Japan Airlines), Ktr. Maastricht 18 januari 2006, JAR 2006/62, LJN AV4659 (KAV/<br />
<strong>De</strong> Veer).<br />
36 Van Nieuwstadt 2008, p. 13 <strong>en</strong> Houweling 2009, p. 36.<br />
37 In HR 1 februari 2008, JA 2008/52, LJN BB6175 (Maasman/Akzo Nobel) geeft <strong>de</strong> Hoge Raad<br />
expliciet aan dat <strong>de</strong> verzekeringsplicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> bestaat naast zijn uit art. 7:658 BW<br />
<strong>voor</strong>tvloei<strong>en</strong><strong>de</strong> zorgplicht. Art. 7:611 BW is <strong>de</strong>rhalve niet on<strong>de</strong>rgeschikt aan art. 7:658 BW.<br />
Maar in <strong>de</strong> rechtspraktijk is het begrijpelijk, met name met het oog op <strong>de</strong> meer <strong>voor</strong><strong>de</strong>lige<br />
bewijslast <strong>en</strong> <strong>de</strong> betrekkelijke nieuwigheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> verzekeringsplicht, dat eerst wordt bezi<strong>en</strong><br />
of <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> zijn zorgplicht ex art. 7:658 BW heeft geschon<strong>de</strong>n; is dat niet het geval, dan<br />
kan ‘altijd nog’ naar art. 7:611 BW gew<strong>en</strong>d wor<strong>de</strong>n. Ook kan beargum<strong>en</strong>teerd wor<strong>de</strong>n dat <strong>de</strong><br />
verzekeringsplicht thans e<strong>en</strong> <strong>de</strong>el vormt <strong>van</strong> <strong>de</strong> algem<strong>en</strong>e zorgplicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> ex<br />
art. 7:658 BW, zoals het Hof Arnhem heeft beslot<strong>en</strong> op 23 september 2008, JA 2009/74, LJN<br />
BH1948 (Licotec/X) in e<strong>en</strong> situatie die veel gelijk<strong>en</strong>is vertoont met Vonk Montage/Van <strong>de</strong>r<br />
Hoev<strong>en</strong>.<br />
298<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 298 24-9-2009 15:56:17
6 Ontwikkeling<strong>en</strong>, verplichting<strong>en</strong> <strong>en</strong> keuzes <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse wetgever<br />
lijks geconfronteerd wordt, is ge<strong>en</strong> sprake meer <strong>van</strong> feitelijke zegg<strong>en</strong>schap<br />
of <strong>van</strong> realistisch toezicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>. Zoals Hartlief het kernachtig<br />
fraseert: <strong>van</strong> e<strong>en</strong> reële zorgplicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> is tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n in het verkeer ge<strong>en</strong> sprake. 38 Maar dit euvel kan in<br />
re<strong>de</strong>lijkheid niet wor<strong>de</strong>n afgeschov<strong>en</strong> op <strong>de</strong> werknemer.<br />
<strong>De</strong> <strong>voor</strong>g<strong>en</strong>oem<strong>de</strong> ontwikkeling<strong>en</strong> lat<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> dat het tijdperk <strong>van</strong> <strong>De</strong> Kok/<br />
Jans<strong>en</strong>’s Schoonmaakbedrijv<strong>en</strong> in <strong>de</strong> zin <strong>van</strong> ‘ge<strong>en</strong> schuld, dan ook ge<strong>en</strong><br />
scha<strong>de</strong>vergoedingsplicht’ nu achter ons ligt. Het is nu eer<strong>de</strong>r an<strong>de</strong>rsom:<br />
ge<strong>en</strong> schuld, maar wel e<strong>en</strong> scha<strong>de</strong>vergoedingsplicht. Wanneer <strong>de</strong> rechterlijke<br />
macht stelt dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> ook aansprakelijk is <strong>voor</strong> (verkeers-)scha<strong>de</strong> die<br />
<strong>de</strong> werknemer heeft gele<strong>de</strong>n zón<strong>de</strong>r dat sprake is <strong>van</strong> e<strong>en</strong> noodzakelijke verwijtbare<br />
tekortkoming – <strong>en</strong> zoals hierbov<strong>en</strong> is aangevoerd, is dit reeds bij<br />
herhaling <strong>en</strong> op diverse grondslag<strong>en</strong> door <strong>de</strong> Hoge Raad aanvaard – dan is dit<br />
e<strong>en</strong> tek<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> wand dat het tijdperk <strong>van</strong> schuld<strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>voor</strong>bij is<br />
<strong>en</strong> <strong>de</strong> invoering <strong>van</strong> risico<strong>aansprakelijkheid</strong> al óver tijd is.<br />
Hoewel <strong>de</strong> argum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> uit <strong>de</strong> rechtspraak <strong>en</strong>igszins <strong>de</strong> indruk wekk<strong>en</strong> er<br />
met <strong>de</strong> har<strong>en</strong> bij te zijn gesleept om e<strong>en</strong> specifiek resultaat te bewerkstellig<strong>en</strong>,<br />
komt het resultaat toch billijk over. Het siert <strong>de</strong> rechterlijke macht dat zij<br />
niet vasthoudt aan het juridische vereiste <strong>van</strong> e<strong>en</strong> verwijtbare tekortkoming<br />
die on<strong>de</strong>r die (verkeers-)omstandighe<strong>de</strong>n niet meer dan e<strong>en</strong> fictie is, terwijl<br />
het fysieke gevaar <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer op <strong>de</strong> op<strong>en</strong>bare weg uiterst reëel is. In<br />
zoverre heeft in <strong>de</strong> juridische literatuur ook ge<strong>en</strong> bezwaar geklonk<strong>en</strong> teg<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> (on-)rechtvaardigheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rhavige uitsprak<strong>en</strong>. Immers, is het werkelijk<br />
re<strong>de</strong>lijk om te accepter<strong>en</strong> dat e<strong>en</strong> <strong>werkgever</strong>, die per slot <strong>van</strong> rek<strong>en</strong>ing<br />
uit vermoe<strong>de</strong>lijk lucratieve overweging<strong>en</strong> <strong>de</strong> invulling <strong>van</strong> <strong>de</strong> functie heeft<br />
bepaald <strong>en</strong> daarmee ook <strong>de</strong> (verkeers-)risico’s die daarmee gepaard gaan, heeft<br />
aanvaard, bij gebrek aan schuld <strong>de</strong> civielrechtelijke risico’s <strong>van</strong> zijn keuze op<br />
<strong>de</strong> werknemer kan afschuiv<strong>en</strong>? Het komt mij <strong>voor</strong> dat het maatschappelijke<br />
rechtsgevoel onmid<strong>de</strong>llijk zal bevestig<strong>en</strong> dat bedrijfsrisico’s door het bedrijf<br />
(oftewel <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>) behor<strong>en</strong> te wor<strong>de</strong>n gedrag<strong>en</strong>, niet door <strong>de</strong> werknemer<br />
die ze riskeert. 39<br />
Toch gev<strong>en</strong> <strong>de</strong>ze uitsprak<strong>en</strong> aanleiding tot e<strong>en</strong> belangrijke vraag <strong>voor</strong> <strong>de</strong><br />
rechterlijke macht <strong>en</strong> <strong>de</strong> wetgever. Indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> gehou<strong>de</strong>n kan zijn<br />
tot e<strong>en</strong> verzekeringsplicht <strong>voor</strong> werknemers die <strong>de</strong>elnem<strong>en</strong> aan het verkeer;<br />
indi<strong>en</strong> <strong>de</strong>ze verzekeringsplicht zelfs opgerekt kan wor<strong>de</strong>n tot werknemers<br />
die zich feitelijk in het woon-werkverkeer begev<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong>rhalve ge<strong>en</strong> werk-<br />
38 Hartlief 2003, p. 5.<br />
39 Waterman 2003b, p. 51.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 299 24-9-2009 15:56:17<br />
299
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
zaamhe<strong>de</strong>n uitvoer<strong>en</strong> (zelfs als <strong>de</strong>ze verkeers<strong>de</strong>elname ‘op één lijn te stell<strong>en</strong><br />
is’ met werkverkeer, wat eig<strong>en</strong>lijk toch e<strong>en</strong> juridische fictie is) <strong>en</strong> tot werknemers<br />
die buit<strong>en</strong> werktijd <strong>de</strong>elnem<strong>en</strong> aan door <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> georganiseer<strong>de</strong><br />
activiteit<strong>en</strong> die ev<strong>en</strong>min kunn<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n gekwalificeerd als uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n – hoe zit het dan met alle overige werknemers? Wat is <strong>de</strong><br />
rechtvaardiging dat werknemers die niet <strong>de</strong>elnem<strong>en</strong> aan het verkeer of aan<br />
bedrijfsfeestjes maar gewoon hun alledaagse werk do<strong>en</strong>, met alle inher<strong>en</strong>te<br />
<strong>en</strong> bijzon<strong>de</strong>re gevar<strong>en</strong> <strong>van</strong> di<strong>en</strong>, ge<strong>en</strong> beroep kunn<strong>en</strong> do<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> verzekeringsplicht<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> hun werkzaamhe<strong>de</strong>n? <strong>De</strong><br />
rechtspraak is ruimschoots <strong>voor</strong>zi<strong>en</strong> <strong>van</strong> uitsprak<strong>en</strong> waarin bij<strong>voor</strong>beeld glaz<strong>en</strong>wassers<br />
<strong>en</strong> hijskraanmachinist<strong>en</strong> <strong>van</strong> hun lad<strong>de</strong>rs vall<strong>en</strong> met zwaar letsel<br />
tot gevolg; maar hoewel het gaat om ernstige <strong>en</strong> verzekerbare risico’s die door<br />
<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> in het lev<strong>en</strong> zijn geroep<strong>en</strong>, krijgt <strong>de</strong> gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> werknemer<br />
die slechts zijn werk <strong>de</strong>ed bij gebrek aan e<strong>en</strong> aantoonbare tekortkoming <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> géén scha<strong>de</strong>vergoeding. Hij is tot in l<strong>en</strong>gte <strong>van</strong> jar<strong>en</strong> aangewez<strong>en</strong><br />
op <strong>de</strong> schrale zorg <strong>van</strong> <strong>de</strong> sociale zekerheid. 40 Veelal wordt e<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijke<br />
uitkomst afgedaan als ‘e<strong>en</strong> ongelukkige sam<strong>en</strong>loop’ <strong>van</strong> omstandighe<strong>de</strong>n.<br />
Ongelukkig is het zeker; <strong>en</strong> ik zou niet graag aan <strong>de</strong> hijskraanmachinist,<br />
die <strong>van</strong> <strong>de</strong> lad<strong>de</strong>r naar zijn hoge werkplek slipte <strong>en</strong> 12 meter naar b<strong>en</strong>e<strong>de</strong>n<br />
is gevall<strong>en</strong>, uitlegg<strong>en</strong> waarom hij ge<strong>en</strong> scha<strong>de</strong>vergoeding krijgt <strong>voor</strong> zijn<br />
sche<strong>de</strong>lbasisfractuur <strong>en</strong> sche<strong>de</strong>lkneuzing, maar <strong>de</strong> werkneemster die op e<strong>en</strong><br />
vrije dag ging rolschaats<strong>en</strong> bij haar baas <strong>en</strong> daarbij haar pols brak, wel. Van<br />
Dijk vat <strong>de</strong>ze situatie als volgt sam<strong>en</strong>: “Het huidige systeem leidt ertoe dat in<br />
vergelijkbare situaties <strong>de</strong> werknemer buit<strong>en</strong> <strong>de</strong> werkplek op <strong>de</strong> voet <strong>van</strong> art.<br />
7:611 BW te hulp wordt geschot<strong>en</strong> <strong>en</strong> op <strong>de</strong> werkplek als in beginsel slechts<br />
art. 7:658 BW toepassing vindt, bot <strong>van</strong>gt.” 41<br />
Dat <strong>de</strong>ze ontwikkeling stapje <strong>voor</strong> stapje zo is ontstaan, is begrijpelijk; maar<br />
nu doet zich e<strong>en</strong> ernstige achterstelling <strong>voor</strong> waar, me<strong>en</strong> ik, ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele<br />
rechtvaardiging <strong>voor</strong> te be<strong>de</strong>nk<strong>en</strong> valt. Dit betek<strong>en</strong>t dat <strong>de</strong>ze situatie spoedig<br />
gerepareerd moet wor<strong>de</strong>n. Hier ligt e<strong>en</strong> taak <strong>voor</strong> <strong>de</strong> rechter, maar liever nog<br />
<strong>voor</strong> <strong>de</strong> wetgever. Heerma <strong>van</strong> Voss ziet in <strong>de</strong>ze ontwikkeling <strong>de</strong> rechterlijke<br />
macht als plaatsver<strong>van</strong>g<strong>en</strong><strong>de</strong> wetgever, die <strong>de</strong> zorgplicht <strong>van</strong> art. 7:658 BW<br />
aanvult. 42 Feitelijk heeft hij daar dui<strong>de</strong>lijk gelijk in: <strong>de</strong> rechterlijke macht<br />
40 Vgl. Hof <strong>De</strong>n Haag 13 januari 2006, JA 2006/82, LJN AV4652 (X/Mercuri Urval) betreff<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
e<strong>en</strong> overval op het werk; Hof <strong>De</strong>n Haag 7 juli 2006, JA 2006, 123 (X/Kalmar Solutions) waar<br />
e<strong>en</strong> hijskraanmachinist tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> beklimming <strong>van</strong> <strong>de</strong> onbescherm<strong>de</strong> lad<strong>de</strong>r <strong>van</strong> <strong>de</strong> hav<strong>en</strong>kraan,<br />
terwijl hij met één hand zijn gereedschap aan e<strong>en</strong> touw meetorst, <strong>van</strong>af e<strong>en</strong> hoogte<br />
<strong>van</strong> 12 meter naar b<strong>en</strong>e<strong>de</strong>n stort <strong>en</strong> zijn sche<strong>de</strong>l breekt; <strong>en</strong> Ktr. Emm<strong>en</strong> 10 september 2008,<br />
JA 2009/42 (X/RST Bouwsystem<strong>en</strong>).<br />
41 Van Dijk 2009, p. 14.<br />
42 Heerma <strong>van</strong> Voss 2007, p. 17.<br />
300<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 300 24-9-2009 15:56:17
6 Ontwikkeling<strong>en</strong>, verplichting<strong>en</strong> <strong>en</strong> keuzes <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse wetgever<br />
treedt onmisk<strong>en</strong>baar in <strong>de</strong>ze zin op <strong>en</strong> handhaaft daarmee <strong>de</strong> beschermingsgedachte<br />
die aan <strong>de</strong> oorsprong <strong>van</strong> art. 7A:1638x oud-BW t<strong>en</strong> grondslag ligt.<br />
Dat is ge<strong>en</strong> verwijt aan het adres <strong>van</strong> <strong>de</strong> rechterlijke macht, allerminst. Maar<br />
het is ook ge<strong>en</strong> re<strong>de</strong>n om <strong>de</strong> og<strong>en</strong> te sluit<strong>en</strong> <strong>voor</strong> het feit dat <strong>de</strong> rechterlijke<br />
macht hier haar bevoegdheid heeft overschre<strong>de</strong>n. Loonstra geeft terecht aan<br />
dat het niet aan <strong>de</strong> Hoge Raad, maar aan <strong>de</strong> wetgever is om art. 7:658 BW aan<br />
te pass<strong>en</strong>. 43 Zeker daar het hier immers niet speelt om e<strong>en</strong> kleine verfijning<br />
of nuance, maar <strong>de</strong> ess<strong>en</strong>tie <strong>van</strong> het <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht op<br />
zijn kop wordt gezet.<br />
Kortom: <strong>de</strong> zet is nu aan <strong>de</strong> wetgever, die zijn verantwoor<strong>de</strong>lijkheid als zodanig<br />
moet nem<strong>en</strong>. Daarmee zou dan in ie<strong>de</strong>r geval voldaan zijn aan <strong>de</strong> verplichting<strong>en</strong><br />
uit IAO-verdrag 121, terwijl ook wordt voldaan aan e<strong>en</strong> groei<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
maatschappelijke behoefte aan inkom<strong>en</strong>sbescherming naar aanleiding <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong>rgelijke ongevall<strong>en</strong>.<br />
Zoals <strong>de</strong> volg<strong>en</strong><strong>de</strong> paragraaf zal lat<strong>en</strong> zi<strong>en</strong>, is binn<strong>en</strong> het <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht<br />
het acc<strong>en</strong>t niet alle<strong>en</strong> verschov<strong>en</strong> <strong>van</strong> schuld<strong>aansprakelijkheid</strong><br />
naar risico<strong>aansprakelijkheid</strong>, maar ook naar <strong>de</strong> invoering <strong>van</strong> e<strong>en</strong> scha<strong>de</strong>verzekeringsplicht<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>.<br />
2.3.2 Het belang <strong>van</strong> behoorlijke verzekering<br />
Zoals wij – zij<strong>de</strong>lings – reeds gezi<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> in het ka<strong>de</strong>r <strong>van</strong> <strong>de</strong> verschuiving<br />
<strong>van</strong> schuld<strong>aansprakelijkheid</strong> naar risico<strong>aansprakelijkheid</strong> in <strong>de</strong> jurispru<strong>de</strong>ntie,<br />
heeft <strong>de</strong> Hoge Raad e<strong>en</strong> verzekeringsplicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> in het lev<strong>en</strong><br />
geroep<strong>en</strong>. Omwille <strong>van</strong> <strong>de</strong> nieuwe context <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze paragraaf laat ik <strong>de</strong> reeds<br />
g<strong>en</strong>oem<strong>de</strong> arrest<strong>en</strong>, Schuitmaker, Vonk Montage <strong>en</strong> <strong>De</strong> Bont, nog ev<strong>en</strong> kort<br />
<strong>de</strong> revue passer<strong>en</strong>.<br />
<strong>De</strong> eerste aanzet tot e<strong>en</strong> verzekeringsplicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> was te vin<strong>de</strong>n in<br />
het Schuitmaker/Bruinsma Tapijt-arrest uit 1992. 44 Hierin bepaal<strong>de</strong> <strong>de</strong> Hoge<br />
Raad dat <strong>werkgever</strong> Bruinsma Tapijt BV aansprakelijk was <strong>voor</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> <strong>van</strong><br />
werknemer Schuitmaker, t<strong>en</strong>zij e<strong>en</strong> kilometervergoeding was verstrekt aan<br />
Schuitmaker met daarin e<strong>en</strong> expliciet b<strong>en</strong>oemd bestand<strong>de</strong>el <strong>voor</strong> het afsluit<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> cascoscha<strong>de</strong>verzekering. 45 Als grondslag<strong>en</strong> <strong>voor</strong> <strong>de</strong>ze verplichting<br />
43 Loonstra 2003, p. 112.<br />
44 HR 16 oktober 1992, NJ 1993, 264, LJN ZC0717 (Schuitmaker/Bruinsma Tapijt).<br />
45 Uiteraard ook behou<strong>de</strong>ns opzet of bewuste roekeloosheid, waar<strong>van</strong> ge<strong>en</strong> sprake was.<br />
Vreemd g<strong>en</strong>oeg leid<strong>de</strong> dit arrest niet tot veel activiteit in <strong>de</strong> verzekeringswereld; integ<strong>en</strong><strong>de</strong>el,<br />
zij voel<strong>de</strong> zich later ‘verrast’ door het arrest Vonk/Van <strong>de</strong>r Hoev<strong>en</strong>. K<strong>en</strong>nelijk had<strong>de</strong>n<br />
verzekeraars <strong>de</strong> implicaties <strong>van</strong> het Schuitmaker-arrest niet helemaal begrep<strong>en</strong>.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 301 24-9-2009 15:56:17<br />
301
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
noem<strong>de</strong> <strong>de</strong> Hoge Raad het wettelijk stelsel <strong>en</strong> <strong>de</strong> eis<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> re<strong>de</strong>lijkheid <strong>en</strong><br />
billijkheid in relatie tot <strong>de</strong> aard <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst.<br />
In 2001 herhaal<strong>de</strong> <strong>de</strong> Hoge Raad dit standpunt in zijn arrest Vonk Montage/<br />
Van <strong>de</strong>r Hoev<strong>en</strong>, met als <strong>en</strong>ig verschil dat ditmaal <strong>de</strong> grondslag <strong>voor</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> werd gevon<strong>de</strong>n in het goed <strong>werkgever</strong>schap ex art.<br />
7:611 BW. 46 In 2002 stel<strong>de</strong> <strong>de</strong> Hoge Raad onomwon<strong>de</strong>n naar aanleiding <strong>van</strong><br />
het verkeerongeval <strong>van</strong> <strong>De</strong> Bont, waar<strong>voor</strong> zijn <strong>werkgever</strong> ge<strong>en</strong> verwijt treft,<br />
dat <strong>de</strong>sondanks “(…) <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> (…) in beginsel <strong>de</strong> niet door e<strong>en</strong> verzekering<br />
ge<strong>de</strong>kte scha<strong>de</strong> die <strong>de</strong> werknemer lijdt doordat hij tij<strong>de</strong>ns vervoer als hier<strong>voor</strong><br />
bedoeld e<strong>en</strong> verkeersongeval heeft veroorzaakt, heeft te drag<strong>en</strong> (…)”. 47 Ook<br />
hier speelt het aspect <strong>van</strong> verzekering opnieuw mee, namelijk <strong>de</strong> vraag of<br />
het <strong>voor</strong> <strong>De</strong> Bont als werknemer dui<strong>de</strong>lijk was dat <strong>de</strong> onkost<strong>en</strong>vergoeding<br />
die hij <strong>voor</strong> het autorij<strong>de</strong>n ontving expliciet door zijn <strong>werkgever</strong> Ou<strong>de</strong>nall<strong>en</strong><br />
bestemd was om zelf e<strong>en</strong> a<strong>de</strong>quate first-partyverzekering mee af te sluit<strong>en</strong>.<br />
Met name <strong>de</strong> ontk<strong>en</strong>n<strong>en</strong><strong>de</strong> conclusie <strong>van</strong> <strong>de</strong> rechter op dit punt leid<strong>de</strong> tot <strong>de</strong><br />
<strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>.<br />
In 2005 raakt het vraagstuk <strong>van</strong> <strong>de</strong> verzekeringsplicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> in<br />
e<strong>en</strong> stroomversnelling. In het arrest KLM/<strong>De</strong> Kuijer maakte <strong>de</strong> Hoge Raad<br />
dui<strong>de</strong>lijk dat, wanneer art. 7:658 BW ge<strong>en</strong> verhaalsmogelijkheid <strong>voor</strong> <strong>de</strong><br />
werknemer biedt, e<strong>en</strong> door <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> betaal<strong>de</strong> ‘a<strong>de</strong>quate verzekering’ <strong>en</strong><br />
zijn <strong>aansprakelijkheid</strong> op grond <strong>van</strong> goed <strong>werkgever</strong>schap of re<strong>de</strong>lijkheid <strong>en</strong><br />
billijkheid elkaar we<strong>de</strong>rzijds uitsluit<strong>en</strong>. Ge<strong>en</strong> a<strong>de</strong>quate verzekering, dan is<br />
<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> alsnog aansprakelijk; <strong>en</strong> an<strong>de</strong>rsom. Het gaat hier om piloot<br />
<strong>De</strong> Kuijer die tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> verplichte rusttijd tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> he<strong>en</strong>- <strong>en</strong> weervlucht<br />
in I<strong>voor</strong>kust als klant <strong>van</strong> e<strong>en</strong> taxidi<strong>en</strong>st betrokk<strong>en</strong> raakte bij e<strong>en</strong> verkeersongeval<br />
<strong>en</strong> daardoor e<strong>en</strong> hoge dwarslaesie kreeg. Zijn verhaalskans<strong>en</strong> op <strong>de</strong><br />
aansprakelijke partij war<strong>en</strong> <strong>van</strong>uit e<strong>en</strong> realistisch oogpunt nihil. Het Hof<br />
oor<strong>de</strong>el<strong>de</strong> dat:<br />
302<br />
“(…) <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst, waar<strong>van</strong> <strong>de</strong> inhoud on<strong>de</strong>r meer wordt bepaald<br />
door het goed <strong>werkgever</strong>schap, met zich br<strong>en</strong>gt dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>:<br />
– maatregel<strong>en</strong> neemt lokale risico’s tot e<strong>en</strong> minimum terug te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>;<br />
– althans <strong>de</strong>ze risico’s <strong>voor</strong> haar rek<strong>en</strong>ing neemt, ev<strong>en</strong>tueel door het afsluit<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> a<strong>de</strong>quate verzekering;<br />
– althans effectief waarschuwt <strong>voor</strong> <strong>de</strong> bijzon<strong>de</strong>re risico’s <strong>en</strong> <strong>de</strong> mogelijke<br />
gevolg<strong>en</strong> daar<strong>van</strong> on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> me<strong>de</strong><strong>de</strong>ling dat die risico’s <strong>voor</strong> rek<strong>en</strong>ing <strong>van</strong><br />
46 HR 12 januari 2001, NJ 2001, 253, LJN AA9434 (Vonk/Van <strong>de</strong>r Hoev<strong>en</strong>).<br />
47 HR 9 augustus 2002, NJ 2004, 235, LJN AE2113 (<strong>De</strong> Bont/Ou<strong>de</strong>nall<strong>en</strong>).<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 302 24-9-2009 15:56:17
6 Ontwikkeling<strong>en</strong>, verplichting<strong>en</strong> <strong>en</strong> keuzes <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse wetgever<br />
<strong>de</strong> betrokk<strong>en</strong> me<strong>de</strong>werkers blijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> on<strong>de</strong>r aanbieding <strong>van</strong> e<strong>en</strong> a<strong>de</strong>quate<br />
verzekering.” 48<br />
Het komt billijk <strong>voor</strong> om <strong>de</strong> wachttijd aan te merk<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> verplichting<br />
die <strong>voor</strong>tvloeit uit <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst: <strong>de</strong> wachttijd was immers onmisk<strong>en</strong>baar<br />
inher<strong>en</strong>t aan <strong>de</strong> <strong>voor</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> uit te voer<strong>en</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n.<br />
Dit rechtvaardigt, zoals ook het Hof heeft geme<strong>en</strong>d, dat ook tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong>ze<br />
‘privéperio<strong>de</strong>’ KLM zich als e<strong>en</strong> goed <strong>werkgever</strong> jeg<strong>en</strong>s zijn piloot di<strong>en</strong><strong>de</strong> te<br />
gedrag<strong>en</strong>. In het licht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>voor</strong>gaan<strong>de</strong> paragraaf wekt dit oor<strong>de</strong>el weinig<br />
verwon<strong>de</strong>ring: waar <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> zijn zorgplicht niet feitelijk kan waarmak<strong>en</strong><br />
door toezicht te hou<strong>de</strong>n, instructie te gev<strong>en</strong>, etc., lijkt het al vaste rechtspraak<br />
te zijn dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> ‘dan maar’ op an<strong>de</strong>re wijze <strong>de</strong> arbeidsgerelateer<strong>de</strong><br />
scha<strong>de</strong> <strong>voor</strong> zijn rek<strong>en</strong>ing moet nem<strong>en</strong>, liever dan <strong>de</strong>ze te lat<strong>en</strong> rust<strong>en</strong> bij <strong>de</strong><br />
werknemer.<br />
In cassatie staat <strong>de</strong> vraag c<strong>en</strong>traal of KLM als goed <strong>werkgever</strong> <strong>De</strong> Kuijer e<strong>en</strong><br />
ongevall<strong>en</strong>verzekering heeft aangebo<strong>de</strong>n <strong>en</strong> hem op effectieve wijze heeft<br />
gewaarschuwd om zo’n verzekering te sluit<strong>en</strong>. <strong>De</strong> Hoge Raad poneert:<br />
“(…) <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst, waar<strong>van</strong> <strong>de</strong> inhoud me<strong>de</strong> wordt bepaald door<br />
<strong>de</strong> eis<strong>en</strong> <strong>van</strong> goed <strong>werkgever</strong>schap, [kan] in <strong>de</strong> gegev<strong>en</strong> omstandighe<strong>de</strong>n on<strong>de</strong>r<br />
meer (…) meebr<strong>en</strong>g<strong>en</strong> dat KLM <strong>de</strong> hier aan <strong>de</strong> or<strong>de</strong> zijn<strong>de</strong> risico’s <strong>voor</strong> haar<br />
rek<strong>en</strong>ing neemt, ev<strong>en</strong>tueel door het sluit<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> a<strong>de</strong>quate verzekering.”<br />
Het leek er <strong>de</strong>stijds op dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> kon volstaan door dui<strong>de</strong>lijk op het<br />
belang <strong>van</strong> zo’n verzekering te wijz<strong>en</strong>. Van Boom me<strong>en</strong><strong>de</strong> dan ook, met verwijzing<br />
naar het Jetblast-arrest, dat <strong>de</strong> waarschuwing <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> om<br />
e<strong>en</strong> a<strong>de</strong>quate verzekering te nem<strong>en</strong> ‘dui<strong>de</strong>lijk <strong>en</strong> promin<strong>en</strong>t’ moest zijn: <strong>de</strong><br />
doordring<strong>en</strong>dheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> waarschuwing over het belang <strong>van</strong> zo’n verzekering<br />
mocht niets te w<strong>en</strong>s<strong>en</strong> over lat<strong>en</strong>. 49 Inmid<strong>de</strong>ls lijkt dit echter e<strong>en</strong> gepasseerd<br />
station te zijn, nu <strong>de</strong> Hoge Raad in het Maasman/Akzo Nobel-arrest stelt dat<br />
<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> ‘is gehou<strong>de</strong>n’ om zorg te drag<strong>en</strong> <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> behoorlijke verze-<br />
48 HR 18 maart 2005, JAR 2005/100, LJN AR6669 (KLM/<strong>De</strong> Kuijer), r.o. 3.6.2 met citaat <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> uitspraak <strong>van</strong> het Hof (r.o. 4.5). E<strong>en</strong> vergelijkbare casus met dito uitkomst is Rb. Alkmaar<br />
25 januari 2006, JAR 2006/43, LJN AV0785 (X/Martinair), waarin Martinair als <strong>werkgever</strong><br />
aansprakelijk wordt gehou<strong>de</strong>n <strong>voor</strong> <strong>de</strong> onverzeker<strong>de</strong> stewar<strong>de</strong>ss die tij<strong>de</strong>ns e<strong>en</strong> stop-over in<br />
Cuba e<strong>en</strong> ongeval met e<strong>en</strong> golfkarretje krijgt. Vgl. ook Ktr. Beetsterzwaag 12 juni 2001, Prg.<br />
2001, 5714, LJN AD4718 (Nicolai-Van <strong>de</strong>r Ve<strong>en</strong>/Maart<strong>en</strong>swou<strong>de</strong>n) waarin e<strong>en</strong> verpleegster<br />
door haar jonge patiënt werd geschopt met letsel als gevolg. <strong>De</strong> Kantonrechter oor<strong>de</strong>el<strong>de</strong><br />
hierover onomwon<strong>de</strong>n dat e<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijk “(…) meer dan gemid<strong>de</strong>ld risico <strong>van</strong> on<strong>voor</strong>spelbaar<br />
<strong>en</strong> scha<strong>de</strong>veroorzak<strong>en</strong>d gedrag (…) <strong>voor</strong> rek<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>” behoort te blijv<strong>en</strong>.<br />
49 HR 28 mei 2004, NJ 2005, 105, LJN AO4224 (‘Jetblast’) <strong>en</strong> Ktr. Zaandam 21 <strong>de</strong>cember 1995,<br />
JAR 1996/172, LJN AG1230 (Semedo/Marvelo). Vgl. ook Van Boom 2006a, p. 70.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 303 24-9-2009 15:56:17<br />
303
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
kering, in plaats <strong>van</strong> dat dit aan <strong>de</strong> or<strong>de</strong> ‘kan’ zijn, wat nog <strong>en</strong>ige ruimte<br />
<strong>en</strong> vrijblijv<strong>en</strong>dheid suggereert. 50 <strong>De</strong> nieuwe formulering in het Maasman/<br />
Akzo Nobel-arrest verlangt daadkrachtig optre<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> zélf t<strong>en</strong><br />
aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> verzekering:<br />
304<br />
“<strong>De</strong> aan het gemotoriseer<strong>de</strong> verkeer verbon<strong>de</strong>n, door vel<strong>en</strong> met grote regelmaat<br />
gelop<strong>en</strong>, risico’s <strong>van</strong> ongevall<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> mettertijd geleid tot e<strong>en</strong> goe<strong>de</strong><br />
verzekerbaarheid <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze risico’s teg<strong>en</strong> betaalbare premies. In het licht<br />
hier<strong>van</strong> moet, in het verl<strong>en</strong>g<strong>de</strong> <strong>van</strong> hetge<strong>en</strong> is overwog<strong>en</strong> in <strong>de</strong> arrest<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
2001 <strong>en</strong> 2002 wor<strong>de</strong>n geoor<strong>de</strong>eld dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> uit hoof<strong>de</strong> <strong>van</strong> zijn verplichting<br />
zich als e<strong>en</strong> goed <strong>werkgever</strong> te gedrag<strong>en</strong>, gehou<strong>de</strong>n is zorg te drag<strong>en</strong><br />
<strong>voor</strong> e<strong>en</strong> behoorlijke verzekering <strong>van</strong> werknemers wier werkzaamhe<strong>de</strong>n ertoe<br />
kunn<strong>en</strong> lei<strong>de</strong>n dat zij als bestuur<strong>de</strong>r <strong>van</strong> e<strong>en</strong> motorvoertuig betrokk<strong>en</strong> rak<strong>en</strong> bij<br />
e<strong>en</strong> verkeersongeval.”<br />
<strong>De</strong>ze arrest<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> dui<strong>de</strong>lijk dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> aansprakelijk is <strong>voor</strong> <strong>de</strong><br />
arbeidsgerelateer<strong>de</strong> verkeersongevall<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer – of die <strong>aansprakelijkheid</strong><br />
nu is gebaseerd op grond <strong>van</strong> zijn zorgplicht, goed <strong>werkgever</strong>schap<br />
of re<strong>de</strong>lijkheid <strong>en</strong> billijkheid – t<strong>en</strong>zij hij <strong>de</strong> werknemer indring<strong>en</strong>d adviseert<br />
om op kost<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> e<strong>en</strong> a<strong>de</strong>quate scha<strong>de</strong>verzekering teg<strong>en</strong> letselscha<strong>de</strong><br />
aan te schaff<strong>en</strong>. Sterker nog, uit <strong>de</strong> combinatie <strong>van</strong> het KLM- <strong>en</strong> het<br />
Maasman-arrest kan wor<strong>de</strong>n afgeleid dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> ‘gehou<strong>de</strong>n’ is <strong>voor</strong> e<strong>en</strong><br />
behoorlijke verzekering te zorg<strong>en</strong>. <strong>De</strong> term ‘gehou<strong>de</strong>n’ suggereert, zo komt<br />
mij <strong>voor</strong>, meer dan ‘slechts’ ter zake adviser<strong>en</strong> of geld ter beschikking stell<strong>en</strong><br />
<strong>voor</strong> e<strong>en</strong> verzekering; het impliceert e<strong>en</strong> actieve, concrete invulling <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
zorgplicht. 51<br />
In het ‘Rolschaatsworkshop’-arrest <strong>van</strong> 17 april 2009 heeft <strong>de</strong> Hoge Raad <strong>de</strong><br />
reikwijdte <strong>van</strong> <strong>de</strong> verzekeringsplicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> in belangrijke mate<br />
uitgebreid door daar ook ‘oneig<strong>en</strong>lijke’ arbeidsgerelateer<strong>de</strong> activiteit<strong>en</strong> on<strong>de</strong>r<br />
te schar<strong>en</strong>. <strong>De</strong> casus betreft e<strong>en</strong> werkneemster die op uitnodiging <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong> buit<strong>en</strong> werktijd <strong>de</strong>elnam aan e<strong>en</strong> cursus rolschaatsdans<strong>en</strong> in <strong>de</strong><br />
hal <strong>van</strong> het kantoorpand <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>. Daarbij kwam zij ongelukkig t<strong>en</strong><br />
val kwam. <strong>De</strong> Hoge Raad stelt:<br />
50 HR 1 februari 2008, JA 2008/52, LJN BB6175 (Maasman/Akzo Nobel). I<strong>de</strong>m HR 1 februari<br />
2008, JA 2008/53, LJN BB4767 (Kooiker/Taxic<strong>en</strong>trale).<br />
51 Dan moet er natuurlijk wel e<strong>en</strong> pass<strong>en</strong><strong>de</strong> verzekering <strong>voor</strong>han<strong>de</strong>n zijn. In dit licht is het<br />
opmerkelijk dat diverse verzekeraars <strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> uit hoof<strong>de</strong> <strong>van</strong><br />
goed <strong>werkgever</strong>schap uitsluit<strong>en</strong> <strong>van</strong> hun AVB-verzekering. Ik veron<strong>de</strong>rstel dat, naarmate <strong>de</strong><br />
marktvraag naar e<strong>en</strong> AVB-verzekering die art. 7:611 BW me<strong>de</strong> <strong>de</strong>kt, to<strong>en</strong>eemt, dit ook <strong>voor</strong><br />
het aanbod zal gel<strong>de</strong>n.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 304 24-9-2009 15:56:17
6 Ontwikkeling<strong>en</strong>, verplichting<strong>en</strong> <strong>en</strong> keuzes <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse wetgever<br />
“Ev<strong>en</strong>wel kan e<strong>en</strong> <strong>werkgever</strong> ook aansprakelijk zijn <strong>voor</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong>lijke gevolg<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> aan zijn werknemer buit<strong>en</strong> <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> di<strong>en</strong>s werkzaamhe<strong>de</strong>n<br />
overkom<strong>en</strong> ongeval, indi<strong>en</strong> die scha<strong>de</strong> (me<strong>de</strong>) is ontstaan doordat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>,<br />
beoor<strong>de</strong>eld naar <strong>de</strong> bijzon<strong>de</strong>re omstandighe<strong>de</strong>n <strong>van</strong> het geval, zich niet<br />
overe<strong>en</strong>komstig art. 7:611 BW heeft gedrag<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> goed <strong>werkgever</strong>. Daarbij<br />
geldt dat e<strong>en</strong> <strong>werkgever</strong> die <strong>voor</strong> zijn personeel e<strong>en</strong> activiteit organiseert of<br />
doet organiser<strong>en</strong> waaraan e<strong>en</strong> bijzon<strong>de</strong>r risico op scha<strong>de</strong> <strong>voor</strong> <strong>de</strong> <strong>de</strong>elnem<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
werknemers verbon<strong>de</strong>n is, uit hoof<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> eis<strong>en</strong> <strong>van</strong> goed <strong>werkgever</strong>schap<br />
gehou<strong>de</strong>n is <strong>de</strong> ter <strong>voor</strong>koming <strong>van</strong> die scha<strong>de</strong> re<strong>de</strong>lijkerwijs <strong>van</strong> hem te verlang<strong>en</strong><br />
zorg te betracht<strong>en</strong>.” 52<br />
Hieruit kunn<strong>en</strong> twee conclusies wor<strong>de</strong>n afgeleid. T<strong>en</strong> eerste, dat <strong>de</strong> zorgplicht<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> uit hoof<strong>de</strong> <strong>van</strong> art. 7:611 BW om zijn werknemers te verzeker<strong>en</strong><br />
niet meer alle<strong>en</strong> betrekking heeft op verkeersongevall<strong>en</strong>, maar ook<br />
op alles wat als e<strong>en</strong> ‘bijzon<strong>de</strong>re omstandigheid’ kan wor<strong>de</strong>n gekwalificeerd.<br />
Dat kunn<strong>en</strong> bij<strong>voor</strong>beeld bedrijfsuitjes, bedrijfsfeest<strong>en</strong>, bedrijfssportdag<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> an<strong>de</strong>re werkgerelateer<strong>de</strong> activiteit<strong>en</strong> zijn, ook wanneer zij buit<strong>en</strong> werktijd<br />
of buit<strong>en</strong> <strong>de</strong> werkplek plaatsvin<strong>de</strong>n of (met name) niet <strong>de</strong> contractuele<br />
werkzaamhe<strong>de</strong>n betreff<strong>en</strong>. Ook bijzon<strong>de</strong>re gevar<strong>en</strong> die eig<strong>en</strong> zijn aan <strong>de</strong> aard<br />
<strong>van</strong> het werk zou<strong>de</strong>n hier mogelijk on<strong>de</strong>r kunn<strong>en</strong> vall<strong>en</strong>, zoals bij<strong>voor</strong>beeld<br />
letsel als gevolg <strong>van</strong> e<strong>en</strong> overval op <strong>de</strong> werkplek. 53 T<strong>en</strong> twee<strong>de</strong> dat, gelet op <strong>de</strong><br />
expliciete frasering “ter <strong>voor</strong>koming <strong>van</strong> die scha<strong>de</strong>”, <strong>de</strong> verzekeringsplicht<br />
het karakter draagt <strong>van</strong> e<strong>en</strong> – k<strong>en</strong>nelijk in re<strong>de</strong>lijkheid te verg<strong>en</strong> – prev<strong>en</strong>tieve<br />
maatregel.<br />
Het ‘Rolschaatsworkshop’-arrest vormt juist door <strong>de</strong> afwijking <strong>van</strong> verkeersongevall<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> belangrijk prece<strong>de</strong>nt: m<strong>en</strong>ige werknemer heeft al zijn vor<strong>de</strong>ring<br />
tot scha<strong>de</strong>vergoeding op grond <strong>van</strong> art. 7:611 BW zi<strong>en</strong> mislukk<strong>en</strong> omdat<br />
<strong>de</strong> rechter heeft geme<strong>en</strong>d dat <strong>de</strong> nieuwe verzekeringsplicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
‘alle<strong>en</strong> maar’ betrekking had op verkeersongevall<strong>en</strong>. Ook leidt <strong>de</strong>ze uitbreiding<br />
tot <strong>de</strong> vraag: indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> als goed <strong>werkgever</strong> gehou<strong>de</strong>n is om<br />
ter <strong>voor</strong>koming <strong>van</strong> scha<strong>de</strong> e<strong>en</strong> verzekering af te sluit<strong>en</strong> t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
activeit<strong>en</strong> c.q. ‘bijzon<strong>de</strong>re omstandighe<strong>de</strong>n’ die buit<strong>en</strong> <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
werkzaamhe<strong>de</strong>n vall<strong>en</strong>, hoe dicht zijn wij dan niet al gekom<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> zelf<strong>de</strong><br />
verzekeringsplicht <strong>voor</strong> activiteit<strong>en</strong> die wél <strong>de</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n betreff<strong>en</strong><br />
maar waar <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> ge<strong>en</strong> schuld ex art. 7:658 BW treft? Het is werkelijk<br />
52 HR 17 april 2009, JAR 2009/128, LJN BH1996 (‘Rolschaatsworkshop’), vgl. Waterman<br />
2009.<br />
53 In dat geval is <strong>de</strong>ze uitspraak e<strong>en</strong> vroege <strong>voor</strong>loper: Ktr. Rotterdam 8 mei 2008, NJF 2008,<br />
432 (X/Bas <strong>van</strong> <strong>de</strong>r Heij<strong>de</strong>n).<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 305 24-9-2009 15:56:18<br />
305
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
nog maar e<strong>en</strong> klein stapje wat overblijft – maar e<strong>en</strong> grote stap dichter bij<br />
risico<strong>aansprakelijkheid</strong>.<br />
<strong>De</strong> <strong>voor</strong> <strong>de</strong> hand ligg<strong>en</strong><strong>de</strong> vraag die volgt is: wat <strong>voor</strong> soort verzekering moet<br />
e<strong>en</strong> ‘behoorlijke’ verzekering zijn? In het KLM-arrest suggereert <strong>de</strong> Hoge<br />
Raad eig<strong>en</strong>lijk alle<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> werknemer zichzelf moet (kunn<strong>en</strong>) verzeker<strong>en</strong><br />
op kost<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>, zodat sprake zou zijn <strong>van</strong> e<strong>en</strong> first party verzekering<br />
teg<strong>en</strong> scha<strong>de</strong>. In het Maasman-arrest lijkt <strong>de</strong> Hoge Raad echter alle<br />
opties op<strong>en</strong> te hou<strong>de</strong>n, zolang maar sprake is <strong>van</strong> <strong>en</strong>igerlei verzekering die<br />
‘behoorlijk’ is. Ook e<strong>en</strong> directe verzekering lijkt dus tot <strong>de</strong> mogelijkhe<strong>de</strong>n te<br />
behor<strong>en</strong>. Wat ‘behoorlijk’ is, moet <strong>van</strong> geval tot geval na<strong>de</strong>r wor<strong>de</strong>n vastgesteld<br />
met inachtneming <strong>van</strong> alle omstandighe<strong>de</strong>n <strong>van</strong> het geval. 54<br />
Uit <strong>de</strong> zog<strong>en</strong>aam<strong>de</strong> 1 februari-arrest<strong>en</strong> kan het e<strong>en</strong> <strong>en</strong> an<strong>de</strong>r wor<strong>de</strong>n afgeleid<br />
over <strong>de</strong> hoogte <strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>de</strong>kking <strong>van</strong> <strong>de</strong> behoorlijke verzekering. 55 Zo mag <strong>de</strong><br />
premie <strong>van</strong> <strong>de</strong> verzekering niet zodanig duur zijn dat die niet in re<strong>de</strong>lijkheid<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> kan wor<strong>de</strong>n gevergd. Ook moet <strong>de</strong> polis naar <strong>de</strong> heers<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
maatschappelijke opvatting<strong>en</strong> e<strong>en</strong> behoorlijke <strong>de</strong>kking bie<strong>de</strong>n <strong>voor</strong> zowel <strong>de</strong><br />
aard als <strong>de</strong> om<strong>van</strong>g <strong>van</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong>. <strong>De</strong> <strong>werkgever</strong> die verzuimd heeft zorg<br />
te drag<strong>en</strong> <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> a<strong>de</strong>quate verzekering, heeft in beginsel <strong>de</strong> onverzeker<strong>de</strong><br />
scha<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer te drag<strong>en</strong>, maar niet <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> hoger bedrag dan<br />
door <strong>de</strong> verzekering zou zijn ge<strong>de</strong>kt. Pijnlijker dan <strong>de</strong>ze verzekeringslimiet<br />
kan <strong>de</strong> onverzeker<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> zich dus niet stot<strong>en</strong>. Voor het overige laat <strong>de</strong><br />
Hoge Raad ie<strong>de</strong>re formele vorm <strong>van</strong> invulling <strong>van</strong> <strong>de</strong> ‘behoorlijke’ verzekering’<br />
in het mid<strong>de</strong>n. 56 Wellicht is dat ook verstandig wanneer het <strong>de</strong> bedoeling<br />
zou zijn dat politici zich over <strong>de</strong>ze vraag zou<strong>de</strong>n buig<strong>en</strong>: dan hebb<strong>en</strong> zij<br />
in ie<strong>de</strong>r geval e<strong>en</strong> vrij speelveld.<br />
Dan <strong>de</strong> materiële vraag: wat moet <strong>de</strong> ‘a<strong>de</strong>quate’ verzekering inhou<strong>de</strong>lijk<br />
<strong>de</strong>kk<strong>en</strong>? Wanneer <strong>de</strong> omstandighe<strong>de</strong>n <strong>van</strong> het KLM-arrest <strong>en</strong> het Rolschaatsworkshop-arrest<br />
<strong>en</strong>igszins wor<strong>de</strong>n geabstraheerd, lijkt <strong>de</strong> Hoge Raad e<strong>en</strong><br />
verzekeringsplicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> aan te nem<strong>en</strong> <strong>voor</strong> activiteit<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
werknemer die:<br />
54 HR 1 februari 2008, JA 2008/52, LJN BB6175 (Maasman/Akzo Nobel) <strong>en</strong> HR 1 februari 2008,<br />
JA 2008/53, LJN BB4767 (Kooiker/Taxic<strong>en</strong>trale). Het vereiste dat <strong>de</strong> verzekering a<strong>de</strong>quaat is<br />
naar “heers<strong>en</strong><strong>de</strong> maatschappelijke opvatting<strong>en</strong>”, is zo vaag dat het er in <strong>de</strong> praktijk op zal<br />
neerkom<strong>en</strong> welke advocaat zich beter in <strong>de</strong> materie <strong>van</strong> poliss<strong>en</strong> heeft verdiept – wat toch<br />
niet helemaal hetzelf<strong>de</strong> is.<br />
55 HR 1 februari 2008, JA 2008/53, LJN BB4767 (Kooiker/Taxic<strong>en</strong>trale) met verwijzing naar<br />
HR 9 augustus 2002, NJ 2004, 235, LJN AE2113 (<strong>De</strong> Bont/Ou<strong>de</strong>nall<strong>en</strong>). Vgl. Van Boom e.a.<br />
2008, p. 57-58.<br />
56 Van Boom 2006a, p. 67, waarin hij e<strong>en</strong> scala <strong>van</strong> vrag<strong>en</strong> opwerpt.<br />
306<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 306 24-9-2009 15:56:18
6 Ontwikkeling<strong>en</strong>, verplichting<strong>en</strong> <strong>en</strong> keuzes <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse wetgever<br />
– niet direct <strong>de</strong> overe<strong>en</strong>gekom<strong>en</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n betreff<strong>en</strong>, <strong>de</strong>rhalve in<br />
strikte zin ge<strong>en</strong> contractuele activiteit<strong>en</strong> zijn;<br />
– maar <strong>de</strong>sondanks nauw verbon<strong>de</strong>n zijn met <strong>de</strong> aard <strong>van</strong> c.q. <strong>de</strong> vervulling<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst (‘bijzon<strong>de</strong>re omstandighe<strong>de</strong>n’);<br />
– niet binn<strong>en</strong> <strong>de</strong> reikwijdte <strong>van</strong> <strong>de</strong> zegg<strong>en</strong>schap <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> vall<strong>en</strong><br />
(<strong>en</strong> in beginsel dus ook niet tot <strong>aansprakelijkheid</strong> ex art. 7:658 BW zull<strong>en</strong><br />
lei<strong>de</strong>n);<br />
– e<strong>en</strong> ‘bijzon<strong>de</strong>r risico op scha<strong>de</strong>’ <strong>voor</strong> <strong>de</strong> werknemer inhou<strong>de</strong>n;<br />
– <strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> lei<strong>de</strong>n tot e<strong>en</strong> pot<strong>en</strong>tieel schrijn<strong>en</strong><strong>de</strong> financiële situatie <strong>voor</strong> <strong>de</strong><br />
werknemer.<br />
Diverse kanttek<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> zijn hier mogelijk. T<strong>en</strong> eerste dat, opmerkelijk g<strong>en</strong>oeg,<br />
niet met zoveel woor<strong>de</strong>n uit e<strong>en</strong> <strong>van</strong> bei<strong>de</strong> arrest<strong>en</strong> kan wor<strong>de</strong>n afgeleid dat<br />
<strong>de</strong> verzekeringplicht ook <strong>de</strong> reguliere, dat wil zegg<strong>en</strong> <strong>de</strong> contractuele werkzaamhe<strong>de</strong>n<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer betreft. Vanuit e<strong>en</strong> praktisch oogpunt lijkt<br />
het echter bizar om wel <strong>de</strong> niet-contractuele activiteit<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer te<br />
verzeker<strong>en</strong> maar niet di<strong>en</strong>s reguliere werkzaamhe<strong>de</strong>n zoals zij omschrev<strong>en</strong><br />
zijn in <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst. Wanneer ondui<strong>de</strong>lijkheid zou bestaan over<br />
<strong>de</strong> aard <strong>van</strong> het risico wat zich t<strong>en</strong> koste <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer heeft verwez<strong>en</strong>lijkt,<br />
zou <strong>de</strong> werknemer mogelijk tuss<strong>en</strong> wal <strong>en</strong> schip kunn<strong>en</strong> vall<strong>en</strong>; dat is<br />
niet te ver<strong>en</strong>ig<strong>en</strong> met <strong>de</strong> dui<strong>de</strong>lijke beschermingsgedachte die <strong>de</strong> Hoge Raad<br />
<strong>voor</strong> <strong>de</strong> werknemer koestert. <strong>De</strong>ze re<strong>de</strong>nering suggereert dat <strong>de</strong> verzekering<br />
<strong>de</strong>kking moet bie<strong>de</strong>n <strong>voor</strong> bei<strong>de</strong> soort<strong>en</strong> risico’s: zowel <strong>de</strong> risico’s die evi<strong>de</strong>nt<br />
tot <strong>de</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n behor<strong>en</strong> als die, welke in e<strong>en</strong> ruimere zin binn<strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
arbeidssfeer vall<strong>en</strong>. <strong>De</strong> consequ<strong>en</strong>ties <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze gedachtegang zijn niet gering<br />
<strong>en</strong> br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> mij tot e<strong>en</strong> twee<strong>de</strong> kanttek<strong>en</strong>ing.<br />
Indi<strong>en</strong> mag wor<strong>de</strong>n aanvaard dat <strong>de</strong> verzekeringsplicht ver<strong>de</strong>r reikt dan <strong>de</strong><br />
contractuele werkzaamhe<strong>de</strong>n – zoals het Rolschaatsworkshop-arrest bevestigt<br />
– <strong>en</strong> ook <strong>de</strong> risico’s omvat die sam<strong>en</strong>hang<strong>en</strong> met <strong>de</strong> vervulling <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
arbeidsovere<strong>en</strong>komst, hoever reik<strong>en</strong> die te verzeker<strong>en</strong> risico’s dan? Ook hier<br />
val ik terug op <strong>de</strong> Hoge Raad, die in het Maasman-arrest dui<strong>de</strong>lijk aangeeft<br />
dat e<strong>en</strong> activiteit waar<strong>voor</strong> e<strong>en</strong> verzekeringsplicht geldt, t<strong>en</strong>minste ‘goed’ (ik<br />
begrijp: binn<strong>en</strong> e<strong>en</strong> breed aanbod <strong>van</strong> verzekering<strong>en</strong>) verzekerbaar moet zijn<br />
teg<strong>en</strong> betaalbare premies. Dat is niet meer dan logisch: het zou vreemd zijn<br />
om <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> te verplicht<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> verzekering <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> activiteit waar<strong>voor</strong><br />
op <strong>de</strong> verzekeringsmarkt ge<strong>en</strong> <strong>de</strong>kking te verkrijg<strong>en</strong> is. <strong>De</strong>ze verzekerbaarheid<br />
gaat, zo geeft <strong>de</strong> Hoge Raad in het Maasman-arrest te k<strong>en</strong>n<strong>en</strong>, in<br />
ie<strong>de</strong>r geval op t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> (arbeidsgerelateer<strong>de</strong>) <strong>de</strong>elname als bestuur<strong>de</strong>r<br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> motorvoertuig aan het verkeer. Dat geeft al wat houvast.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 307 24-9-2009 15:56:18<br />
307
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
Maar wanneer <strong>de</strong> Hoge Raad gemotoriseer<strong>de</strong> verkeers<strong>de</strong>elname noemt als<br />
concreet <strong>voor</strong>beeld <strong>van</strong> e<strong>en</strong> verzekeringsplicht, is daarmee ge<strong>en</strong>szins gesteld<br />
of gesuggereerd dat an<strong>de</strong>re werknemers dan <strong>de</strong>elnemers aan het verkeer (als<br />
te <strong>de</strong>kk<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rwerp) <strong>van</strong> e<strong>en</strong> verzekeringsplicht zijn uitgeslot<strong>en</strong>. Het hier<strong>voor</strong><br />
besprok<strong>en</strong> Rolschaatsworkshop-arrest heeft dit al dui<strong>de</strong>lijk gemaakt: <strong>de</strong><br />
verzekeringplicht geldt <strong>voor</strong> alle werknemers die door hun <strong>werkgever</strong> buit<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> hun werkzaamhe<strong>de</strong>n aan e<strong>en</strong> bijzon<strong>de</strong>r risico wor<strong>de</strong>n<br />
blootgesteld. Het valt ook moeilijk in te zi<strong>en</strong> waarom <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>van</strong>wege<br />
pot<strong>en</strong>tieel schrijn<strong>en</strong><strong>de</strong> situaties wel e<strong>en</strong> verzekeringsplicht zou hebb<strong>en</strong> <strong>voor</strong><br />
werknemers-bestuur<strong>de</strong>rs, maar niet <strong>voor</strong> niet-gemotoriseer<strong>de</strong> werknemers<br />
die <strong>de</strong>elnem<strong>en</strong> aan het verkeer <strong>en</strong> ev<strong>en</strong>zeer <strong>van</strong>wege e<strong>en</strong> arbeidsgerelateerd<br />
verkeersongeval in e<strong>en</strong> schrijn<strong>en</strong><strong>de</strong> situatie terecht kunn<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> of <strong>voor</strong><br />
werknemers die überhaupt niet <strong>de</strong>elnem<strong>en</strong> aan het verkeer wanneer zij het<br />
slachtoffer wor<strong>de</strong>n <strong>van</strong> e<strong>en</strong> ‘bijzon<strong>de</strong>r risico’. Dat zou effectief betek<strong>en</strong><strong>en</strong> dat<br />
e<strong>en</strong> vrachtwag<strong>en</strong>chauffeur wél op e<strong>en</strong> verzekering kan terugvall<strong>en</strong>, maar e<strong>en</strong><br />
postbo<strong>de</strong> op <strong>de</strong> fiets of e<strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t die zijn schoolklas te voet begeleidt niet –<br />
terwijl <strong>de</strong> postbo<strong>de</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> schooldoc<strong>en</strong>t <strong>van</strong>wege hun grotere kwetsbaarheid<br />
wellicht meer behoefte hebb<strong>en</strong> aan e<strong>en</strong> behoorlijke verzekering.<br />
Dit argum<strong>en</strong>t leidt onmid<strong>de</strong>llijk tot e<strong>en</strong> <strong>de</strong>r<strong>de</strong> kanttek<strong>en</strong>ing. Uit <strong>de</strong> formulering<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> Hoge Raad in het Maasman-arrest <strong>en</strong> het Kooiker/Taxic<strong>en</strong>tralearrest<br />
kan niet wor<strong>de</strong>n afgeleid dat <strong>de</strong> verzekeringsplicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
beperkt zou moet<strong>en</strong> blijv<strong>en</strong> tot arbeidsgerelateer<strong>de</strong> verkeersrisico’s. Het<br />
Rolschaatsworkshop-arrest verdui<strong>de</strong>lijkt dit nog ver<strong>de</strong>r. Opnieuw lijkt e<strong>en</strong><br />
rechtvaardiging moeilijk te vin<strong>de</strong>n om te verklar<strong>en</strong> waarom gemotoriseer<strong>de</strong><br />
werknemers e<strong>en</strong> betere verhaalspositie zou<strong>de</strong>n hebb<strong>en</strong> dan werknemers die<br />
hun werk stationair verricht<strong>en</strong> in het ‘lokaal’ <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> of arbeidsgerelateer<strong>de</strong><br />
activiteit<strong>en</strong> verricht<strong>en</strong> op verzoek of uitnodiging <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>.<br />
Ook zij kunn<strong>en</strong> immers ev<strong>en</strong>zeer het slachtoffer wor<strong>de</strong>n <strong>van</strong> e<strong>en</strong> goed verzekerbaar<br />
<strong>en</strong> dui<strong>de</strong>lijk, nauw met <strong>de</strong> aard c.q. <strong>de</strong> vervulling <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst<br />
verbon<strong>de</strong>n risico dat niet binn<strong>en</strong> <strong>de</strong> zegg<strong>en</strong>schapsfeer <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong> valt <strong>en</strong> kan lei<strong>de</strong>n tot e<strong>en</strong> financieel schrijn<strong>en</strong><strong>de</strong> situatie. Het lijkt<br />
niet aannemelijk dat <strong>de</strong> Hoge Raad zulke evi<strong>de</strong>nte rechtsongelijkheid <strong>voor</strong><br />
og<strong>en</strong> staat. 57<br />
In het verl<strong>en</strong>g<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze kanttek<strong>en</strong>ing volgt ook <strong>de</strong> gedachte dat, indi<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> e<strong>en</strong> verzekeringsplicht heeft t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> verkeersrisico’s<br />
die, strikt gesprok<strong>en</strong>, ge<strong>en</strong> <strong>de</strong>el uitmak<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> contractuele werkzaamhe<strong>de</strong>n,<br />
<strong>de</strong>ze verzekeringsplicht wellicht ook <strong>van</strong> toepassing kan zijn op an<strong>de</strong>re,<br />
non-contractuele activiteit<strong>en</strong> die e<strong>en</strong> nauwe relatie verton<strong>en</strong> met <strong>de</strong> aard c.q.<br />
57 Vgl. Hartlief 2001b, p. 107-108, Waterman 2003b, p. 59 <strong>en</strong> Vegter 2009, p. 6.<br />
308<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 308 24-9-2009 15:56:18
6 Ontwikkeling<strong>en</strong>, verplichting<strong>en</strong> <strong>en</strong> keuzes <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse wetgever<br />
<strong>de</strong> vervulling <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst. Wat te <strong>de</strong>nk<strong>en</strong> <strong>van</strong> bij<strong>voor</strong>beeld<br />
het reeds g<strong>en</strong>oem<strong>de</strong> ‘vrijwillige verplichte’ bedrijfsfeest zoals aan <strong>de</strong> or<strong>de</strong> in<br />
het ‘Rolschaatsworkshop’-arrest of <strong>de</strong> bedrijfssportdag waar, zo blijkt uit <strong>de</strong><br />
jurispru<strong>de</strong>ntie, ongevall<strong>en</strong> ook ge<strong>en</strong> onbek<strong>en</strong>d verschijnsel zijn? 58 Of, met<br />
verwijzing naar <strong>de</strong> zaak <strong>van</strong> <strong>de</strong> reeds eer<strong>de</strong>r g<strong>en</strong>oem<strong>de</strong> werknemer die het<br />
slachtoffer werd <strong>van</strong> e<strong>en</strong> gewelddadige inbreker, <strong>de</strong> werknemers die arbeidsongeschikt<br />
rak<strong>en</strong> als gevolg <strong>van</strong> to<strong>en</strong>em<strong>en</strong><strong>de</strong> agressie <strong>en</strong> geweld <strong>van</strong> <strong>de</strong>r<strong>de</strong>n<br />
op <strong>de</strong> werkplek? 59<br />
Kortom: wanneer <strong>de</strong> verplichting <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> om te <strong>voor</strong>zi<strong>en</strong> in e<strong>en</strong><br />
behoorlijke verzekering tot haar logisch bere<strong>de</strong>neer<strong>de</strong> ein<strong>de</strong> wordt gevolgd,<br />
betek<strong>en</strong>t dit effectief e<strong>en</strong> verzekeringsplicht <strong>voor</strong> álle werknemers t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> alle activiteit<strong>en</strong> die <strong>de</strong>el uitmak<strong>en</strong> <strong>van</strong> of nauw sam<strong>en</strong>hang<strong>en</strong> met<br />
<strong>de</strong> vervulling <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst. Dit wekt weinig verwon<strong>de</strong>ring in<br />
het licht <strong>van</strong> <strong>de</strong> reeds eer<strong>de</strong>r geconstateer<strong>de</strong> effectieve c.q. w<strong>en</strong>selijke risico<strong>aansprakelijkheid</strong><br />
die in <strong>de</strong> <strong>voor</strong>gaan<strong>de</strong> paragraaf is besprok<strong>en</strong>.<br />
Het komt w<strong>en</strong>selijk <strong>voor</strong> dat <strong>de</strong> wetgever <strong>de</strong>ze ontwikkeling<strong>en</strong> nauwgezet volgt<br />
<strong>en</strong> zelfs, waar nodig, ingrijpt. Beter nog zou zijn dat <strong>de</strong> wetgever hierin het<br />
<strong>voor</strong>touw neemt. An<strong>de</strong>rs dreigt <strong>de</strong> ontwikkeling dat verzekeraars risicovolle<br />
beroep<strong>en</strong> of activiteit<strong>en</strong> uitsluit<strong>en</strong> <strong>van</strong> hun AVB-verzekering<strong>en</strong> <strong>en</strong> daarmee<br />
juist <strong>de</strong> financiële zekerheid die door e<strong>en</strong> verzekering wordt gebo<strong>de</strong>n, zowel<br />
<strong>voor</strong> <strong>werkgever</strong> als werknemer in het water valt. Ook t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong>finities<br />
in <strong>de</strong> polis lijkt ingrijp<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> wetgever w<strong>en</strong>selijk: zo wijst Van Boom op<br />
het feit dat sommige AVB-verzekeraars nu al expliciet alle<strong>en</strong> <strong>de</strong>kking bie<strong>de</strong>n<br />
<strong>voor</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> weg<strong>en</strong>s onrechtmatige daad <strong>en</strong>/of weg<strong>en</strong>s toerek<strong>en</strong>bare<br />
tekortkoming in <strong>de</strong> nakoming <strong>van</strong> e<strong>en</strong> verbint<strong>en</strong>is <strong>en</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong><br />
op grond <strong>van</strong> goed <strong>werkgever</strong>schap uitdrukkelijk uitsluit<strong>en</strong>. Dat zou in <strong>de</strong><br />
praktijk betek<strong>en</strong><strong>en</strong> dat <strong>de</strong> her<strong>en</strong> Van <strong>de</strong>r Hoev<strong>en</strong>, <strong>De</strong> Bont <strong>en</strong> <strong>De</strong> Kuijer <strong>en</strong><br />
hun opvolgers ge<strong>en</strong> scha<strong>de</strong>vergoeding zou<strong>de</strong>n ont<strong>van</strong>g<strong>en</strong> (althans niet <strong>van</strong><br />
e<strong>en</strong> verzekeraar) omdat <strong>de</strong> grondslag daar<strong>voor</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> polis is uitgeslot<strong>en</strong>. Wat<br />
<strong>de</strong> Hoge Raad ook on<strong>de</strong>r e<strong>en</strong> ‘behoorlijke verzekering‘ moge verstaan, gelet<br />
op zijn rechtlijnige uitsprak<strong>en</strong> behoort daar op zijn minst <strong>de</strong>kking bij <strong>voor</strong><br />
<strong>aansprakelijkheid</strong> op grond <strong>van</strong> goed <strong>werkgever</strong>schap. 60<br />
In dit ka<strong>de</strong>r is ook <strong>de</strong> relatie tot <strong>de</strong> sociale zekerheid <strong>van</strong> groot belang: moet<br />
<strong>de</strong> gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> werknemer eerst zijn verzekeringsuitkering ‘opet<strong>en</strong>’ <strong>voor</strong>dat<br />
58 HR 17 april 2009, JAR 2009/128, LJN BH1996 (‘Rolschaatsworkshop’), vgl. Waterman<br />
2009.<br />
59 <strong>De</strong>nk bij<strong>voor</strong>beeld aan <strong>de</strong> kwetsbare positie <strong>van</strong> werknemers als buschauffeurs <strong>en</strong> treinconducteurs.<br />
60 Van Boom 2006a, p. 72.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 309 24-9-2009 15:56:18<br />
309
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
hij (minimale) sociale zekerheid mag ont<strong>van</strong>g<strong>en</strong>? Indi<strong>en</strong> het antwoord op die<br />
vraag ‘ja’ luidt, heeft hij weinig persoonlijk <strong>voor</strong><strong>de</strong>el bij het regel<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
verzekering, terwijl e<strong>en</strong> ‘aanvull<strong>en</strong><strong>de</strong>’ uitkering <strong>van</strong> <strong>de</strong> verzekeraar juist zijn<br />
lev<strong>en</strong>sstandaard (min of meer) op het gewone peil zou hou<strong>de</strong>n.<br />
Ook lijkt het, gelet op <strong>de</strong> <strong>voor</strong>gaan<strong>de</strong> jurispru<strong>de</strong>ntie, <strong>voor</strong> <strong>de</strong> hand te ligg<strong>en</strong><br />
dat verkeersongevall<strong>en</strong> in ruime zin on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> <strong>de</strong>kking <strong>van</strong> <strong>de</strong> a<strong>de</strong>quate<br />
verzekering zull<strong>en</strong> vall<strong>en</strong>. Daar zijn ook diverse aanvull<strong>en</strong><strong>de</strong> re<strong>de</strong>n<strong>en</strong> <strong>voor</strong><br />
aan te voer<strong>en</strong>. Het <strong>de</strong>kk<strong>en</strong> <strong>van</strong> bei<strong>de</strong> vorm<strong>en</strong> <strong>van</strong> verkeersongevall<strong>en</strong> (werkverkeer<br />
<strong>en</strong> woon-werkverkeer) zou veel rechtsonzekerheid <strong>en</strong> gerechtelijke<br />
procedures <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong>. Ook politiek lijkt dit niet onhaalbaar te zijn, gelet op<br />
het reeds g<strong>en</strong>oem<strong>de</strong> wets<strong>voor</strong>stel Verkeersongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> het advies <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
Advies commissie Arbeidsongeschiktheid. <strong>De</strong> Hoge Raad lijkt in het arrest<br />
X/NCM te suggerer<strong>en</strong> dat ook ritt<strong>en</strong> <strong>van</strong> huis naar e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>re werkplek dan<br />
<strong>de</strong> reguliere werkplek on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> verzekeringsplicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> vall<strong>en</strong>,<br />
hoewel dit erg dicht teg<strong>en</strong> woon-werkverkeer aanligt. 61 (Sterker nog, ik zie<br />
niet e<strong>en</strong> verschil <strong>van</strong> wez<strong>en</strong>lijke aard.) Maar met name verdragsrechtelijk<br />
ligt het <strong>voor</strong> <strong>de</strong> hand dat bei<strong>de</strong> soort<strong>en</strong> verkeersongevall<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>de</strong>kking<br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> ‘a<strong>de</strong>quate verzekering’ vall<strong>en</strong>. Ik wijs in dit ka<strong>de</strong>r op art. 7 <strong>van</strong><br />
IAO-verdrag nr. 121 (‘Employm<strong>en</strong>t Injury B<strong>en</strong>efits Conv<strong>en</strong>tion 1964), waarin<br />
Ne<strong>de</strong>rland als partij bij dit verdrag wordt opgedrag<strong>en</strong> om <strong>voor</strong>waar<strong>de</strong>n te stell<strong>en</strong><br />
op grond waar<strong>van</strong> kan wor<strong>de</strong>n beoor<strong>de</strong>eld of e<strong>en</strong> ‘commuting acci<strong>de</strong>nt’<br />
e<strong>en</strong> arbeidsongeval is.<br />
Met het oog op <strong>de</strong> reeds ver<strong>de</strong>dig<strong>de</strong> invoering <strong>van</strong> risico<strong>aansprakelijkheid</strong><br />
<strong>voor</strong> verkeersongevall<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer in <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> <strong>de</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n<br />
<strong>en</strong> <strong>de</strong> soms vage gr<strong>en</strong>s tuss<strong>en</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n <strong>en</strong> <strong>de</strong> privésfeer<br />
verdi<strong>en</strong>t het overweging om ook <strong>de</strong> woon-werkverkeerongevall<strong>en</strong> on<strong>de</strong>r te<br />
br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> in <strong>de</strong> risico<strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>, althans daar e<strong>en</strong><br />
wettelijke regeling <strong>voor</strong> te treff<strong>en</strong>. Daarmee is in ie<strong>de</strong>r geval voldaan aan <strong>de</strong><br />
IAO-verplichting, terwijl dit ook voldoet aan <strong>de</strong> groei<strong>en</strong><strong>de</strong> behoefte aan inkom<strong>en</strong>sbescherming<br />
naar aanleiding <strong>van</strong> <strong>de</strong>rgelijke ongevall<strong>en</strong>. 62<br />
61 HR 30 november 2007, JA 2008/32, LJN BB6178 (X/NCM). Persoonlijk vind ik dit e<strong>en</strong> onbegrijpelijk<br />
arrest. Het stond namelijk in rechte vast dat <strong>de</strong> werknemer/bestuur<strong>de</strong>r <strong>de</strong> reistijd<br />
als overur<strong>en</strong> mocht <strong>de</strong>clarer<strong>en</strong> – hoe is dit vervoer dan niet te kwalificer<strong>en</strong> als vervoer<br />
dat kracht<strong>en</strong>s <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst plaatsvindt in <strong>de</strong> zin <strong>van</strong> Vonk Montage/Van <strong>de</strong>r<br />
Hoev<strong>en</strong>? In <strong>de</strong> noot bij dit arrest vermel<strong>de</strong>n Van Orsouw <strong>en</strong> Potharst e<strong>en</strong> scala <strong>van</strong> uitsprak<strong>en</strong><br />
betreff<strong>en</strong><strong>de</strong> vergelijkbare arbeidsgerelateer<strong>de</strong> verkeersongevall<strong>en</strong>, die als gem<strong>en</strong>e <strong>de</strong>ler<br />
hebb<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> uitspraak weinig <strong>voor</strong>spelbaarheid heeft.<br />
62 Waterman 2003b, p. 59.<br />
310<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 310 24-9-2009 15:56:18
6 Ontwikkeling<strong>en</strong>, verplichting<strong>en</strong> <strong>en</strong> keuzes <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse wetgever<br />
Ook hier kunn<strong>en</strong> zowel <strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet als <strong>de</strong> Belgische Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet<br />
<strong>en</strong> <strong>de</strong> aan bei<strong>de</strong> wett<strong>en</strong> verbon<strong>de</strong>n jurispru<strong>de</strong>ntie als <strong>voor</strong>beel<strong>de</strong>n<br />
di<strong>en</strong><strong>en</strong>. 63 Typer<strong>en</strong>d <strong>voor</strong> bei<strong>de</strong> wett<strong>en</strong> is echter wel dat zij nooit e<strong>en</strong> <strong>de</strong>finitie<br />
kon<strong>de</strong>n vin<strong>de</strong>n <strong>voor</strong> met name ‘woon-werkverkeer’ die waterdicht was <strong>en</strong> die<br />
toetsing aan alle <strong>de</strong>nkbare omstandighe<strong>de</strong>n <strong>en</strong> ontwikkeling<strong>en</strong> kon doorstaan.<br />
Maar wellicht is dat ook niet w<strong>en</strong>selijk, omdat juist door <strong>de</strong>ze vage<br />
marges <strong>de</strong> rechterlijke macht <strong>de</strong> ruimte heeft (gehad) om tot rechtsontwikkeling<br />
<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>voor</strong> het individuele geval meest billijke uitspraak te kom<strong>en</strong>.<br />
2.3.3 Causaliteitsonzekerheid<br />
<strong>De</strong> meest bedreig<strong>en</strong><strong>de</strong> ontwikkeling<strong>en</strong> in <strong>de</strong> rechtspraak die tot claimgericht<br />
gedrag <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer kunn<strong>en</strong> lei<strong>de</strong>n, betreff<strong>en</strong> causaliteitsonzekerheid<br />
<strong>en</strong> <strong>de</strong> retroactieve <strong>aansprakelijkheid</strong>. 64 (Zie na<strong>de</strong>r hoofdstuk 3 paragraaf 4.2.)<br />
In diverse uitsprak<strong>en</strong> heeft <strong>de</strong> Hoge Raad het risico <strong>van</strong> onzekerheid over <strong>de</strong><br />
oorzaak of tijdstip <strong>van</strong> het ontstaan <strong>van</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> of over <strong>de</strong> i<strong>de</strong>ntiteit <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
veroorzaker afgew<strong>en</strong>teld op <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>en</strong> daarmee indirect op <strong>de</strong> verzekeraar.<br />
65 Het conditio sine qua non-verband is in beginsel reeds gegev<strong>en</strong> indi<strong>en</strong><br />
vaststaat dat <strong>de</strong> werkplek niet voldoet aan re<strong>de</strong>lijke veiligheidseis<strong>en</strong> – <strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
ongeval of beroepsziekte is daar<strong>van</strong> doorgaans e<strong>en</strong> evi<strong>de</strong>nte <strong>de</strong>monstratie –<br />
<strong>en</strong> die onveiligheid <strong>de</strong> oorzaak kan zijn geweest <strong>van</strong> het arbeidsongeval of<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> beroepsziekte. <strong>De</strong> <strong>werkgever</strong> c.q. <strong>de</strong> verzekeraar kan slechts ontsnapp<strong>en</strong><br />
aan <strong>aansprakelijkheid</strong> door aan te ton<strong>en</strong> dat het nem<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> vereiste<br />
veiligheidsmaatregel<strong>en</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> (<strong>de</strong>sondanks) niet zou hebb<strong>en</strong> <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong>,<br />
waarmee hij het conditio sine qua non-verband doorbreekt. 66 Doorgaans is<br />
het lever<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong>rgelijk teg<strong>en</strong>bewijs echter zo moeilijk dat toewijzing <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> al bijna e<strong>en</strong> gegev<strong>en</strong> is. E<strong>en</strong> bek<strong>en</strong>d<br />
<strong>voor</strong>beeld hier<strong>van</strong> is het arrest Cijsouw/<strong>De</strong> Schel<strong>de</strong> I, waarin <strong>werkgever</strong> <strong>De</strong><br />
Schel<strong>de</strong> moest aanton<strong>en</strong> dat zijn werknemer Cijsouw <strong>de</strong> fatale asbestvezel<br />
63 Vgl. Waterman 2001, p. 17-25.<br />
64 Bedoeld wordt niet <strong>de</strong> onzekerheid, welke eig<strong>en</strong> is aan <strong>de</strong> verzekeringsovere<strong>en</strong>komst (ie<strong>de</strong>re<br />
verzekeringsovere<strong>en</strong>komst beoogt immers e<strong>en</strong> onzeker gebeur<strong>en</strong> te verzeker<strong>en</strong>), maar <strong>de</strong><br />
on<strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>e uitbreiding <strong>van</strong> het <strong>aansprakelijkheid</strong>srecht.<br />
65 Vgl. HR 21 juni 1974, NJ 1975, 453 (Windmill/Roelofs<strong>en</strong>), HR 24 februari 1989, NJ 1990, 426<br />
(Van Bur<strong>en</strong>/Elektroschmelzwerk), HR 17 november 1989, NJ 1990, 572, LJN AB9375 (<strong>De</strong> Kok/<br />
Jans<strong>en</strong>), HR 22 maart 1991, NJ 1991, 420, LJN ZC0181 (Roeff<strong>en</strong>/Thijss<strong>en</strong>), HR 25 juni 1993,<br />
NJ 1993, 686, LJN AC1907 (Cijsouw/<strong>De</strong> Schel<strong>de</strong> I), HR 20 september 1996, NJ 1997, 198, LJN<br />
ZC2142 (Pollemans/Hoon<strong>de</strong>rt) <strong>en</strong> HR 2 oktober 1998, NJ 1999, 683, LJN ZC2721 (Cijsouw/<br />
<strong>De</strong> Schel<strong>de</strong> II).<br />
66 Vgl. HR 6 april 1990, NJ 1990, 573, LJN AB9376 (Janss<strong>en</strong>/Nefabas) <strong>en</strong> HR 22 maart 1991, NJ<br />
1991, 420, LJN ZC0181 (Roeff<strong>en</strong>/Thijss<strong>en</strong>).<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 311 24-9-2009 15:56:18<br />
311
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
niet gedur<strong>en</strong><strong>de</strong> di<strong>en</strong>s emplooi bij <strong>De</strong> Schel<strong>de</strong> had ingea<strong>de</strong>md maar el<strong>de</strong>rs –<br />
hetge<strong>en</strong> <strong>De</strong> Schel<strong>de</strong> uiteraard niet kon. 67<br />
Gelet op het grootschalig gebruik <strong>van</strong> asbest in <strong>de</strong> jar<strong>en</strong> zestig, zev<strong>en</strong>tig <strong>en</strong><br />
tachtig in Ne<strong>de</strong>rland is <strong>de</strong> prece<strong>de</strong>ntwaar<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze uitspraak <strong>van</strong> aanmerkelijk<br />
belang geblek<strong>en</strong>. Immers, <strong>de</strong> Hoge Raad achtte <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> aansprakelijk<br />
<strong>voor</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer hoewel er e<strong>en</strong> kans bestond dat feitelijk<br />
niet <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> maar e<strong>en</strong> <strong>de</strong>r<strong>de</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> had veroorzaakt. Dit kwam<br />
neer op e<strong>en</strong> effectieve uitbreiding <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong> – één<br />
waarop verzekeraars niet had<strong>de</strong>n gerek<strong>en</strong>d <strong>en</strong> dus ook ge<strong>en</strong> premie <strong>voor</strong><br />
had<strong>de</strong>n berek<strong>en</strong>d of reservering <strong>voor</strong> had<strong>de</strong>n gemaakt. E<strong>en</strong> an<strong>de</strong>re beslissing<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> Hoge Raad zou er echter aannemelijk toe hebb<strong>en</strong> geleid dat werknemers<br />
met e<strong>en</strong> dui<strong>de</strong>lijke asbestgerelateer<strong>de</strong> beroepsziekte ge<strong>en</strong> verhaalsrecht<br />
op <strong>de</strong> <strong>voor</strong> hun scha<strong>de</strong> verantwoor<strong>de</strong>lijke <strong>werkgever</strong> zou<strong>de</strong>n kunn<strong>en</strong> uitoef<strong>en</strong><strong>en</strong>,<br />
zodat, per saldo gezi<strong>en</strong>, <strong>de</strong> Hoge Raad wellicht <strong>voor</strong> het argum<strong>en</strong>t <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
‘sterkste schou<strong>de</strong>rs’ heeft gekoz<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> klassiek arrest waarin dui<strong>de</strong>lijk is dat <strong>de</strong> Hoge Raad <strong>de</strong> gevolg<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
ondui<strong>de</strong>lijkheid over <strong>de</strong> feitelijke toedracht <strong>van</strong> arbeidsgerelateer<strong>de</strong> scha<strong>de</strong><br />
toe<strong>de</strong>elt aan <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>, betreft Frans<strong>en</strong>/St. Pasteurziek<strong>en</strong>huis. 68 Tij<strong>de</strong>ns<br />
haar werkzaamhe<strong>de</strong>n in het ziek<strong>en</strong>huis gleed verpleegster Frans<strong>en</strong> uit over<br />
e<strong>en</strong> op <strong>de</strong> grond gevall<strong>en</strong> injecti<strong>en</strong>aald; althans dit wordt zo veron<strong>de</strong>rsteld<br />
maar staat ge<strong>en</strong>szins vast. Zij brak haar heup. <strong>De</strong> Hoge Raad bepaal<strong>de</strong> hierover<br />
dat, nu <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> in <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> <strong>de</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n is geleg<strong>en</strong>,<br />
art. 7:658 BW met zich br<strong>en</strong>gt dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> haar scha<strong>de</strong> aansprakelijk<br />
is, t<strong>en</strong>zij <strong>de</strong>ze kan aanton<strong>en</strong> dat aan alle <strong>werkgever</strong>sverplichting<strong>en</strong> is<br />
voldaan of, zelfs als in geval <strong>van</strong> behoorlijke nakoming dit <strong>de</strong> verwez<strong>en</strong>lijking<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> niet zou hebb<strong>en</strong> <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong>. “Hier<strong>voor</strong> behoeft niet vast te<br />
staan aan welke oorzaak het ongeval <strong>van</strong> Frans<strong>en</strong> te wijt<strong>en</strong> is.”<br />
E<strong>en</strong> an<strong>de</strong>re, ‘mo<strong>de</strong>rne’ vorm <strong>van</strong> causaliteitsonzekerheid betreft <strong>de</strong> situatie<br />
waarin zowel <strong>de</strong> i<strong>de</strong>ntiteit <strong>van</strong> <strong>de</strong> veroorzaker, <strong>de</strong> oorzaak <strong>van</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> (bij<strong>voor</strong>beeld<br />
blootstelling aan asbest, g<strong>en</strong>otoxische emissies of ioniser<strong>en</strong><strong>de</strong> straling)<br />
als <strong>de</strong> aard <strong>van</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> (bij<strong>voor</strong>beeld longkanker) bek<strong>en</strong>d zijn, maar<br />
niet zeker is wie <strong>de</strong> slachtoffers <strong>van</strong> <strong>de</strong> veroorzaker zijn, omdat <strong>de</strong> gezondheidsscha<strong>de</strong><br />
zich ook op ‘natuurlijke wijze’ kan <strong>voor</strong>do<strong>en</strong>. <strong>De</strong> veroorzaker<br />
c.q. verzekeraar loopt dan het risico <strong>voor</strong> álle scha<strong>de</strong> aansprakelijk te wor<strong>de</strong>n<br />
67 HR 25 juni 1993, NJ 1993, 686, LJN AC1907 (Cijsouw/<strong>De</strong> Schel<strong>de</strong> I). Vgl. Stolker & Moelands<br />
1999, p. 130 e.v.<br />
68 HR 10 <strong>de</strong>cember 1999, NJ 2000, 211, LJN AA3837 (Frans<strong>en</strong>/Pasteurziek<strong>en</strong>huis).<br />
312<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 312 24-9-2009 15:56:18
6 Ontwikkeling<strong>en</strong>, verplichting<strong>en</strong> <strong>en</strong> keuzes <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse wetgever<br />
gesteld, ook <strong>voor</strong> <strong>de</strong> ‘natuurlijke’ scha<strong>de</strong>. 69 <strong>De</strong> Hoge Raad heeft dit risico<br />
echter beteugeld door in e<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijk geval te kiez<strong>en</strong> <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> proportionele<br />
b<strong>en</strong>a<strong>de</strong>ring <strong>van</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong>vergoedingsplicht, zoals geïllustreerd in het arrest<br />
Nefalit/Karamus. 70 Werknemer Karamus had jar<strong>en</strong>lang int<strong>en</strong>sief gerookt <strong>en</strong><br />
was onbetwist jar<strong>en</strong>lang zwaar aan asbeststof blootgesteld om vervolg<strong>en</strong>s<br />
ziek te wor<strong>de</strong>n <strong>van</strong> longkanker. Omdat medisch niet kon wor<strong>de</strong>n vastgesteld<br />
wat <strong>de</strong> oorzaak <strong>van</strong> zijn longziekte was, werd vastgesteld welk ‘perc<strong>en</strong>tage’<br />
aan <strong>de</strong> asbestblootstelling kon wor<strong>de</strong>n toegerek<strong>en</strong>d. Vanuit e<strong>en</strong> ‘óf, óf’ visie<br />
werd het verschil als e<strong>en</strong> omstandigheid <strong>van</strong> privéaard aan <strong>de</strong> werknemer<br />
toegerek<strong>en</strong>d; Karamus ontving <strong>de</strong>rhalve slechts e<strong>en</strong> ge<strong>de</strong>eltelijke scha<strong>de</strong>vergoeding,<br />
waar ofwel volledige ofwel ge<strong>en</strong> scha<strong>de</strong>vergoeding (‘alles of niets’)<br />
bij e<strong>en</strong> vastgestel<strong>de</strong> sch<strong>en</strong>ding <strong>van</strong> <strong>de</strong> zorgplicht door <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>de</strong> norm<br />
is. <strong>De</strong> repercussies <strong>van</strong> dit arrest zull<strong>en</strong> waarschijnlijk niet tot longkanker, of<br />
zelfs tot beroepziekt<strong>en</strong>, beperkt blijv<strong>en</strong>.<br />
Door <strong>de</strong> <strong>voor</strong>tschrij<strong>de</strong>n<strong>de</strong> (medische) technologieën <strong>en</strong> wet<strong>en</strong>schap kan het<br />
causaal verband tuss<strong>en</strong> oorzaak <strong>en</strong> leed <strong>van</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> steeds e<strong>en</strong>voudiger<br />
wor<strong>de</strong>n aangetoond. 71 <strong>De</strong>zelf<strong>de</strong> ontwikkeling<strong>en</strong> lei<strong>de</strong>n ook tot het ont<strong>de</strong>kk<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> causale verban<strong>de</strong>n die t<strong>en</strong> tij<strong>de</strong> <strong>van</strong> het sluit<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> polisovere<strong>en</strong>komst<br />
niet bek<strong>en</strong>d war<strong>en</strong>, maar waaruit – volg<strong>en</strong>s <strong>de</strong> <strong>voor</strong>waar<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
polis, die immers aan het <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht is gekoppeld<br />
– wel <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>voor</strong>tvloeit. E<strong>en</strong> <strong>voor</strong>beeld hier<strong>van</strong> is <strong>de</strong> ‘nieuwe’<br />
beroepsziekte vibro-acoustic disease (VAD), welke als gevolg <strong>van</strong> (<strong>voor</strong> het<br />
m<strong>en</strong>selijk oor onhoorbaar) laag frequ<strong>en</strong>t geluid kan lei<strong>de</strong>n tot hart- <strong>en</strong> vaatziekt<strong>en</strong>,<br />
<strong>de</strong>pressie, epileptische aanvall<strong>en</strong>, agressie <strong>en</strong> conc<strong>en</strong>tratiestoorniss<strong>en</strong>.<br />
Typische beroepsmatige slachtoffers hier<strong>van</strong> zijn stewar<strong>de</strong>ss<strong>en</strong>, pilot<strong>en</strong>,<br />
vliegtuigmonteurs, machinist<strong>en</strong> <strong>en</strong> buschauffeurs. 72 An<strong>de</strong>re rec<strong>en</strong>te ont<strong>de</strong>kking<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> causaal verband tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> beroepsmatige blootstelling aan e<strong>en</strong><br />
stof <strong>en</strong> gezondheidsklacht<strong>en</strong> betreff<strong>en</strong> <strong>de</strong> relaties tuss<strong>en</strong> boteraromadamp <strong>en</strong><br />
bronchiolitis obliterans (<strong>de</strong> ‘popcornwerkerslong’) 73 ; blootstelling aan cytostatica<br />
(door röntg<strong>en</strong>olog<strong>en</strong>, verpleegsters, dier<strong>en</strong>arts<strong>en</strong>) <strong>en</strong> miskram<strong>en</strong>; <strong>en</strong><br />
biologische ag<strong>en</strong>tia <strong>en</strong> huidklacht<strong>en</strong> zoals <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong>d in <strong>de</strong> schoonmaak-<br />
69 Dit is reeds <strong>voor</strong>gekom<strong>en</strong> in het Ver<strong>en</strong>igd Koninkrijk (<strong>de</strong> Sellafield-kernc<strong>en</strong>trale) <strong>en</strong> België<br />
(Mellery). Wat te <strong>de</strong>nk<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> gezondheidsscha<strong>de</strong> <strong>van</strong> omwon<strong>en</strong><strong>de</strong>n <strong>van</strong> vuilnisbelt<strong>en</strong>,<br />
z<strong>en</strong>d- <strong>en</strong> hoogspanningsmast<strong>en</strong>, kernc<strong>en</strong>trales, kol<strong>en</strong>c<strong>en</strong>trales, vuil- <strong>en</strong> chemisch<br />
afvalverbrandingsinstallaties <strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> bewoners <strong>van</strong> gifwijk<strong>en</strong>?<br />
70 HR 31 maart 2006, JA 2006/81, LJN AU6092 (Nefalit/Karamus). Vgl. ook HR 31 maart 2006,<br />
JAR 2006/101, LJN AU6093 (Eternit/Hollink). Vgl. Waterman 2006a, p. 21-27, Akkermans<br />
1997, Zivkovic 2007, p. 38 <strong>en</strong> 43, Van Velthov<strong>en</strong> & Van Wijck 2008, p. 130-140 <strong>en</strong> Tan 2008,<br />
p. 23-27.<br />
71 <strong>De</strong> Wijkerslooth 1996, p. 134.<br />
72 Verbond <strong>van</strong> Verzekeraars 2008, p. 12.<br />
73 NCB 2006, p. 105.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 313 24-9-2009 15:56:18<br />
313
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
sector, <strong>de</strong> industriële reiniging <strong>en</strong> scheepson<strong>de</strong>rhoud. 74 <strong>De</strong>ze ont<strong>de</strong>kking<strong>en</strong><br />
lei<strong>de</strong>n ertoe dat <strong>de</strong> slachtoffers in kwestie e<strong>en</strong> vor<strong>de</strong>ring tot scha<strong>de</strong>vergoeding<br />
kunn<strong>en</strong> richt<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>, waar dit <strong>voor</strong>he<strong>en</strong> achterwege bleef omdat<br />
<strong>de</strong> oorzaak <strong>van</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> <strong>van</strong> onbek<strong>en</strong><strong>de</strong> oorsprong was.<br />
2.3.4 Retroactieve <strong>aansprakelijkheid</strong><br />
Retroactieve <strong>aansprakelijkheid</strong> is wellicht <strong>de</strong> meest serieuze bedreiging <strong>van</strong><br />
juridische oorsprong <strong>voor</strong> <strong>de</strong> verzekeraar. 75 Het houdt in dat <strong>de</strong> verzekeraar<br />
met feitelijk terugwerk<strong>en</strong><strong>de</strong> kracht door <strong>de</strong> rechter aansprakelijk wordt geacht<br />
<strong>voor</strong> e<strong>en</strong> risico dat tij<strong>de</strong>ns het afsluit<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> polis niet <strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>baar was.<br />
Het is echter al e<strong>en</strong> bela<strong>de</strong>n vraag wat als ‘niet <strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>baar’ moet gel<strong>de</strong>n:<br />
moet dit ex tunc of ex nunc beoor<strong>de</strong>eld wor<strong>de</strong>n? Hiermee sam<strong>en</strong> hangt <strong>de</strong><br />
vraag, welke mate <strong>van</strong> wet<strong>en</strong>schappelijke zekerheid vereist is om e<strong>en</strong> risico<br />
überhaupt als ‘<strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>baar’ te b<strong>en</strong>oem<strong>en</strong>. Niet verwon<strong>de</strong>rlijk kunn<strong>en</strong> verzekeraars<br />
<strong>en</strong> slachtoffers e<strong>en</strong> verschill<strong>en</strong>d standpunt innem<strong>en</strong> t<strong>en</strong> opzichte<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> vraag of e<strong>en</strong> bepaald risico <strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>baar was; dit speelt met name<br />
t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> asbestgerelateer<strong>de</strong> scha<strong>de</strong>. Spier <strong>en</strong> Van Boom m<strong>en</strong><strong>en</strong> dat,<br />
<strong>voor</strong> zover e<strong>en</strong> risico reeds in het verle<strong>de</strong>n k<strong>en</strong>baar was maar <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
c.q. verzekeraar laks heeft gereageerd, er weinig rechtvaardiging bestaat om<br />
na<strong>de</strong>rhand te klag<strong>en</strong> over onverzekerbaarheid. 76<br />
Retroactieve <strong>aansprakelijkheid</strong> komt formeel niet <strong>voor</strong> in <strong>de</strong> rechtspraak.<br />
Althans, <strong>de</strong>ze wordt niet expliciet als zodanig erk<strong>en</strong>d door <strong>de</strong> Hoge Raad. Toch<br />
komt het wel <strong>de</strong>gelijk <strong>voor</strong> dat <strong>de</strong> rechter positieve <strong>aansprakelijkheid</strong>snorm<strong>en</strong><br />
toepast op e<strong>en</strong> arbeidsituatie die, zeker in het geval <strong>van</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>, ver in<br />
het verle<strong>de</strong>n kan ligg<strong>en</strong>. 77 Dit is gunstig <strong>voor</strong> <strong>de</strong> werknemer – wettelijke, jurispru<strong>de</strong>ntiële<br />
<strong>en</strong> maatschappelijke norm<strong>en</strong> beweg<strong>en</strong> over <strong>de</strong> jar<strong>en</strong> doorgaans<br />
steeds in het <strong>voor</strong><strong>de</strong>el <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer, die zijn scha<strong>de</strong> immers nú lijdt. Het<br />
is echter ongunstig <strong>voor</strong> <strong>de</strong> verzekeraar <strong>van</strong> <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>, die<br />
<strong>de</strong> om<strong>van</strong>g <strong>van</strong> het door hem verzeker<strong>de</strong> risico ziet uitdij<strong>en</strong> zon<strong>de</strong>r dat daar<br />
e<strong>en</strong> premie of reserve teg<strong>en</strong>over staat. E<strong>en</strong> klassiek <strong>voor</strong>beeld hier<strong>van</strong> is <strong>de</strong><br />
DES-scha<strong>de</strong>. 78 E<strong>en</strong> an<strong>de</strong>r <strong>voor</strong>beeld <strong>van</strong> (vergaan<strong>de</strong>) retroactieve <strong>aansprakelijkheid</strong><br />
betreft het arrest Maasman/Akzo Nobel, waarin <strong>de</strong> Hoge Raad naar<br />
aanleiding <strong>van</strong> e<strong>en</strong> verkeersongeval <strong>van</strong> werknemer Maasman e<strong>en</strong> verzeke-<br />
74 NCB 2007, p. 5-6.<br />
75 Vgl. Faure, p. 1-11, Hartlief <strong>en</strong> Spier 1994, p. 27-33 <strong>en</strong> Van Boom & Bar<strong>en</strong>drecht 2000, p. 45-58.<br />
Vgl. ook HR 9 oktober 1992, NJ 1994, 535, LJN ZC0706 (‘DES-dochters’) <strong>en</strong> Wansink 1993,<br />
p. 6-12.<br />
76 Vgl. Spier 2000b, p. 123 e.v. Zie ook Van Boom 2001, p. 3-12.<br />
77 Vgl. Faure 1994, p. 1 e.v., zie ook Hartlief & Spier 1994, p. 27.<br />
78 HR 9 oktober 1992, NJ 1994, 535, LJN ZC0706 (‘DES-dochters’); vgl. ook Wansink 1993,<br />
p. 6-12.<br />
314<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 314 24-9-2009 15:56:18
6 Ontwikkeling<strong>en</strong>, verplichting<strong>en</strong> <strong>en</strong> keuzes <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse wetgever<br />
ringsplicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> in het lev<strong>en</strong> heeft geroep<strong>en</strong>. Dit betek<strong>en</strong>t dat <strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong> aansprakelijk kan zijn <strong>voor</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> <strong>voor</strong>tvloei<strong>en</strong>d uit e<strong>en</strong> verkeersongeval<br />
waar<strong>voor</strong> hem ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele verwijtbaarheid treft – alle<strong>en</strong> omdat<br />
hij op het mom<strong>en</strong>t <strong>van</strong> het ongeval ge<strong>en</strong> a<strong>de</strong>quate scha<strong>de</strong>verzekering <strong>voor</strong> <strong>de</strong><br />
werknemer had afgeslot<strong>en</strong>, hoewel ge<strong>en</strong> wettelijke regel hem, <strong>voor</strong>afgaand<br />
aan het on<strong>de</strong>rhavige arrest, tot het sluit<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijke verzekering verplichtte.<br />
79<br />
2.3.5 Sluip<strong>en</strong><strong>de</strong> scha<strong>de</strong><br />
Dit begrip, ook bek<strong>en</strong>d als <strong>de</strong> door Spier 80 geïntroduceer<strong>de</strong> term ‘sluip<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
scha<strong>de</strong>’ (‘lat<strong>en</strong>t diseases’ of ‘long tail diseases’), wordt gebruikt om risico’s aan<br />
te dui<strong>de</strong>n waarbij e<strong>en</strong> lang tijdsverloop (incubatie) bestaat tuss<strong>en</strong> het mom<strong>en</strong>t<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong>verwekk<strong>en</strong><strong>de</strong> gebeurt<strong>en</strong>is <strong>en</strong> <strong>de</strong> manifestatie <strong>van</strong> <strong>de</strong> ziekte. 81<br />
Dit tijdsverloop kan soms wel ti<strong>en</strong>tall<strong>en</strong> jar<strong>en</strong> bedrag<strong>en</strong>, waardoor noch in<br />
wet<strong>en</strong>schappelijke zin noch in feitelijke zin het bewijs <strong>voor</strong> het causaal verband<br />
tuss<strong>en</strong> e<strong>en</strong> (reeks <strong>van</strong>) blootstelling <strong>en</strong> e<strong>en</strong> ziekte <strong>voor</strong> <strong>de</strong> hand ligt.<br />
Bek<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>voor</strong>beel<strong>de</strong>n betreff<strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> als mesothelioom (e<strong>en</strong> door<br />
asbestblootstelling veroorzaakte kanker) <strong>en</strong> Organisch Psycho Syndroom<br />
(OPS ofwel ‘schil<strong>de</strong>rsziekte’ met referte aan <strong>de</strong> blootstelling aan (giftige)<br />
oplosmid<strong>de</strong>l<strong>en</strong>).<br />
Nieuwe technologische ontwikkeling<strong>en</strong> <strong>en</strong> daarop gebaseer<strong>de</strong> toepassing<strong>en</strong><br />
br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> ook vrees <strong>voor</strong> nieuwe ‘lat<strong>en</strong>t diseases’ met zich. Slechts <strong>de</strong> tijd <strong>en</strong><br />
na<strong>de</strong>r wet<strong>en</strong>schappelijk on<strong>de</strong>rzoek zull<strong>en</strong> aan het licht br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> hoe gegrond<br />
<strong>de</strong>rgelijke vrez<strong>en</strong> zijn. Voorbeel<strong>de</strong>n hier<strong>van</strong> zijn Electro Magnetic Fieldradiation<br />
(EMF, ‘telefoonstraling’) <strong>en</strong> nog niet met naam aangedui<strong>de</strong> ziekt<strong>en</strong> als<br />
gevolg <strong>van</strong> nanotechnologische blootstelling. 82<br />
Het verschijnsel dat pas na verloop <strong>van</strong> jar<strong>en</strong> bek<strong>en</strong>d wordt dat <strong>de</strong> toepassing<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> nieuwe technologische ontwikkeling<strong>en</strong> tot gezondheidsscha<strong>de</strong><br />
kunn<strong>en</strong> lei<strong>de</strong>n, kan problematisch zijn <strong>voor</strong> verzekeraars. Wanneer in <strong>de</strong><br />
tuss<strong>en</strong>ligg<strong>en</strong><strong>de</strong> perio<strong>de</strong> het <strong>aansprakelijkheid</strong>srecht zich t<strong>en</strong> na<strong>de</strong>le <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
verzeker<strong>de</strong> ontwikkelt, of <strong>de</strong> rechter zelfs (effectief) retroactieve aansprake-<br />
79 HR 1 februari 2008, JA 2008/52, LJN BB6175 (Maasman/Akzo Nobel); vgl. ook HR 1 februari<br />
2008, JA 2008/53, LJN BB4767 (Kooiker/Taxic<strong>en</strong>trale), waarin <strong>de</strong> Hoge Raad e<strong>en</strong> (korte) toelichting<br />
biedt op wat e<strong>en</strong> a<strong>de</strong>quate verzekering constitueert.<br />
80 Spier 1990<br />
81 Vgl. Wansink 1987, p. 106 <strong>en</strong> Wansink 1995, p. 1 e.v. Meer uitvoerig: Haaz<strong>en</strong> & Spier 1996,<br />
p. 27 e.v. Bek<strong>en</strong><strong>de</strong> ‘sluip<strong>en</strong><strong>de</strong>’ verschijnsel<strong>en</strong> zijn mesothelioom, DES-scha<strong>de</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong><br />
<strong>voor</strong> bo<strong>de</strong>mvervuiling, waar<strong>van</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> veelal pas jar<strong>en</strong> na het mom<strong>en</strong>t of<br />
proces <strong>van</strong> veroorzaking wordt ont<strong>de</strong>kt.<br />
82 Vgl. Keirse 2007, p. 9 <strong>en</strong> 14; Faure & Hartlief 2002, p. 45 e.v.; Gezondheidsraad 2006,<br />
p. 13-15.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 315 24-9-2009 15:56:18<br />
315
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
lijkheid 83 <strong>van</strong> <strong>de</strong> verzeker<strong>de</strong> aanneemt, wordt <strong>de</strong> verzekeraar geconfronteerd<br />
met het gegev<strong>en</strong> dat hij moet uitker<strong>en</strong> <strong>van</strong>wege <strong>de</strong> verwez<strong>en</strong>lijking <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
risico dat t<strong>en</strong> tij<strong>de</strong> <strong>van</strong> het sluit<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> verzekeringsovere<strong>en</strong>komst niet<br />
tot <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> zijn verzeker<strong>de</strong> zou hebb<strong>en</strong> geleid. <strong>De</strong>ze ontwikkeling<br />
baart verzekeraars grote zorg. 84 E<strong>en</strong> evi<strong>de</strong>nte re<strong>de</strong>n hier<strong>voor</strong> is dat<br />
<strong>de</strong>ze ontwikkeling haaks staat op <strong>de</strong> rechtszekerheid. E<strong>en</strong> an<strong>de</strong>re re<strong>de</strong>n is<br />
dat mogelijk veelvuldige confrontaties met <strong>de</strong>ze ‘lat<strong>en</strong>t disease claims’ in het<br />
verschiet ligg<strong>en</strong>. 85 Zo is bek<strong>en</strong>d dat in <strong>de</strong> jar<strong>en</strong> ’60, ’70 <strong>en</strong> ’80 op grote schaal<br />
asbest werd geïmporteerd <strong>en</strong> verwerkt in Ne<strong>de</strong>rland. Wie zich realiseert dat<br />
<strong>de</strong> gemid<strong>de</strong>l<strong>de</strong> lat<strong>en</strong>tieperio<strong>de</strong> <strong>van</strong> asbestgerelateer<strong>de</strong> ziekt<strong>en</strong> circa 30-35 jaar<br />
is, kan zelf het sommetje mak<strong>en</strong>.<br />
Nadat <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse verzekeraars zich bewust wer<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze vorm<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
‘sluimer<strong>en</strong><strong>de</strong> scha<strong>de</strong>’, zijn zij met spoed overgestapt naar e<strong>en</strong> nieuwe vorm<br />
<strong>van</strong> AVB-verzekering, namelijk <strong>de</strong> claims ma<strong>de</strong>-verzekering. In ess<strong>en</strong>tie verplicht<br />
<strong>de</strong>ze verzekeringsvorm <strong>de</strong> verzeker<strong>de</strong> om scha<strong>de</strong> (of althans <strong>de</strong> kans<br />
op scha<strong>de</strong>) te mel<strong>de</strong>n tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> looptijd <strong>van</strong> <strong>de</strong> verzekering, waardoor het<br />
uitloop risico aanzi<strong>en</strong>lijk wordt beperkt <strong>en</strong> daarmee beter beheerst. (Meer<br />
hierover in hoofdstuk 6 paragraaf 4.)<br />
2.3.6 Psychische scha<strong>de</strong><br />
Ook <strong>de</strong> betek<strong>en</strong>is <strong>van</strong> het begrip ‘letsel’ als vorm <strong>van</strong> scha<strong>de</strong> waar<strong>voor</strong> <strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong> aansprakelijk kan zijn, is aan uitdijing on<strong>de</strong>rhevig. (Voor e<strong>en</strong><br />
meer uitvoerige bespreking, zie hoofdstuk 3 paragraaf 2.5.) Voor 2000 werd<br />
in <strong>de</strong> rechtsliteratuur algeme<strong>en</strong> aang<strong>en</strong>om<strong>en</strong> dat on<strong>de</strong>r ‘letsel’ slechts fysiek<br />
letsel <strong>en</strong> daaruit <strong>voor</strong>tvloei<strong>en</strong><strong>de</strong> psychische klacht<strong>en</strong>, zoals pijn <strong>en</strong> leed, moest<br />
wor<strong>de</strong>n verstaan, maar niet op zichzelf staan<strong>de</strong> psychische scha<strong>de</strong>. 86 Na<br />
<strong>en</strong>kele jar<strong>en</strong> <strong>van</strong> discussie in <strong>de</strong> juridische literatuur over dit gezichtspunt,<br />
ontstond gelei<strong>de</strong>lijk e<strong>en</strong> cons<strong>en</strong>sus dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> e<strong>en</strong> zorgplicht <strong>voor</strong> <strong>de</strong><br />
werknemer heeft welke ook di<strong>en</strong>s psychische gezondheid omvat. 87 In 2005<br />
werd dit expliciet bevestigd door <strong>de</strong> Hoge Raad. 88<br />
83 Vgl. HR 25 juni 1993, NJ 1993, 686, LJN AC1907 (Cijsouw/<strong>De</strong> Schel<strong>de</strong> I). Vgl. ook Faure 1998,<br />
p. 1-11 <strong>en</strong> Hartlief & Spier 1994, p. 27-33.<br />
84 Vgl. Wansink 1987, p. 106 <strong>en</strong> Wansink 1995, p. 1 e.v.<br />
85 Vgl. Spier 1999, p. 10-13 <strong>en</strong> Hartlief & Spier 1994, p. 27-33.<br />
86 In <strong>de</strong> juridische literatuur is <strong>de</strong> term ‘psychische’ scha<strong>de</strong> ingeburgerd, hoewel ‘psychiatrische<br />
scha<strong>de</strong>’ waarschijnlijk e<strong>en</strong> meer correcte b<strong>en</strong>aming zou zijn.<br />
87 Vgl. Waterman 2000, p. 86-90, Geers 2001, p. 29, Vegter 2001, p. 133-140 <strong>en</strong> Vegter 2005.<br />
An<strong>de</strong>rs: Hartlief 2001a, die <strong>van</strong> m<strong>en</strong>ing is dat bij ‘louter psychische scha<strong>de</strong> [art. 7:658 BW]<br />
niet in beeld komt’. Terughou<strong>de</strong>nd is ook Lin<strong>de</strong>nbergh 200a, p. 42-43 <strong>en</strong> in 2001, p. 170-<br />
171.<br />
88 HR 11 maart 2005, JAR 2005/84, LJN AR6657 (ABN AMRO/Nieuw<strong>en</strong>huys).<br />
316<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 316 24-9-2009 15:56:18
6 Ontwikkeling<strong>en</strong>, verplichting<strong>en</strong> <strong>en</strong> keuzes <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse wetgever<br />
<strong>De</strong> erk<strong>en</strong>ning <strong>van</strong> zelfstandige psychische scha<strong>de</strong> als vorm <strong>van</strong> scha<strong>de</strong> in <strong>de</strong><br />
zin <strong>van</strong> art. 7:658 BW k<strong>en</strong>t echter <strong>en</strong>ige problem<strong>en</strong> <strong>van</strong>uit verzekeringstechnisch<br />
oogpunt. Zo is <strong>de</strong> kans op verwez<strong>en</strong>lijking <strong>van</strong> psychisch letsel <strong>en</strong> daaruit<br />
<strong>voor</strong>tvloei<strong>en</strong><strong>de</strong> scha<strong>de</strong> niet e<strong>en</strong>voudig te berek<strong>en</strong><strong>en</strong>, wat het inschatt<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> a<strong>de</strong>quate reserves <strong>voor</strong> <strong>de</strong>rgelijke claims bemoeilijkt. E<strong>en</strong> to<strong>en</strong>ame <strong>van</strong><br />
vor<strong>de</strong>ring<strong>en</strong> weg<strong>en</strong>s arbeidsgerelateerd psychisch letsel lijkt echter <strong>voor</strong> <strong>de</strong><br />
hand te ligg<strong>en</strong>, gelet op factor<strong>en</strong> als <strong>de</strong> to<strong>en</strong>em<strong>en</strong><strong>de</strong> maatschappelijke k<strong>en</strong>nis<br />
<strong>en</strong> acceptatie <strong>van</strong> <strong>de</strong>rgelijk letsel, <strong>de</strong> mogelijkheid om <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> daar<strong>voor</strong><br />
aansprakelijk te stell<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> bereidwilligheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> rechters om <strong>de</strong> causaliteit<br />
ruim uit te legg<strong>en</strong>.<br />
2.3.7 Uitwijk<strong>en</strong> naar het goed <strong>werkgever</strong>schap<br />
Eind jar<strong>en</strong> tachtig trok <strong>de</strong> Hoge Raad in het arrest <strong>De</strong> Kok/Jans<strong>en</strong>’s Schoonmaakbedrijv<strong>en</strong><br />
B.V. e<strong>en</strong> scherpe lijn tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong><br />
<strong>en</strong> het goed <strong>werkgever</strong>schap. 89 <strong>De</strong> casus komt, kort weergegev<strong>en</strong>, hierop neer.<br />
Werknemer <strong>De</strong> Kok had opdracht gekreg<strong>en</strong> <strong>van</strong> zijn <strong>werkgever</strong> Janss<strong>en</strong>s om<br />
<strong>de</strong> dubbele beglazing in e<strong>en</strong> kantoorgebouw te reinig<strong>en</strong>. Terwijl <strong>De</strong> Kok e<strong>en</strong><br />
binn<strong>en</strong>ruit uit <strong>de</strong> sponning <strong>van</strong> e<strong>en</strong> raam verwij<strong>de</strong>r<strong>de</strong>, brak <strong>de</strong> ruit <strong>en</strong> viel<br />
met het scherpe breukvlak op zijn arm. <strong>De</strong> Kok vor<strong>de</strong>r<strong>de</strong> scha<strong>de</strong>vergoeding<br />
<strong>van</strong> zijn <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> zijn letsel, primair op grond <strong>van</strong> di<strong>en</strong>s <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong><br />
<strong>en</strong> subsidiair op grond <strong>van</strong> het goed <strong>werkgever</strong>schap. T<strong>en</strong><br />
aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> bei<strong>de</strong> argum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> ving hij echter bot; <strong>de</strong> Hoge Raad formuleer<strong>de</strong><br />
in dui<strong>de</strong>lijke term<strong>en</strong> dat, indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> niet is te kort geschot<strong>en</strong> in <strong>de</strong><br />
nakoming <strong>van</strong> zijn zorgverplichting (met an<strong>de</strong>re woor<strong>de</strong>n hem ge<strong>en</strong> schuld<br />
treft), er ‘ge<strong>en</strong> plaats kan zijn’ <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> op gebruik <strong>en</strong> billijkheid dan wel op<br />
goed <strong>werkgever</strong>schap rust<strong>en</strong><strong>de</strong> verplichting om aan <strong>de</strong> werknemer scha<strong>de</strong>vergoeding<br />
te betal<strong>en</strong>.<br />
Twintig jaar later blijkt dit standpunt in belangrijke mate achterhaald te zijn.<br />
E<strong>en</strong> illustratie hier<strong>van</strong> vormt het arrest Maas/Akzo Nobel, waarin werknemer<br />
Maas zijn scha<strong>de</strong> als gevolg <strong>van</strong> e<strong>en</strong> verkeersongeval in <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong><br />
zijn werkzaamhe<strong>de</strong>n tracht te verhal<strong>en</strong> op zijn <strong>werkgever</strong> Akzo Nobel, hoewel<br />
<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> ge<strong>en</strong> feitelijke schuld treft aan het ongeval. 90 <strong>De</strong> Hoge Raad<br />
oor<strong>de</strong>elt dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> uit hoof<strong>de</strong> <strong>van</strong> zijn verplichting zich als e<strong>en</strong> goed<br />
<strong>werkgever</strong> di<strong>en</strong>t te gedrag<strong>en</strong>, gehou<strong>de</strong>n is zorg te drag<strong>en</strong> <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> behoorlijke<br />
verzekering <strong>van</strong> werknemers wier werkzaamhe<strong>de</strong>n er toe kunn<strong>en</strong> lei<strong>de</strong>n dat<br />
zij als bestuur<strong>de</strong>r <strong>van</strong> e<strong>en</strong> motorvoertuig betrokk<strong>en</strong> rak<strong>en</strong> bij e<strong>en</strong> ongeval. <strong>De</strong><br />
Hoge Raad heeft hiermee effectief op grond <strong>van</strong> goed <strong>werkgever</strong>schap e<strong>en</strong><br />
verzekeringsplicht in het lev<strong>en</strong> geroep<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> verplicht om wel<br />
89 HR 17 november 1989, NJ 1990, 572, LJN AB9375 (<strong>De</strong> Kok/Jans<strong>en</strong>).<br />
90 HR 1 februari 2008, JA 2008/52, LJN BB6175 (Maasman/Akzo Nobel).<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 317 24-9-2009 15:56:18<br />
317
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong>gelijk scha<strong>de</strong>vergoeding aan <strong>de</strong> werknemer te betal<strong>en</strong>, zij het dan via e<strong>en</strong><br />
omweg. Daarmee is ook <strong>de</strong> afbak<strong>en</strong>ing tuss<strong>en</strong> schuld- <strong>en</strong> risico<strong>aansprakelijkheid</strong><br />
gelijktijdig wel e<strong>en</strong> heel theoretische gr<strong>en</strong>s gewor<strong>de</strong>n.<br />
Indi<strong>en</strong> één conclusie uit hoofdstuk 3 kan wor<strong>de</strong>n getrokk<strong>en</strong>, is het wel dat<br />
vrijwel ie<strong>de</strong>r elem<strong>en</strong>t <strong>van</strong> art. 7:658 BW ruim wordt uitgelegd in <strong>de</strong> jurispru<strong>de</strong>ntie<br />
– <strong>en</strong> dit in steeds ver<strong>de</strong>rgaan<strong>de</strong> mate. Begripp<strong>en</strong> zoals <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst,<br />
het lokaal, werkzaamhe<strong>de</strong>n, scha<strong>de</strong>, schuld<strong>aansprakelijkheid</strong>,<br />
goed <strong>werkgever</strong>schap: zij all<strong>en</strong> betek<strong>en</strong><strong>en</strong> inmid<strong>de</strong>ls iets an<strong>de</strong>rs dan wat <strong>de</strong><br />
wetgever circa hon<strong>de</strong>rd jaar gele<strong>de</strong>n <strong>voor</strong> og<strong>en</strong> stond. Teg<strong>en</strong>woordig doet het<br />
algem<strong>en</strong>e beeld, dat door <strong>de</strong> tekst <strong>van</strong> art. 7:658 BW wordt weergegev<strong>en</strong>, dan<br />
ook archaïsch aan. In <strong>de</strong> literatuur wordt <strong>de</strong>ze (ver)ruime(n<strong>de</strong>) uitleg vaak<br />
omschrev<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> uitdijing <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>. Eig<strong>en</strong>lijk<br />
is <strong>de</strong>ze uitdijing in veel gevall<strong>en</strong> niet meer dan e<strong>en</strong> tamelijk krampachtige<br />
poging om <strong>de</strong> eis<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> mo<strong>de</strong>rne tijd bij te b<strong>en</strong><strong>en</strong> door aan dit artikel e<strong>en</strong><br />
interpretatie toe te k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> die beoogt te lei<strong>de</strong>n tot e<strong>en</strong> rechtvaardig resultaat;<br />
<strong>en</strong> zo is e<strong>en</strong> ‘ruime uitleg’ onvermij<strong>de</strong>lijk.<br />
Toch heeft zelfs e<strong>en</strong> ruime uitleg <strong>van</strong> het goed <strong>werkgever</strong>schap zijn gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong>.<br />
Hoewel het naar <strong>de</strong> aard <strong>van</strong> <strong>de</strong> zaak moeilijk is om <strong>de</strong>ze te <strong>de</strong>finiër<strong>en</strong>, wordt<br />
algeme<strong>en</strong> aang<strong>en</strong>om<strong>en</strong> dat <strong>de</strong>ze zich in ie<strong>de</strong>r geval <strong>voor</strong>doet t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> het raakvlak tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> ‘uitvoering <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst’ <strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
privésfeer. In het eerste geval heeft <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> zegg<strong>en</strong>schap <strong>en</strong> instructiebevoegdheid<br />
– kortweg: invloed – ter zake <strong>van</strong> <strong>de</strong> veiligheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer;<br />
in het twee<strong>de</strong> geval niet. <strong>De</strong>sondanks kan het re<strong>de</strong>lijk <strong>en</strong> billijk zijn dat,<br />
on<strong>de</strong>r omstandighe<strong>de</strong>n, <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> als goed <strong>werkgever</strong> aan <strong>de</strong> werknemer<br />
<strong>de</strong> scha<strong>de</strong> vergoed die <strong>de</strong> laatste in zijn privésfeer heeft gele<strong>de</strong>n, zelfs al kan<br />
<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> ter zake ge<strong>en</strong> verwijt wor<strong>de</strong>n gemaakt <strong>van</strong> <strong>en</strong>ige tekortkoming<br />
in <strong>de</strong> zorg <strong>voor</strong> <strong>de</strong> werknemer. Strikt gesprok<strong>en</strong> kan e<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijke (morele)<br />
scha<strong>de</strong>vergoedingsverplichting dan niet <strong>voor</strong>tvloei<strong>en</strong> uit art. 7:658 BW; dit<br />
vereist immers <strong>de</strong> aanwezigheid <strong>van</strong> e<strong>en</strong> tekortkoming zij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>,<br />
<strong>en</strong> die zal niet gauw wor<strong>de</strong>n gevon<strong>de</strong>n binn<strong>en</strong> <strong>de</strong> privésfeer <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer.<br />
Wat dan rest is art. 7:611 BW of, om Hartlief aan te hal<strong>en</strong>: “<strong>De</strong> zelfstandige<br />
betek<strong>en</strong>is <strong>van</strong> art. 7:611 BW is (…) geleg<strong>en</strong> in <strong>de</strong> toepassing op die situaties<br />
die buit<strong>en</strong> het bereik <strong>van</strong> art. 7:658 BW vall<strong>en</strong>.” 91 <strong>De</strong> restgevall<strong>en</strong> dus, met<br />
name die gevall<strong>en</strong> waarin zegg<strong>en</strong>schap <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> naar <strong>de</strong> aard <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
omstandighe<strong>de</strong>n ontbreekt <strong>en</strong> hij in zoverre ge<strong>en</strong> schuld kan drag<strong>en</strong> <strong>voor</strong> <strong>de</strong><br />
scha<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer.<br />
91 Hartlief 2002a, p. 82. Hartlief haalt in gelijke zin ook <strong>de</strong> volg<strong>en</strong><strong>de</strong> auteurs aan: Lin<strong>de</strong>nbergh<br />
2000a, p. 44 e.v. <strong>en</strong> Heerma <strong>van</strong> Voss 1999, p. 96.<br />
318<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 318 24-9-2009 15:56:18
6 Ontwikkeling<strong>en</strong>, verplichting<strong>en</strong> <strong>en</strong> keuzes <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse wetgever<br />
In het bijzon<strong>de</strong>r lijkt plaats <strong>voor</strong> prefer<strong>en</strong>te toepasselijkheid <strong>van</strong> art. 7:611 BW<br />
bov<strong>en</strong> – of zelfs met uitsluiting <strong>van</strong> – art. 7:658 BW, indi<strong>en</strong> a) sprake is <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> verwez<strong>en</strong>lijking <strong>van</strong> e<strong>en</strong> risico die wél zijn oorsprong vindt in <strong>de</strong> aard<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n, maar b) níet plaats vindt terwijl <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst<br />
wordt uitgevoerd <strong>en</strong> c) <strong>de</strong> eis<strong>en</strong> <strong>van</strong> re<strong>de</strong>lijkheid <strong>en</strong> billijkheid binn<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> relatie tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> werknemer verlang<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
<strong>de</strong> kost<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> verwez<strong>en</strong>lijking <strong>van</strong> zo’n risico op zich neemt. Om <strong>en</strong>ige<br />
<strong>voor</strong>beel<strong>de</strong>n te gev<strong>en</strong>: <strong>de</strong> beveiligingsbeambte die, na <strong>de</strong> beëindiging <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
arbeidsdag, zich nog steeds in uniform gekleed naar huis begeeft <strong>en</strong> op zijn<br />
route door jonger<strong>en</strong> met st<strong>en</strong><strong>en</strong> wordt bekogeld omdat zij aanstoot nem<strong>en</strong><br />
aan zijn uniform; <strong>de</strong> doc<strong>en</strong>t die, fiets<strong>en</strong>d op weg naar huis, door e<strong>en</strong> ou<strong>de</strong>r<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> weg wordt gere<strong>de</strong>n omdat hij het kind <strong>van</strong> <strong>de</strong> betreff<strong>en</strong><strong>de</strong> ou<strong>de</strong>r strafwerk<br />
heeft gegev<strong>en</strong>. Natuurlijk zou <strong>de</strong> doc<strong>en</strong>t ev<strong>en</strong>goed e<strong>en</strong> ambt<strong>en</strong>aar bij<br />
<strong>de</strong> rechterlijke macht kunn<strong>en</strong> zijn die aan het winkel<strong>en</strong> is <strong>en</strong> daarbij e<strong>en</strong><br />
‘k<strong>en</strong>nis’ teg<strong>en</strong> het lijf loopt, of e<strong>en</strong> me<strong>de</strong>werker <strong>van</strong> <strong>de</strong> Sociale Di<strong>en</strong>st, die<br />
e<strong>en</strong> ‘cliënt’ bij wijze <strong>van</strong> boete e<strong>en</strong> maand uitkeringinhouding heeft opgelegd<br />
althans daarin als contactpersoon e<strong>en</strong> wez<strong>en</strong>lijke hand in heeft gehad. E<strong>en</strong><br />
inmid<strong>de</strong>ls reeds klassiek <strong>voor</strong>beeld <strong>van</strong> e<strong>en</strong> treff<strong>en</strong>d geval betreft <strong>de</strong> casus<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> reclasseringsambt<strong>en</strong>aar. 92 In <strong>de</strong>ze zaak werd <strong>de</strong> ambt<strong>en</strong>aar in kwestie<br />
het slachtoffer <strong>van</strong> e<strong>en</strong> gewelddadige aanval door zijn één <strong>van</strong> zijn ‘klant<strong>en</strong>’,<br />
die hem ’s avonds e<strong>en</strong> onaangekondigd bezoek bracht <strong>en</strong> hem vervolg<strong>en</strong>s<br />
in <strong>de</strong> <strong>de</strong>urop<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> zijn eig<strong>en</strong> woning zeer heftig met e<strong>en</strong> ijzer<strong>en</strong> staaf<br />
bewerkte. <strong>De</strong> Hoge Raad heeft hier geoor<strong>de</strong>eld t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
dat di<strong>en</strong>s <strong>aansprakelijkheid</strong> zich in het algeme<strong>en</strong> 93 niet uitstrekt tot <strong>de</strong><br />
privésfeer <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer, daar <strong>de</strong> zegg<strong>en</strong>schap <strong>en</strong> instructiebevoegdheid<br />
binn<strong>en</strong> die sfeer in <strong>de</strong> regel ontbrek<strong>en</strong>, zodat – in casu – <strong>voor</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong><br />
op grondslag <strong>van</strong> art. 7:658 BW ge<strong>en</strong> plaats kan zijn. Daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong> wordt<br />
het antwoord op <strong>de</strong> vraag, of <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> aansprakelijk is <strong>voor</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong><br />
die <strong>de</strong> werknemer in zijn eig<strong>en</strong> privésfeer heeft gele<strong>de</strong>n, beheerst door <strong>de</strong><br />
omstandighe<strong>de</strong>n <strong>van</strong> het geval, waarbij bepal<strong>en</strong>d is wat <strong>de</strong> eis om zich als e<strong>en</strong><br />
goed <strong>werkgever</strong> te gedrag<strong>en</strong> met zich br<strong>en</strong>gt. “Daarbij verdi<strong>en</strong>t opmerking dat<br />
<strong>voor</strong> e<strong>en</strong> bevestig<strong>en</strong><strong>de</strong> beantwoording <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze vraag slechts plaats is on<strong>de</strong>r<br />
bijzon<strong>de</strong>re omstandighe<strong>de</strong>n, waarbij <strong>voor</strong> gevall<strong>en</strong> als <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rhavige kan<br />
wor<strong>de</strong>n gedacht aan e<strong>en</strong>, ook aan <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> bek<strong>en</strong>d, specifiek <strong>en</strong> ernstig<br />
gevaar,” aldus <strong>de</strong> Hoge Raad.<br />
92 HR 22 januari 1999, NJ 1999, 534, LJN ZC2783 (Reclassering Ne<strong>de</strong>rland/S.).<br />
93 Let wel: in het algeme<strong>en</strong>. Dit gaat <strong>de</strong>rhalve aannemelijk niet op <strong>voor</strong> <strong>de</strong> uitzon<strong>de</strong>ringspositie<br />
<strong>van</strong> thuiswerkers, t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> wie kan wor<strong>de</strong>n gesteld dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> wel <strong>de</strong>gelijk<br />
<strong>en</strong>ige instructiebevoegdheid kan uitoef<strong>en</strong><strong>en</strong>.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 319 24-9-2009 15:56:18<br />
319
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
Het kan wor<strong>de</strong>n beargum<strong>en</strong>teerd dat, in gevall<strong>en</strong> <strong>van</strong> arbeid waarin <strong>de</strong> werknemer<br />
in <strong>de</strong> privésfeer <strong>van</strong>wege <strong>de</strong> aard <strong>van</strong> zijn arbeid wordt bloot gesteld<br />
aan feitelijke gevar<strong>en</strong> of negatieve reacties (agressie, geweld, intimidatie, etc.)<br />
<strong>van</strong> zijn omgeving (zoals in <strong>de</strong> zoev<strong>en</strong> g<strong>en</strong>oem<strong>de</strong> <strong>voor</strong>beel<strong>de</strong>n) er in<strong>de</strong>rdaad<br />
sprake is <strong>van</strong> zodanige, <strong>voor</strong>af aan <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> bek<strong>en</strong><strong>de</strong>, specifieke <strong>en</strong> ernstige<br />
gevar<strong>en</strong>, welke <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> op grond <strong>van</strong> zijn algem<strong>en</strong>e zorgplicht<br />
di<strong>en</strong>t te inv<strong>en</strong>tariser<strong>en</strong> <strong>en</strong> evaluer<strong>en</strong>. 94 <strong>De</strong>ze verplichting om k<strong>en</strong>nis te vergar<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> evaluer<strong>en</strong> hangt immers sam<strong>en</strong> met <strong>de</strong> aard <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeid; zij kan zich<br />
<strong>de</strong>rhalve feitelijk <strong>voor</strong>bij <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> bedrijfsmur<strong>en</strong> uitstrekk<strong>en</strong>. Dat wellicht niet<br />
<strong>voor</strong>af zeker is, wanneer bij<strong>voor</strong>beeld het gevaar om door <strong>de</strong>r<strong>de</strong>n/klant<strong>en</strong> te<br />
wor<strong>de</strong>n gemolesteerd zal intre<strong>de</strong>n, of waar, of door wie, doet mijn inzi<strong>en</strong>s niet<br />
af aan <strong>de</strong> realiteit <strong>van</strong> e<strong>en</strong> zodanig gevaar <strong>en</strong> kan ook op zichzelf g<strong>en</strong>om<strong>en</strong><br />
ge<strong>en</strong> re<strong>de</strong>n zijn om <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> <strong>voor</strong> rek<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer te lat<strong>en</strong>.<br />
In zoverre me<strong>en</strong> ik ook dat <strong>de</strong> <strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>baarheid <strong>van</strong> e<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijk risico – zelfs<br />
wanneer dit zich in <strong>de</strong> privésfeer verwez<strong>en</strong>lijkt – belangrijker is dan hoe<br />
specifiek dit risico al dan niet moge zijn. Aan <strong>de</strong> specificiteit mog<strong>en</strong> dan ook<br />
niet al te hoge eis<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n gesteld. Tot zijn kern gereduceerd maakt dit <strong>van</strong><br />
art. 7:611 BW e<strong>en</strong> zieligheidsartikel, dat met name toepassing vindt in die<br />
gevall<strong>en</strong> waarin <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> weinig of niets te verwijt<strong>en</strong> valt <strong>en</strong> <strong>de</strong> werknemer<br />
nog min<strong>de</strong>r, maar omwille <strong>van</strong> <strong>de</strong> risicosfeer, <strong>de</strong> re<strong>de</strong>lijkheid <strong>en</strong> billijkheid,<br />
<strong>de</strong> sterkste schou<strong>de</strong>rs, het schepp<strong>en</strong> <strong>van</strong> c.q. blootstell<strong>en</strong> aan het risico,<br />
bijzon<strong>de</strong>re omstandighe<strong>de</strong>n, het winststrev<strong>en</strong> etc. etc., íemand <strong>de</strong> scha<strong>de</strong><br />
moet drag<strong>en</strong>. Immers, wanneer e<strong>en</strong> risico <strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>baar is, valt het doorgaans<br />
niet zwaar om te stell<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> ter zake tekort is geschot<strong>en</strong>. Of, om<br />
het an<strong>de</strong>rs uit te drukk<strong>en</strong>: wanneer <strong>de</strong> aard <strong>van</strong> <strong>de</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n <strong>de</strong> verwez<strong>en</strong>lijking<br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> risico met zich br<strong>en</strong>gt die plaatsvindt in <strong>de</strong> privésfeer<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer, kan dit aanleiding zijn <strong>voor</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> om zich als e<strong>en</strong><br />
goed <strong>werkgever</strong> te gedrag<strong>en</strong> door <strong>de</strong> werknemer di<strong>en</strong>s scha<strong>de</strong> te vergoe<strong>de</strong>n,<br />
ongeacht het antwoord op <strong>de</strong> vraag of <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> tekort is geschot<strong>en</strong> in <strong>de</strong><br />
bescherming <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer. Art. 7:611 BW herbergt mijn inzi<strong>en</strong>s dan<br />
ook e<strong>en</strong> zeker aspect <strong>van</strong> risico<strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> in zich,<br />
hoewel <strong>de</strong> wetgever dat stellig nimmer zo heeft bedoeld.<br />
E<strong>en</strong> <strong>voor</strong>beeld vormt het vonnis Nicolai-Van <strong>de</strong>r Ve<strong>en</strong>/Maart<strong>en</strong>swou<strong>de</strong>n. 95 X,<br />
e<strong>en</strong> leerling-verpleegkundige in di<strong>en</strong>st <strong>van</strong> St. Maart<strong>en</strong>swou<strong>de</strong>n, werd in <strong>de</strong><br />
uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> haar werkzaamhe<strong>de</strong>n het slachtoffer <strong>van</strong> e<strong>en</strong> zev<strong>en</strong>jarig meisje<br />
dat het haar verzorgster niet in dank had afg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> dat zij uit bad moest. In<br />
94 Vgl. HR 22 januari 1999, NJ 1999, 534, LJN ZC2783 (Reclassering Ne<strong>de</strong>rland/S.).<br />
95 Ktr. Beetsterzwaag 12 juni 2001, JAR 2001/145, LJN AD4718 (Nicolai-Van <strong>de</strong>r Ve<strong>en</strong>/Maart<strong>en</strong>swou<strong>de</strong>n).<br />
320<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 320 24-9-2009 15:56:18
6 Ontwikkeling<strong>en</strong>, verplichting<strong>en</strong> <strong>en</strong> keuzes <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse wetgever<br />
e<strong>en</strong> boze bui schopte het meisje X vervolg<strong>en</strong>s teg<strong>en</strong> <strong>de</strong> knie, hetge<strong>en</strong> leid<strong>de</strong><br />
tot langdurig letsel <strong>en</strong> <strong>en</strong>ige mate <strong>van</strong> blijv<strong>en</strong><strong>de</strong> arbeidsongeschiktheid aan<br />
<strong>de</strong> zij<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> leerling-verpleegkundige. <strong>De</strong> kantonrechter in casu oor<strong>de</strong>el<strong>de</strong><br />
dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> niet tekort was geschot<strong>en</strong> in haar zorgplicht ex art. 7:658<br />
BW, doch “dat ook in die gevall<strong>en</strong> waarin aan <strong>de</strong> eis<strong>en</strong> <strong>van</strong> art. 7:658 BW is<br />
voldaan <strong>en</strong> vastgesteld is dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> aan zijn zorgplicht heeft voldaan,<br />
<strong>de</strong> eis zich als e<strong>en</strong> goed <strong>werkgever</strong> te gedrag<strong>en</strong> on<strong>de</strong>r bijzon<strong>de</strong>re omstandighe<strong>de</strong>n<br />
met zich mee kan br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> toch aansprakelijk<br />
moet wor<strong>de</strong>n gehou<strong>de</strong>n <strong>voor</strong> door <strong>de</strong> werknemer gele<strong>de</strong>n scha<strong>de</strong>.” Waarna<br />
<strong>de</strong> rechter vervolg<strong>de</strong> door te stell<strong>en</strong> dat het werk met geestelijk gehandicapte<br />
kin<strong>de</strong>r<strong>en</strong> “e<strong>en</strong> – ook aan <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> bek<strong>en</strong>d – meer dan gemid<strong>de</strong>ld risico<br />
<strong>van</strong> on<strong>voor</strong>spelbaar <strong>en</strong> scha<strong>de</strong>veroorzak<strong>en</strong>d gedrag” in zich bergt, “waarteg<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> werknemer niet met het treff<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>voor</strong>zorgsmaatregel<strong>en</strong> geheel is te<br />
bescherm<strong>en</strong>. Ev<strong>en</strong>tuele scha<strong>de</strong> die <strong>de</strong> werknemer t<strong>en</strong> gevolge hier<strong>van</strong> lijdt <strong>en</strong><br />
die niet het gevolg is <strong>van</strong> e<strong>en</strong> tekortkoming in <strong>de</strong> nakoming <strong>van</strong> <strong>de</strong> zorgplicht<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> behoort naar het oor<strong>de</strong>el <strong>van</strong> <strong>de</strong> kantonrechter in re<strong>de</strong>lijkheid<br />
<strong>voor</strong> risico <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> te blijv<strong>en</strong>.”<br />
Maar wat is dan <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rlinge relatie tuss<strong>en</strong> 7:658 <strong>en</strong> 7:611 BW? Als belangrijkste<br />
overe<strong>en</strong>komst zijn zij bei<strong>de</strong>n gebaseerd op het uitgangspunt dat <strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong> e<strong>en</strong> zorgplicht draagt <strong>voor</strong> <strong>de</strong> werknemer. Het grootste verschil<br />
schuilt in <strong>de</strong> bewijspositie <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer: in geval <strong>van</strong> art. 7:658 BW<br />
is <strong>de</strong>ze riant, in geval <strong>van</strong> art. 7:611 moet <strong>de</strong> werknemer in beginsel alles<br />
stell<strong>en</strong> <strong>en</strong> bewijz<strong>en</strong>, inclusief <strong>de</strong> tekortkoming <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>. 96 Ook <strong>de</strong><br />
bijzon<strong>de</strong>re ‘eig<strong>en</strong> schuld’-regeling <strong>van</strong> art. 7:658 BW gaat <strong>voor</strong> art. 7:611 BW<br />
niet op. Art. 7:658 BW heeft betrekking op het doorsnee arbeidsongeval; art.<br />
7:611 BW biedt <strong>de</strong> praktijkjurist e<strong>en</strong> uitweg <strong>voor</strong> uitzon<strong>de</strong>rlijke gevall<strong>en</strong> waar<br />
<strong>de</strong> toepasselijkheid <strong>van</strong> art. 7:658 BW onzeker is of vermoe<strong>de</strong>lijk in rechte<br />
zou fal<strong>en</strong>, zoals bij<strong>voor</strong>beeld e<strong>en</strong> ongeval <strong>van</strong> e<strong>en</strong> beroepschauffeur in het<br />
verkeer. In zoverre is het mogelijk om <strong>de</strong> artt. 7:658 <strong>en</strong> 611 BW te dui<strong>de</strong>n als<br />
respectievelijk <strong>de</strong> g<strong>en</strong>eralis <strong>en</strong> <strong>de</strong> specialis. Ev<strong>en</strong>zeer ver<strong>de</strong>digbaar lijkt echter<br />
<strong>de</strong> teg<strong>en</strong>overgestel<strong>de</strong> opvatting <strong>van</strong> Hartlief, 97 namelijk dat art. 7:611 BW <strong>de</strong><br />
concretisering vormt <strong>van</strong> wat als re<strong>de</strong>lijk <strong>en</strong> billijk mag wor<strong>de</strong>n gehou<strong>de</strong>n<br />
<strong>en</strong> dat art. 7:658 BW daar<strong>van</strong> e<strong>en</strong> na<strong>de</strong>re, meer specifieke invulling is. Dit<br />
is echter e<strong>en</strong> theoretische discussie die g<strong>en</strong>oeg stof biedt <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>re<br />
dissertatie, zodat ik er hier niet ver<strong>de</strong>r op in zal gaan.<br />
96 Expliciet bevestigd door <strong>de</strong> Hoge Raad in HR 17 april 2009, JAR 2009/128, LJN BH1996<br />
(‘Rolschaatsworkshop’).<br />
97 Hartlief 2002a, p. 81.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 321 24-9-2009 15:56:18<br />
321
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
Al met al komt het erop neer dat art. 7:658 <strong>en</strong> 7:611 BW met <strong>de</strong> dag nauwer met<br />
elkaar wor<strong>de</strong>n verwev<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> bei<strong>de</strong> artikel<strong>en</strong> in <strong>de</strong> praktijk<br />
steeds vager <strong>en</strong> moeilijker te dui<strong>de</strong>n zijn, zoals ook geldt <strong>voor</strong> <strong>de</strong> vervag<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> arbeids- <strong>en</strong> <strong>de</strong> privésfeer. 98<br />
2.4 Ontwikkeling<strong>en</strong> in <strong>de</strong> sociale zekerheid<br />
<strong>De</strong> ontwikkeling<strong>en</strong> in <strong>de</strong> sociale zekerheid, <strong>voor</strong> zover zij betrekking hebb<strong>en</strong><br />
op <strong>de</strong> inkom<strong>en</strong>spositie <strong>van</strong> gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> werknemers, zijn reeds uitvoerig<br />
besprok<strong>en</strong> in hoofdstuk 2, met name paragraaf 5, zodat daarnaar zij verwez<strong>en</strong>.<br />
In het ka<strong>de</strong>r <strong>van</strong> dit overzicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> oorzak<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> uitdij<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong><br />
is het echter goed om erop te wijz<strong>en</strong> dat er e<strong>en</strong> belangrijke<br />
relatie lijkt te bestaan tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> afkalv<strong>en</strong><strong>de</strong> sociale zekerheid <strong>en</strong> <strong>de</strong> groei<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
betek<strong>en</strong>is <strong>van</strong> het <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht. <strong>De</strong>ze relatie vindt zijn<br />
oorsprong in <strong>de</strong> w<strong>en</strong>s <strong>van</strong> <strong>de</strong> opvolg<strong>en</strong><strong>de</strong> regering<strong>en</strong> in <strong>de</strong> jar<strong>en</strong> tachtig <strong>en</strong><br />
sindsdi<strong>en</strong> om het stijg<strong>en</strong><strong>de</strong> volume <strong>van</strong> arbeidsongeschikt<strong>en</strong> te beperk<strong>en</strong>, liefst<br />
zelfs terug te dring<strong>en</strong>, <strong>en</strong> daarmee ook <strong>de</strong> uit <strong>de</strong> pan stijg<strong>en</strong><strong>de</strong> uitkeringskost<strong>en</strong>.<br />
99 Die w<strong>en</strong>s is ge<strong>en</strong>szins onbegrijpelijk. Terwijl in 1967 werd verwacht dat<br />
circa twintigduiz<strong>en</strong>d werknemers gebruik zou<strong>de</strong>n mak<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> WAO, verzuchtte<br />
premier Lubbers bij <strong>de</strong> nieuwe gr<strong>en</strong>s <strong>van</strong> 900.000 WAO-ers in 1990:<br />
“Ne<strong>de</strong>rland is ziek.” Per <strong>de</strong>cember 2008 verstrekt het UWV nog circa 558.100<br />
WAO-uitkering<strong>en</strong> <strong>en</strong> zijn er bijna 60.000 WIA-uitkeringgerechtig<strong>de</strong>n. 100<br />
Dit strev<strong>en</strong> is verwez<strong>en</strong>lijkt door het invoer<strong>en</strong> <strong>van</strong> verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> maatregel<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> belangrijke <strong>voor</strong>beeld hier<strong>van</strong> is <strong>de</strong> beëindiging <strong>van</strong> <strong>de</strong> verdiscontering<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> werkloosheid in <strong>de</strong> WAO-uitkering. Dit betek<strong>en</strong><strong>de</strong> dat het aantal ‘zieke’<br />
uitkeringsgerechtig<strong>de</strong>n daal<strong>de</strong> doordat e<strong>en</strong> <strong>de</strong>el <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>voor</strong>he<strong>en</strong> WAOgerechtig<strong>de</strong>n<br />
verschoof <strong>van</strong> <strong>de</strong> WAO naar <strong>de</strong> financieel min<strong>de</strong>r gunstige<br />
WW. Sinds <strong>de</strong> invoering <strong>van</strong> <strong>de</strong> WIA kan e<strong>en</strong> arbeidsongeschikte werknemer<br />
qua inkom<strong>en</strong> zelfs zakk<strong>en</strong> naar <strong>de</strong> bijstand. An<strong>de</strong>re oorzak<strong>en</strong> <strong>voor</strong> <strong>de</strong> daling<br />
<strong>van</strong> het aantal arbeidsongeschikt<strong>en</strong> zijn <strong>de</strong> aanscherping <strong>van</strong> het arbeidsongeschiktheidscriterium,<br />
<strong>de</strong> invoering <strong>van</strong> periodieke <strong>en</strong> gelei<strong>de</strong>lijk steeds<br />
str<strong>en</strong>ger gewor<strong>de</strong>n herkeuring<strong>en</strong>, <strong>de</strong> vermin<strong>de</strong>ring <strong>van</strong> het maximale uitke-<br />
98 Vgl. A-G Spier in zijn conclusie bij HR 20 februari 2009, JAR 2009/76, LJN BF0003 (X/Autop<br />
Roermond) bij 4.17.1: “(…) het [is] nauwelijks mogelijk om dui<strong>de</strong>lijke gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> te marker<strong>en</strong>.”<br />
Hij vervolgt in 4.18: “Het valt, naar mijn beschei<strong>de</strong>n m<strong>en</strong>ing, niet uit te legg<strong>en</strong> waarom in<br />
sommige gevall<strong>en</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> kan wor<strong>de</strong>n gebaseerd op art. 7:611 BW wanneer art.<br />
7:658 BW ge<strong>en</strong> soelaas biedt <strong>en</strong> in an<strong>de</strong>re gevall<strong>en</strong> niet.”<br />
99 Voor e<strong>en</strong> meer uitvoerig overzicht zie Kieviet & P<strong>en</strong>nings 1996, p. 300 e.v.<br />
100 UWV Werkbedrijf 2009, p. 1 <strong>en</strong> CBS, maatwerktabel (2097461) d.d. 17 maart 2009.<br />
322<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 322 24-9-2009 15:56:18
6 Ontwikkeling<strong>en</strong>, verplichting<strong>en</strong> <strong>en</strong> keuzes <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse wetgever<br />
ringsniveau <strong>van</strong> 80% naar 70% <strong>van</strong> het laatsverdi<strong>en</strong><strong>de</strong> (gemaximeer<strong>de</strong>) loon,<br />
<strong>de</strong> hoge arbeidsongeschiktheidsgr<strong>en</strong>s <strong>van</strong> <strong>de</strong> WIA <strong>van</strong> minimaal 35%, etc.<br />
Het kan wor<strong>de</strong>n ver<strong>de</strong>digd dat <strong>de</strong> daling <strong>van</strong> het aantal arbeidsongeschikt<strong>en</strong><br />
op <strong>de</strong>ze wijze <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> <strong>de</strong>el slechts cosmetisch <strong>van</strong> aard is, e<strong>en</strong> kwestie <strong>van</strong><br />
b<strong>en</strong>oeming. Wat daar<strong>van</strong> zij, het effect <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze maatregel<strong>en</strong> is niet alle<strong>en</strong><br />
terug te vin<strong>de</strong>n in <strong>de</strong> nationale schatkist, maar ook op pijnlijke wijze in <strong>de</strong><br />
portemonnee <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsongeschikt<strong>en</strong> zelf.<br />
Door <strong>de</strong> verschraling <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsongeschiktheidsregeling<strong>en</strong> <strong>en</strong> daaraan<br />
gekoppel<strong>de</strong> uitkering<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rvindt <strong>de</strong> gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> werknemer teg<strong>en</strong>woordig<br />
e<strong>en</strong> steeds groter verschil tuss<strong>en</strong> zijn ‘ou<strong>de</strong>’ inkom<strong>en</strong>, zoals het was <strong>voor</strong>afgaand<br />
aan het scha<strong>de</strong>veroorzak<strong>en</strong><strong>de</strong> inci<strong>de</strong>nt op het werk, <strong>en</strong> <strong>de</strong> inkom<strong>en</strong>sbescherming<br />
die wordt gebo<strong>de</strong>n door <strong>de</strong> sociale zekerheid. Met an<strong>de</strong>re woor<strong>de</strong>n:<br />
zijn exce<strong>de</strong>ntscha<strong>de</strong> is gelei<strong>de</strong>lijk aan steeds groter gewor<strong>de</strong>n. Daarmee is ook<br />
zijn financiële behoefte aan comp<strong>en</strong>satie toeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> <strong>en</strong> noodgedwong<strong>en</strong><br />
ook <strong>de</strong> noodzaak om <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> aan te sprek<strong>en</strong> tot scha<strong>de</strong>vergoeding. 101<br />
<strong>De</strong>ze toeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> vor<strong>de</strong>ringsbereidheid <strong>van</strong>wege <strong>de</strong> afg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> inkom<strong>en</strong>sbescherming<br />
verklaart, vermoed ik, waarom teg<strong>en</strong>woordig <strong>de</strong> vonniss<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> arrest<strong>en</strong> over art. 7:658 BW ons welhaast dagelijks om <strong>de</strong> or<strong>en</strong> vlieg<strong>en</strong><br />
terwijl zo’n gerechtelijke uitspraak twintig jaar gele<strong>de</strong>n slechts sporadisch<br />
<strong>voor</strong>kwam. Voor ons is dit heel gewoon gewor<strong>de</strong>n, wij zijn daarin als het ware<br />
meegegroeid. Maar in België kijk<strong>en</strong> jurist<strong>en</strong> met verwon<strong>de</strong>ring naar dit maatschappelijke<br />
verschijnsel <strong>en</strong> constater<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> hand <strong>van</strong> het groei<strong>en</strong><strong>de</strong> jurispru<strong>de</strong>ntievolume:<br />
“Jullie hebb<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> echte sociale vre<strong>de</strong> op <strong>de</strong> werkvloer.”<br />
2.5 Wet<strong>en</strong>schappelijke ontwikkeling<strong>en</strong><br />
2.5.1 Algeme<strong>en</strong><br />
Medisch-technische ontwikkeling<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> het niet alle<strong>en</strong> e<strong>en</strong>voudiger<br />
gemaakt om e<strong>en</strong> specifieke diagnose te stell<strong>en</strong>, maar tev<strong>en</strong>s om (eer<strong>de</strong>r) aan te<br />
ton<strong>en</strong> dat gezondheidsscha<strong>de</strong> e<strong>en</strong> arbeidsgerelateer<strong>de</strong> oorzaak heeft. Dit heeft<br />
in belangrijke mate tot gevolg dat het aantal slachtoffers <strong>van</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
stijgt. Feitelijk wor<strong>de</strong>n er (vermoe<strong>de</strong>lijk) niet wez<strong>en</strong>lijk méér werknemers ziek,<br />
maar <strong>voor</strong> vele werknemers was het tot rec<strong>en</strong>t onmogelijk om e<strong>en</strong> specifieke,<br />
herk<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>en</strong> erk<strong>en</strong><strong>de</strong> b<strong>en</strong>aming aan hun reeds bestaan<strong>de</strong> ziekteverschijnsel<strong>en</strong><br />
te gev<strong>en</strong>, of aan te ton<strong>en</strong> dat er sprake was <strong>van</strong> e<strong>en</strong> beroepsziekte. Nu dat<br />
zij dit wel kunn<strong>en</strong> door <strong>de</strong> almaar grotere <strong>voor</strong>waartse sprong<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> medische<br />
wet<strong>en</strong>schap, ‘stijgt’ daarmee het aantal slachtoffers <strong>van</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> daarmee ook het aantal claims ter zake. Op zichzelf g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>, <strong>en</strong> in het<br />
bijzon<strong>de</strong>r <strong>van</strong>uit het perspectief <strong>van</strong> <strong>de</strong> zieke werknemer, is dit e<strong>en</strong> geluk-<br />
101 An<strong>de</strong>rs Klosse 2001, p. 13.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 323 24-9-2009 15:56:18<br />
323
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
kige ontwikkeling: het stelt <strong>de</strong> werknemer immers in staat om zijn scha<strong>de</strong><br />
te verhal<strong>en</strong> op <strong>de</strong> aansprakelijke <strong>werkgever</strong>, hetge<strong>en</strong> <strong>voor</strong>he<strong>en</strong> niet mogelijk<br />
was met als gevolg dat <strong>de</strong> werknemer zijn scha<strong>de</strong> zelf moest drag<strong>en</strong>. Voor vele<br />
slachtoffers <strong>van</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> is bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> niet alle<strong>en</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong>vergoeding<br />
maar ook ‘het stukje erk<strong>en</strong>ning’ <strong>van</strong> belang. Zoals bij<strong>voor</strong>beeld in geval <strong>van</strong><br />
Organisch Psycho Syndroom (OPS, ook wel bek<strong>en</strong>d als <strong>de</strong> schil<strong>de</strong>rsziekte),<br />
waar<strong>van</strong> niet zel<strong>de</strong>n <strong>de</strong> symptom<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n verward met geestesziektes.<br />
<strong>De</strong> AVB-verzekeraar kan <strong>de</strong>ze ontwikkeling<strong>en</strong> slechts met le<strong>de</strong> og<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong>.<br />
Zij lei<strong>de</strong>n tot <strong>aansprakelijkheid</strong> op grond <strong>van</strong> omstandighe<strong>de</strong>n waar,<br />
t<strong>en</strong> tij<strong>de</strong> <strong>van</strong> het afsluit<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> verzekeringsovere<strong>en</strong>komst, ge<strong>en</strong> rek<strong>en</strong>ing<br />
was gehou<strong>de</strong>n met ‘nieuwe’ beroepsziekt<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong>rhalve ook ge<strong>en</strong> a<strong>de</strong>quate<br />
premie was gecalculeerd of reserve gemaakt. <strong>De</strong> ruime hoeveelheid publicaties<br />
over (nieuwe) beroepsziekt<strong>en</strong> zou <strong>voor</strong> h<strong>en</strong> aanleiding kunn<strong>en</strong> vorm<strong>en</strong><br />
om eis<strong>en</strong> te stell<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> prev<strong>en</strong>tie <strong>van</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> door <strong>werkgever</strong>s <strong>en</strong><br />
hun feitelijke arbobeleid. In <strong>de</strong> praktijk is dit echter zel<strong>de</strong>n het geval: e<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijke<br />
individuele b<strong>en</strong>a<strong>de</strong>ring bij ie<strong>de</strong>re verzeker<strong>de</strong> blijkt premieverhog<strong>en</strong>d<br />
te werk<strong>en</strong> <strong>en</strong> daardoor <strong>van</strong>uit concurrer<strong>en</strong>d oogpunt onaantrekkelijk te zijn.<br />
Zo is het mid<strong>de</strong>l duur<strong>de</strong>r dan <strong>de</strong> kwaal…<br />
2.5.2 Beroepsziekt<strong>en</strong><br />
Het begrip ‘beroepsziekte‘ is <strong>de</strong> laatste jar<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong>lijk in reikwijdte <strong>en</strong><br />
betek<strong>en</strong>is gegroeid. Waar <strong>de</strong>c<strong>en</strong>nia gele<strong>de</strong>n slechts <strong>en</strong>kele ziektes als silicose<br />
<strong>en</strong> asbestose hieron<strong>de</strong>r begrep<strong>en</strong> wer<strong>de</strong>n, is inmid<strong>de</strong>ls sprake <strong>van</strong> zowel e<strong>en</strong><br />
door <strong>de</strong> EG in het lev<strong>en</strong> geroep<strong>en</strong> officiële Europese lijst <strong>van</strong> erk<strong>en</strong><strong>de</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
als e<strong>en</strong> vergelijkbare lijst <strong>van</strong> <strong>de</strong> IAO. Ook <strong>de</strong> meeste Europese lan<strong>de</strong>n<br />
hanter<strong>en</strong> e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> beroepsziektelijst in het ka<strong>de</strong>r <strong>van</strong> hun socialezekerheidwetgeving;<br />
Ne<strong>de</strong>rland vormt daarop e<strong>en</strong> zeldzame uitzon<strong>de</strong>ring. <strong>De</strong>ze lan<strong>de</strong>lijke<br />
lijst<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n frequ<strong>en</strong>t vergelek<strong>en</strong> met <strong>de</strong> lijst<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> EG <strong>en</strong> <strong>de</strong> IAO<br />
<strong>en</strong>, waar w<strong>en</strong>selijk geacht, aangepast. Zo heeft België rec<strong>en</strong>telijk in navolging<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> Europese lijst ook keelkanker toegevoegd aan het rijtje asbestziekt<strong>en</strong><br />
als gevolg <strong>van</strong> beroepsmatige blootstelling aan asbest. <strong>De</strong>ze vermelding heeft<br />
belangrijke bewijs<strong>voor</strong><strong>de</strong>l<strong>en</strong> <strong>voor</strong> Belgische werknemers die aan keelkanker<br />
lij<strong>de</strong>n <strong>en</strong> beroepsmatig aan asbest zijn blootgesteld. (Zie hoofdstuk4, paragraaf<br />
3.)<br />
Teg<strong>en</strong>woordig zijn <strong>de</strong> belangrijke beroepsziekt<strong>en</strong> lawaaidoofheid, beroepshuidziekt<strong>en</strong><br />
102 , aando<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> <strong>van</strong> het bewegingsapparaat, obstructieve lucht-<br />
102 In Ne<strong>de</strong>rland lijdt circa één op <strong>de</strong> drie kappers aan RSI <strong>en</strong> rugklacht<strong>en</strong> <strong>en</strong> ongeveer één<br />
op <strong>de</strong> vijf heeft hui<strong>de</strong>czeem, wat e<strong>en</strong>voudig is te <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong>. Dit lijkt te suggerer<strong>en</strong> dat in<br />
<strong>de</strong>ze bedrijfstak weinig toegepaste belangstelling bestaat om <strong>de</strong> arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n<br />
324<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 324 24-9-2009 15:56:19
6 Ontwikkeling<strong>en</strong>, verplichting<strong>en</strong> <strong>en</strong> keuzes <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse wetgever<br />
wegziekt<strong>en</strong> 103 <strong>en</strong> e<strong>en</strong> verschei<strong>de</strong>nheid <strong>van</strong> ziekt<strong>en</strong> veroorzaakt door chroom<br />
<strong>en</strong> asbest. <strong>De</strong>ze lijst<strong>en</strong> zijn sterk aan uitbreiding on<strong>de</strong>rhevig; in to<strong>en</strong>em<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
mate wor<strong>de</strong>n reeds bek<strong>en</strong><strong>de</strong> verschijnsel<strong>en</strong> als ziekte erk<strong>en</strong>d of kom<strong>en</strong> daar<strong>voor</strong><br />
in aanmerking. 104<br />
Dit geldt bij<strong>voor</strong>beeld <strong>voor</strong> Organisch Psycho Syndroom (OPS), ook wel chronische<br />
toxische <strong>en</strong>cephalopathie (CTE) of schil<strong>de</strong>rsziekte g<strong>en</strong>oemd. Dit is e<strong>en</strong><br />
verzamelterm <strong>voor</strong> aando<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> die het c<strong>en</strong>trale z<strong>en</strong>uwstelsel aantast<strong>en</strong>,<br />
welke wor<strong>de</strong>n veroorzaakt door organische oplosmid<strong>de</strong>l<strong>en</strong> zoals verf, lak,<br />
schoonmaakmid<strong>de</strong>l<strong>en</strong> <strong>en</strong> drukinkt. OPS komt in e<strong>en</strong> grote verschei<strong>de</strong>nheid<br />
<strong>van</strong> beroep<strong>en</strong> <strong>voor</strong>; bek<strong>en</strong><strong>de</strong> ‘typische’ lij<strong>de</strong>rs zijn bij<strong>voor</strong>beeld autospuiters,<br />
schil<strong>de</strong>rs <strong>en</strong> drukkers. 105 Gevreesd wordt, op grond <strong>van</strong> <strong>de</strong> grootschalige<br />
blootstelling <strong>van</strong> werknemers, dat <strong>de</strong>ze beroepsziekte vele slachtoffers zal<br />
treff<strong>en</strong>. 106 E<strong>en</strong> goe<strong>de</strong> schatting lijkt echter moeilijk te mak<strong>en</strong>: dit wordt on<strong>de</strong>r<br />
meer veroorzaakt doordat <strong>de</strong> ziekte zich dikwijls pas na e<strong>en</strong> lange incubatieperio<strong>de</strong><br />
op<strong>en</strong>baart, niet altijd door <strong>de</strong> behan<strong>de</strong>l<strong>en</strong><strong>de</strong> medici met <strong>de</strong> arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n<br />
wordt geassocieerd <strong>en</strong> omdat <strong>de</strong> symptom<strong>en</strong> verward kunn<strong>en</strong><br />
wor<strong>de</strong>n met diverse geestesziekt<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> an<strong>de</strong>re beroepsziekte, die in to<strong>en</strong>em<strong>en</strong><strong>de</strong> mate publiciteit g<strong>en</strong>iet, betreft<br />
<strong>de</strong> arbeidsgerelateer<strong>de</strong> psychische aando<strong>en</strong>ing, veroorzaakt door bij<strong>voor</strong>beeld<br />
overmatig overwerk, (te) hoge tijdsdruk, te zware verantwoor<strong>de</strong>lijkheid, reorganisatieperikel<strong>en</strong>,<br />
problem<strong>en</strong> met <strong>de</strong> leiding of collegae, traumatische inci<strong>de</strong>nt<strong>en</strong>,<br />
etc. <strong>De</strong>ze oorzak<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> lei<strong>de</strong>n tot e<strong>en</strong> diversiteit <strong>van</strong> klacht<strong>en</strong> die<br />
meestal wor<strong>de</strong>n aangeduid als <strong>de</strong>pressie, overspann<strong>en</strong>heid, burn out-syndroom<br />
of posttraumatische stress stoornis (PTSS). Het aantal slachtoffers hier<strong>van</strong> is<br />
niet gering: ruim twintig proc<strong>en</strong>t <strong>van</strong> alle aan het NCvB gemel<strong>de</strong> beroeps-<br />
op dit punt te verbeter<strong>en</strong>. Aldus het persbericht <strong>van</strong> Ministerie SZW <strong>van</strong> 13 oktober 2008,<br />
nr. 08/107, getiteld ‘Kappers do<strong>en</strong> te weinig teg<strong>en</strong> rugklacht<strong>en</strong> <strong>en</strong> eczeem’.<br />
103 Vgl. Hof <strong>De</strong>n Bosch 31 juli 2007, Prg. 2007, 145 (Leitz/<strong>De</strong> Louw) over longemfyseem als<br />
gevolg <strong>van</strong> het ina<strong>de</strong>m<strong>en</strong> <strong>van</strong> slijpoli<strong>en</strong>evel. Op het gebied <strong>van</strong> tabakgerelateer<strong>de</strong> luchtwegklacht<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> werknemers valt qua jurispru<strong>de</strong>ntie nog wel het e<strong>en</strong> <strong>en</strong> an<strong>de</strong>r te verwacht<strong>en</strong><br />
gelet op <strong>en</strong>erzijds <strong>de</strong> grootschalige inci<strong>de</strong>ntie <strong>van</strong> tabakgebruik in <strong>de</strong> laatste <strong>de</strong>c<strong>en</strong>nia <strong>en</strong><br />
an<strong>de</strong>rzijds <strong>de</strong> lange incubatieperio<strong>de</strong> <strong>van</strong> sommige long- <strong>en</strong> luchtwegziekt<strong>en</strong>, zoals long<strong>en</strong><br />
keelkanker. HR 9 januari 2009, JA 2009/59, LJN BG4014 (‘Isalakliniek<strong>en</strong>’) is daar<strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
<strong>voor</strong>proefje.<br />
104 Vgl. NCvB 2007. Rec<strong>en</strong>telijk is <strong>de</strong> ziekte <strong>van</strong> Lyme (neuroborreliosis) erk<strong>en</strong>d als beroepsziekte<br />
<strong>voor</strong> e<strong>en</strong> politieag<strong>en</strong>t, vgl. Rb. Mid<strong>de</strong>lburg 14 januari 2009, JA 2009/36, LJN BG9910<br />
(‘Ziekte <strong>van</strong> Lyme’).<br />
105 Vgl. Van Dong<strong>en</strong> 1995, p. 189-192.<br />
106 Vgl. HR 23 juni 2006, NJ 2006, 354, LJN AW6166 (Havermans/Luyckx), Hof <strong>De</strong>n Haag 18 augustus<br />
2006, L & S 2006/188 (Arkema/Pekaar), Hof Leeuwar<strong>de</strong>n 24 oktober 2007, L & S 2008/174<br />
(Zandlev<strong>en</strong>/Kooitje), Hof Leeuwar<strong>de</strong>n 25 juni 2008, L & S 2008, 172, Hof <strong>De</strong>n Haag 17 juli<br />
2008, L & S 2008, 173 (B & C/Kanters), Hof Leeuwar<strong>de</strong>n 25 juni 2008, LJN BD5881 (El<strong>de</strong>rs/Van<br />
<strong>de</strong>r Wei<strong>de</strong>). Vgl. ook Schothorst-Gransier 2006, p. 206-209 <strong>en</strong> Charlier 2008b, p. 18-19.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 325 24-9-2009 15:56:19<br />
325
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
ziekt<strong>en</strong> heeft betrekking op arbeidsgerelateer<strong>de</strong> psychische aando<strong>en</strong>ing<strong>en</strong>.<br />
Dit maakt <strong>de</strong> arbeidsgerelateer<strong>de</strong> psychische aando<strong>en</strong>ing e<strong>en</strong> zeer kostbare<br />
aangeleg<strong>en</strong>heid <strong>voor</strong> zowel <strong>werkgever</strong>s, werknemers als <strong>de</strong> overheid. 107<br />
<strong>De</strong>ze kostbare factor betreft ook aando<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> <strong>van</strong> het bewegingsapparaat<br />
(waaron<strong>de</strong>r RSI): zo meld<strong>de</strong> het Ne<strong>de</strong>rlands C<strong>en</strong>trum <strong>voor</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong><br />
<strong>voor</strong> 2007 dat liefst 41% <strong>van</strong> alle beroepsziekt<strong>en</strong>melding<strong>en</strong> betrekking had<br />
op klacht<strong>en</strong> aan het bewegingsapparaat. 108<br />
Steeds vaker verschijnt jurispru<strong>de</strong>ntie over RSI, wat suggereert dat werknemers<br />
steeds vaker naar aanleiding <strong>van</strong> RSI scha<strong>de</strong>vergoeding vor<strong>de</strong>r<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
hun <strong>werkgever</strong>s. 109 <strong>De</strong> verschraling <strong>van</strong> <strong>de</strong> sociale zekerheid lijkt <strong>de</strong> door RSI<br />
getroff<strong>en</strong> werknemers dikwijls daartoe te nop<strong>en</strong>: wanneer hun ziekteverzuim<br />
als gevolg <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze ziekte <strong>de</strong> tweejarige loondoorbetalingverplichting <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong> overschrijdt, wacht vaak e<strong>en</strong> ontslagaanzegging, gevolgd door e<strong>en</strong><br />
WIA of WW-uitkering <strong>en</strong> op termijn mogelijks zelfs e<strong>en</strong> bijstandsuitkering.<br />
<strong>De</strong> schrijn<strong>en</strong><strong>de</strong> financiële omstandighe<strong>de</strong>n waarin zij dan belan<strong>de</strong>n, biedt<br />
h<strong>en</strong> weinig keuze dan te opter<strong>en</strong> <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong>sprocedure. Ook<br />
an<strong>de</strong>re factor<strong>en</strong> lei<strong>de</strong>n hiertoe: RSI is immers al vele jar<strong>en</strong> in het maatschappelijk<br />
bewustzijn ingeburgerd <strong>en</strong> nog langer in <strong>de</strong> medisch-wet<strong>en</strong>schappelijke<br />
sfer<strong>en</strong>, zodat het causaal verband tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> klacht<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> werkomstandighe<strong>de</strong>n<br />
gelei<strong>de</strong>lijk e<strong>en</strong>voudiger wordt om aan te ton<strong>en</strong>. 110 Er is <strong>de</strong>rhalve<br />
e<strong>en</strong> breed verspreid besef dat er e<strong>en</strong> relatie bestaat tuss<strong>en</strong> RSI-klacht<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n. Ook is het gevaar <strong>van</strong> RSI-letsel k<strong>en</strong>baar <strong>voor</strong><br />
<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>, terwijl <strong>de</strong> te nem<strong>en</strong> <strong>voor</strong>zorg<strong>en</strong> in hoofdzaak slechts bestaan<br />
uit goe<strong>de</strong> <strong>voor</strong>lichting, prev<strong>en</strong>tieve maatregel<strong>en</strong> <strong>en</strong> afwisseling in het werk.<br />
Dat zijn stellig ge<strong>en</strong> al te veeleis<strong>en</strong><strong>de</strong> maatregel<strong>en</strong>. Verzekeraars zull<strong>en</strong> hier<br />
steeds vaker mee wor<strong>de</strong>n geconfronteerd.<br />
107 Vgl. Hof <strong>De</strong>n Haag 18 januari 2008, JAR 2008/129, LJN BC7681 (Kunst Ecoservice/X). Zie<br />
ook Houtman, Schaufeli <strong>en</strong> Taris 2000a <strong>en</strong> 2000b, p. 123-129, NCvB 2007, p. 33, Vegter<br />
2008, p. 9-14.<br />
108 Vgl. NCvB 2007, p. 24.<br />
109 Vgl. HR 20 mei 2005, JA 2005/65, LJN AS4406 (<strong>De</strong> Bakker/Zee Electronics), Hof Amsterdam<br />
7 september 2006, JAR 2007/65, LJN AZ0584 (X/PGGM), Hof Amsterdam 30 november<br />
2006, L & S 2007, 17 (A./Terra Imaging), HR 2 juni 2006, JAR 2006/155, LJN AW6167<br />
(Köpcke/Global), Hof Amsterdam 14 <strong>de</strong>cember 2006, JAR 2007/87, LJN BA2428 (Van Selm/<br />
Schol<strong>en</strong>geme<strong>en</strong>schap), Hof <strong>De</strong>n Haag 10 juli 2007, L & S 2007/106 (Zee Electronics/<strong>De</strong><br />
Bakker), Hof Amsterdam 8 april 2008, L & S 2008/175 <strong>en</strong> Vegter 2004, p. 73 e.v. <strong>en</strong> Charlier<br />
2008b, p. 14-15 <strong>en</strong> 19.<br />
110 Vgl. <strong>de</strong> confer<strong>en</strong>tie over <strong>de</strong> ergonomische aspect<strong>en</strong> <strong>van</strong> beeldscherm<strong>en</strong> in 1980, <strong>de</strong> EG-richtlijn<br />
<strong>en</strong> <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> Arbowetgeving. Zie Dommering-<strong>van</strong> Rong<strong>en</strong> 1995, p. 30. Vgl. <strong>de</strong> Europese<br />
Richtlijn inzake het werk<strong>en</strong> met beeldscherm<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> daarop geënte Arbowetgeving.<br />
326<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 326 24-9-2009 15:56:19
6 Ontwikkeling<strong>en</strong>, verplichting<strong>en</strong> <strong>en</strong> keuzes <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse wetgever<br />
<strong>De</strong> meest in <strong>de</strong> media gepubliceer<strong>de</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> teg<strong>en</strong>woordig betreff<strong>en</strong><br />
wellicht <strong>de</strong> asbestgerelateer<strong>de</strong> gezondheidsscha<strong>de</strong>, zoals mesothelioom,<br />
asbestose <strong>en</strong> longkanker. <strong>De</strong> ina<strong>de</strong>ming <strong>van</strong> e<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel asbestvezeltje kan ook<br />
lei<strong>de</strong>n tot an<strong>de</strong>re kwal<strong>en</strong> zoals tumor<strong>en</strong> in het maagdarmkanaal <strong>en</strong> <strong>de</strong> keel.<br />
<strong>De</strong>ze ziekt<strong>en</strong> zijn vaak ong<strong>en</strong>eeslijk <strong>en</strong> fataal met e<strong>en</strong> zeer kwell<strong>en</strong>d verloop.<br />
Naarmate in <strong>de</strong> laatste <strong>de</strong>c<strong>en</strong>nia het gevaar <strong>van</strong> asbest <strong>voor</strong> <strong>de</strong> gezondheid<br />
meer <strong>en</strong> meer tot het maatschappelijk besef is doorgedrong<strong>en</strong>, wor<strong>de</strong>n<br />
<strong>werkgever</strong>s <strong>en</strong> jurist<strong>en</strong> in to<strong>en</strong>em<strong>en</strong><strong>de</strong> mate geconfronteerd met <strong>aansprakelijkheid</strong>sclaims<br />
weg<strong>en</strong>s door asbest veroorzaakte scha<strong>de</strong>. 111 Naar re<strong>de</strong>lijke<br />
verwachting zal <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> weg<strong>en</strong>s blootstelling aan<br />
asbest gedur<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong> arbeid in <strong>de</strong> toekomst e<strong>en</strong> grote vlucht nem<strong>en</strong>: in <strong>de</strong><br />
literatuur wor<strong>de</strong>n <strong>voor</strong>spelling<strong>en</strong> gedaan <strong>van</strong> 10.000-20.000 sterfgevall<strong>en</strong><br />
<strong>voor</strong> <strong>de</strong> kom<strong>en</strong><strong>de</strong> twintig jaar. 112<br />
<strong>De</strong>ze hausse is met name te wijt<strong>en</strong> aan het feit dat vele asbestgerelateer<strong>de</strong><br />
ziekt<strong>en</strong> e<strong>en</strong> (zeer) lange incubatieperio<strong>de</strong> k<strong>en</strong>n<strong>en</strong>, die meer<strong>de</strong>re <strong>de</strong>c<strong>en</strong>nia<br />
kan bedrag<strong>en</strong>, terwijl het gebruik <strong>van</strong> asbest nog zijn hoogtepunt had in<br />
1978, sam<strong>en</strong>hang<strong>en</strong>d met <strong>de</strong> opkomst <strong>van</strong> <strong>de</strong> auto, scheepsbouw-, bouw- <strong>en</strong><br />
algem<strong>en</strong>e industrie. E<strong>en</strong> an<strong>de</strong>re oorzaak is geleg<strong>en</strong> in <strong>de</strong> traagheid waarmee<br />
<strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse overheid prev<strong>en</strong>tieve maatregel<strong>en</strong> heeft getroff<strong>en</strong>.<br />
Hoewel in 1964 zelfs e<strong>en</strong> wereldconfer<strong>en</strong>tie is gewijd aan <strong>de</strong> scha<strong>de</strong>lijke<br />
gezondheids gevolg<strong>en</strong> <strong>van</strong> asbestblootstelling, zijn in Ne<strong>de</strong>rland pas jar<strong>en</strong> na<br />
<strong>de</strong> publicatie <strong>van</strong> het bek<strong>en</strong><strong>de</strong> proefschrift ‘Asbest in e<strong>en</strong> bedrijfsbevolking’<br />
<strong>van</strong> dr. Stumphius in 1969 maatregel<strong>en</strong> <strong>van</strong> betek<strong>en</strong>is g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Het heeft<br />
zelfs tot 1993 geduurd <strong>voor</strong>dat <strong>de</strong> Arbeidsinspectie e<strong>en</strong> volledig verbod op het<br />
gebruik <strong>van</strong> asbest heeft ingesteld. 113<br />
Ook bestaat steeds meer aandacht <strong>voor</strong> nieuwe beroepsziekt<strong>en</strong>, <strong>voor</strong>al <strong>van</strong>uit<br />
<strong>de</strong> hoek <strong>van</strong> verzekeraars. Dit is nauwelijks verwon<strong>de</strong>rlijk te noem<strong>en</strong>, want<br />
<strong>de</strong> nieuwe beroepsziekt<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>van</strong>daag zijn immers <strong>de</strong> claims <strong>van</strong> morg<strong>en</strong>.<br />
‘Nieuwe’ beroepsziekt<strong>en</strong> zijn bij<strong>voor</strong>beeld (meervoudige) chemische overgevoeligheid,<br />
legionnellose <strong>en</strong> <strong>de</strong> ziekte <strong>van</strong> Lyme. <strong>De</strong>ze laatste ziekte treft<br />
met name landbouwers, bermwerkers, boswachters <strong>en</strong> dierverzorgers. Wat<br />
te <strong>de</strong>nk<strong>en</strong> <strong>van</strong> telefoonmonteurs met e<strong>en</strong> tumor in het oor of het hoofd (straling),<br />
distributieme<strong>de</strong>werkers met longklacht<strong>en</strong> als gevolg <strong>van</strong> gegaste con-<br />
111 <strong>De</strong>nk aan ‘klassiekers’ als HR 6 april 1990, NJ 1990, 573, LJN AB9376 (Janss<strong>en</strong>/Nefabas) <strong>en</strong><br />
HR 25 juni 1993, NJ 1993, 686, LJN AC1907 (Cijsouw/<strong>De</strong> Schel<strong>de</strong> I); vgl. Van Dunné 1994 <strong>en</strong><br />
Sinninghe Damsté & Burdorf 2009.<br />
112 Swuste & Burdorf 1994, p. 115. Zie met name <strong>De</strong> Ruiter 1997.<br />
113 First International Asbestos Confer<strong>en</strong>ce <strong>van</strong> <strong>de</strong> New York Aca<strong>de</strong>my of Sci<strong>en</strong>ces, vgl. Swuste<br />
1994, p. 4-12.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 327 24-9-2009 15:56:19<br />
327
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
tainers of vliegtuigtechnici- <strong>en</strong> personeel met e<strong>en</strong> 50 maal verhoog<strong>de</strong> kans op<br />
epilepsie als gevolg <strong>van</strong> laagfrequ<strong>en</strong>te geluidstrilling<strong>en</strong>? 114<br />
Maar <strong>de</strong> term ‘nieuwe’ beroepsziekt<strong>en</strong> <strong>de</strong>kt ook reeds lang bek<strong>en</strong><strong>de</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
die zich teg<strong>en</strong>woordig in e<strong>en</strong> nieuw jasje <strong>voor</strong>do<strong>en</strong>, bij<strong>voor</strong>beeld<br />
<strong>van</strong>wege rec<strong>en</strong>te veran<strong>de</strong>ring<strong>en</strong> in arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n. Voorbeel<strong>de</strong>n<br />
daar<strong>van</strong> zijn bij<strong>voor</strong>beeld borstkanker <strong>van</strong> vrouw<strong>en</strong> die veel in nachtdi<strong>en</strong>st<br />
werk<strong>en</strong>: zij hebb<strong>en</strong> 50% meer kans op borstkanker dan vrouw<strong>en</strong> die niet in<br />
<strong>de</strong> nachtelijke ur<strong>en</strong> werk<strong>en</strong>. In die zin is borstkanker e<strong>en</strong> ‘nieuwe’ beroepsziekte<br />
gewor<strong>de</strong>n <strong>voor</strong> vrouwelijke werknemers. Ook werknemers die veel in<br />
ploeg<strong>en</strong>di<strong>en</strong>st werk<strong>en</strong> of on<strong>de</strong>r hoge psychische druk, zoals fabriekarbei<strong>de</strong>rs<br />
maar ook managers, doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> brandweerlie<strong>de</strong>n blijk<strong>en</strong> e<strong>en</strong> grotere kans<br />
te mak<strong>en</strong> op hart- <strong>en</strong> vaatziekt<strong>en</strong>, zodat daarmee e<strong>en</strong> beroepsmatige relatie<br />
is gegev<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> aparte groep vorm<strong>en</strong> <strong>de</strong> werknemers (<strong>en</strong> hun kin<strong>de</strong>r<strong>en</strong>) die<br />
werk<strong>en</strong> met cytostatica, wat <strong>de</strong> vruchtbaarheid <strong>en</strong> erfelijke factor<strong>en</strong> na<strong>de</strong>lig<br />
beïnvloedt; dit kan betrekking hebb<strong>en</strong> op werknemers in ziek<strong>en</strong>huiz<strong>en</strong>, in <strong>de</strong><br />
thuiszorg, verpleegtehuiz<strong>en</strong>, dierg<strong>en</strong>eeskundige praktijk<strong>en</strong>, etc. 115<br />
<strong>De</strong> in <strong>de</strong>ze paragraaf g<strong>en</strong>oem<strong>de</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> zijn echter slechts <strong>en</strong>kele<br />
<strong>van</strong> vel<strong>en</strong>. Het ligt <strong>voor</strong> <strong>de</strong> hand dat het massaal <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong> <strong>van</strong> ‘nieuwe’<br />
beroepsziekt<strong>en</strong> tot zeer aanzi<strong>en</strong>lijke kost<strong>en</strong> <strong>voor</strong> alle partij<strong>en</strong> zal lei<strong>de</strong>n: <strong>werkgever</strong>s,<br />
werknemers, verzekeraars, <strong>de</strong> overheid <strong>en</strong> uitein<strong>de</strong>lijk ook <strong>de</strong> belastingbetaler<br />
die <strong>de</strong> sociale zekerheid moet financier<strong>en</strong>.<br />
2.6 Maatschappelijke ontwikkeling<strong>en</strong><br />
2.6.1 Claimcultuur<br />
Het publiek wordt zich in to<strong>en</strong>em<strong>en</strong><strong>de</strong> mate bewust <strong>van</strong> <strong>de</strong> mogelijkheid <strong>en</strong><br />
zijn recht om e<strong>en</strong> vor<strong>de</strong>ring tot scha<strong>de</strong>vergoeding weg<strong>en</strong>s <strong>aansprakelijkheid</strong><br />
in te stell<strong>en</strong>. Zo valt re<strong>de</strong>lijkerwijze te verwacht<strong>en</strong> dat werknemers eer<strong>de</strong>r hun<br />
<strong>werkgever</strong> aansprakelijk zull<strong>en</strong> stell<strong>en</strong> naarmate zij meer beseff<strong>en</strong>, dat hun<br />
kwaal of aando<strong>en</strong>ing e<strong>en</strong> beroepsziekte is. <strong>De</strong> media <strong>en</strong> <strong>de</strong> vele patiënt<strong>en</strong>ver<strong>en</strong>iging<strong>en</strong><br />
spel<strong>en</strong> bij <strong>de</strong>ze groei<strong>en</strong><strong>de</strong> bewustwording <strong>en</strong> to<strong>en</strong>em<strong>en</strong><strong>de</strong> bereikbaarheid<br />
<strong>van</strong> informatie e<strong>en</strong> belangrijke rol. 116 <strong>De</strong> patiënt<strong>en</strong>ver<strong>en</strong>iging<strong>en</strong> die<br />
hun ‘cliënt<strong>en</strong>’ op hun recht<strong>en</strong> wijz<strong>en</strong>, schiet<strong>en</strong> als pad<strong>de</strong>stoel<strong>en</strong> uit <strong>de</strong> grond,<br />
terwijl <strong>de</strong> letselscha<strong>de</strong>advocat<strong>en</strong> zich hierbij ev<strong>en</strong>min onbetuigd lat<strong>en</strong>.<br />
114 Aldus Alves Pereira op het symposium ‘Nieuwe beroepsziekt<strong>en</strong>’ op 5 maart 2008, georganiseerd<br />
door FNV Bureau Beroepsziekt<strong>en</strong>.<br />
115 Spreeuwers 2008.<br />
116 Vgl. Faure & Hartlief 1995, p. 73-75.<br />
328<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 328 24-9-2009 15:56:19
6 Ontwikkeling<strong>en</strong>, verplichting<strong>en</strong> <strong>en</strong> keuzes <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse wetgever<br />
Ook <strong>de</strong> sociale afstand tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> werknemer is in <strong>de</strong> laatste<br />
<strong>de</strong>c<strong>en</strong>nia aanmerkelijk kleiner gewor<strong>de</strong>n: <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> is niet langer <strong>de</strong><br />
‘broodheer’ <strong>van</strong> <strong>de</strong> gehele familie, <strong>de</strong> verhuur<strong>de</strong>r <strong>van</strong> <strong>de</strong> woning én <strong>de</strong> uitbater<br />
<strong>van</strong> het <strong>en</strong>ige dorpswinkeltje binn<strong>en</strong> loopafstand. Dankzij e<strong>en</strong> mo<strong>de</strong>rne<br />
infrastructuur kan <strong>de</strong> he<strong>de</strong>ndaagse werknemer in wez<strong>en</strong> werk<strong>en</strong> waar hij<br />
wil <strong>en</strong> dat geldt ook <strong>voor</strong> zijn familie. <strong>De</strong> <strong>werkgever</strong> heeft niet langer e<strong>en</strong><br />
sociaal be<strong>voor</strong>rechte positie t<strong>en</strong> opzichte <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer. E<strong>en</strong> betere educatie<br />
<strong>en</strong> toegang tot informatie betek<strong>en</strong>t ook dat <strong>de</strong> gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> werknemer<br />
meer besef heeft <strong>van</strong> zijn recht<strong>en</strong>: na e<strong>en</strong> arbeidsongeval neemt hij niet meer<br />
als <strong>van</strong>zelfsprek<strong>en</strong>d g<strong>en</strong>oeg<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> bezoekje <strong>en</strong> e<strong>en</strong> bos bloem<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
directeur. Zo is <strong>de</strong> werknemer assertiever gewor<strong>de</strong>n, wat opnieuw leidt tot<br />
e<strong>en</strong> verhoog<strong>de</strong> claimbereidheid. Zoals reeds eer<strong>de</strong>r vermeld ontkomt hij zelf<br />
hier ook niet aan wanneer zijn (financiële) scha<strong>de</strong> ernstig is: <strong>de</strong> verschraal<strong>de</strong><br />
sociale zekerheid dwingt hem vermoe<strong>de</strong>lijk daartoe.<br />
<strong>De</strong>ze, <strong>en</strong> an<strong>de</strong>re factor<strong>en</strong> zoals die welke reeds in <strong>de</strong> bov<strong>en</strong>staan<strong>de</strong> paragraf<strong>en</strong><br />
aan <strong>de</strong> or<strong>de</strong> zijn gekom<strong>en</strong>, br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> met zich dat <strong>de</strong> druk op het (<strong>werkgever</strong>)<br />
<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht <strong>en</strong> <strong>de</strong> (<strong>werkgever</strong>-)<strong>aansprakelijkheid</strong>sverzekering<br />
to<strong>en</strong>eemt. K<strong>en</strong>nelijk zelfs in zo vergaan<strong>de</strong> mate, dat in 1999 <strong>de</strong> Minister <strong>van</strong><br />
Justitie Donner het nodig vond om <strong>de</strong> aandacht <strong>van</strong> <strong>de</strong> Twee<strong>de</strong> Kamer te<br />
verzoek<strong>en</strong> <strong>voor</strong> <strong>de</strong> ontwikkeling <strong>van</strong> e<strong>en</strong> heuse ‘claimcultuur’. 117 <strong>De</strong> strekking<br />
<strong>van</strong> zijn – overig<strong>en</strong>s zeer uitvoerige – betoog leek te zijn, dat indi<strong>en</strong> er sprake<br />
is <strong>van</strong> e<strong>en</strong> to<strong>en</strong>ame <strong>van</strong> claims – waar<strong>voor</strong> hij (helaas) ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele statistische<br />
on<strong>de</strong>rbouwing bood – dat onw<strong>en</strong>selijk zou zijn. Hoewel op dit betoog<br />
veel was af te ding<strong>en</strong>, hebb<strong>en</strong> opvolg<strong>en</strong><strong>de</strong> bewindslie<strong>de</strong>n hier tot op he<strong>de</strong>n<br />
nog ge<strong>en</strong> woord <strong>van</strong> terugg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. In <strong>de</strong> juridische literatuur is <strong>de</strong> nota over<br />
<strong>de</strong> claimcultuur met weinig sympathie of overtuiging ont<strong>van</strong>g<strong>en</strong>: zo spreekt<br />
Van Boom in dit verband over het ‘claimcultuur-spook’. 118<br />
Zo wees <strong>de</strong> Minister als belangrijke oorzaak <strong>van</strong> het toeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> beroep op<br />
het <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht on<strong>de</strong>r meer naar <strong>de</strong> afbouw <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
sociale zekerheid die, als <strong>de</strong> door <strong>de</strong> Commissie Donner II gepres<strong>en</strong>teer<strong>de</strong><br />
plann<strong>en</strong> doorgang vin<strong>de</strong>n, slechts ver<strong>de</strong>r zal afkalv<strong>en</strong>. <strong>De</strong> overheid heeft dit<br />
zelf in <strong>de</strong> hand gewerkt, zoals hij impliciet toegaf. 119 Het valt echter moeilijk<br />
117 TK 1998-1999, 26 630, nr. 1. Zie ook Bauw 1999. Zie <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> kritische comm<strong>en</strong>taar op <strong>de</strong><br />
brief <strong>van</strong> <strong>de</strong> Minister: Faure & Hartlief 1999, p. 75 e.v. Als gevolg <strong>van</strong> <strong>de</strong> gesignaleer<strong>de</strong> vermin<strong>de</strong>r<strong>de</strong><br />
aanvaarding <strong>van</strong> persoonlijke risico’s <strong>en</strong> <strong>de</strong> to<strong>en</strong>em<strong>en</strong><strong>de</strong> aansprak<strong>en</strong> tot scha<strong>de</strong>vergoeding<br />
door <strong>de</strong> overheid (zoals in het geval <strong>van</strong> calamiteit<strong>en</strong>, zoals wateroverlast) wil<br />
<strong>de</strong> regering zich na<strong>de</strong>r bezinn<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> visie op het <strong>aansprakelijkheid</strong>srecht, vgl. TK 2001-<br />
2002, 28 000 VI, nr. 2 p. 26.<br />
118 Van Boom 2004b, p. 1.<br />
119 Wat door het kabinet wordt erk<strong>en</strong>d, vgl. TK 1998-1999, 26 630, nr. 1, p. 2 e.v.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 329 24-9-2009 15:56:19<br />
329
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
in te zi<strong>en</strong> op welke wijze het verwerpelijk of bezwaarlijk is dat <strong>de</strong> hou<strong>de</strong>r<br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> legitiem vor<strong>de</strong>ringsrecht tot vergoeding <strong>van</strong> zijn letselscha<strong>de</strong> zich<br />
mid<strong>de</strong>ls het civiele (<strong>werkgever</strong>s-)<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht w<strong>en</strong>dt tot <strong>de</strong> <strong>voor</strong><br />
zijn scha<strong>de</strong> aansprakelijke partij – wat <strong>de</strong> stand <strong>van</strong> <strong>de</strong> sociale zekerheid dan<br />
ook moge zijn. Zeker is het meer begrijpelijk, indi<strong>en</strong> <strong>en</strong> naarmate <strong>de</strong> sociale<br />
zekerheid min<strong>de</strong>r te bie<strong>de</strong>n heeft; het beginsel dat <strong>de</strong> gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> partij zo<br />
veel als mogelijk in <strong>de</strong> positie <strong>en</strong> welzijnsniveau <strong>van</strong> vóór het scha<strong>de</strong>veroorzak<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
gedrag c.q. inci<strong>de</strong>nt moet wor<strong>de</strong>n hersteld, is onaangetast. 120<br />
Weliswaar br<strong>en</strong>gt dit e<strong>en</strong> mogelijke to<strong>en</strong>ame <strong>van</strong> claims met zich, maar dit<br />
behoeft <strong>van</strong>uit verzekeringsrechtelijk perspectief 121 op zichzelf ge<strong>en</strong> probleem<br />
te zijn. Wél neemt dan het belang <strong>van</strong> a<strong>de</strong>quate verhaalsmogelijkhe<strong>de</strong>n toe,<br />
zodat <strong>de</strong> vraag naar pass<strong>en</strong><strong>de</strong> verzekering aannemelijk zal to<strong>en</strong>em<strong>en</strong>. Ook<br />
dit is ge<strong>en</strong> probleem; niet <strong>voor</strong> <strong>de</strong> verzeker<strong>de</strong>n, die zich hiermee in<strong>de</strong>kk<strong>en</strong><br />
teg<strong>en</strong> het (<strong>werkgever</strong>-)<strong>aansprakelijkheid</strong>srisico, niet <strong>voor</strong> <strong>de</strong> slachtoffers die<br />
verhaal w<strong>en</strong>s<strong>en</strong> <strong>en</strong> zeker niet <strong>voor</strong> verzekeraars. Opmerkelijk is echter dat e<strong>en</strong><br />
rapport <strong>van</strong> het Wet<strong>en</strong>schappelijk On<strong>de</strong>rzoek- <strong>en</strong> Docum<strong>en</strong>tatiec<strong>en</strong>trum <strong>van</strong><br />
het Ministerie <strong>van</strong> Justitite naar verme<strong>en</strong><strong>de</strong> (algem<strong>en</strong>e) claimstijging<strong>en</strong> bij <strong>de</strong><br />
rechtbank laat zi<strong>en</strong> dat daar<strong>van</strong> nauwelijks sprake is, zodat daarmee toch wel<br />
<strong>de</strong> bo<strong>de</strong>m on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> nota <strong>van</strong> Minister Donner wordt weggevaagd. 122<br />
E<strong>en</strong> laatste opmerking (ge<strong>en</strong>szins limitatief bedoeld) op dit punt is dat, althans<br />
theoretisch, <strong>de</strong> toeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> kans tot aansprakelijkstelling zou kunn<strong>en</strong> lei<strong>de</strong>n<br />
tot betere prev<strong>en</strong>tieve maatregel<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> zij<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>.<br />
Vele an<strong>de</strong>re, door <strong>de</strong> Minister g<strong>en</strong>oem<strong>de</strong> oorzak<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> oprukk<strong>en</strong><strong>de</strong> claimcultuur<br />
zijn al reeds in <strong>de</strong> <strong>voor</strong>gaan<strong>de</strong> paragraf<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> or<strong>de</strong> gekom<strong>en</strong>, zodat<br />
ik volsta met <strong>en</strong>kele opmerking<strong>en</strong>.<br />
Hoewel ik <strong>de</strong>nk dat <strong>de</strong> ‘vrees <strong>voor</strong> Amerikaanse toestan<strong>de</strong>n’ <strong>van</strong> <strong>de</strong> Minister<br />
ver overdrev<strong>en</strong> is, verdi<strong>en</strong>t één <strong>van</strong> <strong>de</strong> door hem g<strong>en</strong>oem<strong>de</strong> aspect<strong>en</strong> zeker<br />
na<strong>de</strong>re bestu<strong>de</strong>ring: <strong>de</strong> geuite vrees dat (<strong>werkgever</strong>-)<strong>aansprakelijkheid</strong>sverzekeraars<br />
zich zull<strong>en</strong> terugtrekk<strong>en</strong>. Hier zijn grote <strong>en</strong> ingrijp<strong>en</strong><strong>de</strong> maatschappelijke<br />
belang<strong>en</strong> mee gemoeid. E<strong>en</strong> tekort aan verzekerings<strong>de</strong>kking zou<br />
120 TK 1998-1999, 26 630, nr. 1, p. 6.<br />
121 Wél is het zo, dat <strong>de</strong> verzekeringstechnische aard <strong>van</strong> <strong>de</strong> verzekering hierin e<strong>en</strong> belangrijke<br />
rol speelt. E<strong>en</strong> verzekering die is gekoppeld aan het <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht<br />
moet meevar<strong>en</strong> op <strong>de</strong> golv<strong>en</strong> <strong>van</strong> het <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht, hoe woest<br />
of onbeheersbaar die ook mog<strong>en</strong> zijn. E<strong>en</strong> verzekering die niet <strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> maar<br />
alle<strong>en</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> <strong>de</strong>kt, welke <strong>voor</strong>vloeit uit <strong>de</strong> arbeidsrelatie, heeft dit probleem evi<strong>de</strong>nt in<br />
veel min<strong>de</strong>re mate.<br />
122 Eshuis 2003, p. 55.<br />
330<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 330 24-9-2009 15:56:19
6 Ontwikkeling<strong>en</strong>, verplichting<strong>en</strong> <strong>en</strong> keuzes <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse wetgever<br />
namelijk kunn<strong>en</strong> betek<strong>en</strong><strong>en</strong> dat nuttige maatschappelijke <strong>werkgever</strong>sactiviteit<strong>en</strong><br />
niet meer (verantwoord) kunn<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n uitgevoerd, dat <strong>aansprakelijkheid</strong>sclaims<br />
tot faillissem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> zou<strong>de</strong>n kunn<strong>en</strong> lei<strong>de</strong>n, dat slachtoffers<br />
met lege han<strong>de</strong>n achterblijv<strong>en</strong>, etc.; e<strong>en</strong> be<strong>de</strong>nkelijk sc<strong>en</strong>ario. Die na<strong>de</strong>re<br />
bestu<strong>de</strong>ring is nodig want ook verzekeraars wijz<strong>en</strong> al sinds <strong>en</strong>ige jar<strong>en</strong> met<br />
<strong>en</strong>ige heftigheid op <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> vrees – in het bijzon<strong>de</strong>r met betrekking tot <strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>. 123 Net als <strong>de</strong> Minister kunn<strong>en</strong> zij hier<strong>voor</strong><br />
echter weinig of ge<strong>en</strong> betrouwbaar statistisch materiaal overlegg<strong>en</strong>. 124 An<strong>de</strong>rs<br />
dan <strong>de</strong> Minister slag<strong>en</strong> zij er echter beter in om <strong>de</strong> kans op realisering <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong>ze vrees te on<strong>de</strong>rbouw<strong>en</strong> met argum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> als ‘nieuwe’ beroepsziekt<strong>en</strong>,<br />
sluip<strong>en</strong><strong>de</strong> scha<strong>de</strong>, massaclaims, retroactieve <strong>aansprakelijkheid</strong>, vere<strong>en</strong>voudiging<br />
<strong>van</strong> causaal verband, etc. <strong>De</strong>ze argum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> echter in het<br />
algeme<strong>en</strong> weinig overtuig<strong>en</strong>: zo is het moeilijk in te zi<strong>en</strong> waarom nieuwe<br />
beroepsziekt<strong>en</strong> niet e<strong>en</strong> bron <strong>van</strong> nieuwe verzekering<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> betek<strong>en</strong><strong>en</strong>,<br />
waarom reserves met het oog op werkelijk on<strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>bare sluip<strong>en</strong><strong>de</strong> scha<strong>de</strong><br />
niet kunn<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n bijgesteld, etc.<br />
<strong>De</strong> jurist<strong>en</strong> Faure <strong>en</strong> Hartlief wijz<strong>en</strong> er (veelvuldig) op dat e<strong>en</strong> socialisering<br />
<strong>van</strong> het <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht, waardoor <strong>de</strong> gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> het<br />
<strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht <strong>en</strong> <strong>de</strong> sociale zekerheid vervag<strong>en</strong>, zou<br />
kunn<strong>en</strong> lei<strong>de</strong>n tot e<strong>en</strong> on<strong>voor</strong>spelbare stijging <strong>van</strong> claims met onverzekerbaarheid<br />
in het kielzog. Toch lijkt dit <strong>voor</strong>shands niet aannemelijk: <strong>en</strong>ige<br />
invloed <strong>van</strong> socialisering op <strong>de</strong> frequ<strong>en</strong>tie <strong>van</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
komt mij onwaarschijnlijk <strong>voor</strong>. <strong>De</strong> stand <strong>van</strong> <strong>de</strong> sociale zekerheid<br />
leidt er op zich immers niet toe dat <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
vaker <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong>, het heeft weinig of ge<strong>en</strong> invloed op <strong>de</strong> bereidwilligheid<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> om e<strong>en</strong> vor<strong>de</strong>ring tot scha<strong>de</strong>vergoeding te schikk<strong>en</strong> <strong>en</strong> het<br />
maakt ook <strong>de</strong> afstand tot <strong>de</strong> advocaat <strong>en</strong> <strong>de</strong> rechtbank niet kleiner. Wellicht<br />
maakt <strong>de</strong> grotere exce<strong>de</strong>ntscha<strong>de</strong> als gevolg <strong>van</strong> <strong>de</strong> afkalv<strong>en</strong><strong>de</strong> sociale zekerheid<br />
<strong>de</strong> werknemer eer<strong>de</strong>r bereid om verhaal te gaan hal<strong>en</strong> bij <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>,<br />
<strong>de</strong>snoods in rechte, maar e<strong>en</strong> cijfermatige on<strong>de</strong>rbouwing hier<strong>van</strong> is niet te<br />
vin<strong>de</strong>n. Zelfs als zou dit an<strong>de</strong>rs zijn, dan nog zou dit niet verklar<strong>en</strong> waarom<br />
e<strong>en</strong> stijging <strong>van</strong> het aantal claims onverzekerbaar zou zijn: het gaat dan aannemelijk<br />
niet om an<strong>de</strong>re claims dan verzekeraars nu gew<strong>en</strong>d zijn.<br />
123 Bij uitstek: Faure & Hartlief 1995.<br />
124 A-G Spier heeft zich herhaal<strong>de</strong>lijk beklaagd over het gebrek aan transparantie <strong>van</strong> verzekeraars<br />
op dit punt, te meer daar nauwelijks in re<strong>de</strong>lijkheid <strong>voor</strong> te stell<strong>en</strong> is dat verzekeraars<br />
niet zou<strong>de</strong>n beschikk<strong>en</strong> over <strong>de</strong>rgelijke rele<strong>van</strong>te informatie, die zij aan hun eig<strong>en</strong> branche<br />
kunn<strong>en</strong> ontl<strong>en</strong><strong>en</strong>. Vgl. zijn conclusies bij HR 15 januari 1999, NJ 1999, 242, LJN ZC2819<br />
(Mastum/NN) <strong>en</strong> HR 28 mei 1999, NJ 1999, 564, LJN ZC2912 (‘Johanna Kruidhof’). <strong>De</strong> verklaring<br />
<strong>voor</strong> dit gedrag <strong>van</strong> verzekeraars ligt vermoe<strong>de</strong>lijk in concurr<strong>en</strong>tieoverweging<strong>en</strong>.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 331 24-9-2009 15:56:19<br />
331
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
Gelijktijdig wijz<strong>en</strong> Faure <strong>en</strong> Hartlief erop, dat <strong>de</strong> Minister met grote stapp<strong>en</strong><br />
<strong>voor</strong>bijgaat aan <strong>de</strong> to<strong>en</strong>em<strong>en</strong><strong>de</strong> druk op het <strong>aansprakelijkheid</strong>srecht als<br />
gevolg <strong>van</strong> <strong>de</strong> terugtre<strong>de</strong>n<strong>de</strong> overheid – juist dát werkt echter <strong>de</strong> claimbereidheid<br />
<strong>van</strong> gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> werknemers in <strong>de</strong> hand. 125 Wanneer <strong>de</strong> ess<strong>en</strong>tie <strong>van</strong><br />
het ‘probleem’, namelijk (mogelijk) to<strong>en</strong>em<strong>en</strong><strong>de</strong> claims <strong>van</strong> werknemers zijn<br />
ingegev<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> primaire comp<strong>en</strong>satiebehoefte, is het wellicht logischer<br />
om juist daar <strong>de</strong> oplossing te zoek<strong>en</strong>: in e<strong>en</strong> tegemoetkoming aan die comp<strong>en</strong>satiebehoefte.<br />
Daar<strong>voor</strong> hoev<strong>en</strong> wij niet over <strong>de</strong> oceaan te kijk<strong>en</strong>: over <strong>de</strong><br />
zuidgr<strong>en</strong>s of terug in onze eig<strong>en</strong> historie is wellicht ver g<strong>en</strong>oeg. Ik kom daar<br />
op terug in hoofdstuk 6 paragraaf 6.6.<br />
2.6.2 On<strong>de</strong>rrapportage <strong>en</strong> statistische gat<strong>en</strong>kaas<br />
Hoewel <strong>de</strong> veelvuldige <strong>en</strong> opzwep<strong>en</strong><strong>de</strong> krant<strong>en</strong>artikel<strong>en</strong> over ‘<strong>de</strong> claimcultuur’<br />
wellicht an<strong>de</strong>rs zou<strong>de</strong>n do<strong>en</strong> vermoe<strong>de</strong>n, leidt artikel 7:658 BW in<br />
wez<strong>en</strong> e<strong>en</strong> verborg<strong>en</strong> bestaan. Voor ie<strong>de</strong>r arbeidsongeval dat uitmondt in<br />
e<strong>en</strong> gerechtelijke procedure, is er e<strong>en</strong> overstelp<strong>en</strong><strong>de</strong> meer<strong>de</strong>rheid die in <strong>de</strong>r<br />
minne wordt geschikt. Met aan zekerheid gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong><strong>de</strong> waarschijnlijkheid zijn<br />
er nog bedui<strong>de</strong>nd méér die nooit tot e<strong>en</strong> op scha<strong>de</strong>vergoeding gerichte confrontatie<br />
met <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> lei<strong>de</strong>n. Aldus krijgt <strong>de</strong> jurist, die slechts <strong>van</strong>uit<br />
<strong>de</strong> gepubliceer<strong>de</strong> jurispru<strong>de</strong>ntie bek<strong>en</strong>d is met <strong>de</strong> werking <strong>van</strong> dit artikel,<br />
slechts het spreekwoor<strong>de</strong>lijke topje <strong>van</strong> <strong>de</strong> ijsberg te zi<strong>en</strong>. 126<br />
Het lijkt e<strong>en</strong> logisch <strong>en</strong> goed begin om eerst <strong>de</strong> vraag aan <strong>de</strong> or<strong>de</strong> te stell<strong>en</strong>,<br />
hoeveel <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> er überhaupt in Ne<strong>de</strong>rland<br />
zijn. Het blijkt buit<strong>en</strong>gewoon moeilijk te zijn om betrouwbare, exacte, rec<strong>en</strong>te<br />
cijfers te vin<strong>de</strong>n aangaan<strong>de</strong> <strong>de</strong> inci<strong>de</strong>ntie <strong>van</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
in Ne<strong>de</strong>rland. Dit komt <strong>voor</strong>al doordat, in teg<strong>en</strong>stelling tot an<strong>de</strong>re<br />
Europese lan<strong>de</strong>n, Ne<strong>de</strong>rland sinds <strong>de</strong> afschaffing <strong>van</strong> <strong>de</strong> WAO <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong><br />
niet meer registreert als on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el <strong>van</strong> <strong>de</strong> sociale wetgeving. In 1993 is<br />
ook <strong>de</strong> verplichting om ongevall<strong>en</strong> met verzuim te mel<strong>de</strong>n; in plaats daar<strong>van</strong><br />
di<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>werkgever</strong>s sindsdi<strong>en</strong> ongevall<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> bedrijfsregister bij te hou<strong>de</strong>n,<br />
die echter niet te herlei<strong>de</strong>n zijn tot nationale statistiek<strong>en</strong>. Het statistisch<br />
materiaal dat in Ne<strong>de</strong>rland aanwezig is t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong><br />
<strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> zowel kwantitatief als kwalitatief vergaand onvolledig <strong>en</strong><br />
(daardoor) onbetrouwbaar. 127<br />
125 Faure & Hartlief 2002, p. 134.<br />
126 Juist om <strong>de</strong>ze re<strong>de</strong>n heb ik vele contact<strong>en</strong> gelegd met ‘praktijkm<strong>en</strong>s<strong>en</strong>’ <strong>van</strong> letselscha<strong>de</strong>kantor<strong>en</strong>,<br />
vakbondsorganisaties <strong>en</strong> verzekeraars.<br />
127 Zie Van Bal<strong>en</strong> 1991, Goriss<strong>en</strong> & Schröer 1995, hoofdstuk IV (p. 115-172), Willems 1985 <strong>en</strong> Van<br />
Putt<strong>en</strong>, Smit & Sikkema-<strong>de</strong> Graaff 1990.<br />
332<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 332 24-9-2009 15:56:19
6 Ontwikkeling<strong>en</strong>, verplichting<strong>en</strong> <strong>en</strong> keuzes <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse wetgever<br />
Voor wat het waard is: <strong>de</strong> Arbeidsinspectie rapporteer<strong>de</strong> in haar meest rec<strong>en</strong>te<br />
jaarverslag (2008) dat aan haar 3.543 <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> war<strong>en</strong> gemeld in<br />
2007. 128 Zelf schat <strong>de</strong> Arbeidsinspectie, door rek<strong>en</strong>ing te hou<strong>de</strong>n met melding<strong>en</strong><br />
in krant<strong>en</strong>, reportages, verzekeraars, ziek<strong>en</strong>huiz<strong>en</strong>, bedrijfsver<strong>en</strong>iging<strong>en</strong><br />
et cetera dat het werkelijke aantal <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> rond 180.000 inci<strong>de</strong>nt<strong>en</strong><br />
per jaar moet ligg<strong>en</strong>. 129 Met an<strong>de</strong>re woor<strong>de</strong>n: <strong>de</strong> beschikbare gegev<strong>en</strong>s wijk<strong>en</strong><br />
volkom<strong>en</strong> af <strong>van</strong> <strong>de</strong> realiteit. <strong>De</strong> informatie die <strong>de</strong> Arbeidsinspectie uitein<strong>de</strong>lijk<br />
doorspeelt aan het Directoraat G<strong>en</strong>eraal <strong>van</strong> <strong>de</strong> Arbeid <strong>van</strong> het Ministerie <strong>van</strong><br />
Sociale Zak<strong>en</strong> <strong>en</strong> Werkgeleg<strong>en</strong>heid is dan ook dubieus <strong>en</strong> vermoe<strong>de</strong>lijk e<strong>en</strong><br />
vergaan<strong>de</strong> on<strong>de</strong>rschatting <strong>van</strong> <strong>de</strong> werkelijke stand <strong>van</strong> zak<strong>en</strong>. Volledigheidshalve:<br />
het Ministerie <strong>van</strong> Sociale Zak<strong>en</strong> <strong>en</strong> Werkgeleg<strong>en</strong>heid rapporteer<strong>de</strong> in<br />
<strong>de</strong> Arbobalans 2007/2008 3.200 melding<strong>en</strong> <strong>van</strong> ernstige <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong><br />
met ziekteverzuim in 2007, waar<strong>van</strong> circa 80 met do<strong>de</strong>lijke afloop. 130 Hieron<strong>de</strong>r<br />
zijn ook ziekmelding<strong>en</strong> weg<strong>en</strong>s psycho-sociale klacht<strong>en</strong> inbegrep<strong>en</strong>.<br />
<strong>De</strong>rgelijke cijfers zijn niet sterk on<strong>de</strong>rbouwd <strong>en</strong> gezi<strong>en</strong> het gevaar <strong>van</strong> on<strong>de</strong>rrapportage<br />
niet geschikt als wet<strong>en</strong>schappelijk verantwoor<strong>de</strong> bron.<br />
Het Ne<strong>de</strong>rlands C<strong>en</strong>trum <strong>voor</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong> ontving in 2006 5.480<br />
melding<strong>en</strong> <strong>van</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> die aan <strong>de</strong> meldingscriteria vol<strong>de</strong><strong>de</strong>n. 131<br />
Niettemin <strong>de</strong> moeilijke toegankelijkheid <strong>van</strong> gegev<strong>en</strong>s, schat het NCvB het<br />
jaarlijks aantal nieuwe beroepsziekt<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong>lijk veelvoud hier<strong>van</strong>:<br />
circa 20.000. 132 Voorts schat het NCvB, op grond <strong>van</strong> e<strong>en</strong> vergelijking met<br />
(qua populatieopbouw <strong>en</strong> arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n vergelijkbare) Finland dat<br />
<strong>de</strong> jaarlijkse werkgerelateer<strong>de</strong> sterfte in Ne<strong>de</strong>rland mag wor<strong>de</strong>n geschat op<br />
5.000 tot 6.000 gevall<strong>en</strong>; 133 héél iets an<strong>de</strong>rs dan <strong>de</strong> circa 90 gevall<strong>en</strong> welke<br />
het bov<strong>en</strong>g<strong>en</strong>oem<strong>de</strong> Ministerie weet te mel<strong>de</strong>n.<br />
Ook het Ne<strong>de</strong>rlands Instituut <strong>voor</strong> Arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n (NIA) maakt<br />
statistiek<strong>en</strong> over <strong>de</strong> frequ<strong>en</strong>tie <strong>en</strong> aard <strong>van</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
in Ne<strong>de</strong>rland. Daar <strong>de</strong> registratie gebeurt door mid<strong>de</strong>l <strong>van</strong> steekproev<strong>en</strong><br />
waaraan op vrijwillige basis wordt <strong>de</strong>elg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>, kan <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze bron ev<strong>en</strong>min<br />
wor<strong>de</strong>n gesteld dat het om betrouwbare cijfers gaat. Zo is het onwaarschijnlijk<br />
dat <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> in <strong>de</strong> landbouwsector hier repres<strong>en</strong>tatief in zijn verteg<strong>en</strong>woordigd.<br />
128 Arbeidsinspectie 2007, p. 23.<br />
129 In 1989 wer<strong>de</strong>n er 65.622 <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> aangemeld bij het Directoraat-G<strong>en</strong>eraal <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
Arbeid, hetge<strong>en</strong> neerkomt op 18,5 <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> per 1.000 arbeidsjar<strong>en</strong>. <strong>De</strong>ze gegev<strong>en</strong>s<br />
zijn ontle<strong>en</strong>d aan Bov<strong>en</strong> 1993, p. 26.<br />
130 TNO Kwaliteit <strong>van</strong> Lev<strong>en</strong>, 2008, p. 78-80.<br />
131 NCvB2007, p. 15<br />
132 NCvB 2001, p. 18.<br />
133 NCvB 2002, p. 15.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 333 24-9-2009 15:56:19<br />
333
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
Ook <strong>de</strong> lan<strong>de</strong>lijke verzekeraars verkondig<strong>en</strong> wijd <strong>en</strong> zijd dat zij <strong>de</strong>l<strong>en</strong> in dit<br />
gebrek aan k<strong>en</strong>nis, hetge<strong>en</strong> overig<strong>en</strong>s te <strong>de</strong>nk<strong>en</strong> geeft <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> bedrijfstak die<br />
zozeer afhankelijk is <strong>van</strong> statistische informatie.<br />
Kortom, het beschikbare statistisch materiaal in Ne<strong>de</strong>rland over <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong><br />
<strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> is als <strong>de</strong> spreekwoor<strong>de</strong>lijke gat<strong>en</strong>kaas: het heeft beroer<strong>de</strong><br />
kwaliteit <strong>en</strong> betrouwbaarheid. Hier<strong>voor</strong> zijn diverse oorzak<strong>en</strong> aan te wijz<strong>en</strong>. <strong>De</strong><br />
eerste <strong>en</strong> meest belangrijke oorzaak <strong>voor</strong> dit probleem schuilt in <strong>de</strong> aard <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
WAO <strong>en</strong> <strong>de</strong> WIA, die ge<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rscheid mak<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> ‘risque social’ <strong>en</strong> ‘risque<br />
professionel’. Daar <strong>de</strong> oorzaak <strong>van</strong> arbeidsongeschiktheid niet rele<strong>van</strong>t was (<strong>en</strong><br />
is) <strong>voor</strong> <strong>de</strong> uitkeringsgerechtigdheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> WAO, werd <strong>de</strong>c<strong>en</strong>nialang geme<strong>en</strong>d<br />
dat het registrer<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong>rgelijke informatie <strong>de</strong>rhalve ge<strong>en</strong> zin had. Halverwege<br />
<strong>de</strong> jar<strong>en</strong> ’90, to<strong>en</strong> gelei<strong>de</strong>lijk meer aandacht ontstond <strong>voor</strong> het belang <strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
toekomstige impact <strong>van</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>, werd algeme<strong>en</strong> bek<strong>en</strong>d dat Ne<strong>de</strong>rland<br />
niet of nauwelijks beschikte over eig<strong>en</strong> statistische gegev<strong>en</strong>s met betrekking tot<br />
<strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>. Dat <strong>de</strong> registratie <strong>van</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong><br />
minst<strong>en</strong>s ev<strong>en</strong> beroerd mag wor<strong>de</strong>n g<strong>en</strong>oemd, is e<strong>en</strong> omstandigheid die veel<br />
min<strong>de</strong>r politieke of publieke interesse g<strong>en</strong>iet.<br />
<strong>De</strong> twee<strong>de</strong>, min<strong>de</strong>r bek<strong>en</strong><strong>de</strong> oorzaak betreft <strong>de</strong> gebrekkige structuur <strong>voor</strong> <strong>de</strong><br />
klinische arbeidsg<strong>en</strong>eeskun<strong>de</strong> in Ne<strong>de</strong>rland. 134 Het herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>, diagnosticer<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> behan<strong>de</strong>l<strong>en</strong> <strong>van</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> is in Ne<strong>de</strong>rland e<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rontwikkel<strong>de</strong><br />
wet<strong>en</strong>schap. Niet alle<strong>en</strong> <strong>voor</strong> <strong>de</strong> slachtoffers, maar ook <strong>van</strong>uit het oog <strong>van</strong> prev<strong>en</strong>tie<br />
is dit e<strong>en</strong> betreur<strong>en</strong>swaardige staat <strong>van</strong> zak<strong>en</strong>. Het wekt verbazing dat<br />
in <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse politieke sfer<strong>en</strong> zo weinig belangstelling <strong>voor</strong> dit probleem<br />
bestaat. <strong>De</strong> oprichting <strong>van</strong> het Ne<strong>de</strong>rlands C<strong>en</strong>trum <strong>voor</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong> valt<br />
<strong>van</strong>uit dit oogpunt applaus t<strong>en</strong> <strong>de</strong>el, maar het was wel vér over tijd. 135 Hoewel<br />
Arbodi<strong>en</strong>st<strong>en</strong> wettelijk verplicht zijn vermoed<strong>de</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> te mel<strong>de</strong>n<br />
bij het NCvB, meldt dit instituut jaarlijks e<strong>en</strong> vergaan<strong>de</strong> mate <strong>van</strong> on<strong>de</strong>rreportage<br />
<strong>en</strong> -registratie, zodat er aannemelijk nog veel water on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> brug zal<br />
vloei<strong>en</strong> <strong>voor</strong>dat hier kan wor<strong>de</strong>n gesprok<strong>en</strong> <strong>van</strong> repres<strong>en</strong>tatieve cijfers. In haar<br />
(vier<strong>de</strong>) jaarrapport <strong>van</strong> 2002 meldt het NCvB bij<strong>voor</strong>beeld dat: “Op basis<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> registratiecijfers zijn nauwelijks vali<strong>de</strong> schatting<strong>en</strong> te mak<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
inci<strong>de</strong>ntie (aantal nieuwe gevall<strong>en</strong> per jaar) <strong>en</strong> preval<strong>en</strong>tie (aantal bestaan<strong>de</strong><br />
gevall<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> e<strong>en</strong> tijdsperio<strong>de</strong>) <strong>van</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>.”‘ En: “E<strong>en</strong> goed beeld<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> totale gezondheidsscha<strong>de</strong> door werk in Ne<strong>de</strong>rland is er niet.” 136 Of: “Er<br />
is slechts e<strong>en</strong> klein aantal beroepsinfectieziekt<strong>en</strong> gemeld door bedrijfsarts<strong>en</strong>.<br />
134 Vgl. het pleidooi <strong>van</strong> het NCvB 2002, p. 16.<br />
135 Sinds 1 november 1999 zijn <strong>de</strong> Arbodi<strong>en</strong>st<strong>en</strong> wettelijk verplicht om beroepsziekt<strong>en</strong> te<br />
mel<strong>de</strong>n bij het Ne<strong>de</strong>rlands C<strong>en</strong>trum <strong>voor</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong>.<br />
136 NCvB 2002, p. 11 resp. p. 12.<br />
334<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 334 24-9-2009 15:56:19
6 Ontwikkeling<strong>en</strong>, verplichting<strong>en</strong> <strong>en</strong> keuzes <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse wetgever<br />
Dit aantal wordt niet als repres<strong>en</strong>tatief beschouwd.” 137 <strong>De</strong>ze opmerking<strong>en</strong><br />
zou<strong>de</strong>n ev<strong>en</strong>zeer kunn<strong>en</strong> zijn gemaakt met betrekking tot <strong>de</strong> lan<strong>de</strong>lijke registratie<br />
<strong>van</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong>.<br />
E<strong>en</strong> <strong>de</strong>r<strong>de</strong> re<strong>de</strong>n vormt <strong>de</strong> aanzi<strong>en</strong>lijke on<strong>de</strong>rrapportage <strong>van</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong><br />
<strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>. Zo zijn <strong>werkgever</strong>s <strong>en</strong> bedrijfsver<strong>en</strong>iging<strong>en</strong> weliswaar<br />
in principe verplicht om geconstateer<strong>de</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
aan <strong>de</strong> Arbeidsinspectie te mel<strong>de</strong>n, maar dit stelt in <strong>de</strong> praktijk werkelijk<br />
weinig <strong>voor</strong>. 138 Hier<strong>voor</strong> zijn zeer vele oorzak<strong>en</strong>. Om slechts <strong>en</strong>kele te noem<strong>en</strong>:<br />
vele <strong>werkgever</strong>s, met name <strong>de</strong> kleinere on<strong>de</strong>rnemers, wet<strong>en</strong> (beweer<strong>de</strong>lijk) niet<br />
e<strong>en</strong>s <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze verplichting uit eig<strong>en</strong> beweging wanneer zij ernaar wor<strong>de</strong>n<br />
gevraagd. 139 Gelet op <strong>de</strong> aanzi<strong>en</strong>lijke hoeveelheid wet- <strong>en</strong> regelgeving waarmee<br />
e<strong>en</strong> <strong>werkgever</strong> wordt geconfronteerd, is het wellicht niet heel verwon<strong>de</strong>rlijk dat<br />
e<strong>en</strong> <strong>werkgever</strong> zon<strong>de</strong>r eig<strong>en</strong> personeelsmanager of Human Resources <strong>De</strong>partm<strong>en</strong>t<br />
<strong>de</strong>ze specifieke k<strong>en</strong>nis soms mist – maar onw<strong>en</strong>selijk blijft het wel.<br />
Indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> verwacht dat het letsel met <strong>de</strong> spreekwoor<strong>de</strong>lijke sisser zal<br />
aflop<strong>en</strong> (<strong>de</strong> werknemer herstelt, <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> wordt niet aansprakelijk gesteld,<br />
<strong>de</strong> Arbeidsinspectie komt niet informer<strong>en</strong>), dan valt – uitgaan<strong>de</strong> <strong>van</strong> het standpunt<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> – niet onmid<strong>de</strong>llijk in te zi<strong>en</strong>, waarom hij e<strong>en</strong> <strong>en</strong> an<strong>de</strong>r<br />
zal mel<strong>de</strong>n. Doet hij dit niet, dan heeft dit weinig of meer waarschijnlijk ge<strong>en</strong><br />
na<strong>de</strong>lige consequ<strong>en</strong>ties, doet hij dit wel, dan br<strong>en</strong>gt het ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel <strong>voor</strong><strong>de</strong>el<br />
met zich maar trekt hij slechts op e<strong>en</strong> negatieve wijze <strong>de</strong> publieke aandacht<br />
naar zich toe. Hij wordt hierin gesterkt door <strong>de</strong> politiek mid<strong>de</strong>ls populaire<br />
kret<strong>en</strong> als “terugtre<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong> overheid”, “eig<strong>en</strong> verantwoor<strong>de</strong>lijkheid”, “vermin<strong>de</strong>ring<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> belasting <strong>van</strong> het bedrijfslev<strong>en</strong>” et cetera. Dit leidt tot e<strong>en</strong><br />
vicieuze cirkel: naarmate <strong>werkgever</strong>s constater<strong>en</strong> dat e<strong>en</strong> tekortkoming in het<br />
nalev<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> wettelijke verplichting<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> na<strong>de</strong>lige consequ<strong>en</strong>ties heeft,<br />
zijn zij min<strong>de</strong>r g<strong>en</strong>eigd om <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> te mel<strong>de</strong>n.<br />
Aan <strong>de</strong> zij<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> bedrijfsarts zijn er veel hin<strong>de</strong>rniss<strong>en</strong> te overwinn<strong>en</strong>.<br />
Slechts <strong>de</strong> helft <strong>van</strong> <strong>de</strong> bedrijfsarts<strong>en</strong> meldt gevall<strong>en</strong> <strong>van</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> aan<br />
het NCvB. 140 Ondanks <strong>de</strong> expliciete wettelijke verplichting daartoe, kan, mag<br />
of wil <strong>de</strong> an<strong>de</strong>re helft k<strong>en</strong>nelijk niet <strong>de</strong> moeite opbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong> <strong>voor</strong> het ‘administratieve<br />
gedoe’. 141<br />
137 NCvB 2002, p. 75.<br />
138 Art. 9 Arbeidsomstandighe<strong>de</strong>nwet.<br />
139 Door mij.<br />
140 Zo me<strong>en</strong>t 43% <strong>van</strong> <strong>de</strong> bedrijfsarts<strong>en</strong> dat mel<strong>de</strong>n te veel tijd kost, terwijl 41% aanvoert niet<br />
over voldo<strong>en</strong><strong>de</strong> gegev<strong>en</strong>s met betrekking tot <strong>de</strong> causaliteit te beschikk<strong>en</strong>. 19,9% verklaart dat<br />
het mel<strong>de</strong>n <strong>van</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> niet ‘leeft’ binn<strong>en</strong> zijn Arbodi<strong>en</strong>st. Zie NCvB 2001, p. 16.<br />
141 Slechts <strong>de</strong> helft <strong>van</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse bedrijfsarts<strong>en</strong> meldt beroepsziekt<strong>en</strong>, wat <strong>de</strong> repres<strong>en</strong>tativiteit<br />
<strong>en</strong> inzicht natuurlijk niet t<strong>en</strong> goe<strong>de</strong> komt; aldus het NCvB 2002, p. 75.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 335 24-9-2009 15:56:19<br />
335
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
Ook <strong>de</strong> aard <strong>van</strong> specifieke beroepsziekt<strong>en</strong> kan lei<strong>de</strong>n tot on<strong>de</strong>rreportage: zo<br />
manifester<strong>en</strong> ziekt<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> lange lat<strong>en</strong>tietijd, zoals mesothelioom, zich<br />
dikwijls pas wanneer <strong>de</strong> betrokk<strong>en</strong> werknemer al is gep<strong>en</strong>sioneerd <strong>en</strong> blijv<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong>rhalve buit<strong>en</strong> het zicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> Arbodi<strong>en</strong>st<strong>en</strong>. Dit geldt ook <strong>voor</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
die niet tot verzuim lei<strong>de</strong>n, hetge<strong>en</strong> vaak het geval is bij lichte eczeem<br />
of beroepsslechthor<strong>en</strong>dheid. Niet ie<strong>de</strong>re beroepsziekte wordt (om zeer uite<strong>en</strong>lop<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
re<strong>de</strong>n<strong>en</strong>) door h<strong>en</strong> als zodanig herk<strong>en</strong>d. Veel werknemers consulter<strong>en</strong><br />
niet <strong>de</strong> bedrijfsarts maar e<strong>en</strong> huisarts, zeker wanneer er sprake is <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
ziekte met e<strong>en</strong> lange incubatieperio<strong>de</strong>.<br />
<strong>De</strong> meeste zelfstandig<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> echter ge<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> Arbodi<strong>en</strong>st maar consulter<strong>en</strong><br />
hun eig<strong>en</strong> huisarts of specialist. Werknemers hebb<strong>en</strong> überhaupt ge<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong>kel belang om in statistiek<strong>en</strong> te wor<strong>de</strong>n opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> <strong>en</strong> on<strong>de</strong>rnem<strong>en</strong> daartoe<br />
dan ook begrijpelijk ge<strong>en</strong> moeite. Beroepsziekt<strong>en</strong> <strong>van</strong> illegale werknemers<br />
wor<strong>de</strong>n al niet gemeld aan het NCvB. Ook zelfstandig<strong>en</strong>, vrijwilligers,<br />
zwartwerkers, vakantiekracht<strong>en</strong> <strong>en</strong> uitz<strong>en</strong>dkracht<strong>en</strong> vall<strong>en</strong> doorgaans buit<strong>en</strong><br />
het blikveld <strong>van</strong> reguliere arbozorg <strong>en</strong> daarmee ook buit<strong>en</strong> <strong>de</strong> statistiek<strong>en</strong>.<br />
Hieron<strong>de</strong>r volgt e<strong>en</strong> ruwe, nadrukkelijk persoonlijke schatting <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
<strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> per jaar <strong>en</strong> <strong>de</strong> daaruit <strong>voor</strong>tvloei<strong>en</strong><strong>de</strong> schikking<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
process<strong>en</strong>, uitgaand <strong>van</strong> 100.000 <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong>. (Beroepsziekt<strong>en</strong> zijn<br />
hier nadrukkelijk buit<strong>en</strong> beschouwing gelat<strong>en</strong> <strong>van</strong>wege <strong>de</strong> aanzi<strong>en</strong>lijk zwaar<strong>de</strong>re<br />
problem<strong>en</strong> die beroepsziekt<strong>en</strong> bewijsrechtelijk met zich br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>, zoals<br />
het aanton<strong>en</strong> <strong>van</strong> het causaal verband tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> gezondheidsscha<strong>de</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n. Vermoe<strong>de</strong>lijk zou dit echter lei<strong>de</strong>n tot verhouding<strong>en</strong><br />
die nóg scherper zijn.) <strong>De</strong> g<strong>en</strong>oem<strong>de</strong> verhouding<strong>en</strong> zijn e<strong>en</strong> neerslag <strong>van</strong><br />
wat door in letselscha<strong>de</strong>recht gespecialiseer<strong>de</strong> advocat<strong>en</strong> (<strong>van</strong> zowel kleine,<br />
medium grote als grote advocat<strong>en</strong>kantor<strong>en</strong>), vakbondsme<strong>de</strong>werkers <strong>en</strong> verzekeringsme<strong>de</strong>werkers<br />
in interviews <strong>voor</strong> dit doel aan mij is meege<strong>de</strong>eld.<br />
100.000 <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong>;<br />
90.000 <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> waarin <strong>de</strong> werknemer in zijn scha<strong>de</strong> berust;<br />
10.000 <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> waarin <strong>de</strong> werknemer zijn <strong>werkgever</strong> aansprakelijk stelt <strong>voor</strong> zijn scha<strong>de</strong>;<br />
9.000 schikking<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> werknemer <strong>en</strong> <strong>werkgever</strong> zon<strong>de</strong>r <strong>de</strong>skundige tuss<strong>en</strong>komst;<br />
1.000 schikkingpoging<strong>en</strong> met <strong>de</strong>skundige tuss<strong>en</strong>komst (advocat<strong>en</strong>, FNV, rechtsbijstandverzekeraar, etc.);<br />
950 geslaag<strong>de</strong> schikking<strong>en</strong> m.b.v. <strong>de</strong>skundige tuss<strong>en</strong>komst;<br />
50 gefaal<strong>de</strong> schikkingpoging<strong>en</strong> ondanks <strong>de</strong>skundige tuss<strong>en</strong>komst;<br />
45 dagvaarding<strong>en</strong>; (5 werknemers zi<strong>en</strong> om hun mover<strong>en</strong><strong>de</strong> re<strong>de</strong>n<strong>en</strong> af <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
procesgang of ver<strong>de</strong>re on<strong>de</strong>rhan<strong>de</strong>lingspoging<strong>en</strong>);<br />
20 hoger beroep<br />
1 cassatie<br />
Let wel: hiermee is slechts e<strong>en</strong> impressie, e<strong>en</strong> algem<strong>en</strong>e indicatie beoogd,<br />
gebaseerd op wat mij consist<strong>en</strong>t in <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse rechtspraktijk rond <strong>de</strong> laat-<br />
336<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 336 24-9-2009 15:56:19
6 Ontwikkeling<strong>en</strong>, verplichting<strong>en</strong> <strong>en</strong> keuzes <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse wetgever<br />
ste eeuwwisseling is meege<strong>de</strong>eld, <strong>en</strong> nadrukkelijk ge<strong>en</strong> exacte, wet<strong>en</strong>schappelijk<br />
verantwoor<strong>de</strong> analyse. Wat ik aan <strong>de</strong> hand <strong>van</strong> dit overzicht dui<strong>de</strong>lijk wil<br />
mak<strong>en</strong> is dit: wie afgaat op <strong>de</strong> jurispru<strong>de</strong>ntie <strong>van</strong> <strong>de</strong> Hoge Raad ziet slechts<br />
het topje <strong>van</strong> <strong>de</strong> ijsberg <strong>van</strong> wat er speelt in <strong>de</strong> rechtspraktijk op het gebied<br />
<strong>van</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong>. Daar komt bij dat, gelet op <strong>de</strong> snelle veran<strong>de</strong>ring<strong>en</strong><br />
die <strong>de</strong> laatste jar<strong>en</strong> in het <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht hebb<strong>en</strong> plaatsgevon<strong>de</strong>n,<br />
het <strong>voor</strong>komt dat <strong>de</strong> bereidheid om in cassatie te gaan is gesteg<strong>en</strong>.<br />
Wij zi<strong>en</strong> in <strong>de</strong> laatste jar<strong>en</strong> immers zeker vijf nieuwe arrest<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> Hoge<br />
Raad over art. 7:658 BW per jaar, terwijl het aantal <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> stellig<br />
niet ev<strong>en</strong>redig is toeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>.<br />
Het bov<strong>en</strong>staan<strong>de</strong> lijstje suggereert <strong>voor</strong>ts in sterke mate dat e<strong>en</strong> belangrijk<br />
perc<strong>en</strong>tage <strong>van</strong> <strong>de</strong> door e<strong>en</strong> arbeidsongeval getroff<strong>en</strong> werknemers zelf zijn<br />
scha<strong>de</strong> draagt (<strong>voor</strong> zover <strong>de</strong>ze niet door an<strong>de</strong>re vergoedingssystem<strong>en</strong> wordt<br />
opge<strong>van</strong>g<strong>en</strong>). Wanneer aan dit vermoe<strong>de</strong>n het vermoe<strong>de</strong>n wordt gekoppeld<br />
dat vele <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> het gevolg zijn <strong>van</strong> e<strong>en</strong> verwijtbare tekortkoming<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> in zijn wettelijke zorgplicht ex art. 7:658 BW, dan volgt<br />
daaruit <strong>de</strong> conclusie dat vele werknemers zelf <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> drag<strong>en</strong> waar<strong>voor</strong> e<strong>en</strong><br />
an<strong>de</strong>r, namelijk <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>, verantwoor<strong>de</strong>lijk is. Het <strong>aansprakelijkheid</strong>srecht<br />
schiet t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> k<strong>en</strong>nelijk<br />
tekort in <strong>de</strong> doelstelling om <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> dáár te plaats<strong>en</strong>, waar <strong>de</strong>ze thuishoort.<br />
<strong>De</strong>ze toestand lijkt mij moeilijk te rechtvaardig<strong>en</strong>.<br />
4 <strong>De</strong> reacties <strong>van</strong> verzekeraars<br />
4.1 Het METRO-rapport<br />
In 1995 heeft het on<strong>de</strong>rzoeksinstituut METRO in opdracht <strong>van</strong> het Ne<strong>de</strong>rlands<br />
Verbond <strong>van</strong> Verzekeraars het rapport ‘Verzekering <strong>en</strong> <strong>de</strong> groei<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
<strong>aansprakelijkheid</strong>slast’ gepubliceerd. 142 Dit on<strong>de</strong>rzoek richtte zich op <strong>de</strong><br />
‘on<strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>e <strong>en</strong> on<strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>bare’ financiële consequ<strong>en</strong>ties <strong>van</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
<strong>voor</strong> verzekeraars tuss<strong>en</strong> 1993 <strong>en</strong> 2005. In het meest rampzalige sc<strong>en</strong>ario<br />
zou<strong>de</strong>n zowel <strong>de</strong> kost<strong>en</strong> per claim als <strong>de</strong> hoeveelheid claims to<strong>en</strong>em<strong>en</strong> tot<br />
€ 314 miljo<strong>en</strong> in 2005. Let wel: <strong>de</strong> data waarop het on<strong>de</strong>rzoek zich baseer<strong>de</strong>,<br />
war<strong>en</strong> ontle<strong>en</strong>d aan getransponeer<strong>de</strong> Duitse statistische gegev<strong>en</strong>s over e<strong>en</strong><br />
perio<strong>de</strong> <strong>van</strong> slechts vier jar<strong>en</strong> vóór <strong>de</strong> val <strong>van</strong> het IJzer<strong>en</strong> Gordijn, met e<strong>en</strong><br />
grote extrapolatie naar <strong>de</strong> toekomst – e<strong>en</strong> hachelijke <strong>voor</strong>spelling. 143 Ook ver-<br />
142 Faure & Hartlief 1995.<br />
143 Vgl. Haaz<strong>en</strong> & Spier 1995, p. 141-148.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 337 24-9-2009 15:56:19<br />
337
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
klaar<strong>de</strong> het on<strong>de</strong>rzoek niet wat <strong>de</strong> aard <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>voor</strong>spel<strong>de</strong> kost<strong>en</strong> zou zijn –<br />
waarover het Verbond overig<strong>en</strong>s na 2005 het zwijg<strong>en</strong> toe heeft gedaan.<br />
Het heeft lang geduurd <strong>voor</strong>dat verzekeraars zelf e<strong>en</strong> aan<strong>van</strong>g maakt<strong>en</strong><br />
met het nem<strong>en</strong> <strong>van</strong> a<strong>de</strong>quate maatregel<strong>en</strong> om <strong>de</strong> door h<strong>en</strong> gesignaleer<strong>de</strong><br />
problem<strong>en</strong> het hoofd te bie<strong>de</strong>n. Zo wijst Spier er op dat het verschijnsel<br />
‘sluip<strong>en</strong><strong>de</strong> scha<strong>de</strong>‘ (bij<strong>voor</strong>beeld asbestose) al <strong>van</strong>af circa 1970 bek<strong>en</strong>d is. 144<br />
Maar verzekeraars past<strong>en</strong> pas in <strong>de</strong> jar<strong>en</strong> neg<strong>en</strong>tig hun poliss<strong>en</strong> aan om <strong>de</strong><br />
consequ<strong>en</strong>ties <strong>van</strong> sluip<strong>en</strong><strong>de</strong> scha<strong>de</strong> te beheers<strong>en</strong>. En zijn <strong>de</strong> ‘on<strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>bare<br />
ontwikkeling<strong>en</strong>’ werkelijk zo on<strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>baar geweest? Zo kan <strong>van</strong> <strong>de</strong> neiging<br />
<strong>van</strong> wetgevers <strong>en</strong> rechters om <strong>de</strong> werknemer in steeds to<strong>en</strong>em<strong>en</strong><strong>de</strong> mate te<br />
bescherm<strong>en</strong>, niet gezegd wor<strong>de</strong>n dat zij uit <strong>de</strong> lucht is kom<strong>en</strong> vall<strong>en</strong>. Die<br />
tr<strong>en</strong>d is al ruim e<strong>en</strong> eeuw oud.<br />
<strong>De</strong> vraag rijst of verzekeraars beoog<strong>de</strong>n om met <strong>de</strong>ze publicatie <strong>en</strong> alle daaruit<br />
<strong>voor</strong>tvloei<strong>en</strong><strong>de</strong> media-aandacht gunstige wetgeving te bewerkstellig<strong>en</strong>. 145<br />
Tot op he<strong>de</strong>n is <strong>de</strong>ze ev<strong>en</strong>wel te zijn uitgeblev<strong>en</strong>. Maar e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>r doel is wel<br />
bereikt: het aanzett<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> maatschappelijke <strong>en</strong> politieke discussie tot<br />
hervorming <strong>van</strong> het <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht. Het nut <strong>van</strong> zo’n<br />
<strong>de</strong>bat is al bij <strong>voor</strong>baat gegev<strong>en</strong>, al was het maar omdat het om zo’n groot<br />
maatschappelijk belang gaat dat er e<strong>en</strong> kalibrer<strong>en</strong><strong>de</strong> werking kan uitgaan <strong>van</strong><br />
e<strong>en</strong> periodieke toetsing <strong>van</strong> haar uitgangspunt<strong>en</strong> <strong>en</strong> functioner<strong>en</strong>. Daar komt<br />
bij dat, gezi<strong>en</strong> <strong>de</strong> maatschappelijke onmisbare functie <strong>van</strong> verzekeringsmaatschappij<strong>en</strong>,<br />
niemand er bij gebaat is wanneer zij zich <strong>van</strong> (<strong>werkgever</strong>s-)<strong>aansprakelijkheid</strong>srisico’s<br />
zou<strong>de</strong>n afw<strong>en</strong><strong>de</strong>n omdat <strong>de</strong>ze niet meer verzekerbaar<br />
zou<strong>de</strong>n zijn. Zon<strong>de</strong>r <strong>de</strong> mogelijkheid <strong>van</strong> e<strong>en</strong> a<strong>de</strong>quate verzekering br<strong>en</strong>gt <strong>de</strong><br />
<strong>de</strong>elname <strong>van</strong> <strong>werkgever</strong>s aan het economisch verkeer onre<strong>de</strong>lijke <strong>en</strong> onw<strong>en</strong>selijk<br />
grote risico’s met zich, waar<strong>van</strong> met name werknemers het slachtoffer<br />
wor<strong>de</strong>n. 146 Spier <strong>en</strong> Haaz<strong>en</strong> m<strong>en</strong><strong>en</strong> dat er “(...) e<strong>en</strong> algeme<strong>en</strong> belang<br />
mee gedi<strong>en</strong>d is dat verzekeraars zich niet stort<strong>en</strong> in onpeilbare diept<strong>en</strong>. <strong>De</strong><br />
sam<strong>en</strong>leving als geheel is gebaat bij soli<strong>de</strong> verzekeraars.” 147<br />
Het laatste maatschappelijke <strong>en</strong> politieke <strong>de</strong>bat over <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong><br />
<strong>en</strong> <strong>de</strong> vraag, hoe <strong>de</strong>ze moest wor<strong>de</strong>n gedrag<strong>en</strong>, werd in 1967 afgerond.<br />
Dit vond <strong>de</strong>stijds plaats in e<strong>en</strong> tijdsgeest waarin <strong>de</strong> trauma’s <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
Twee<strong>de</strong> Wereldoorlog nog na-eb<strong>de</strong>n. Sindsdi<strong>en</strong> – vier <strong>de</strong>c<strong>en</strong>nia later – is het<br />
maatschappelijke <strong>en</strong> politieke aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> Ne<strong>de</strong>rland vergaand veran<strong>de</strong>rd <strong>en</strong><br />
144 Spier 1990, p. 32.<br />
145 Vgl. Faure 1996, p. 1235 <strong>en</strong> Haaz<strong>en</strong> & Spier 1996, p. 48.<br />
146 Vgl. Faure 1995, p. 1235.<br />
147 Spier & Haaz<strong>en</strong> 1996, p. 146.<br />
338<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 338 24-9-2009 15:56:19
6 Ontwikkeling<strong>en</strong>, verplichting<strong>en</strong> <strong>en</strong> keuzes <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse wetgever<br />
is het stellig tijd om dit <strong>de</strong>bat nog e<strong>en</strong>s te voer<strong>en</strong>. Maar zo’n <strong>de</strong>bat di<strong>en</strong>t wel te<br />
wor<strong>de</strong>n gefun<strong>de</strong>erd op soli<strong>de</strong> uitgangspunt<strong>en</strong>, zoals betrouwbare statistische<br />
informatie t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n – niet op<br />
basis <strong>van</strong> vergaand geconverteer<strong>de</strong> statistiek<strong>en</strong> <strong>van</strong> an<strong>de</strong>re lan<strong>de</strong>n met discutabele<br />
extrapolaties. Verzekeraars kunn<strong>en</strong> bij uitstek hun gesprekspartners<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong>rgelijke informatie <strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>, althans wanneer zij het beroep op <strong>de</strong><br />
concurr<strong>en</strong>tiegevoeligheid <strong>van</strong> <strong>de</strong>rgelijke informatie omwille <strong>van</strong> het branchebelang<br />
<strong>en</strong> het algeme<strong>en</strong> belang zou<strong>de</strong>n lat<strong>en</strong> var<strong>en</strong>.<br />
4.2 Poliswijziging<strong>en</strong><br />
E<strong>en</strong> belangrijke re<strong>de</strong>n waarom <strong>de</strong> ontwikkeling<strong>en</strong> in het <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht<br />
aanleiding gev<strong>en</strong> tot onrust in <strong>de</strong> gemoe<strong>de</strong>r<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> verzekeraars,<br />
is geleg<strong>en</strong> in <strong>de</strong> aard <strong>van</strong> <strong>de</strong> thans in Ne<strong>de</strong>rland viger<strong>en</strong><strong>de</strong> AVB-polis.<br />
<strong>De</strong>ze is logischerwijs gebaseerd op het <strong>aansprakelijkheid</strong>srecht, wat betek<strong>en</strong>t<br />
dat ie<strong>de</strong>re nieuwe ontwikkeling in het <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht<br />
effect heeft op <strong>de</strong> reikwijdte <strong>en</strong> <strong>de</strong>kking <strong>van</strong> <strong>de</strong> AVB-polis. Tot 1996 was <strong>de</strong><br />
AVB-polis geënt op het loss-occurr<strong>en</strong>ce systeem, wat echter <strong>voor</strong> grote problem<strong>en</strong><br />
zorg<strong>de</strong> (waarop ik in e<strong>en</strong> volg<strong>en</strong><strong>de</strong> paragraaf na<strong>de</strong>r zal ingaan), zodat<br />
<strong>de</strong> auteurs <strong>van</strong> het reeds eer<strong>de</strong>r g<strong>en</strong>oem<strong>de</strong> METRO-rapport met klem adviseer<strong>de</strong>n<br />
om over te schakel<strong>en</strong> naar e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>r <strong>de</strong>kkingssysteem: <strong>de</strong> claims<br />
ma<strong>de</strong>-polis. <strong>De</strong>ze suggestie is door <strong>de</strong> Af<strong>de</strong>lingscommissie Algem<strong>en</strong>e Aansprakelijkheid<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> Verbond <strong>van</strong> Verzekeraars og<strong>en</strong>blikkelijk overg<strong>en</strong>om<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> heeft geleid tot het nieuwe polismo<strong>de</strong>l AVB 1996, waarin <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong><br />
is geïncorporeerd. 148 Gezi<strong>en</strong> <strong>de</strong> grootschalige overname<br />
door verzekeraars zull<strong>en</strong> anno 2009 <strong>de</strong> meeste AVB-verzekering<strong>en</strong> op het<br />
claims ma<strong>de</strong>-systeem gebaseerd zijn.<br />
In het volg<strong>en</strong><strong>de</strong> zal kort aan <strong>de</strong> or<strong>de</strong> kom<strong>en</strong>, waarom het loss occurr<strong>en</strong>cesysteem<br />
niet meer voldoet <strong>en</strong> waarom <strong>de</strong> claims ma<strong>de</strong>-polis risico’s beter<br />
beheersbaar zou moet<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> <strong>voor</strong> <strong>de</strong> verzekeraars. Ook <strong>de</strong> <strong>voor</strong>- <strong>en</strong> na<strong>de</strong>l<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> poliss<strong>en</strong> op claims ma<strong>de</strong>-grondslag zull<strong>en</strong> hierbij aan <strong>de</strong> or<strong>de</strong> kom<strong>en</strong>. In<br />
het bijzon<strong>de</strong>r wordt echter stil gestaan bij e<strong>en</strong> nieuwe vorm <strong>van</strong> verzekering,<br />
die zeer geschikt lijkt om <strong>de</strong> risico’s <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsvloer te <strong>de</strong>kk<strong>en</strong>: <strong>de</strong> directe<br />
verzekering.<br />
148 Vgl. Verbond <strong>van</strong> Verzekeraars 1997. AVB staat <strong>voor</strong> Aansprakelijkheidsverzekering <strong>voor</strong><br />
Bedrijv<strong>en</strong>.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 339 24-9-2009 15:56:19<br />
339
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
4.2.1 <strong>De</strong> loss occurr<strong>en</strong>ce-polis<br />
Het loss occurr<strong>en</strong>ce-systeem is <strong>van</strong>af <strong>de</strong> jar<strong>en</strong> zev<strong>en</strong>tig tot halverwege<br />
<strong>de</strong> jar<strong>en</strong> neg<strong>en</strong>tig op ruime schaal gehanteerd als grondslag <strong>voor</strong> <strong>de</strong> AVBpolis.<br />
149 Het k<strong>en</strong>merkt zich door <strong>de</strong> veron<strong>de</strong>rstelling dat scha<strong>de</strong> zich onmid<strong>de</strong>llijk<br />
na <strong>de</strong> scha<strong>de</strong>veroorzak<strong>en</strong><strong>de</strong> han<strong>de</strong>ling/nalat<strong>en</strong> verwez<strong>en</strong>lijkt <strong>en</strong> het<br />
tijdstip <strong>van</strong> bei<strong>de</strong>n dui<strong>de</strong>lijk is aan te dui<strong>de</strong>n – kortom, <strong>de</strong> typische situatie<br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbeidsongeval. Begin jar<strong>en</strong> neg<strong>en</strong>tig begon het echter het besef tot<br />
verzekeraars door te dring<strong>en</strong> dat <strong>de</strong>ze situatie niet gold <strong>voor</strong> <strong>de</strong> sluip<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
beroepsziekt<strong>en</strong>. 150<br />
Uitkering vindt plaats wanneer <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> looptijd <strong>van</strong> <strong>de</strong> polis is<br />
ontstaan, volg<strong>en</strong>s <strong>de</strong> <strong>voor</strong>waar<strong>de</strong>n die op dat mom<strong>en</strong>t gel<strong>de</strong>n. Het is niet rele<strong>van</strong>t<br />
of <strong>de</strong> gebeurt<strong>en</strong>is die <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> heeft veroorzaakt ook binn<strong>en</strong> die perio<strong>de</strong><br />
valt of zelfs daaraan <strong>voor</strong>afgaand is geschied, of dat pas na het verlop<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> polis wordt geclaimd. 151<br />
Maar wanneer is sluip<strong>en</strong><strong>de</strong> scha<strong>de</strong> ontstaan? <strong>De</strong> neiging <strong>van</strong> <strong>de</strong> rechterlijke<br />
macht tot het bescherm<strong>en</strong> <strong>van</strong> het slachtoffer <strong>en</strong> het daartoe ruimhartige<br />
zin uitlegg<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> polis<strong>voor</strong>waar<strong>de</strong>n hebb<strong>en</strong> tot diverse door verzekeraars<br />
on<strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>e c.q. on<strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>bare uitkering<strong>en</strong> geleid. 152 In <strong>de</strong> woor<strong>de</strong>n <strong>van</strong><br />
Spier <strong>en</strong> Haaz<strong>en</strong>: “Bezi<strong>en</strong> <strong>van</strong>uit <strong>de</strong> optiek <strong>van</strong> verzekeraars is e<strong>en</strong> occurr<strong>en</strong>ce-<strong>de</strong>kking<br />
daarom allesbehalve het paradijs op aar<strong>de</strong>.” 153 Om <strong>de</strong>ze re<strong>de</strong>n<br />
heeft het Verbond <strong>van</strong> Verzekeraars haar le<strong>de</strong>n geadviseerd om over te stapp<strong>en</strong><br />
naar e<strong>en</strong> (<strong>de</strong>stijds) nieuwe <strong>de</strong>kkingsmetho<strong>de</strong>: <strong>de</strong> claims ma<strong>de</strong>-polis.<br />
4.2.2 <strong>De</strong> claims ma<strong>de</strong>-polis<br />
In 1996 introduceer<strong>de</strong>n <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse <strong>aansprakelijkheid</strong>sverzekeraars e<strong>en</strong><br />
nieuwe verzekeringspolis <strong>voor</strong> <strong>de</strong> bedrijfs<strong>aansprakelijkheid</strong>sverzekering;<br />
<strong>de</strong>ze werd met refer<strong>en</strong>tie naar zijn theoretische grondslag <strong>de</strong> claims ma<strong>de</strong>verzekering<br />
g<strong>en</strong>oemd. 154<br />
Ess<strong>en</strong>tieel <strong>voor</strong> het karakter <strong>van</strong> <strong>de</strong> claims ma<strong>de</strong>-polis is dat <strong>de</strong> claim door <strong>de</strong><br />
<strong>de</strong>r<strong>de</strong> binn<strong>en</strong> <strong>de</strong> polistermijn moet zijn gemaakt; waarbij in <strong>de</strong> verschill<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
variant<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> claims ma<strong>de</strong>-polis het mom<strong>en</strong>t <strong>van</strong> claim bij <strong>de</strong> verzeker<strong>de</strong><br />
149 Vgl. Wansink 1987, p. 113 <strong>en</strong> Spier & Haaz<strong>en</strong> 1996, p. 24.<br />
150 Vgl. HR 25 juni 1993, NJ 1993, 686, LJN AC1907 (Cijsouw/<strong>De</strong> Schel<strong>de</strong> I). Zie ook Spier 1990.<br />
151 Zie Wansink 1987, p. 103-104.<br />
152 Vgl. Wansink 1987, p. 91 <strong>en</strong> 107.<br />
153 Spier & Haaz<strong>en</strong> 1996, p. 7.<br />
154 Zie in het algeme<strong>en</strong> het themanummer ‘Polismo<strong>de</strong>l AVB 1996’ <strong>van</strong> A & V 1996, nr. 6 <strong>en</strong> Spier<br />
& Haaz<strong>en</strong> 1996.<br />
340<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 340 24-9-2009 15:56:19
6 Ontwikkeling<strong>en</strong>, verplichting<strong>en</strong> <strong>en</strong> keuzes <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse wetgever<br />
bepal<strong>en</strong>d is, dan wel het mom<strong>en</strong>t dat <strong>de</strong> claim bij <strong>de</strong> verzekeraar is gemeld. 155<br />
An<strong>de</strong>rs dan bij <strong>de</strong> loss occurr<strong>en</strong>ce-polis, welke uitgaat <strong>van</strong> het mom<strong>en</strong>t <strong>van</strong><br />
het veroorzak<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong>, is dit mom<strong>en</strong>t precies vast te stell<strong>en</strong>, in dier<br />
voege dat in wez<strong>en</strong> e<strong>en</strong> fictief mom<strong>en</strong>t wordt gehanteerd.<br />
Het claims ma<strong>de</strong>-systeem sluit in beginsel het uitlooprisico volledig uit: wanneer<br />
<strong>de</strong> polis is geëxpireerd, vervalt daarmee ook ie<strong>de</strong>re <strong>de</strong>kking <strong>voor</strong> <strong>de</strong> verzeker<strong>de</strong>,<br />
in teg<strong>en</strong>stelling tot <strong>de</strong> loss occurr<strong>en</strong>ce-polis. 156 (Uiteraard kunn<strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
verzeker<strong>de</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> verzekeraar an<strong>de</strong>rs overe<strong>en</strong> kom<strong>en</strong>, maar aan e<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijke<br />
namelding of omstandighe<strong>de</strong>n<strong>de</strong>kking – waarmee het specifieke karakter<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> claims ma<strong>de</strong>-verzekering geweld wordt aangedaan – zal wel e<strong>en</strong> extra<br />
prijskaartje hang<strong>en</strong> <strong>voor</strong> <strong>de</strong> verzeker<strong>de</strong>. 157 ) Hiermee is gepoogd e<strong>en</strong> ein<strong>de</strong> te<br />
mak<strong>en</strong> aan het risico, dat <strong>de</strong> verzekeraar wordt geconfronteerd met e<strong>en</strong> claim<br />
<strong>voor</strong>tvloei<strong>en</strong><strong>de</strong> uit e<strong>en</strong> scha<strong>de</strong>veroorzak<strong>en</strong><strong>de</strong> gebeurt<strong>en</strong>is, welke misschi<strong>en</strong><br />
al 25 jaar gele<strong>de</strong>n heeft plaatsgevon<strong>de</strong>n binn<strong>en</strong> <strong>de</strong> looptijd <strong>van</strong> e<strong>en</strong> – inmid<strong>de</strong>ls<br />
reeds lang afgelop<strong>en</strong> – contract, maar waar<strong>voor</strong> hij wel aansprakelijk <strong>en</strong><br />
<strong>de</strong>rhalve nog steeds uitkeringsplichtig is.<br />
Het inlooprisico is daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong> ‘in beginsel’ volledig ge<strong>de</strong>kt. <strong>De</strong> Af<strong>de</strong>lingscommissie<br />
Algem<strong>en</strong>e Aansprakelijkheid <strong>van</strong> het Verbond <strong>van</strong> Verzekeraars<br />
voegt hier echter aan toe dat het <strong>voor</strong>risico eis<strong>en</strong> stelt aan “(...) <strong>de</strong> risicobeoor<strong>de</strong>ling<br />
<strong>en</strong> premiestelling door verzekeraars. Dit is maatwerk. Het is daarom<br />
verstandig <strong>de</strong> acceptatieprocedure zo in te richt<strong>en</strong>, dat bij ie<strong>de</strong>re nieuwe aanvraag<br />
<strong>de</strong> beoor<strong>de</strong>ling <strong>van</strong> het <strong>voor</strong>risico expliciet aandacht krijgt.” 158<br />
Veel verzekeraars hebb<strong>en</strong> hier nota <strong>van</strong> g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> <strong>en</strong> stell<strong>en</strong> in hun polis e<strong>en</strong><br />
beperking aan <strong>de</strong> inloop. Dit kan bij<strong>voor</strong>beeld gebeur<strong>en</strong> door ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele<br />
<strong>de</strong>kking te verl<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>voor</strong> gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong> die hebb<strong>en</strong> plaatsgevon<strong>de</strong>n <strong>voor</strong>afgaan<strong>de</strong><br />
aan <strong>de</strong> inwerkingtreding <strong>van</strong> <strong>de</strong> polis of, in e<strong>en</strong> iets mil<strong>de</strong>re vorm,<br />
<strong>van</strong>af <strong>de</strong> zog<strong>en</strong>aam<strong>de</strong> ‘retro-active date’ of zelfs door te eis<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> gebeurt<strong>en</strong>is,<br />
waarop <strong>de</strong> claim is gebaseerd, ook binn<strong>en</strong> <strong>de</strong> looptijd <strong>van</strong> <strong>de</strong> polis heeft<br />
plaatsgevon<strong>de</strong>n. 159<br />
Wat zijn nu <strong>de</strong> <strong>voor</strong><strong>de</strong>l<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> claims ma<strong>de</strong>-polis? Bezi<strong>en</strong> <strong>van</strong>uit het<br />
standpunt <strong>van</strong> <strong>de</strong> verzeker<strong>de</strong> lijkt er niet bijzon<strong>de</strong>r veel <strong>voor</strong> te zegg<strong>en</strong>. Er<br />
zou kunn<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n bepleit dat <strong>de</strong> premie lager kan uitvall<strong>en</strong> dan bij e<strong>en</strong> loss<br />
occurr<strong>en</strong>ce-polis omdat <strong>de</strong> <strong>de</strong>kkingsperio<strong>de</strong> korter zal zijn. Wanneer <strong>de</strong> ver-<br />
155 Vgl. Wansink 1987, p. 110 <strong>en</strong> VvV 1996, p. 3.<br />
156 Vgl. Wansink 1987, p. 110-111; Spier & Haaz<strong>en</strong> 1996, p. 8.<br />
157 Vgl. VvV 1996, p. 4.<br />
158 I<strong>de</strong>m.<br />
159 Vgl. VvV 1996, p, 3, Spier & Haaz<strong>en</strong> 1996, p. 8, 30 <strong>en</strong> 35, Wansink 1987, p. 111.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 341 24-9-2009 15:56:19<br />
341
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
zeker<strong>de</strong> zich echter ook wil in<strong>de</strong>kk<strong>en</strong> t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>voor</strong>risico’s, vervalt dit<br />
<strong>voor</strong><strong>de</strong>el <strong>en</strong> kan <strong>de</strong> te betal<strong>en</strong> premie zelfs hoger uitvall<strong>en</strong>. 160 E<strong>en</strong> dui<strong>de</strong>lijke<br />
verbetering is wel dat hij steeds te mak<strong>en</strong> heeft met zijn huidige verzekeraar,<br />
zodat hij zich niet meer hoeft te vermoei<strong>en</strong> met het geharrewar dat eig<strong>en</strong> is<br />
aan het overlapp<strong>en</strong> <strong>van</strong> verzekering<strong>en</strong>. 161<br />
Voor <strong>de</strong> verzekeraar zijn <strong>de</strong> <strong>voor</strong><strong>de</strong>l<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> claims ma<strong>de</strong>-polis aanzi<strong>en</strong>lijk.<br />
<strong>De</strong>ze polis <strong>voor</strong>komt dat hij wordt geconfronteerd met <strong>de</strong> gevolg<strong>en</strong> <strong>van</strong> ontwikkeling<strong>en</strong>,<br />
welke hij niet in <strong>de</strong> hand heeft gehad noch behoorlijk heeft<br />
kunn<strong>en</strong> <strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>; tev<strong>en</strong>s hoeft hij niet bevreesd te zijn om uit hoof<strong>de</strong> <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong>ze polis over vele jar<strong>en</strong> uit te moet<strong>en</strong> ker<strong>en</strong> t<strong>en</strong> gevolge <strong>van</strong> omstandighe<strong>de</strong>n,<br />
die thans nog on<strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>baar ver in <strong>de</strong> toekomst ligg<strong>en</strong>. Kortom: <strong>de</strong><br />
claims ma<strong>de</strong>-polis biedt <strong>de</strong> verzekeraar meer zekerheid.<br />
<strong>De</strong> na<strong>de</strong>l<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> claims ma<strong>de</strong>-polis <strong>voor</strong> <strong>de</strong> verzeker<strong>de</strong> lijk<strong>en</strong> echter<br />
bedui<strong>de</strong>nd zwaar<strong>de</strong>r te weg<strong>en</strong> dan <strong>de</strong> <strong>voor</strong><strong>de</strong>l<strong>en</strong>. Indi<strong>en</strong> hij e<strong>en</strong> claim pas<br />
na <strong>de</strong> expiratie indi<strong>en</strong>t of na dat mom<strong>en</strong>t kan verwacht<strong>en</strong>, krijgt hij hoogst<br />
waarschijnlijk niets, t<strong>en</strong>zij zijn polis hem <strong>de</strong> mogelijkheid tot namelding of<br />
omstandighe<strong>de</strong>n<strong>de</strong>kking biedt 162 – welke hij uiteraard wel moet kop<strong>en</strong>. Ook<br />
spoort dit k<strong>en</strong>merk <strong>van</strong> <strong>de</strong> claims ma<strong>de</strong>-polis aan tot het uitlokk<strong>en</strong> <strong>van</strong> claims,<br />
zodat zij nog binn<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>de</strong>kkingstermijn vall<strong>en</strong>. 163<br />
Ernstiger is dat <strong>de</strong> verzeker<strong>de</strong> in e<strong>en</strong> verzekerings-’gat’ kan vall<strong>en</strong> wanneer<br />
zowel het uitlooprisico <strong>van</strong> zijn ou<strong>de</strong> polis als het inlooprisico <strong>van</strong> <strong>de</strong> nieuwe<br />
polis niet-bestaand of slechts zeer beperkt zijn. 164 <strong>De</strong> kans hierop is niet<br />
onaanzi<strong>en</strong>lijk, nu <strong>en</strong>erzijds verzekeraars, gezi<strong>en</strong> hun sombere toekomstvisies,<br />
g<strong>en</strong>eigd zull<strong>en</strong> zijn <strong>de</strong> <strong>de</strong>kking (qua tijd) zoveel mogelijk te beperk<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
zij an<strong>de</strong>rzijds <strong>en</strong> masse overstag zijn gegaan <strong>voor</strong> <strong>de</strong> claims ma<strong>de</strong>-polis. 165<br />
Er zijn echter nog legio belangrijke(re) bezwar<strong>en</strong>, die ook <strong>de</strong> claims ma<strong>de</strong>verzekering<br />
niet heeft kunn<strong>en</strong> wegnem<strong>en</strong>. Zo hebb<strong>en</strong> Faure <strong>en</strong> Hartlief er<br />
160 Vgl. Spier & Haaz<strong>en</strong> 1996, p. 25-26.<br />
161 Vgl. Haaz<strong>en</strong> & Spier,1996, p. 48.<br />
162 E<strong>en</strong> nameldingsperio<strong>de</strong> biedt <strong>de</strong> verzeker<strong>de</strong> <strong>de</strong> mogelijkheid om aansprak<strong>en</strong> te mel<strong>de</strong>n die<br />
weliswaar na <strong>de</strong> expiratie <strong>van</strong> <strong>de</strong> polis zijn ingedi<strong>en</strong>d maar <strong>voor</strong>tvloei<strong>en</strong> uit gedraging<strong>en</strong>,<br />
niet-do<strong>en</strong> of gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong> die nog vóór dat tijdstip zijn verricht. Wanneer hij reeds tij<strong>de</strong>ns<br />
<strong>de</strong> polisduur weet <strong>van</strong> omstandighe<strong>de</strong>n, die voldo<strong>en</strong><strong>de</strong> bepaalbaar zijn om mogelijk aanleiding<br />
te gev<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> toekomstige aanspraak, vindt hij bescherming in <strong>de</strong> omstandighe<strong>de</strong>nmelding;<br />
dit is met name <strong>van</strong> belang met betrekking tot het afsluit<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> nieuwe<br />
verzekeringsovere<strong>en</strong>komst. Vgl. Wansink 1996, p. 124.<br />
163 Haaz<strong>en</strong> & Spier 1996, p. 27.<br />
164 Vgl. Spier & Haaz<strong>en</strong> 1996, p. 42 <strong>en</strong> 150.<br />
165 Vgl. Spier 1990, p. 33.<br />
342<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 342 24-9-2009 15:56:19
6 Ontwikkeling<strong>en</strong>, verplichting<strong>en</strong> <strong>en</strong> keuzes <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse wetgever<br />
met nadruk op gewez<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> door h<strong>en</strong> in <strong>de</strong> nabije toekomst <strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>e<br />
scha<strong>de</strong>last <strong>van</strong> verzekeraars <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> belangrijk <strong>de</strong>el veroorzaakt wordt<br />
door a) e<strong>en</strong> gebrek aan nauwkeurige informatie over <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong><br />
<strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> <strong>en</strong>, hierdoor, b) e<strong>en</strong> moeilijke risicodiffer<strong>en</strong>tiatie. 166 <strong>De</strong><br />
belangrijkste bijdrage <strong>van</strong> <strong>de</strong> claims ma<strong>de</strong>-verzekering aan het beperk<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong>ze scha<strong>de</strong>last is dat, door het beperk<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> uitloop <strong>van</strong> <strong>de</strong> polis, het long<br />
tail-effect (ook e<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong>lijke contribuant aan <strong>de</strong> scha<strong>de</strong>last) vermin<strong>de</strong>rd<br />
wordt. Hiermee wordt echter nog ge<strong>en</strong> oplossing gebo<strong>de</strong>n <strong>voor</strong> <strong>de</strong> on<strong>de</strong>r a <strong>en</strong><br />
b g<strong>en</strong>oem<strong>de</strong> problem<strong>en</strong>.<br />
<strong>De</strong> oorzaak <strong>voor</strong> <strong>de</strong> ‘onverzekerbaarheid’ <strong>van</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> ligt echter niet<br />
zozeer in <strong>de</strong> om<strong>van</strong>g <strong>van</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong>, maar in problem<strong>en</strong> als <strong>de</strong> gebrekkige<br />
beheersing <strong>van</strong> het morele risico, <strong>de</strong> averechtse selectie <strong>en</strong> e<strong>en</strong> algeme<strong>en</strong><br />
gebrek aan informatie over beroepsziekt<strong>en</strong>. 167<br />
Kortom, <strong>de</strong> he<strong>de</strong>ndaagse Ne<strong>de</strong>rlandse verzekeraar heeft aanzi<strong>en</strong>lijke moeite<br />
om het verzeker<strong>de</strong> risico <strong>van</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> behoorlijk te beheers<strong>en</strong>. Hij kon<br />
<strong>en</strong> kan het risico dat hij verzekert niet behoorlijk inschatt<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> (on<strong>de</strong>rzoek<br />
naar e<strong>en</strong>) an<strong>de</strong>re b<strong>en</strong>a<strong>de</strong>ring dan <strong>de</strong> claims ma<strong>de</strong>-polis verdi<strong>en</strong>t reeds daarom<br />
aandacht.<br />
5 Naar e<strong>en</strong> nieuwe regeling: verplichting<strong>en</strong> <strong>voor</strong> <strong>de</strong> wetgever<br />
5.1 Inleiding: e<strong>en</strong> toetsing <strong>van</strong> <strong>de</strong> WIA aan IAO-verdrag 121.<br />
<strong>De</strong> geschetste ontwikkeling<strong>en</strong> in <strong>de</strong> vorige paragraf<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> aanleiding tot<br />
heroverweging <strong>van</strong> het <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht, zowel wat betreft<br />
<strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> als beroepsziekt<strong>en</strong>. Omdat in <strong>de</strong> praktijk het <strong>aansprakelijkheid</strong>srecht<br />
veelal pas om <strong>de</strong> hoek komt kijk<strong>en</strong> wanneer <strong>de</strong> sociale zekerheid<br />
het slachtoffer <strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbeidsongeval of e<strong>en</strong> beroepsziekte niet voldo<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
financieel soelaas biedt, zal ik ‘beginn<strong>en</strong> bij het begin’ door in <strong>de</strong>ze paragraaf<br />
<strong>de</strong> sociale zekerheid in <strong>de</strong>ze heroverweging te betrekk<strong>en</strong> <strong>van</strong>uit e<strong>en</strong> verdragsrechtelijke<br />
toetsing.<br />
5.2 Verdragsrechtelijke consequ<strong>en</strong>ties <strong>van</strong> IAO-verdrag 121<br />
E<strong>en</strong> toetsing <strong>van</strong> het Ne<strong>de</strong>rlandse recht aan verdragsrecht leidt tot <strong>de</strong> conclusie<br />
dat diverse ingrijp<strong>en</strong><strong>de</strong> veran<strong>de</strong>ring<strong>en</strong> t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> het arbeidsonge-<br />
166 Faure & Hartlief 1995, p. 347.<br />
167 Vgl. Van <strong>de</strong>n Bergh & Faure 1990, p. 24.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 343 24-9-2009 15:56:19<br />
343
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
vall<strong>en</strong>- <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>recht door <strong>de</strong> wetgever noodzakelijk of althans zeer<br />
w<strong>en</strong>selijk zijn. <strong>De</strong> hierna volg<strong>en</strong><strong>de</strong> paragraf<strong>en</strong> gaan hier na<strong>de</strong>r op in.<br />
Twee institutionele ka<strong>de</strong>rs bie<strong>de</strong>n e<strong>en</strong> toetsingmogelijkheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse<br />
sociale zekerheid met betrekking tot slachtoffers <strong>van</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong><br />
<strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>: <strong>de</strong> Internationale Arbeidsorganisatie (e<strong>en</strong> on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> Ver<strong>en</strong>ig<strong>de</strong> Naties) <strong>en</strong> <strong>de</strong> Raad <strong>van</strong> Europa.<br />
Uit oogpunt <strong>van</strong> volledigheid is het correct om hier <strong>de</strong> Europese Co<strong>de</strong> inzake<br />
sociale zekerheid te noem<strong>en</strong>, die in 1990 door <strong>de</strong> Raad <strong>van</strong> Europa tot stand<br />
is gebracht. Dit verdrag betreft in wez<strong>en</strong> e<strong>en</strong> herzi<strong>en</strong>e versie <strong>van</strong> het gelijknamige<br />
verdrag uit 1964. Maar omdat Ne<strong>de</strong>rland <strong>de</strong> vernieuw<strong>de</strong> Europese Co<strong>de</strong><br />
niet heeft bekrachtigd (ondanks het feit dat Ne<strong>de</strong>rland wel e<strong>en</strong> lidstaat is <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> Raad <strong>van</strong> Europa), is ons land hier niet aan gebon<strong>de</strong>n. Daarom laat ik dit<br />
verdrag ver<strong>de</strong>r buit<strong>en</strong> beschouwing.<br />
Voorts k<strong>en</strong>t <strong>de</strong> IAO in dit ka<strong>de</strong>r twee rele<strong>van</strong>te verdrag<strong>en</strong>. Het eerste verdrag<br />
betreft IAO-verdrag 102, wat dateert <strong>van</strong> 1952 <strong>en</strong> minimumnorm<strong>en</strong> <strong>voor</strong><br />
sociale zekerheid <strong>voor</strong> <strong>de</strong> verdragsstat<strong>en</strong> <strong>voor</strong>schrijft. Dit verdrag vormt het<br />
uitgangspunt <strong>van</strong> <strong>de</strong> reeds g<strong>en</strong>oem<strong>de</strong> Europese Co<strong>de</strong>. In 1964 kwam IAOverdrag<br />
121 tot stand, waar<strong>van</strong> <strong>de</strong> uitkeringsnorm<strong>en</strong> hoger ligg<strong>en</strong> dan <strong>van</strong><br />
Verdrag 102. Ne<strong>de</strong>rland heeft bei<strong>de</strong> verdrag<strong>en</strong> geratificeerd: Verdrag 102 in<br />
1962 <strong>en</strong> Verdrag 121 in 1966. Dit betek<strong>en</strong>t dat Ne<strong>de</strong>rland alle<strong>en</strong> is gebon<strong>de</strong>n<br />
aan <strong>de</strong> uitkeringsnorm<strong>en</strong> <strong>van</strong> IAO-verdrag 121, zodat ook e<strong>en</strong> inhou<strong>de</strong>lijke<br />
bespreking <strong>van</strong> IAO-verdrag 102 achterwege kan blijv<strong>en</strong>. <strong>De</strong>rhalve biedt alle<strong>en</strong><br />
IAO-verdrag 121 e<strong>en</strong> rele<strong>van</strong>t toetsingka<strong>de</strong>r <strong>voor</strong> <strong>de</strong> WIA. 168 IAO-verdrag 121<br />
omvat zowel <strong>de</strong> particuliere als <strong>de</strong> publieke sector in <strong>de</strong> reikwijdte <strong>van</strong> haar<br />
bescherming <strong>en</strong> heeft daardoor e<strong>en</strong> bre<strong>de</strong> toepassing. 169<br />
Voor vrijwel alle lan<strong>de</strong>n in Europa heeft Verdrag 121 slechts betek<strong>en</strong>is t<strong>en</strong><br />
aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> arbeidsongeschiktheidsuitkering<strong>en</strong> <strong>van</strong>wege <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong><br />
<strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>. <strong>De</strong> Belgische Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet <strong>en</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong>wet<br />
bij<strong>voor</strong>beeld sluit<strong>en</strong> hier vrijwel naadloos bij aan. Voor Ne<strong>de</strong>rland ligt<br />
dit echter an<strong>de</strong>rs, omdat wij in <strong>de</strong> jar<strong>en</strong> zestig er<strong>voor</strong> gekoz<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> om, in<br />
afwijking <strong>van</strong> <strong>de</strong> sociaalzekerheidsrechtelijke norm in Europa, ge<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rscheid<br />
te mak<strong>en</strong> naar <strong>de</strong> oorzaak <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsongeschiktheid. <strong>De</strong> ‘ou<strong>de</strong>’<br />
WAO gooi<strong>de</strong> zowel het risque professionnel als het risque social op één hoop,<br />
zoals ook nu <strong>de</strong> WIA doet. <strong>De</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse keuze <strong>de</strong>stijds heeft nu tot gevolg<br />
dat álle arbeidsongeschiktheidsuitkering<strong>en</strong>, ongeacht <strong>de</strong> oorzaak <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
168 P<strong>en</strong>nings 2006, p. 31-34.<br />
169 Art. 4 IAO-verdrag 121.<br />
344<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 344 24-9-2009 15:56:20
6 Ontwikkeling<strong>en</strong>, verplichting<strong>en</strong> <strong>en</strong> keuzes <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse wetgever<br />
arbeidsongeschiktheid <strong>en</strong> ook met betrekking tot nabestaan<strong>de</strong>n-, ziekte- <strong>en</strong><br />
ou<strong>de</strong>rdomsuitkering<strong>en</strong>, aan <strong>de</strong> norm <strong>van</strong> IAO-Verdrag 121 moet<strong>en</strong> voldo<strong>en</strong>.<br />
Dit betek<strong>en</strong>t dus in ie<strong>de</strong>r geval <strong>de</strong> integrale WIA.<br />
Dit leidt tot <strong>de</strong> vraag: wat levert e<strong>en</strong> vergelijking tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> WIA <strong>en</strong> IAO-verdrag<br />
121 op? Kan <strong>de</strong> WIA teg<strong>en</strong> dit hogere verdragsrecht stand hou<strong>de</strong>n? Het<br />
antwoord is: ne<strong>en</strong>.<br />
5.2 Risque professionnel<br />
Ne<strong>de</strong>rland is uniek in <strong>de</strong> Westerse wereld in zoverre dat <strong>de</strong> loondoorbetalingverplichting<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> gel<strong>de</strong>n ongeacht het antwoord op <strong>de</strong><br />
vraag, of <strong>de</strong> arbeidsongeschiktheid is veroorzaakt door e<strong>en</strong> arbeidsongeval<br />
of beroepsziekte (risque professionnel) of zijn ontstaan vindt in <strong>de</strong> privésfeer.<br />
Hiermee is <strong>de</strong> ess<strong>en</strong>tie <strong>van</strong> het Ne<strong>de</strong>rlandse socialezekerheidsstelsel in e<strong>en</strong><br />
not<strong>en</strong>dop weergegev<strong>en</strong>: het risque social.<br />
Wie <strong>de</strong> moeite neemt om te kijk<strong>en</strong> naar het Belgische of Engelse socialezekerheidssysteem,<br />
kan het Ne<strong>de</strong>rlandse systeem <strong>van</strong> risque social slechts met<br />
verwon<strong>de</strong>ring bezi<strong>en</strong>. In bei<strong>de</strong> lan<strong>de</strong>n (zoals ook in vrijwel geheel Europa)<br />
bestaan aparte regeling<strong>en</strong> <strong>voor</strong> arbeidsgerelateer<strong>de</strong> scha<strong>de</strong> (risque professionnel)<br />
<strong>en</strong> niet-arbeidsgerelateer<strong>de</strong> scha<strong>de</strong> <strong>van</strong> werknemers. <strong>De</strong> ‘hoge’ regeling<br />
wordt alom gezi<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> vorm <strong>van</strong> sociale solidariteit, e<strong>en</strong> uiting <strong>van</strong> sympathie<br />
naar <strong>de</strong> werknemer die door zijn inspanning<strong>en</strong> <strong>de</strong> economie on<strong>de</strong>rsteunt<br />
<strong>en</strong> daar<strong>van</strong> niet financieel <strong>de</strong> dupe mag wor<strong>de</strong>n bov<strong>en</strong>op zijn letsel. E<strong>en</strong> hoge<br />
sociaalzekerheidsrechtelijke on<strong>de</strong>rsteuning <strong>voor</strong> werknemers die het slachtoffer<br />
zijn <strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbeidsrisico betek<strong>en</strong>t dat zij min<strong>de</strong>r moeite hoev<strong>en</strong> te do<strong>en</strong><br />
om het hoofd bov<strong>en</strong> water te hou<strong>de</strong>n.<br />
Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> zorgt e<strong>en</strong> risque professionnel-verzekering <strong>voor</strong> meer sociale rust<br />
binn<strong>en</strong> <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rneming. Wanneer <strong>de</strong> schuld <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>, <strong>de</strong> collega’s<br />
<strong>en</strong> <strong>de</strong> werknemer zelf in belangrijke mate irrele<strong>van</strong>t is gewor<strong>de</strong>n <strong>en</strong> niet <strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong>, maar <strong>de</strong> verzekeraar op <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> wordt aangesprok<strong>en</strong>, terwijl<br />
ook het procesrecht in belangrijke mate buit<strong>en</strong> schot blijft met alle daaraan<br />
gekoppel<strong>de</strong> kost<strong>en</strong> <strong>en</strong> (emotionele) last<strong>en</strong>, ligt het <strong>voor</strong> <strong>de</strong> hand dat dit <strong>de</strong><br />
sfeer binn<strong>en</strong> e<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rneming t<strong>en</strong> goe<strong>de</strong> kan kom<strong>en</strong>. In België staat dit effect<br />
bek<strong>en</strong>d als <strong>de</strong> ‘sociale vre<strong>de</strong> op <strong>de</strong> werkvloer’ <strong>en</strong> wordt het algeme<strong>en</strong> als e<strong>en</strong><br />
ess<strong>en</strong>tieel <strong>en</strong> waar<strong>de</strong>vol elem<strong>en</strong>t <strong>van</strong> <strong>de</strong> op risque professionnel gebaseer<strong>de</strong><br />
Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet beschouwd.<br />
Daarnaast k<strong>en</strong>t m<strong>en</strong> in Europa ook ‘algem<strong>en</strong>e’ sociaalzekerheidsrechtelijke<br />
uitkering<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> financieel lager niveau <strong>voor</strong> <strong>de</strong> niet-beroepsmatige<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 345 24-9-2009 15:56:20<br />
345
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
arbeidsongeschiktheid. Ook <strong>de</strong>ze uitkering<strong>en</strong> zijn e<strong>en</strong> uiting <strong>van</strong> maatschappelijke<br />
solidariteit, maar zij beog<strong>en</strong> eer<strong>de</strong>r e<strong>en</strong> garantie <strong>van</strong> bestaanszekerheid<br />
dan e<strong>en</strong> comp<strong>en</strong>satie <strong>van</strong> het gemiste inkom<strong>en</strong> te vorm<strong>en</strong>.<br />
<strong>De</strong> rechtvaardiging <strong>voor</strong> <strong>de</strong> afwezigheid <strong>van</strong> on<strong>de</strong>rscheid tuss<strong>en</strong> arbeidgerelateer<strong>de</strong><br />
<strong>en</strong> niet-arbeidgerelateer<strong>de</strong> arbeidsongeschiktheid is ver<strong>de</strong>digd door<br />
Minister Veldkamp: <strong>de</strong> afwezigheid <strong>van</strong> <strong>en</strong>ige “(…) on<strong>de</strong>rscheiding – met het<br />
oog op <strong>de</strong> sociale verzekering – wordt (…) onwez<strong>en</strong>lijk geacht <strong>en</strong> in strijd<br />
met het rechtsbewustzijn <strong>van</strong> <strong>de</strong> hand gewez<strong>en</strong>.” 170 <strong>De</strong>ze opmerking moet<br />
wor<strong>de</strong>n bezi<strong>en</strong> in het licht <strong>van</strong> <strong>de</strong> naoorlogse tijdgeest, waarin <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse<br />
sam<strong>en</strong>leving e<strong>en</strong> grote sociale gemoedstemming aan <strong>de</strong> dag leg<strong>de</strong> waarin<br />
e<strong>en</strong>ie<strong>de</strong>r op gelijke sociaalzekerheidsrechtelijke bescherming <strong>van</strong> staatswege<br />
mocht rek<strong>en</strong><strong>en</strong>. <strong>De</strong> tijdgeest werd <strong>de</strong>stijds ook niet, zoals teg<strong>en</strong>woordig wel<br />
an<strong>de</strong>rs is, beïnvloed door financiële beperking<strong>en</strong>: <strong>de</strong> grote gasbel die in 1959<br />
in Slochter<strong>en</strong> was ont<strong>de</strong>kt, stond garant <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> ruimhartige financiering<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> sociale zekerheid.<br />
Is <strong>de</strong>ze afwijzing <strong>van</strong> on<strong>de</strong>rscheid nog steeds ‘onwez<strong>en</strong>lijk’? Vanuit e<strong>en</strong><br />
he<strong>de</strong>ndaags oogpunt is het billijk dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> vergoedt die<br />
door <strong>de</strong> uitvoering <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst is ontstaan: hij heeft <strong>de</strong>ze<br />
arbeidsovere<strong>en</strong>komst immers in het lev<strong>en</strong> geroep<strong>en</strong>, hij heeft <strong>de</strong> arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n<br />
ingericht <strong>en</strong> hij profiteert <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>voor</strong><strong>de</strong>l<strong>en</strong> <strong>van</strong> dit alles. Het<br />
is dan niet meer dan re<strong>de</strong>lijk dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> ook <strong>de</strong> risico’s <strong>van</strong> zijn eig<strong>en</strong><br />
bedrijfsmatige activiteit<strong>en</strong> draagt: niet alle<strong>en</strong> <strong>de</strong> lust<strong>en</strong>, maar ook <strong>de</strong> last<strong>en</strong>.<br />
Vanuit dit perspectief is <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>de</strong> aangewez<strong>en</strong> partij om <strong>de</strong> verzekeringslast<br />
te drag<strong>en</strong> <strong>voor</strong> scha<strong>de</strong> die <strong>voor</strong>tvloeit uit <strong>de</strong> bedong<strong>en</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst.<br />
Daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong> kan niet <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer, die tij<strong>de</strong>ns zijn werk <strong>van</strong><br />
e<strong>en</strong> steiger valt <strong>en</strong> zijn be<strong>en</strong> breekt, gezegd wor<strong>de</strong>n dat <strong>de</strong>ze dit risico heeft<br />
opgezocht of geaccepteerd; of hij al dan niet over die steiger zal lop<strong>en</strong> op<br />
mom<strong>en</strong>t X op plaats Y <strong>en</strong> of <strong>de</strong>ze steiger al dan niet <strong>de</strong>ug<strong>de</strong>lijk is beveiligd<br />
is niet zozeer zijn keuze als wel die <strong>van</strong> zijn <strong>werkgever</strong>. <strong>De</strong> werknemer heeft<br />
daar weinig in te zegg<strong>en</strong>. Hierbij past dan ook, dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong><br />
<strong>voor</strong>tvloei<strong>en</strong><strong>de</strong> uit <strong>de</strong> verwez<strong>en</strong>lijking <strong>van</strong> dit risico – e<strong>en</strong> door hem geïnstigeer<strong>de</strong><br />
han<strong>de</strong>ling – <strong>voor</strong> zijn rek<strong>en</strong>ing neemt, in het bijzon<strong>de</strong>r wanneer hem<br />
blaam treft <strong>voor</strong> het letsel <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer. <strong>De</strong> reeds door <strong>de</strong> Hoge Raad<br />
aanvaar<strong>de</strong> (<strong>en</strong> in <strong>de</strong> <strong>voor</strong>gaan<strong>de</strong> paragraf<strong>en</strong> besprok<strong>en</strong>) verzekeringsplicht<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> is hier<strong>van</strong> stellig e<strong>en</strong> weerspiegeling. 171<br />
170 Veldkamp, MvT op <strong>de</strong> WAO: TK 1962-1963, 7171, nr. 3, p. 2.<br />
171 E<strong>en</strong> treff<strong>en</strong><strong>de</strong> illustratie <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze veran<strong>de</strong>r<strong>en</strong><strong>de</strong> tijdsgeest betreft Hof Arnhem 27 juni 2006,<br />
NJ 2006, 474, LJN AY5993 (‘Zaalvoetball<strong>en</strong><strong>de</strong> chauffeur’), vervolgd in HR 14 maart 2008,<br />
JAR 2008/306, LJN BG1793 (‘Zaalvoetball<strong>en</strong><strong>de</strong> Chauffeur’). <strong>De</strong>ze chauffeur werd diverse<br />
mal<strong>en</strong> arbeidsongeschikt <strong>van</strong>wege letsel als gevolg <strong>van</strong> zijn sportieve hobby. Zijn <strong>werkgever</strong><br />
346<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 346 24-9-2009 15:56:20
6 Ontwikkeling<strong>en</strong>, verplichting<strong>en</strong> <strong>en</strong> keuzes <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse wetgever<br />
Maar ev<strong>en</strong>zeer valt het <strong>van</strong>uit <strong>de</strong> he<strong>de</strong>ndaagse realiteit, waarin <strong>de</strong> individuele<br />
verantwoor<strong>de</strong>lijkheid <strong>voor</strong>op staat, <strong>de</strong> sociale zekerheid vergaand teruggeschroefd<br />
is <strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> twee jaar lang loon moet doorbetal<strong>en</strong> aan <strong>de</strong><br />
arbeidsongeschikte werknemer, moeilijk te bevatt<strong>en</strong> waarom <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
<strong>de</strong> langdurige financiële last<strong>en</strong> moet drag<strong>en</strong> <strong>van</strong> risico’s die niets met <strong>de</strong><br />
vervulling <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst te mak<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>, zoals wanneer <strong>de</strong><br />
werknemer in zijn privétijd e<strong>en</strong> be<strong>en</strong> breekt tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> wintersportvakantie.<br />
Waarom moet <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> eig<strong>en</strong>lijk <strong>de</strong> vergaan<strong>de</strong> financiële gevolg<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
dit laatste ongeval drag<strong>en</strong>, terwijl hij er oorzakelijk bezi<strong>en</strong> niets mee te mak<strong>en</strong><br />
heeft? 172<br />
Met an<strong>de</strong>re woor<strong>de</strong>n, <strong>de</strong> keuze <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> sociale zekerheid gebaseerd op risque<br />
social vloeit <strong>voor</strong>t uit maatschappelijke omstandighe<strong>de</strong>n <strong>en</strong> gezichtpunt<strong>en</strong><br />
die zich nu niet meer <strong>voor</strong>do<strong>en</strong>. Minister Veldkamp’s gedachtegoed komt niet<br />
zo reëel meer over als <strong>de</strong>stijds: het supersociale gevoel is weg. Dit werpt <strong>de</strong><br />
vraag op: heeft het risque social niet inmid<strong>de</strong>ls zijn tijdsgeest overleeft, is het<br />
niet dring<strong>en</strong>d tijd om die politieke keuze uit 1967 na ruim veertig jaar e<strong>en</strong>s te<br />
toets<strong>en</strong> aan he<strong>de</strong>ndaagse omstandighe<strong>de</strong>n <strong>en</strong> opvatting<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong>ze vervolg<strong>en</strong>s<br />
ofwel te bevestig<strong>en</strong>, ofwel te herzi<strong>en</strong>? 173<br />
In het verl<strong>en</strong>g<strong>de</strong> hier<strong>van</strong> rijst nog e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>re vraag: staat het <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse<br />
wetgever überhaupt vrij om te kiez<strong>en</strong> <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> risque social? Het antwoord<br />
daarop luidt nadrukkelijk: nee, want <strong>de</strong> verplichting om e<strong>en</strong> risque professionnel<br />
in <strong>de</strong> sociale zekerheid te hanter<strong>en</strong> is e<strong>en</strong> verdragsrechtelijke verplichting<br />
waartoe Ne<strong>de</strong>rland zich op grond <strong>van</strong> <strong>de</strong> ratificatie <strong>van</strong> IAO-verdrag<br />
121 heeft gecommitteerd. Art. 12 <strong>van</strong> IAO-verdrag 121 stipuleert expliciet dat<br />
<strong>de</strong> werknemer recht heeft op e<strong>en</strong> beroepsrisicogerelateer<strong>de</strong> uitkering – wat<br />
niet an<strong>de</strong>rs kan wor<strong>de</strong>n verstaan dan als e<strong>en</strong> uitkering op basis <strong>van</strong> risque<br />
professionnel. Dit betek<strong>en</strong>t dat Ne<strong>de</strong>rland <strong>van</strong>uit sociaalzekerheidsrechtelijk<br />
oogpunt al vele jar<strong>en</strong> e<strong>en</strong> bijzon<strong>de</strong>r scheve schaats rijdt.<br />
Opmerkelijk is, dat <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse overheid zich dit zeer wel realiseert maar<br />
negeert. Zo kan in <strong>de</strong> nota ‘Internationale best<strong>en</strong>digheid arbeidsongeschiktheidsregeling<strong>en</strong>’<br />
<strong>van</strong> 20 mei 2003 <strong>de</strong> conclusie wor<strong>de</strong>n gelez<strong>en</strong> dat e<strong>en</strong> her-<br />
vond echter dat <strong>de</strong> bewuste keuze <strong>van</strong> zijn werknemer <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> relatief blessuregevoelige<br />
sport ook e<strong>en</strong> bewuste keuze inhield om e<strong>en</strong> (verhoogd) risico <strong>voor</strong> arbeidsongeschiktheid<br />
te accepter<strong>en</strong>. <strong>De</strong> <strong>werkgever</strong> beschouw<strong>de</strong> zijn verplichting om bij ie<strong>de</strong>re arbeidsongeschiktheid<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer steeds maar weer <strong>de</strong> bov<strong>en</strong>wettelijke aanvulling op het ziek<strong>en</strong>loon te<br />
moet<strong>en</strong> betal<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> onterechte financiële belasting. Zowel het Hof Arnhem als <strong>de</strong> Hoge<br />
Raad gav<strong>en</strong> hem hierin gelijk.<br />
172 In <strong>de</strong>ze zin ook Bar<strong>en</strong>ts<strong>en</strong> 2003, p. 176.<br />
173 Jacobs 1997, p. 86 e.v.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 347 24-9-2009 15:56:20<br />
347
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
zi<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> <strong>de</strong> WAO niet kan volstaan zon<strong>de</strong>r e<strong>en</strong> separate regeling <strong>voor</strong> het<br />
risque professionnel.’ 174 <strong>De</strong>ze noodzakelijk geachte aanvull<strong>en</strong><strong>de</strong> regeling werd<br />
concreet omschrev<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> verplichte directe <strong>werkgever</strong>sverzekering: <strong>de</strong><br />
Extra Garantieregeling Beroepsrisico’s (EGB) waarbij <strong>de</strong> gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> werknemer<br />
e<strong>en</strong> rechtstreekse aanspraak zou krijg<strong>en</strong> op <strong>de</strong> verzekeraar. 175 Het risque<br />
professionnel zou <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> betreff<strong>en</strong>, beroepsziekt<strong>en</strong> <strong>voor</strong> zover<br />
<strong>de</strong>ze op e<strong>en</strong> bij <strong>de</strong> EGB behor<strong>en</strong><strong>de</strong> beroepsziektelijst zou<strong>de</strong>n <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong> of<br />
rechtstreeks <strong>en</strong> medisch objectief aantoonbaar uit <strong>de</strong> arbeid zou<strong>de</strong>n <strong>voor</strong>tvloei<strong>en</strong>,<br />
<strong>en</strong> arbeidsgerelateer<strong>de</strong> verkeersongevall<strong>en</strong>.<br />
Het kabinet nam <strong>de</strong>ze nota inhou<strong>de</strong>lijk geheel over <strong>en</strong> stel<strong>de</strong> zich ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s<br />
op het standpunt dat e<strong>en</strong> aanvull<strong>en</strong><strong>de</strong> regeling t<strong>en</strong> behoeve <strong>van</strong> werknemers<br />
noodzakelijk was. 176 ‘<strong>De</strong> uitein<strong>de</strong>lijke conclusie <strong>van</strong> het kabinet was, gegev<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong>erzijds <strong>de</strong> actuele ontwikkeling<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> ‘relatieve mate’ waarin Ne<strong>de</strong>rland<br />
voldoet aan IAO-verplichting<strong>en</strong>, <strong>en</strong> an<strong>de</strong>rzijds <strong>de</strong> introductie <strong>van</strong> het nieuwe<br />
systeem <strong>van</strong> arbeidsongeschiktheidsverzekering<strong>en</strong>, dat het noodzakelijk was<br />
om e<strong>en</strong> aparte <strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>ing te treff<strong>en</strong> <strong>voor</strong> werknemers die het slachtoffer zijn<br />
gewor<strong>de</strong>n <strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbeidsongeval of beroepsziekte.<br />
Echter, ondanks <strong>de</strong> inspanning<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong>sgezindheid <strong>van</strong> het Ministerie <strong>van</strong><br />
SZW, kabinet <strong>en</strong> <strong>de</strong> Commissie Donner is <strong>de</strong> WIA toch ingevoerd zon<strong>de</strong>r<br />
e<strong>en</strong> aanvull<strong>en</strong><strong>de</strong> EGB-regeling. Dit komt door <strong>de</strong> weerstand <strong>van</strong> <strong>de</strong> SER teg<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong>igerlei EGB, omdat <strong>de</strong>ze ‘niet noodzakelijk’ zou zijn. In zijn advies ‘Ver<strong>de</strong>re<br />
uitwerking Wao-beleid – reactie op <strong>en</strong>kele kabinets<strong>voor</strong>nem<strong>en</strong>s’ <strong>van</strong><br />
20 februari 2004 beargum<strong>en</strong>teer<strong>de</strong> <strong>de</strong> SER dit als volgt. 177<br />
<strong>De</strong> SER was <strong>van</strong> m<strong>en</strong>ing dat <strong>de</strong> toetsing aan het IAO-verdrag 121 afhing <strong>van</strong><br />
“welk gewicht m<strong>en</strong> toek<strong>en</strong>t” aan bepaal<strong>de</strong> on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>l<strong>en</strong> <strong>van</strong> het IAO-Verdrag.’ 178<br />
Dit kwam in feite neer op e<strong>en</strong> uiterst zuinige <strong>en</strong> behou<strong>de</strong>n<strong>de</strong> interpretatie<br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> reeds zeer <strong>voor</strong>zichtige <strong>en</strong> afhankelijke visie <strong>van</strong> het Ministerie <strong>van</strong><br />
SZW, waarin al doorschemer<strong>de</strong> dat <strong>de</strong> WIA strijdig is met <strong>de</strong> dwing<strong>en</strong><strong>de</strong> eis<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> IAO-verdrag 121 <strong>en</strong> dat dit bek<strong>en</strong>d is. <strong>De</strong> SER reageer<strong>de</strong> dat: “Gesteld kan<br />
wor<strong>de</strong>n dat <strong>de</strong> strijdigheid met <strong>de</strong> Europese Co<strong>de</strong> <strong>van</strong> het door het kabinet<br />
<strong>voor</strong>g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> risico op zich onvoldo<strong>en</strong><strong>de</strong> grond bevat <strong>voor</strong> invoering<br />
174 Ongedateer<strong>de</strong> bijlage ‘Adviesaanvraag met betrekking tot <strong>de</strong> Extra Garantieregeling Beroepsrisico’s’,<br />
p. 2, <strong>van</strong> <strong>de</strong> ambtelijke nota ‘Internationale best<strong>en</strong>digheid arbeidsongeschiktheidsregeling<strong>en</strong>’<br />
<strong>van</strong> 20 mei 2003. <strong>De</strong>ze nota vormt op haar beurt e<strong>en</strong> bijlage <strong>van</strong> e<strong>en</strong> brief <strong>van</strong><br />
Minister <strong>De</strong> Geus aan <strong>de</strong> Voorzitter <strong>van</strong> <strong>de</strong> Twee<strong>de</strong> Kamer <strong>van</strong> 18 <strong>de</strong>cember 2003, betreff<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
<strong>de</strong> SER-adviesaanvraag WAO.<br />
175 Zie ook reeds Waterman 2001, p. 17-25.<br />
176 TK 2003-2004, 28 333, nr. 2 p. 5.<br />
177 SER 2004, p. 102-111.<br />
178 SER 2004, p. 103.<br />
348<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 348 24-9-2009 15:56:20
6 Ontwikkeling<strong>en</strong>, verplichting<strong>en</strong> <strong>en</strong> keuzes <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse wetgever<br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> aparte regeling <strong>voor</strong> het beroepsrisico. Sam<strong>en</strong>vatt<strong>en</strong>d kan wor<strong>de</strong>n<br />
gesteld dat er, uitgaan<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> door <strong>de</strong> raad <strong>voor</strong>gestel<strong>de</strong> arbeidsongeschiktheidsregeling<strong>en</strong>,<br />
ge<strong>en</strong> internationaal-rechtelijke noodzaak bestaat <strong>voor</strong> invoering<br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> afzon<strong>de</strong>rlijke regeling <strong>voor</strong> <strong>de</strong> <strong>de</strong>kking <strong>van</strong> het beroepsrisico.” 179<br />
<strong>De</strong> afwijz<strong>en</strong><strong>de</strong> reactie <strong>van</strong> <strong>de</strong> SER bracht <strong>de</strong> regering ertoe om <strong>de</strong> min of meer<br />
voltooi<strong>de</strong> EGB-plann<strong>en</strong> maar in <strong>de</strong> spreekwoor<strong>de</strong>lijke ijskast te zett<strong>en</strong>. 180<br />
Het advies <strong>van</strong> <strong>de</strong> SER lijkt echter onjuist, nu <strong>de</strong> WIA op e<strong>en</strong> ti<strong>en</strong>tal punt<strong>en</strong><br />
dui<strong>de</strong>lijk in strijd is met belangrijke aspect<strong>en</strong> met IAO-verdrag 121 (zie <strong>de</strong><br />
hierna volg<strong>en</strong><strong>de</strong> paragraf<strong>en</strong>). Dit leidt tot <strong>de</strong> conclusie dat, ingevolge <strong>de</strong> re<strong>de</strong>nering<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> SER, <strong>de</strong> invoering <strong>van</strong> e<strong>en</strong> aparte regeling <strong>voor</strong> <strong>de</strong> <strong>de</strong>kking<br />
<strong>van</strong> het risque professionnel wel <strong>de</strong>gelijk vereist is. Dit wettigt <strong>de</strong> vraag: waar<br />
blijft <strong>de</strong> EGB? Daarmee is ook e<strong>en</strong> antwoord gegev<strong>en</strong> op <strong>de</strong> eer<strong>de</strong>r g<strong>en</strong>oem<strong>de</strong><br />
vraag of <strong>de</strong> politieke keuze in 1967 om <strong>de</strong> wettelijke verzekering <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
teg<strong>en</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> af te schaff<strong>en</strong>, <strong>van</strong>daag <strong>de</strong><br />
dag nog stand kan hou<strong>de</strong>n. Het <strong>voor</strong>gaan<strong>de</strong> overweg<strong>en</strong><strong>de</strong>, kan het antwoord<br />
daarop slechts ontk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>d zijn: het risque social is zowel maatschappelijk als<br />
verdragsrechtelijk achterhaald. E<strong>en</strong> overe<strong>en</strong>komstige ingreep door wetgever<br />
is hier ‘long overdue’.<br />
5.3 Uitkeringshoogte <strong>en</strong> uitkerings<strong>voor</strong>waar<strong>de</strong>n<br />
In <strong>de</strong> aanhef <strong>van</strong> IAO-verdrag 121 wordt aangegev<strong>en</strong> dat het verdrag betrekking<br />
heeft op sociaalzekerheidsrechtelijke uitkering<strong>en</strong> <strong>voor</strong> beroepsrisico’s: “(…)<br />
with regard to b<strong>en</strong>efits in the case of industrial acci<strong>de</strong>nts and occupation al<br />
diseases.” Art. 6c <strong>van</strong> het verdrag specificeert na<strong>de</strong>r dat <strong>de</strong> uitkering<strong>en</strong> in<br />
relatie moet<strong>en</strong> staan tot e<strong>en</strong> geheel of ge<strong>de</strong>eltelijk verlies <strong>van</strong> inkomst<strong>en</strong>:<br />
“The conting<strong>en</strong>cies covered shall inclu<strong>de</strong> the following where due to an<br />
employm<strong>en</strong>t injury: (…) total loss of earning capacity or partial loss thereoff<br />
in excess of a prescribed <strong>de</strong>gree, likely to be perman<strong>en</strong>t, or corresponding loss<br />
of faculty (…).”<br />
Opvall<strong>en</strong>d afwezig is e<strong>en</strong> <strong>voor</strong>geschrev<strong>en</strong> minimumgr<strong>en</strong>s <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsongeschiktheid<br />
(‘prescribed <strong>de</strong>gree’), wat aan <strong>de</strong> nationale wetgever wordt<br />
overgelat<strong>en</strong>. In <strong>de</strong> WIA wordt hier<strong>voor</strong> als on<strong>de</strong>rgr<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> arbeidsongeschiktheidsperc<strong>en</strong>tage<br />
<strong>van</strong> 35% gehanteerd; <strong>voor</strong>afgaand aan <strong>de</strong> WIA was dit in <strong>de</strong><br />
WAO nog ‘slechts’ 15%.<br />
179 SER 2004, p. 105 <strong>en</strong> herhaald op p. 110.<br />
180 E<strong>en</strong> in <strong>de</strong> materie gespecialiseer<strong>de</strong> ambt<strong>en</strong>aar <strong>van</strong> het Ministerie SZW vertel<strong>de</strong> mij dat e<strong>en</strong><br />
gereed wets<strong>voor</strong>stel <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> EGB-regeling al ‘in <strong>de</strong> la lag’, maar lag ‘te verstoff<strong>en</strong>’.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 349 24-9-2009 15:56:20<br />
349
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
IAO-verdrag 121 on<strong>de</strong>rscheidt twee system<strong>en</strong>, namelijk e<strong>en</strong> loon<strong>de</strong>rvingstelsel,<br />
waarbij <strong>de</strong> hoogte <strong>van</strong> <strong>de</strong> uitkering is gerelateerd aan het laatstg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong><br />
loon, <strong>en</strong> e<strong>en</strong> flat-rate stelsel, waarbij e<strong>en</strong> uitkering wordt toegek<strong>en</strong>d die is<br />
gerelateerd aan het minimumniveau. Voor Ne<strong>de</strong>rland gel<strong>de</strong>n <strong>de</strong> <strong>voor</strong>waar<strong>de</strong>n<br />
t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> het loon<strong>de</strong>rvingstelsel, omdat in <strong>de</strong> WIA immers het<br />
laatstg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong> loon c<strong>en</strong>traal staat. Art. 19 <strong>van</strong> het verdrag geeft in sam<strong>en</strong>hang<br />
met Schedule II (e<strong>en</strong> bijlage <strong>van</strong> het verdrag) aan wat <strong>de</strong> hoogte <strong>van</strong> <strong>de</strong> uitkering<br />
minimaal di<strong>en</strong>t te zijn in geval <strong>van</strong> tij<strong>de</strong>lijke of volledige arbeidsongeschiktheid:<br />
60% <strong>van</strong> het referteloon (kin<strong>de</strong>rbijslag daarbij inbegrep<strong>en</strong>). Het<br />
referteloon betreft het laatstverdi<strong>en</strong><strong>de</strong> loon. Er mag wel e<strong>en</strong> wettelijk plafond<br />
wor<strong>de</strong>n gesteld aan het referteloon (e<strong>en</strong> gemaximeerd loon in effect), maar<br />
dat mag niet min<strong>de</strong>r bedrag<strong>en</strong> dan 125% <strong>van</strong> het gemid<strong>de</strong>l<strong>de</strong> loon <strong>van</strong> alle<br />
bescherm<strong>de</strong> person<strong>en</strong>. 181 Dit komt aannemelijk neer op t<strong>en</strong>minste 125% <strong>van</strong><br />
het wettelijk minimumloon, nu het gemid<strong>de</strong>l<strong>de</strong> loon hoger ligt dan het minimumloon.<br />
Voldo<strong>en</strong> <strong>de</strong> diverse uitkering<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> WIA aan <strong>de</strong> door <strong>de</strong> IAO <strong>voor</strong>geschrev<strong>en</strong><br />
minimumuitkeringshoogte? Het antwoord op <strong>de</strong>ze vraag t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> IVA-uitkering <strong>voor</strong> werknemers die als gevolg <strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbeidsongeval of<br />
e<strong>en</strong> beroepsziekte <strong>voor</strong> t<strong>en</strong>minste 80% arbeidsongeschikt zijn, luidt e<strong>en</strong>voudig<br />
‘ja’. <strong>De</strong> IVA-uitkering bedraagt immers 75% <strong>van</strong> het ou<strong>de</strong> loon. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong><br />
is daarnaast <strong>voor</strong> arbeidsongeschikte werknemers die <strong>voor</strong>tdur<strong>en</strong><strong>de</strong> bijstand<br />
of verzorging nodig hebb<strong>en</strong> (doorgaans <strong>de</strong>ze categorie <strong>van</strong> werknemers) e<strong>en</strong><br />
verhoging <strong>van</strong> hun periodieke uitkering of an<strong>de</strong>re aanvull<strong>en</strong><strong>de</strong> uitkering<strong>en</strong><br />
mogelijk, in conformiteit met art. 6 IAO-verdrag 121. 182<br />
T<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> slachtoffers <strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbeidsongeval of e<strong>en</strong> beroepsziekte,<br />
die als gevolg daar<strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbeidsongeschiktheidsperc<strong>en</strong>tage <strong>van</strong> min<strong>de</strong>r<br />
dan 35% hebb<strong>en</strong>, is het antwoord min<strong>de</strong>r makkelijk gegev<strong>en</strong>. <strong>De</strong>ze person<strong>en</strong><br />
zijn immers uitgeslot<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>en</strong>ige WIA-aanspraak, zodat, strikt gesprok<strong>en</strong>,<br />
e<strong>en</strong> toetsing <strong>van</strong> hun uitkeringspositie aan IAO-verdrag 121 al reeds om <strong>de</strong>ze<br />
re<strong>de</strong>n mank gaat.<br />
Het is echter twijfelachtig of het door Ne<strong>de</strong>rland gekoz<strong>en</strong> minimumperc<strong>en</strong>tage<br />
<strong>van</strong> 35% arbeidsongeschiktheid ver<strong>en</strong>igbaar is met het verdragsrechtelijke<br />
uitgangspunt <strong>van</strong> bescherming <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer die als gevolg <strong>van</strong><br />
arbeidsgerelateer<strong>de</strong> letsel inkom<strong>en</strong>sscha<strong>de</strong> lijdt. E<strong>en</strong> inkom<strong>en</strong>sdaling <strong>van</strong><br />
bij<strong>voor</strong>beeld 30% is naar alle norm<strong>en</strong> <strong>van</strong> re<strong>de</strong>lijkheid e<strong>en</strong> aanmerkelijke aantasting<br />
<strong>van</strong> het inkom<strong>en</strong>, maar toch wordt dit naar <strong>de</strong> WIA-maatstav<strong>en</strong> niet<br />
181 Art. 19 lid 6 sub d IAO-verdrag 121.<br />
182 Vgl. art. 53 WIA.<br />
350<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 350 24-9-2009 15:56:20
6 Ontwikkeling<strong>en</strong>, verplichting<strong>en</strong> <strong>en</strong> keuzes <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse wetgever<br />
als zodanig erk<strong>en</strong>d. Ook is het in dit ka<strong>de</strong>r veelzegg<strong>en</strong>d dat <strong>de</strong> an<strong>de</strong>re lan<strong>de</strong>n<br />
die het IAO-verdrag 121 hebb<strong>en</strong> geratificeerd, véél lagere on<strong>de</strong>rgr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> hanter<strong>en</strong><br />
die in <strong>de</strong> meeste gevall<strong>en</strong> nog niet e<strong>en</strong>s halverwege onze 35% kom<strong>en</strong>.<br />
Zo k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> België, Frankrijk, Ierland <strong>en</strong> Luxemburg all<strong>en</strong> e<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rgr<strong>en</strong>s<br />
<strong>van</strong> één proc<strong>en</strong>t; hanteert Zwe<strong>de</strong>n e<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rgr<strong>en</strong>s <strong>van</strong> 7%, Italië 11% <strong>en</strong> het<br />
Ver<strong>en</strong>igd Koninkrijk 14%. Duitsland gaat uit <strong>van</strong> e<strong>en</strong> relatief hoge perc<strong>en</strong>tage<br />
<strong>van</strong> 20% arbeidsongeschiktheid. Met uitzon<strong>de</strong>ring alle<strong>en</strong> <strong>van</strong> Spanje (33%) is<br />
er ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel an<strong>de</strong>r land wat het IAO-verdrag 121 heeft geratificeerd, dat zelfs<br />
bij b<strong>en</strong>a<strong>de</strong>ring e<strong>en</strong> zo hoge on<strong>de</strong>rgr<strong>en</strong>s hanteert als Ne<strong>de</strong>rland.<br />
Nu het verdrag zelf ge<strong>en</strong> exacte minimumnorm <strong>voor</strong>schrijft maar dit overlaat<br />
aan <strong>de</strong> nationale wetgever, kan <strong>van</strong>uit e<strong>en</strong> strikte interpretatie <strong>van</strong> het verdrag<br />
niet gezegd wor<strong>de</strong>n dat <strong>de</strong> tor<strong>en</strong>hoge Ne<strong>de</strong>rlandse toegangseis <strong>van</strong> 35% strijdig<br />
is met <strong>de</strong> bepaling<strong>en</strong> <strong>van</strong> IAO-verdrag 121. Het is echter wel dui<strong>de</strong>lijk in<br />
strijd met <strong>de</strong> int<strong>en</strong>tie <strong>van</strong> het verdrag, zodat e<strong>en</strong> beroep op e<strong>en</strong> formele naleving<br />
<strong>van</strong> dit aspect <strong>van</strong> <strong>de</strong> verdragsnorm<strong>en</strong> in ie<strong>de</strong>r geval ge<strong>en</strong> schoonheidsprijs<br />
verdi<strong>en</strong>t. Vanuit internationaal perspectief maakt <strong>de</strong> WIA veeleer e<strong>en</strong><br />
sociaalzekerheidsrechtelijke armoedige indruk als gevolg <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze dubieuze<br />
uitleg, die immers vele werknemers <strong>van</strong> <strong>de</strong> door <strong>de</strong> IAO <strong>voor</strong> h<strong>en</strong> bedoel<strong>de</strong><br />
sociaalzekerheidsrechtelijke inkom<strong>en</strong>sbescherming uitsluit.<br />
<strong>De</strong> grote mid<strong>de</strong>nmoot, dat wil zegg<strong>en</strong> <strong>de</strong> groep werknemers die als gevolg <strong>van</strong><br />
e<strong>en</strong> arbeidsongeval of e<strong>en</strong> beroepsziekte tuss<strong>en</strong> 35 <strong>en</strong> 80% arbeidsongeschikt<br />
zijn (<strong>de</strong> WGA-groep), is in <strong>de</strong> volgor<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze beantwoording opzettelijk<br />
<strong>voor</strong> het laatst bewaard: er schort namelijk verrass<strong>en</strong>d veel aan <strong>de</strong> toetsing<br />
<strong>van</strong> hun WIA-positie t<strong>en</strong> opzichte <strong>van</strong> IAO-verdrag 121.<br />
T<strong>en</strong> eerste voldoet <strong>de</strong> loongerelateer<strong>de</strong> WGA-uitkering niet aan <strong>de</strong> IAO-norm<br />
<strong>van</strong> 60% <strong>van</strong> het referteloon. Weliswaar bedraagt <strong>de</strong>ze uitkering als uitgangspunt<br />
maximaal 70% <strong>van</strong> het ou<strong>de</strong> loon, maar <strong>de</strong>ze uitkering kan wor<strong>de</strong>n<br />
vermin<strong>de</strong>rd met het loon wat <strong>de</strong> arbeidsongeschikte werknemer alsnog door<br />
werk<strong>en</strong> weet te verdi<strong>en</strong><strong>en</strong>. Zodra <strong>de</strong> verrek<strong>en</strong>ing tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> uitkering <strong>en</strong> <strong>de</strong> door<br />
arbeid verworv<strong>en</strong> inkomst<strong>en</strong> <strong>de</strong> eerste 60% <strong>van</strong> het ou<strong>de</strong> loon aantast (behou<strong>de</strong>ns<br />
het reeds g<strong>en</strong>oem<strong>de</strong> loonplafond, uiteraard) is <strong>de</strong> daardoor verkreg<strong>en</strong> uitkeringshoogte<br />
in strijd met het reeds g<strong>en</strong>oem<strong>de</strong> art. 19 <strong>van</strong> het verdrag.<br />
T<strong>en</strong> twee<strong>de</strong> verlangt <strong>de</strong> WIA <strong>van</strong> <strong>de</strong> ge<strong>de</strong>eltelijk arbeidsongeschikte werknemer<br />
dat hij na verloop <strong>van</strong> tijd (afhankelijk <strong>van</strong> <strong>de</strong> duur <strong>van</strong> zijn arbeidsverle<strong>de</strong>n)<br />
t<strong>en</strong>minste <strong>de</strong> helft <strong>van</strong> zijn rester<strong>en</strong><strong>de</strong> arbeidscapaciteit zal b<strong>en</strong>utt<strong>en</strong><br />
om in aanmerking te kom<strong>en</strong> <strong>voor</strong> <strong>de</strong> loonaanvullingsregeling <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
WIA. Dit komt in feite neer op e<strong>en</strong> impliciete sollicitatieplicht, wat door het<br />
Internationaal Arbeidsbureau wordt beschouwd als zijn<strong>de</strong> “contrary to the<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 351 24-9-2009 15:56:20<br />
351
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
architecture of the conv<strong>en</strong>tion”. 183 Art. 22 <strong>van</strong> IAO-verdrag 121 geeft namelijk<br />
e<strong>en</strong> limitatieve opsomming <strong>van</strong> <strong>de</strong> omstandighe<strong>de</strong>n waarin het recht op <strong>de</strong><br />
uitkering mag wor<strong>de</strong>n opgeschort of beperkt. Kort sam<strong>en</strong>gevat komt dit neer<br />
op het niet voldo<strong>en</strong> aan e<strong>en</strong> aantal or<strong>de</strong>vereist<strong>en</strong> (bij<strong>voor</strong>beeld e<strong>en</strong> frauduleuze<br />
uitkeringsaanvraag of het veroorzak<strong>en</strong> <strong>van</strong> het beroepsrisico door vrijwillige<br />
dronk<strong>en</strong>schap), weiger<strong>en</strong> om mee te werk<strong>en</strong> aan medisch herstel of<br />
re-integratieactiviteit<strong>en</strong> of om pass<strong>en</strong>d werk te accepter<strong>en</strong>. Nerg<strong>en</strong>s uit <strong>de</strong>ze<br />
limitatieve lijst, noch uit <strong>de</strong> rest <strong>van</strong> het verdrag, hetzij naar <strong>de</strong> letter hetzij<br />
naar <strong>de</strong> strekking, blijkt dat het <strong>de</strong> verdragsstat<strong>en</strong> is toegestaan om aanvull<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
eis<strong>en</strong> te stell<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> arbeidsongeschikte werknemer, zoals beschikbaarheid<br />
<strong>voor</strong> werk of e<strong>en</strong> sollicitatieplicht. Dit mag dus niet. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong>,<br />
wanneer <strong>de</strong> werknemer er niet in slaagt om te voldo<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> vereiste 50%<br />
<strong>van</strong> zijn looncapaciteit (e<strong>en</strong> omstandigheid die in <strong>de</strong> meeste gevall<strong>en</strong> vermoe<strong>de</strong>lijk<br />
eer<strong>de</strong>r wordt bepaald door <strong>de</strong> arbeidsmarkt dan door <strong>de</strong> inspanning<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer), kan <strong>de</strong> werknemer financieel tot bijstandsniveau wor<strong>de</strong>n<br />
gereduceerd. Ook <strong>de</strong>ze consequ<strong>en</strong>tie zal (afhankelijk <strong>van</strong> <strong>de</strong> feitelijke situatie)<br />
in <strong>de</strong> meeste gevall<strong>en</strong> strijdig zijn met het vereiste niveau <strong>van</strong> t<strong>en</strong>minste 60%<br />
<strong>van</strong> het IAO-referteloon.<br />
T<strong>en</strong> <strong>de</strong>r<strong>de</strong> zijn ook an<strong>de</strong>re door <strong>de</strong> WIA gestel<strong>de</strong> <strong>voor</strong>waar<strong>de</strong>n <strong>en</strong> eis<strong>en</strong> t<strong>en</strong><br />
aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> duur <strong>van</strong> het arbeidsverle<strong>de</strong>n, e<strong>en</strong> referte-eis (in relatie tot <strong>de</strong><br />
WW, bij<strong>voor</strong>beeld), e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> inkom<strong>en</strong>stoets <strong>en</strong> <strong>de</strong> partnerinkom<strong>en</strong>stoets op<br />
<strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> grond strijdig met het IAO-verdrag. Dit hangt sam<strong>en</strong> met art. 9 lid<br />
2 <strong>van</strong> het verdrag, wat referte-eis<strong>en</strong> <strong>voor</strong> het recht op e<strong>en</strong> beroepsrisico-uitkering<br />
zelfs expliciet verbiedt. Het betreff<strong>en</strong><strong>de</strong> artikel specificeert: “Eligibility<br />
for b<strong>en</strong>efits may not be ma<strong>de</strong> subject to the l<strong>en</strong>gth of employm<strong>en</strong>t, to the<br />
duration of insurance or to the paym<strong>en</strong>t of contributions (…).” Voor beroepsziekt<strong>en</strong><br />
maakt <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> bepaling aansluit<strong>en</strong>d e<strong>en</strong> beperkte uitzon<strong>de</strong>ring,<br />
welke echter niet in <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse wetgeving is overg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>: “(…) provi<strong>de</strong>d<br />
that a period of exposure may be prescribed for occupational diseases.” <strong>De</strong><br />
achterligg<strong>en</strong><strong>de</strong> ratio <strong>van</strong> dit verdragsartikel is dat e<strong>en</strong> arbeidsongeval al op<br />
<strong>de</strong> eerste werkdag kan gebeur<strong>en</strong>. <strong>De</strong> sociaalzekerheidsrechtelijke prestaties<br />
waartoe het verdrag verplicht mog<strong>en</strong> dus niet afhankelijk gesteld wor<strong>de</strong>n <strong>van</strong><br />
bij<strong>voor</strong>beeld <strong>de</strong> duur <strong>van</strong> het arbeidsverle<strong>de</strong>n. In <strong>de</strong> WIA is dit echter dui<strong>de</strong>lijk<br />
wél het geval, zoals blijkt uit art. 15 lid 1 jo. art. 58 WIA, waarin <strong>de</strong> arbeidsverle<strong>de</strong>neis<br />
<strong>en</strong> <strong>de</strong> referte-eis <strong>van</strong> <strong>de</strong> WW zijn geïncorporeerd in <strong>de</strong> WIA <strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> duur <strong>van</strong> het recht op <strong>de</strong> loongerelateer<strong>de</strong> WGA-uitkering bepal<strong>en</strong>. Hier is<br />
<strong>de</strong>rhalve onmisk<strong>en</strong>baar sprake <strong>van</strong> strijd met IAO-verdrag 121.<br />
183 Zie p. 14 <strong>van</strong> <strong>de</strong> ambtelijke nota ‘Internationale best<strong>en</strong>digheid arbeidsongeschiktheids-regeling<strong>en</strong>’.<br />
<strong>De</strong>ze nota vormt e<strong>en</strong> bijlage <strong>van</strong> e<strong>en</strong> brief <strong>van</strong> Minister <strong>De</strong> Geus aan <strong>de</strong> Voorzitter<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> Twee<strong>de</strong> Kamer <strong>van</strong> 18 <strong>de</strong>cember 2003, betreff<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong> SER-adviesaanvraag WAO.<br />
352<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 352 24-9-2009 15:56:20
6 Ontwikkeling<strong>en</strong>, verplichting<strong>en</strong> <strong>en</strong> keuzes <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse wetgever<br />
<strong>De</strong> reeds g<strong>en</strong>oem<strong>de</strong> ambtelijke nota vermeldt in dit ka<strong>de</strong>r als conclusie<br />
dat: “(…) referte-eis<strong>en</strong> zijn dus expliciet verbo<strong>de</strong>n <strong>voor</strong> <strong>de</strong> toek<strong>en</strong>ning <strong>van</strong><br />
e<strong>en</strong> beroepsrisico-uitkering.” 184 Meer specifiek: “E<strong>en</strong> (…) partnergetoetste<br />
minimumuitkering <strong>voor</strong> ge<strong>de</strong>eltelijk arbeidsongeschikt<strong>en</strong> t<strong>en</strong> gevolge <strong>van</strong><br />
het beroepsrisico is in strijd met ILO-verdrag 121.” Ook <strong>de</strong> partnertoets is<br />
<strong>de</strong>rhalve in strijd met ILO-verdrag (ofwel IAO-Verdrag) 121. 185<br />
T<strong>en</strong> vier<strong>de</strong> is <strong>de</strong> WIA strijdig met <strong>de</strong> aanhef <strong>van</strong> het verdrag in sam<strong>en</strong>hang<br />
met art. 9 lid 3 <strong>van</strong> het verdrag, waarin staat: “The b<strong>en</strong>efits shall be granted<br />
throughout the conting<strong>en</strong>cy: Provi<strong>de</strong>d that in respect of incapacity for work<br />
the cash b<strong>en</strong>efit need not be paid for the first three days (…).” Vrij vertaald<br />
komt dit erop neer dat <strong>de</strong> uitkering <strong>van</strong>wege e<strong>en</strong> gerealiseerd beroepsrisico<br />
niet korter <strong>van</strong> duur mag zijn dan <strong>de</strong> termijn <strong>van</strong> <strong>de</strong> daaruit <strong>voor</strong>tvloei<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
arbeidsongeschiktheid. E<strong>en</strong> tij<strong>de</strong>lijke uitkering in geval <strong>van</strong> e<strong>en</strong> structurele<br />
arbeidsongeschiktheid is <strong>de</strong>rhalve niet toegestaan. Dit is niet te ver<strong>en</strong>ig<strong>en</strong> met<br />
<strong>de</strong> opzet <strong>van</strong> <strong>de</strong> WIA om werknemers die arbeidsongeschikt zijn als gevolg<br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> beroepsrisico – bij jonge werknemers zelfs al na relatief korte tijd – af<br />
te schuiv<strong>en</strong> naar <strong>de</strong> veel lagere uitkeringsnorm<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> Werkloosheidswet<br />
<strong>en</strong> <strong>de</strong> Bijstandswet. <strong>De</strong>ze wett<strong>en</strong> verstrekk<strong>en</strong> immers ge<strong>en</strong> uitkering<strong>en</strong> <strong>van</strong>wege<br />
gerealiseer<strong>de</strong> beroepsrisico’s; zij hebb<strong>en</strong> daar e<strong>en</strong>voudigweg niets mee<br />
te mak<strong>en</strong>.<br />
Voorts suggereert <strong>de</strong> term ‘throughout the conting<strong>en</strong>cy’ in <strong>de</strong> bov<strong>en</strong>g<strong>en</strong>oem<strong>de</strong><br />
verdragsbepaling dat <strong>de</strong> werknemer, die na het bereik<strong>en</strong> <strong>van</strong> zijn p<strong>en</strong>sio<strong>en</strong>gerechtig<strong>de</strong><br />
leeftijd nog steeds arbeidsongeschikt is als gevolg <strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbeidsongeval<br />
of beroepsziekte, ook ná dit mom<strong>en</strong>t e<strong>en</strong> uitkering behoort te ont<strong>van</strong>g<strong>en</strong><br />
die qua hoogte e<strong>en</strong> re<strong>de</strong>lijke b<strong>en</strong>a<strong>de</strong>ring di<strong>en</strong>t te zijn <strong>van</strong> het loon wat<br />
hij <strong>voor</strong>afgaand aan zijn arbeidsongeval of beroepsziekte verdi<strong>en</strong><strong>de</strong>. Dit staat<br />
in schril contrast met het toekomstperspectief <strong>van</strong> bij<strong>voor</strong>beeld e<strong>en</strong> 55-jarige<br />
man die <strong>voor</strong> 70% arbeidsongeschikt is <strong>en</strong>, realistisch gezi<strong>en</strong>, binn<strong>en</strong> het<br />
WIA-bestel ge<strong>en</strong> schijn <strong>van</strong> kans heeft om nog e<strong>en</strong> p<strong>en</strong>sio<strong>en</strong> op te bouw<strong>en</strong><br />
wat zelfs maar in <strong>de</strong> buurt komt <strong>van</strong> het modale p<strong>en</strong>sio<strong>en</strong> wat hij <strong>voor</strong>afgaand<br />
aan zijn arbeidsongeval of beroepsziekte mocht verwacht<strong>en</strong>.<br />
184 Zie p. 6 <strong>van</strong> <strong>de</strong> ambtelijke nota ‘Internationale best<strong>en</strong>digheid arbeidsongeschiktheids-regeling<strong>en</strong>’.<br />
Begin 2006 bedankt<strong>en</strong> <strong>de</strong> experts <strong>van</strong> het Internationaal Arbeidsbureau <strong>voor</strong> <strong>de</strong> eer<br />
om na<strong>de</strong>r te mog<strong>en</strong> adviserer<strong>en</strong> t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> WIA-plann<strong>en</strong>, to<strong>en</strong> zij ont<strong>de</strong>kt<strong>en</strong> dat het<br />
theoretische karakter <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze wet reeds was omgezet in daadwerkelijke effectuering. <strong>De</strong>ze<br />
opstelling is, naar ik heb begrep<strong>en</strong> <strong>van</strong> bei<strong>de</strong> partij<strong>en</strong>, gebruikelijk on<strong>de</strong>r <strong>de</strong>rgelijke omstandighe<strong>de</strong>n.<br />
185 Vgl. P<strong>en</strong>nings 2006, p. 170.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 353 24-9-2009 15:56:20<br />
353
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
E<strong>en</strong> vijf<strong>de</strong> pijnlijk punt <strong>van</strong> discordantie tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> WIA <strong>en</strong> IAO-verdrag 121<br />
betreft het feit dat <strong>de</strong> WIA <strong>de</strong> uitkering <strong>van</strong> e<strong>en</strong> werknemer die <strong>van</strong>wege e<strong>en</strong><br />
arbeidsongeval of beroepsziekte arbeidsongeschikt is gewor<strong>de</strong>n, kan reducer<strong>en</strong><br />
tot bijstandsniveau. Dat is niet in overe<strong>en</strong>stemming met <strong>de</strong> norm<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
uitgangspunt<strong>en</strong> <strong>van</strong> het verdrag, die beog<strong>en</strong> <strong>de</strong>ze werknemer e<strong>en</strong> re<strong>de</strong>lijke<br />
sociaalzekerheidsrechtelijke inkom<strong>en</strong>sbescherming te bie<strong>de</strong>n als comp<strong>en</strong>satie<br />
<strong>van</strong> zijn civielrechtelijke scha<strong>de</strong>. Dit gedachtegoed komt bij<strong>voor</strong>beeld tot<br />
uiting in art. 14 lid 3 <strong>van</strong> het IAO-verdrag waarin wordt geëist dat bij e<strong>en</strong><br />
‘substantial’ verlies aan verdi<strong>en</strong>vermog<strong>en</strong> e<strong>en</strong> periodieke uitkering moet<br />
wor<strong>de</strong>n verstrekt die ‘in suitable proportion’ behoort te zijn in relatie tot het<br />
verlies aan verdi<strong>en</strong>vermog<strong>en</strong>. Dit wil zegg<strong>en</strong> dat, naarmate het verlies aan<br />
verdi<strong>en</strong>vermog<strong>en</strong> to<strong>en</strong>eemt, ook <strong>de</strong> hoogte <strong>van</strong> <strong>de</strong> uitkering ev<strong>en</strong>redig mag<br />
to<strong>en</strong>em<strong>en</strong>. Dit is niet ver<strong>en</strong>igbaar met het wez<strong>en</strong>lijk grote verschil wat <strong>de</strong><br />
WIA te bie<strong>de</strong>n heeft aan <strong>de</strong> uitkeringshoogte <strong>en</strong> -recht<strong>en</strong> <strong>van</strong> bij<strong>voor</strong>beeld<br />
e<strong>en</strong> werknemer die <strong>voor</strong> 79% arbeidsongeschikt is <strong>en</strong> e<strong>en</strong> werknemer die<br />
<strong>voor</strong> 81% arbeidsongeschikt is. Ook eist lid 5 <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze bepaling dat het uitkeringsniveau<br />
voldo<strong>en</strong><strong>de</strong> moet zijn ‘to avoid hardship’. <strong>De</strong> term ‘hardship’ is<br />
echter waarschijnlijk het eerste wat in <strong>de</strong> gedacht<strong>en</strong> opkomt bij e<strong>en</strong> arbeidsongeschikte<br />
werknemer die als gevolg <strong>van</strong> <strong>de</strong> WIA zijn inkomst<strong>en</strong> gereduceerd<br />
ziet tot bijstandsniveau.<br />
T<strong>en</strong> zes<strong>de</strong> heeft <strong>de</strong> IAO het Ministerie <strong>van</strong> SZW er nadrukkelijk op gewez<strong>en</strong><br />
dat <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse praktijk <strong>van</strong> e<strong>en</strong> tweejarige loondoorbetalingplicht ex<br />
art. 7:629 BW strijdig is met artikel 6 <strong>van</strong> het verdrag. Het verdrag k<strong>en</strong>t <strong>de</strong><br />
werknemer die als gevolg <strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbeidsrisico arbeidsongeschikt is gewor<strong>de</strong>n<br />
het recht op e<strong>en</strong> uitkering toe zodra waarschijnlijk is dat zijn volledige of<br />
ge<strong>de</strong>eltelijke verlies <strong>van</strong> verdi<strong>en</strong>capaciteit perman<strong>en</strong>t zal zijn. Dit is niet te<br />
ver<strong>en</strong>ig<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> wachttijd <strong>van</strong> twee jaar met pas na het verstrijk<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze<br />
termijn e<strong>en</strong> keuring om <strong>de</strong> mate <strong>van</strong> arbeidsongeschiktheid formeel vast te<br />
stell<strong>en</strong>. 186<br />
<strong>De</strong> re<strong>de</strong>n <strong>voor</strong> <strong>de</strong>ze praktijk ligt echter <strong>voor</strong> <strong>de</strong> hand: het scheelt per arbeidsongeschikte<br />
werknemer e<strong>en</strong> aanspraak <strong>van</strong> (maximaal) twee jaar op <strong>de</strong> op<strong>en</strong>bare<br />
kas, terwijl in <strong>de</strong> tuss<strong>en</strong>tijd het financiële risico door <strong>de</strong> overheid wordt afgew<strong>en</strong>teld<br />
op <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> werknemer. Dit past geheel in het ka<strong>de</strong>r <strong>van</strong><br />
jar<strong>en</strong>lange gekoester<strong>de</strong> w<strong>en</strong>s <strong>van</strong> <strong>de</strong> overheid om vergaand te bezuiniging<strong>en</strong><br />
op <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse sociale zekerheid <strong>en</strong> <strong>de</strong>ze waar mogelijk te privatiser<strong>en</strong>.<br />
Vanuit e<strong>en</strong> praktisch perspectief is e<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijke tardieve keuringspraktijk<br />
186 Zie p. 16 <strong>van</strong> <strong>de</strong> ambtelijke nota ‘Internationale best<strong>en</strong>digheid arbeidsongeschiktheids-regeling<strong>en</strong>’.<br />
<strong>De</strong>ze nota vormt e<strong>en</strong> bijlage <strong>van</strong> e<strong>en</strong> brief <strong>van</strong> Minister <strong>De</strong> Geus aan <strong>de</strong> Voorzitter<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> Twee<strong>de</strong> Kamer <strong>van</strong> 18 <strong>de</strong>cember 2003, betreff<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong> SER-adviesaanvraag WAO.<br />
354<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 354 24-9-2009 15:56:20
6 Ontwikkeling<strong>en</strong>, verplichting<strong>en</strong> <strong>en</strong> keuzes <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse wetgever<br />
echter zeer onw<strong>en</strong>selijk omdat, zo me<strong>en</strong>t het Internationaal Arbeidsbureau,<br />
het dan vaak te laat is <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> zinvolle reïntegratie. Ook kan er in zijn opinie<br />
niet mee wor<strong>de</strong>n volstaan om <strong>de</strong> reïntegratie twee jaar lang over te lat<strong>en</strong> aan<br />
<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>, omdat daarmee niet voldo<strong>en</strong><strong>de</strong> zekerheid wordt gebo<strong>de</strong>n dat<br />
e<strong>en</strong> reïntegratie ook inhou<strong>de</strong>lijk a<strong>de</strong>quaat wordt geëffectueerd; e<strong>en</strong> <strong>werkgever</strong><br />
is per slot <strong>van</strong> rek<strong>en</strong>ing ge<strong>en</strong> arbeids<strong>de</strong>skundige. Het lijkt erop dat, gelet<br />
op het ein<strong>de</strong> <strong>van</strong> het ontslagverbod na twee jaar arbeidsongeschiktheid, ook<br />
<strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse wetgever na e<strong>en</strong> termijn <strong>van</strong> twee jaar gefaal<strong>de</strong> reïntegratieinspanning<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> daar weinig of ge<strong>en</strong> ver<strong>de</strong>r heil in ziet.<br />
Toch laat dit onverlet om <strong>van</strong> <strong>de</strong> ge<strong>de</strong>eltelijk arbeidsongeschikte werknemer<br />
te verwacht<strong>en</strong> dat hij, ondanks <strong>de</strong>ze geringe verwachting<strong>en</strong> t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
zijn reïntegratie <strong>en</strong> het uitblijv<strong>en</strong> <strong>van</strong> succesvolle reïntegratie in het verle<strong>de</strong>n,<br />
na het verstrijk<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze termijn zijn rester<strong>en</strong><strong>de</strong> verdi<strong>en</strong>capaciteit <strong>voor</strong><br />
minst<strong>en</strong>s <strong>de</strong> helft zal wet<strong>en</strong> te b<strong>en</strong>utt<strong>en</strong>. Het is ondui<strong>de</strong>lijk waar <strong>de</strong>ze optimistische<br />
b<strong>en</strong>a<strong>de</strong>ring <strong>van</strong> <strong>de</strong> wetgever op is gegrond.<br />
T<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> WIA betek<strong>en</strong>t het ev<strong>en</strong>wel dat <strong>de</strong> werknemer die door e<strong>en</strong><br />
‘arbeidswegongeval’ (risque professionnel) ge<strong>de</strong>eltelijk arbeidsongeschikt is<br />
gewor<strong>de</strong>n op <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> sociaalzekerheidsrechtelijke hoop wordt gegooid als <strong>de</strong><br />
werknemer die thuis <strong>van</strong> <strong>de</strong> trap is gevall<strong>en</strong> (risque social): bei<strong>de</strong>n verker<strong>en</strong> in<br />
<strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> sociaalzekerheidsrechtelijke positie. Er is echter toch e<strong>en</strong> wez<strong>en</strong>lijk<br />
verschil, althans <strong>de</strong>ze behoort aanwezig te zijn: op grond <strong>van</strong> art. 7 IAO-verdrag<br />
121 kan <strong>de</strong> eerste werknemer aanspraak mak<strong>en</strong> op <strong>de</strong> sociaalzekerheidsrechtelijke<br />
inkom<strong>en</strong>sbescherming die door dit verdrag gebo<strong>de</strong>n wordt <strong>en</strong> welke <strong>de</strong><br />
Ne<strong>de</strong>rlandse regering <strong>en</strong> parlem<strong>en</strong>t door on<strong>de</strong>rtek<strong>en</strong>ing respectievelijk ratificering<br />
<strong>van</strong> het verdrag w<strong>en</strong>selijk hebb<strong>en</strong> geacht. Dat betek<strong>en</strong>t bij<strong>voor</strong>beeld<br />
dat <strong>de</strong>ze werknemer op grond <strong>van</strong> het IAO-verdrag recht heeft op t<strong>en</strong>minste<br />
60% <strong>van</strong> zijn referteloon als uitkering. Het belang hier<strong>van</strong> blijkt onmid<strong>de</strong>llijk<br />
wanneer het inkom<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsongeschikte werknemer kracht<strong>en</strong>s<br />
<strong>de</strong> WIA tot bijstandniveau is gereduceerd of t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> om<strong>van</strong>g <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> exce<strong>de</strong>ntscha<strong>de</strong> welke <strong>de</strong> werknemer bij <strong>de</strong> aansprakelijk gestel<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
wil claim<strong>en</strong>.<br />
Ook hier, zoals bij ie<strong>de</strong>re toetsing <strong>van</strong> e<strong>en</strong> nationale wet aan e<strong>en</strong> bepaling <strong>van</strong><br />
e<strong>en</strong> geratificeerd verdrag, rijst <strong>de</strong> vraag of <strong>van</strong> art. 7 IAO-verdrag 121 directe<br />
werking uitgaat. Opnieuw kan echter slechts geantwoord wor<strong>de</strong>n dat alle<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> (tot op he<strong>de</strong>n uitgeblev<strong>en</strong>) rechterlijke uitspraak hierop antwoord kan<br />
gev<strong>en</strong>. Het is daarom niet verstandig om hier op <strong>voor</strong>uit te lop<strong>en</strong>, behou<strong>de</strong>ns<br />
dan om erop te wijz<strong>en</strong> dat, gelet op <strong>de</strong> discrepantie tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> WIA <strong>en</strong> art. 7<br />
IAO-verdrag 121, <strong>de</strong> mogelijkheid <strong>van</strong> directe werking in ie<strong>de</strong>r geval bestaat<br />
<strong>en</strong> interessante financiële perspectiev<strong>en</strong> biedt <strong>voor</strong> <strong>de</strong> werknemer die tij<strong>de</strong>ns<br />
woon-werkverkeer het slachtoffer is gewor<strong>de</strong>n <strong>van</strong> e<strong>en</strong> verkeersongeval. Los<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 355 24-9-2009 15:56:20<br />
355
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> het antwoord op <strong>de</strong> kwestie of art. 7 IAO-verdrag 121 directe werking<br />
heeft of niet, kan m<strong>en</strong> zich in ie<strong>de</strong>r geval afvrag<strong>en</strong> waarom <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse<br />
regering <strong>en</strong> parlem<strong>en</strong>t zich eig<strong>en</strong>lijk verplicht<strong>en</strong> tot het nalev<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijke<br />
bepaling wanneer zij <strong>de</strong>ze niet binn<strong>en</strong> <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> landsgr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> (will<strong>en</strong>)<br />
uitvoer<strong>en</strong>. Het ratificer<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> verdrag, zoals in casu, schept immers<br />
zowel verwachting<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> burgers naar <strong>de</strong> overheid toe als verplichting<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> overheid jeg<strong>en</strong>s <strong>de</strong> burgers.<br />
E<strong>en</strong> zev<strong>en</strong><strong>de</strong> aspect <strong>van</strong> <strong>de</strong> WIA wat niet overe<strong>en</strong> lijkt te kom<strong>en</strong> met IAOverdrag<br />
121 betreft art. 15 <strong>van</strong> het verdrag. Hierin staat dat on<strong>de</strong>r bijzon<strong>de</strong>re<br />
(niet na<strong>de</strong>r gespecificeer<strong>de</strong>) omstandighe<strong>de</strong>n <strong>en</strong> met toestemming <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
betrokk<strong>en</strong> werknemer, <strong>de</strong>ze e<strong>en</strong> <strong>de</strong>el of het geheel <strong>van</strong> zijn periodieke uitkering<strong>en</strong><br />
bij wijze <strong>van</strong> ‘lump sum’ mag ont<strong>van</strong>g<strong>en</strong> indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> verstrekk<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
overheidsinstantie <strong>van</strong> oor<strong>de</strong>el is dat dit geldbedrag b<strong>en</strong>ut zou wor<strong>de</strong>n op e<strong>en</strong><br />
wijze die e<strong>en</strong> aanmerkelijk <strong>voor</strong><strong>de</strong>el zou oplever<strong>en</strong> <strong>voor</strong> <strong>de</strong> gewon<strong>de</strong> persoon<br />
in kwestie. <strong>De</strong> WIA k<strong>en</strong>t echter niet zo’n regeling. Ook hier, zoals ook t<strong>en</strong><br />
aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>voor</strong>gaan<strong>de</strong> acht besprok<strong>en</strong> aspect<strong>en</strong>, geldt hetge<strong>en</strong> hierbov<strong>en</strong><br />
is opgemerkt t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> directe werking <strong>van</strong> art. 15 <strong>van</strong> IAO-verdrag<br />
121.<br />
Conclu<strong>de</strong>r<strong>en</strong>d kan wor<strong>de</strong>n opgemerkt dat <strong>de</strong> WIA in zoveel ess<strong>en</strong>tiële aspect<strong>en</strong><br />
hetzij naar <strong>de</strong> letter, hetzij in <strong>de</strong> geest afwijkt <strong>van</strong> <strong>de</strong> verplichting<strong>en</strong> welke<br />
<strong>de</strong> ratificatie <strong>van</strong> IAO-verdrag 121 oplegt, dat <strong>de</strong> WIA e<strong>en</strong> toetsing aan dit<br />
verdrag niet kan doorstaan. Dit werpt <strong>de</strong> vraag op waarom e<strong>en</strong> ‘<strong>voor</strong>trekkersland’<br />
als Ne<strong>de</strong>rland dit verdrag heeft on<strong>de</strong>rtek<strong>en</strong>d <strong>en</strong> geratificeerd, indi<strong>en</strong> zij<br />
zich niet aan <strong>de</strong> expliciete maar ge<strong>en</strong>szins veeleis<strong>en</strong><strong>de</strong> verplichting<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
het verdrag w<strong>en</strong>st te hou<strong>de</strong>n. <strong>De</strong> IAO beoogt (on<strong>de</strong>r meer) om het niveau <strong>van</strong><br />
sociale zekerheid wereldwijd te verbeter<strong>en</strong>, zodat <strong>de</strong> IAO-norm<strong>en</strong> zodanig<br />
laag zijn gesteld dat zij ook <strong>voor</strong> lan<strong>de</strong>n met e<strong>en</strong> min<strong>de</strong>r ontwikkel<strong>de</strong> sociale<br />
zekerheid niet te hoog gegrep<strong>en</strong> zijn. Toch haalt Ne<strong>de</strong>rland dit niveau niet,<br />
behou<strong>de</strong>ns t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> relatief geringe groep IVA-werknemers.<br />
<strong>De</strong>ze vraag is <strong>de</strong>s te pregnanter in het licht <strong>van</strong> het feit dat <strong>de</strong> experts <strong>van</strong> het<br />
Ministerie <strong>van</strong> Sociale Zak<strong>en</strong> <strong>en</strong> Werkgeleg<strong>en</strong>heid hun teg<strong>en</strong>hangers <strong>van</strong> het<br />
Internationaal Arbeidsbureau <strong>van</strong> <strong>de</strong> IAO om advies hebb<strong>en</strong> gevraagd t<strong>en</strong><br />
aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> ontwerpstukk<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> WIA. Zij hebb<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> IAO-experts<br />
heel dui<strong>de</strong>lijk begrep<strong>en</strong> dat e<strong>en</strong> <strong>en</strong> an<strong>de</strong>r onver<strong>en</strong>igbaar is met <strong>de</strong> basisprincipes<br />
<strong>van</strong> IAO-verdrag 121, zoals t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> vele punt<strong>en</strong> expliciet blijkt uit<br />
<strong>de</strong> door <strong>de</strong> SZW-ambt<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> geschrev<strong>en</strong> nota waarin zij met grote terughou<strong>de</strong>ndheid<br />
<strong>en</strong> <strong>voor</strong>zichtigheid conclu<strong>de</strong>er<strong>de</strong>n dat met name “(…) <strong>de</strong> regeling<br />
<strong>voor</strong> ge<strong>de</strong>eltelijk arbeidsongeschikt<strong>en</strong> [ligt] op <strong>de</strong> gr<strong>en</strong>s (…) <strong>van</strong> hetge<strong>en</strong> <strong>van</strong>uit<br />
verdragsrechtelijk oogpunt acceptabel is. <strong>De</strong> <strong>de</strong>skundig<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> IAO hebb<strong>en</strong><br />
356<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 356 24-9-2009 15:56:20
6 Ontwikkeling<strong>en</strong>, verplichting<strong>en</strong> <strong>en</strong> keuzes <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse wetgever<br />
te k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> gegev<strong>en</strong> dat het Ne<strong>de</strong>rlandse systeem <strong>van</strong> sociale verzekering<strong>en</strong>,<br />
waar het gaat om <strong>de</strong> bescherming <strong>van</strong> het beroepsrisico, op aanmerkelijk<br />
lager niveau staat dan <strong>de</strong> sociale zekerheidssystem<strong>en</strong> <strong>van</strong> an<strong>de</strong>re lan<strong>de</strong>n in<br />
<strong>de</strong> Europese Unie. <strong>De</strong> uitkering<strong>en</strong> <strong>voor</strong> ge<strong>de</strong>eltelijk arbeidsongeschikt<strong>en</strong> in<br />
Ne<strong>de</strong>rland zijn bij het beroepsrisico aanzi<strong>en</strong>lijk lager dan die <strong>van</strong> ge<strong>de</strong>eltelijk<br />
arbeidsongeschikt<strong>en</strong> in <strong>de</strong> an<strong>de</strong>re EU-lan<strong>de</strong>n.” 187 <strong>De</strong>ze nota heeft <strong>de</strong> Minister<br />
<strong>van</strong> SZW <strong>en</strong> <strong>de</strong> regering er echter niet <strong>van</strong> weerhou<strong>de</strong>n om <strong>de</strong> WIA met<br />
grote <strong>voor</strong>tvar<strong>en</strong>dheid door het parlem<strong>en</strong>t te jag<strong>en</strong>. <strong>De</strong> betreff<strong>en</strong><strong>de</strong> positieve<br />
norm<strong>en</strong> <strong>van</strong> het IAO-verdrag 121 zijn <strong>de</strong>rhalve welbewust g<strong>en</strong>egeerd t<strong>en</strong>ein<strong>de</strong><br />
<strong>de</strong> WIA te verwez<strong>en</strong>lijk<strong>en</strong>. Maar dit kan natuurlijk niet: pacta ser<strong>van</strong>da sunt.<br />
Van e<strong>en</strong> vergissing of onwet<strong>en</strong>dheid aan <strong>de</strong> zij<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse overheid<br />
is echter ge<strong>en</strong> sprake: <strong>voor</strong>afgaand aan <strong>de</strong> totstandkoming <strong>en</strong> inwerkingtreding<br />
<strong>van</strong> het nieuwe arbeidsongeschiktheidsstelsel (wat is uitgemond<br />
in <strong>de</strong> WIA) heeft het ministerie <strong>van</strong> SZW in mei 2003 op <strong>de</strong>ze specifieke<br />
punt<strong>en</strong> uitvoerig advies ingewonn<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> experts <strong>van</strong> het Internationaal<br />
Arbeidsbureau <strong>van</strong> <strong>de</strong> IAO. Op grond <strong>van</strong> dit overleg is in e<strong>en</strong> ambtelijke nota<br />
geconclu<strong>de</strong>erd: “Is <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> e<strong>en</strong>maal echter <strong>de</strong>finitief vastgesteld, <strong>en</strong> is die<br />
blijv<strong>en</strong>d, dan heeft betrokk<strong>en</strong>e recht op uitkering, onverschillig of hij el<strong>de</strong>rs<br />
nog inkom<strong>en</strong> verwerft, <strong>en</strong> of hij bereid <strong>en</strong> in staat is tot het verricht<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
an<strong>de</strong>re arbeid. <strong>De</strong> opsomming uit artikel 22 is limitatief. Extra eis<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong><br />
niet gesteld wor<strong>de</strong>n aan e<strong>en</strong> arbeidsongeschikte.” 188<br />
Kortom, wanneer <strong>de</strong> WIA wordt getoetst aan IAO-verdrag 121 blijkt er veel<br />
aan <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse wetgeving te schort<strong>en</strong> <strong>en</strong> zelfs naar <strong>de</strong> letter strijdig te<br />
zijn met het verdrag. Dit doet zich met name <strong>voor</strong> wanneer e<strong>en</strong> sociaalzekerheidsrechtelijke<br />
uitkering <strong>van</strong>wege e<strong>en</strong> arbeidsongeval of e<strong>en</strong> beroepsziekte<br />
min<strong>de</strong>r dan 60% <strong>van</strong> het laatstverdi<strong>en</strong><strong>de</strong> loon bedraagt. Dit kan in het Ne<strong>de</strong>rlandse<br />
sociaalzekerheidsrechtelijke stelsel zeker <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong>: e<strong>en</strong> gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong><br />
werknemer kan mettertijd financieel afglij<strong>de</strong>n naar e<strong>en</strong> uitkering op het<br />
sociaal minimumniveau, wat ver verwij<strong>de</strong>rd is <strong>van</strong> het uitgangspunt dat hij<br />
t<strong>en</strong>minste 60% <strong>van</strong> zijn laatstverdi<strong>en</strong><strong>de</strong> loon tot aan zijn p<strong>en</strong>sio<strong>en</strong>gerechtig<strong>de</strong><br />
leeftijd mag behou<strong>de</strong>n. Ook aspect<strong>en</strong> als <strong>de</strong> sollicitatieplicht, <strong>de</strong> referteeis,<br />
<strong>de</strong> loondoorbetalingplicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> gedur<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong> eerste twee<br />
187 Bijlage ‘Adviesaanvraag met betrekking tot <strong>de</strong> Extra Garantieregeling Beroepsrisico’s’,<br />
p. 2-3, <strong>van</strong> <strong>de</strong> ambtelijke nota ‘Internationale best<strong>en</strong>digheid arbeidsongeschiktheidsregeling<strong>en</strong>’.<br />
<strong>De</strong>ze nota vormt op haar beurt e<strong>en</strong> bijlage <strong>van</strong> e<strong>en</strong> brief <strong>van</strong> Minister <strong>De</strong> Geus aan <strong>de</strong><br />
Voorzitter <strong>van</strong> <strong>de</strong> Twee<strong>de</strong> Kamer <strong>van</strong> 18 <strong>de</strong>cember 2003, betreff<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong> SER-adviesaanvraag<br />
WAO.<br />
188 Zie p. 14 <strong>van</strong> <strong>de</strong> ambtelijke nota ‘Internationale best<strong>en</strong>digheid arbeidsongeschiktheids-regeling<strong>en</strong>’.<br />
<strong>De</strong>ze nota vormt e<strong>en</strong> bijlage <strong>van</strong> e<strong>en</strong> brief <strong>van</strong> Minister <strong>De</strong> Geus aan <strong>de</strong> Voorzitter<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> Twee<strong>de</strong> Kamer <strong>van</strong> 18 <strong>de</strong>cember 2003, betreff<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong> SER-adviesaanvraag WAO.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 357 24-9-2009 15:56:20<br />
357
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
jaar arbeidsongeschiktheid <strong>en</strong> het recht op e<strong>en</strong> lump-sum uitkering kunn<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> toetsing <strong>van</strong> IAO-verdrag 121 niet doorstaan. <strong>De</strong> wetgever di<strong>en</strong>t zich hier<br />
(alsnog) te conformer<strong>en</strong> aan het staatsrechtelijke principe ‘pacta ser<strong>van</strong>da<br />
sunt’.<br />
5.4 Eig<strong>en</strong> bijdrage<br />
Daar blijft het ge<strong>en</strong>szins bij. Het IAO-verdrag 121 eist <strong>voor</strong>ts in art. 12 dat <strong>de</strong><br />
werknemer die recht heeft op e<strong>en</strong> beroepsrisicogerelateer<strong>de</strong> uitkering, ook<br />
gratis medische verzorging zal ont<strong>van</strong>g<strong>en</strong> als on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el <strong>van</strong> die uitkering. (Dit<br />
geldt dus zowel <strong>voor</strong> <strong>de</strong> werknemer met e<strong>en</strong> IVA-uitkering als <strong>voor</strong> <strong>de</strong> werknemer<br />
met e<strong>en</strong> WGA-uitkering.) Dit blijkt uit <strong>de</strong> frase: “Where a <strong>de</strong>claration<br />
provi<strong>de</strong>d for in Article 2 is in force, medical care and allied b<strong>en</strong>efits shall<br />
inclu<strong>de</strong> (…).” Hierna volgt e<strong>en</strong> zeer omvatt<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>en</strong> ge<strong>de</strong>tailleer<strong>de</strong> opsomming<br />
<strong>van</strong> zorg door huisarts<strong>en</strong> (ook aan huis), ziek<strong>en</strong>huiz<strong>en</strong> <strong>en</strong> medische specialist<strong>en</strong>;<br />
medische zorg buit<strong>en</strong> het ziek<strong>en</strong>huis; verstrekking <strong>van</strong> g<strong>en</strong>eesmid<strong>de</strong>l<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> verpleegmid<strong>de</strong>l<strong>en</strong>; ziek<strong>en</strong>huisopname <strong>en</strong> eerste hulp ter plaatse <strong>van</strong> het<br />
arbeidsongeval. <strong>De</strong> gebie<strong>de</strong>n<strong>de</strong> toon <strong>van</strong> <strong>de</strong> bepaling geeft dui<strong>de</strong>lijk aan dat<br />
<strong>de</strong> werknemer zon<strong>de</strong>r meer recht heeft op <strong>de</strong>rgelijke medische verzorging,<br />
hetge<strong>en</strong> <strong>en</strong>ige ruimte uitsluit om <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer e<strong>en</strong> financiële bijdrage<br />
te verlang<strong>en</strong> t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> ziektekost<strong>en</strong> die het gevolg zijn <strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbeidsongeval<br />
of e<strong>en</strong> beroepsziekte.<br />
<strong>De</strong>ze conclusie volgt ook uit <strong>de</strong> reeds aangehaal<strong>de</strong> bepaling art. 9 lid 2 <strong>van</strong><br />
het verdrag, waaruit blijkt dat ge<strong>en</strong> beperking (an<strong>de</strong>rs dan specifiek daarin<br />
g<strong>en</strong>oemd) aan <strong>de</strong> uitkering (of e<strong>en</strong> aspect daar<strong>van</strong>) mag wor<strong>de</strong>n gesteld, zoals<br />
bij<strong>voor</strong>beeld e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> bijdrage: “Eligibility for b<strong>en</strong>efits may not be ma<strong>de</strong> subject<br />
to (…) the paym<strong>en</strong>t of contributions (…).”<br />
<strong>De</strong> kwestie of e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> bijdrage <strong>voor</strong> medische onkost<strong>en</strong> ver<strong>en</strong>igbaar is met<br />
e<strong>en</strong> IAO-verdrag is echter niet nieuw. In 1996 bepaal<strong>de</strong> <strong>de</strong> C<strong>en</strong>trale Raad <strong>van</strong><br />
Beroep reeds dat e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> bijdrage <strong>voor</strong> kraamhulp onver<strong>en</strong>igbaar was met<br />
bepaling<strong>en</strong> uit <strong>de</strong> IAO-verdrag<strong>en</strong> nrs. 102 <strong>en</strong> 103. <strong>De</strong> Raad me<strong>en</strong><strong>de</strong> dat aan<br />
<strong>de</strong>ze bepaling<strong>en</strong> rechtstreekse werking toekwam omdat “<strong>de</strong> omschrijving<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> te verl<strong>en</strong><strong>en</strong> verstrekking<strong>en</strong>, alsme<strong>de</strong> <strong>de</strong> imperatieve redactie <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
bepaling<strong>en</strong> (…) toetsing aan het nationale recht mogelijk mak<strong>en</strong>.” 189 Daarmee<br />
kwam e<strong>en</strong> ein<strong>de</strong> aan die eig<strong>en</strong> bijdrage <strong>voor</strong> kraamhulp.<br />
In 2006 werd aan <strong>de</strong> C<strong>en</strong>trale Raad <strong>van</strong> Beroep <strong>de</strong> expliciete vraag <strong>voor</strong>gelegd,<br />
of e<strong>en</strong> wettelijke verplichte eig<strong>en</strong> bijdrage in <strong>de</strong> ziektekost<strong>en</strong> op grond <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
189 CRvB 26 mei 1996, RSV 1997/9 (B/Cie. Sociale Zekerheid).<br />
358<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 358 24-9-2009 15:56:20
6 Ontwikkeling<strong>en</strong>, verplichting<strong>en</strong> <strong>en</strong> keuzes <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse wetgever<br />
Zorgwet <strong>van</strong>wege arbeidsgerelateerd letsel in strijd is met IAO-verdrag<strong>en</strong> 102<br />
<strong>en</strong> 121 <strong>en</strong> met <strong>De</strong>el IV <strong>van</strong> <strong>de</strong> Europese Co<strong>de</strong> inzake Sociale Zekerheid <strong>van</strong> 16<br />
april 1964. 190 <strong>De</strong> C<strong>en</strong>trale Raad <strong>van</strong> Beroep overwoog dat <strong>de</strong> bepaling<strong>en</strong> 31, 32,<br />
34, 37 <strong>en</strong> 38 <strong>van</strong> <strong>de</strong> Europese Co<strong>de</strong> (<strong>De</strong>el IV), gezam<strong>en</strong>lijk sam<strong>en</strong>gevat, ie<strong>de</strong>re<br />
lidstaat verplicht<strong>en</strong> tot het gewaarborg<strong>de</strong> aanbod <strong>van</strong> verstrekking<strong>en</strong> (g<strong>en</strong>eeskundige<br />
zorg, ziek<strong>en</strong>huisopname, etc.) <strong>en</strong> uitkering<strong>en</strong> tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> gehele duur<br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> door ‘verzekering’ (lees: sociale zekerheid) ge<strong>de</strong>kte arbeidsongeval of<br />
beroepsziekte. Simpel gezegd komt het erop neer dat <strong>de</strong> werknemer die binn<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> beschermingssfeer <strong>van</strong> het Ne<strong>de</strong>rlandse socialezekerheidsstelsel valt (‘verzeker<strong>de</strong>’)<br />
<strong>en</strong> wordt getroff<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> arbeidsongeval of e<strong>en</strong> beroepsziekte,<br />
recht heeft op <strong>de</strong> g<strong>en</strong>eeskundige zorg die <strong>de</strong> sociale zekerheid te bie<strong>de</strong>n heeft.<br />
<strong>De</strong> Raad constateer<strong>de</strong> ver<strong>de</strong>r dat <strong>de</strong>ze “hel<strong>de</strong>r omschrev<strong>en</strong> norm<strong>en</strong>” ge<strong>en</strong> aanvull<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
bepaling<strong>en</strong> k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> op grond waar<strong>van</strong> kan wor<strong>de</strong>n geconstateerd dat<br />
e<strong>en</strong> lidstaat “zon<strong>de</strong>r meer” wordt geacht te voldo<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> verplichting tot het<br />
bie<strong>de</strong>n <strong>van</strong> g<strong>en</strong>eeskundige zorg aan sociaalzekerheidsrechtelijk verzeker<strong>de</strong><br />
werknemers die het slachtoffer zijn gewor<strong>de</strong>n <strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbeidsongeval of e<strong>en</strong><br />
beroepsziekte. Tev<strong>en</strong>s stond <strong>de</strong> Raad stil bij art. 1, wat e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> bijdrage toestaat<br />
in geval <strong>van</strong> medische zorg bij ziekte in het algeme<strong>en</strong>, maar met ge<strong>en</strong><br />
woord rept over het recht <strong>van</strong> e<strong>en</strong> lidstaat om e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> bijdrage op te legg<strong>en</strong><br />
in geval <strong>van</strong> arbeidsgerelateer<strong>de</strong> medische zorg. Dit alles bracht <strong>de</strong> Raad tot <strong>de</strong><br />
expliciete conclusie dat <strong>de</strong> betreff<strong>en</strong><strong>de</strong> bepaling<strong>en</strong> dui<strong>de</strong>lijk zijn in hun strekking<br />
dat zij géén eig<strong>en</strong> bijdrage toestaan <strong>en</strong> door <strong>de</strong> bescherm<strong>de</strong> person<strong>en</strong>,<br />
zoals in casu <strong>de</strong> werknemer in kwestie, rechtstreeks <strong>voor</strong> <strong>de</strong> rechter kunn<strong>en</strong><br />
wor<strong>de</strong>n ingeroep<strong>en</strong>, zodat zij daarmee e<strong>en</strong>ie<strong>de</strong>r verbin<strong>de</strong>nd zijn in <strong>de</strong> zin <strong>van</strong><br />
artt. 93 <strong>en</strong> 94 <strong>van</strong> <strong>de</strong> Grondwet. 191 <strong>De</strong>ze doorwerking betek<strong>en</strong>t effectief dat het<br />
Ne<strong>de</strong>rlandse bastion <strong>van</strong> risque social ein<strong>de</strong>lijk doorbrok<strong>en</strong> is.<br />
Extra pijnlijk is het feit dat <strong>de</strong> regering zich in het ka<strong>de</strong>r <strong>van</strong> <strong>de</strong> adviesaanvraag<br />
<strong>van</strong> 19 november 2003 aan <strong>de</strong> SER over e<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>tueel in te voer<strong>en</strong><br />
Extra Garantieregeling Beroepsrisico’s als on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el <strong>van</strong> <strong>de</strong> WIA heeft lat<strong>en</strong><br />
informer<strong>en</strong> dat e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> risico in te voer<strong>en</strong> in <strong>de</strong> zorgverzekering<strong>en</strong> strijdig<br />
zou zijn met <strong>De</strong>el IV <strong>van</strong> <strong>de</strong> Europese Co<strong>de</strong>, althans <strong>voor</strong> zover <strong>de</strong> ziektekost<strong>en</strong><br />
verband hou<strong>de</strong>n met e<strong>en</strong> arbeidsongeval of e<strong>en</strong> beroepsziekte. Ook<br />
uit <strong>de</strong> reeds meermal<strong>en</strong> g<strong>en</strong>oem<strong>de</strong> ambtelijke nota ‘Internationale best<strong>en</strong>digheid<br />
arbeidsongeschiktheids-regeling<strong>en</strong>’ blijkt met zoveel woor<strong>de</strong>n dat<br />
<strong>de</strong> ambt<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> <strong>van</strong> het Ministerie <strong>van</strong> SZW goed begrep<strong>en</strong> had<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
IAO-experts dat e<strong>en</strong> verplichte eig<strong>en</strong> bijdrage <strong>voor</strong> ziektekost<strong>en</strong> in geval <strong>van</strong><br />
190 CRvB 8 september 2006, L & S 2007 nr. 10 met annotatie door Waterman (2006b).<br />
191 Concreet betek<strong>en</strong><strong>de</strong> dit dat <strong>de</strong> werknemer <strong>voor</strong>taan zon<strong>de</strong>r betaling <strong>van</strong> <strong>en</strong>ige eig<strong>en</strong> bijdrage<br />
verzorging mocht verlang<strong>en</strong> in het psychiatrische ziek<strong>en</strong>huis waar hij verbleef <strong>en</strong> bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong><br />
alle t<strong>en</strong> onrechte betaal<strong>de</strong> jaarlijkse eig<strong>en</strong> bijdrag<strong>en</strong> met wettelijke r<strong>en</strong>te terug mocht zi<strong>en</strong>.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 359 24-9-2009 15:56:20<br />
359
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
arbeidsgerelateerd letsel of ziekte niet door <strong>de</strong> verdragsrechtelijke beugel<br />
kon. Het bevreemdt dan ook dat, <strong>de</strong>sondanks, <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> bijdrage zon<strong>de</strong>r <strong>en</strong>ige<br />
beperking of uitzon<strong>de</strong>ring in <strong>de</strong> Zorgwet is opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat nog steeds is,<br />
het IAO-verdrag, <strong>de</strong> Europese Co<strong>de</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> onmisk<strong>en</strong>baar hel<strong>de</strong>re uitspraak<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> C<strong>en</strong>trale Raad <strong>van</strong> Beroep t<strong>en</strong> spijt. Te zijner tijd zal het Comité <strong>van</strong><br />
<strong>De</strong>skundig<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> IAO daar ongetwijfeld nog wel e<strong>en</strong>s in e<strong>en</strong> ‘naming and<br />
shaming’-procedure op wijz<strong>en</strong>, als het zo ver moet kom<strong>en</strong>. Zo’n zware <strong>en</strong><br />
formele internationale tik op <strong>de</strong> vingers is toch wat moeilijker te neger<strong>en</strong>.<br />
5.5 Arbeidsgerelateer<strong>de</strong> verkeersongevall<strong>en</strong><br />
Art. 7 lid 1 <strong>van</strong> IAO-verdrag 121 eist dat ie<strong>de</strong>re verdragsstaat e<strong>en</strong> wettelijke<br />
<strong>de</strong>finitie opstelt <strong>van</strong> het begrip ‘industrial acci<strong>de</strong>nt’ (arbeidsongeval), daarbij<br />
inbegrep<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>voor</strong>waar<strong>de</strong>n waaron<strong>de</strong>r e<strong>en</strong> ‘commuting acci<strong>de</strong>nt’ geacht wordt<br />
e<strong>en</strong> arbeidsongeval te zijn. Op <strong>de</strong>ze wijze wordt beoogd dat werknemers die<br />
<strong>van</strong>wege arbeidsgerelateer<strong>de</strong> omstandighe<strong>de</strong>n het slachtoffer zijn gewor<strong>de</strong>n<br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> verkeersongeval <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> sociaalzekerheidsrechtelijke bescherming<br />
toekomt als <strong>de</strong> slachtoffers <strong>van</strong> e<strong>en</strong> ‘klassiek’ arbeidsongeval. Ook het inzicht<br />
– in Ne<strong>de</strong>rland nog betrekkelijk nieuw – dat <strong>de</strong> nationale wetgever ook <strong>de</strong>ze<br />
werknemers behoort te bescherm<strong>en</strong> is hieraan <strong>de</strong>bet. Lid 2 staat echter toe<br />
dat e<strong>en</strong> verdragsstaat dit nalaat indi<strong>en</strong> sprake is <strong>van</strong> e<strong>en</strong> nationale sociaalzekerheidsrechtelijke<br />
regeling die t<strong>en</strong>minste gelijkwaardig is aan wat door het<br />
verdrag wordt verlangd.<br />
Ne<strong>de</strong>rland heeft in<strong>de</strong>rdaad e<strong>en</strong> wettelijke <strong>de</strong>finitie <strong>van</strong> het begrip arbeidsongeval,<br />
namelijk in art. 1 lid 3 sub i Arbeidsomstandighe<strong>de</strong>nwet. <strong>De</strong>ze <strong>de</strong>finitie<br />
luidt: “Arbeidsongeval: e<strong>en</strong> aan e<strong>en</strong> werknemer in verband met het verricht<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> arbeid overkom<strong>en</strong> ongewil<strong>de</strong>, plotselinge gebeurt<strong>en</strong>is, die scha<strong>de</strong> aan <strong>de</strong><br />
gezondheid tot vrijwel onmid<strong>de</strong>llijk gevolg heeft gehad <strong>en</strong> heeft geleid tot<br />
ziekteverzuim, of <strong>de</strong> dood tot vrijwel onmid<strong>de</strong>llijk gevolg heeft gehad.” <strong>De</strong><br />
<strong>de</strong>finitie refereert op ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele wijze naar e<strong>en</strong> verkeersongeval tij<strong>de</strong>ns<br />
woon-werkverkeer of, zoals <strong>de</strong> Belg<strong>en</strong> dat fraai noem<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> arbeidswegongeval.<br />
Ook in <strong>de</strong> jurispru<strong>de</strong>ntie wordt dit standpunt als formeel uitgangspunt<br />
gehuldigd. 192 Ne<strong>de</strong>rland voldoet echter noch aan art. 7 lid 1, noch lid 2, nu het<br />
Ne<strong>de</strong>rlandse sociale zekerheidsrecht <strong>en</strong> met name <strong>de</strong> WIA ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele regeling<br />
k<strong>en</strong>t die het slachtoffer <strong>van</strong> e<strong>en</strong> verkeersongeval tij<strong>de</strong>ns woon-werkverkeer<br />
t<strong>en</strong>minste <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> (inkom<strong>en</strong>s-)bescherming biedt als door het verdrag<br />
wordt opgelegd. Het Ne<strong>de</strong>rlandse recht is <strong>de</strong>rhalve op dit punt in strijd met<br />
IAO-verdrag 121.<br />
192 HR 16 november 2001, NJ 2002, 71, LJN AD5483 (Quant/Berg<strong>en</strong>).<br />
360<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 360 24-9-2009 15:56:20
6 Ontwikkeling<strong>en</strong>, verplichting<strong>en</strong> <strong>en</strong> keuzes <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse wetgever<br />
<strong>De</strong> vraag is <strong>de</strong>rhalve: wat gaat <strong>de</strong> wetgever aan <strong>de</strong>ze tekortkoming <strong>van</strong> verdragsrechtelijke<br />
verplichting<strong>en</strong> do<strong>en</strong>? Want <strong>de</strong> ratificatie <strong>van</strong> het IAO-verdrag<br />
verplicht tot volledige naleving <strong>van</strong> het verdrag, niets slechts stukjes <strong>en</strong> beetjes<br />
waar het zo uitkomt. Daar komt bij dat art. 7 nauw aansluit bij <strong>de</strong> rec<strong>en</strong>te<br />
jurispru<strong>de</strong>ntiële ontwikkeling<strong>en</strong> op het gebied <strong>van</strong> arbeidsgerelateer<strong>de</strong> verkeersongevall<strong>en</strong>,<br />
dus zo’n groot probleem zal behoorlijke naleving door <strong>de</strong><br />
wetgever aannemelijk niet zijn; eer<strong>de</strong>r e<strong>en</strong> kwestie <strong>van</strong> codificatie. 193 Wat dat<br />
betreft heeft <strong>de</strong> Hoge Raad al dui<strong>de</strong>lijke aanwijzing<strong>en</strong> gegev<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> zorgplicht<br />
<strong>voor</strong> werknemers in het verkeer in effect neerkomt op e<strong>en</strong> comp<strong>en</strong>satieverplichting<br />
op basis <strong>van</strong> risico<strong>aansprakelijkheid</strong>.<br />
<strong>De</strong> vervolgvraag is dan: hoever moet die risico<strong>aansprakelijkheid</strong> gaan? Want<br />
wanneer <strong>de</strong>ze alle<strong>en</strong> beperkt zou blijv<strong>en</strong> tot ambulante werknemers die het<br />
slachtoffer zijn gewor<strong>de</strong>n <strong>van</strong> e<strong>en</strong> verkeersongeval, dan zou dit lei<strong>de</strong>n tot e<strong>en</strong><br />
evi<strong>de</strong>nte ongelijke <strong>en</strong> ongerechtvaardig<strong>de</strong> rechtspositie <strong>voor</strong> <strong>de</strong> werknemers<br />
die het slachtoffer zijn gewor<strong>de</strong>n <strong>van</strong> e<strong>en</strong> klassiek arbeidsongeval. Het antwoord<br />
hier<strong>voor</strong> kan niet gevon<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n in <strong>de</strong> re<strong>de</strong>lijkheid <strong>en</strong> billijkheid<br />
of het goed <strong>werkgever</strong>schap, alsof <strong>de</strong>ze niet <strong>voor</strong> alle ambulante werknemers<br />
maar slechts <strong>voor</strong> het gemotoriseer<strong>de</strong> <strong>de</strong>el zou gel<strong>de</strong>n. <strong>De</strong>ze vraag is inmid<strong>de</strong>ls<br />
beantwoord in het arrest St. Maatzorg <strong>De</strong> Werv<strong>en</strong>/<strong>De</strong> Graaf 194 , waarin <strong>de</strong><br />
Hoge Raad onomwon<strong>de</strong>n bepaalt dat t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> e<strong>en</strong>zijdig verkeerongeval<br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> werkneemster in <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> haar werkzaamhe<strong>de</strong>n:<br />
“(…) ge<strong>en</strong> rechtvaardiging bestaat om t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> positie <strong>van</strong> werknemers<br />
die in <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> hun werkzaamhe<strong>de</strong>n zich in het verkeer begev<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> als gevolg <strong>van</strong> e<strong>en</strong> meerzijdig of e<strong>en</strong>zijdig verkeersongeval scha<strong>de</strong> lij<strong>de</strong>n,<br />
on<strong>de</strong>rscheid te mak<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> h<strong>en</strong> die e<strong>en</strong> motorvoertuig <strong>en</strong> h<strong>en</strong> die e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>r<br />
(niet-gemotoriseerd) voertuig, zoals e<strong>en</strong> fiets, bestur<strong>en</strong>. Ev<strong>en</strong>min gerechtvaardigd<br />
is het mak<strong>en</strong> <strong>van</strong> on<strong>de</strong>rscheid tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong>ze groep<strong>en</strong> <strong>van</strong> werknemers <strong>en</strong><br />
werknemers die in <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> hun werkzaamhe<strong>de</strong>n als voetganger aan<br />
het verkeer <strong>de</strong>elnem<strong>en</strong> <strong>en</strong> daarbij scha<strong>de</strong> lij<strong>de</strong>n als gevolg <strong>van</strong> e<strong>en</strong> ongeval<br />
waarbij e<strong>en</strong> voertuig is betrokk<strong>en</strong>.”<br />
“Daarom moet <strong>de</strong> hier<strong>voor</strong> in 3.6.3 g<strong>en</strong>oem<strong>de</strong> vraag [of hier e<strong>en</strong><br />
verzekeringsplicht geldt; YW] bevestig<strong>en</strong>d wor<strong>de</strong>n beantwoord t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> gevall<strong>en</strong> waarin gezegd moet wor<strong>de</strong>n dat <strong>de</strong>ze verkeers<strong>de</strong>elnemers als<br />
gevolg <strong>van</strong> hun kwetsbaarheid in het verkeer e<strong>en</strong> bijzon<strong>de</strong>r risico lop<strong>en</strong>. Voor<br />
fietsers <strong>en</strong> voetgangers geldt als zodanig het risico <strong>van</strong> letsel- of zaakscha<strong>de</strong><br />
als gevolg <strong>van</strong> e<strong>en</strong> ongeval waarbij e<strong>en</strong> of meer voertuig<strong>en</strong> zijn betrokk<strong>en</strong>, <strong>en</strong><br />
193 Vgl. wets<strong>voor</strong>stel Verkeersongevall<strong>en</strong>: TK 1997-1998, 25 759 (MvT); Hartlief 2001c p. 107-108<br />
<strong>en</strong> Waterman 2002, p. 60-73;<br />
194 HR 12 <strong>de</strong>cember 2008, JAR 2009/15, LJN BD3129 (Maatzorg/<strong>De</strong> Graaf).<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 361 24-9-2009 15:56:20<br />
361
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
362<br />
<strong>voor</strong> fietsers geldt tev<strong>en</strong>s het risico <strong>van</strong> letsel- of zaakscha<strong>de</strong> als gevolg <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong>zijdig ongeval dat plaatsvindt tij<strong>de</strong>ns het vervoer per fiets. <strong>De</strong>ze risico’s zijn<br />
inmid<strong>de</strong>ls, naar kan wor<strong>de</strong>n aang<strong>en</strong>om<strong>en</strong>, ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s goed verzekerbaar teg<strong>en</strong><br />
betaalbare premies.<br />
Bij e<strong>en</strong> <strong>en</strong> an<strong>de</strong>r verdi<strong>en</strong>t aantek<strong>en</strong>ing dat er <strong>van</strong>uit e<strong>en</strong> oogpunt <strong>van</strong> gelijke<br />
behan<strong>de</strong>ling <strong>van</strong> werknemers ge<strong>en</strong> goe<strong>de</strong> grond bestaat om an<strong>de</strong>rs te oor<strong>de</strong>l<strong>en</strong><br />
t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> die werknemers lij<strong>de</strong>n als gevolg <strong>van</strong> <strong>de</strong>rgelijke<br />
verkeersongevall<strong>en</strong> indi<strong>en</strong> <strong>de</strong>ze plaatsvin<strong>de</strong>n niet op <strong>de</strong> op<strong>en</strong>bare weg maar<br />
op het terrein waarover <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> zegg<strong>en</strong>schap heeft (<strong>de</strong> arbeidsplaats),<br />
<strong>voor</strong>zover <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> die scha<strong>de</strong> niet reeds aansprakelijk is op grond<br />
<strong>van</strong> zijn uit art. 7:658 <strong>voor</strong>tvloei<strong>en</strong><strong>de</strong> zorgplicht. Het bijzon<strong>de</strong>re risico dat is<br />
verbon<strong>de</strong>n aan <strong>de</strong> <strong>de</strong>elneming aan het wegverkeer veran<strong>de</strong>rt immers in principe<br />
niet doordat het wegverkeer plaatsvindt op <strong>de</strong> arbeidsplaats.<br />
In al die gevall<strong>en</strong> gaat het immers om risico’s die zijn verbon<strong>de</strong>n aan <strong>de</strong><br />
<strong>de</strong>elneming aan het verkeer op <strong>de</strong> weg, waar<strong>van</strong> <strong>van</strong> algem<strong>en</strong>e bek<strong>en</strong>dheid is<br />
dat zij <strong>voor</strong> met name fietsers <strong>en</strong> voetgangers e<strong>en</strong> bijzon<strong>de</strong>re kwetsbaarheid<br />
meebr<strong>en</strong>gt t<strong>en</strong> opzichte <strong>van</strong> aan het verkeer <strong>de</strong>elnem<strong>en</strong><strong>de</strong> (an<strong>de</strong>re)<br />
voertuig<strong>en</strong>.”<br />
E<strong>en</strong> betere oplossing zou zijn om over <strong>de</strong> gehele linie, althans <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong><br />
<strong>en</strong> verkeersongevall<strong>en</strong>, art. 7:658 BW te baser<strong>en</strong> op risico<strong>aansprakelijkheid</strong>.<br />
Met Hartlief b<strong>en</strong> ik dan ook <strong>van</strong> m<strong>en</strong>ing dat “(…) het op zijn minst<br />
opmerkelijk [is] te noem<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> impuls daartoe moet kom<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> wets<strong>voor</strong>stel<br />
dat betrekking heeft op verkeersongevall<strong>en</strong>.” 195 Maar misschi<strong>en</strong> toch<br />
ook weer niet opmerkelijk: juist (gemotoriseer<strong>de</strong>) verkeersongevall<strong>en</strong> zijn e<strong>en</strong><br />
omstandigheid bij uitstek die <strong>voor</strong> <strong>de</strong> wetgever <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>voor</strong>laatste eeuw niet<br />
<strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>baar war<strong>en</strong>. Want op het ein<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> dag is dit <strong>de</strong> kern <strong>van</strong> het<br />
probleem waar <strong>de</strong> Hoge Raad mee worstelt: achterhaal<strong>de</strong> wetgeving <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
eeuw oud, die niet meer aansluit bij mo<strong>de</strong>rne arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n.<br />
Hiermee is e<strong>en</strong> historische cirkel voltooid: <strong>van</strong> risico<strong>aansprakelijkheid</strong> in<br />
<strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet (óók <strong>voor</strong> arbeidsgerelateer<strong>de</strong> verkeersongevall<strong>en</strong>, woonwerkverkeer<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer daarbij inbegrep<strong>en</strong>), naar schuld<strong>aansprakelijkheid</strong><br />
ex art. 7A:1638x oud-BW/7:658 BW <strong>en</strong> weer terug naar risico<strong>aansprakelijkheid</strong>.<br />
Wellicht moet <strong>de</strong> ou<strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet maar e<strong>en</strong>s wor<strong>de</strong>n afgestoft<br />
<strong>en</strong> nogmaals kritisch wor<strong>de</strong>n bekek<strong>en</strong>? E<strong>en</strong> vergelijking met <strong>de</strong> Belgische<br />
Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet, die e<strong>en</strong> uitvoerige regeling <strong>voor</strong> ‘arbeidswegongevall<strong>en</strong>’<br />
<strong>en</strong> woon-werkverkeerongevall<strong>en</strong> k<strong>en</strong>t, ligt daarmee ook <strong>voor</strong> <strong>de</strong> hand. 196<br />
<strong>De</strong> wetgever kan er zijn <strong>voor</strong><strong>de</strong>el mee do<strong>en</strong>.<br />
195 Hartlief 1998, p. 226 <strong>en</strong> Waterman 2003b, p. 52.<br />
196 Vgl. Waterman 2001, p. 17-25 <strong>en</strong> Waterman 2002b, p. 60-73.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 362 24-9-2009 15:56:20
5.6 Beroepsziekt<strong>en</strong>lijst<br />
6 Ontwikkeling<strong>en</strong>, verplichting<strong>en</strong> <strong>en</strong> keuzes <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse wetgever<br />
Art. 8 <strong>van</strong> IAO-verdrag 121 verplicht ie<strong>de</strong>r verdragsstaat om e<strong>en</strong> lijst <strong>van</strong><br />
erk<strong>en</strong><strong>de</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> op te stell<strong>en</strong> waarin t<strong>en</strong>minste <strong>de</strong> erk<strong>en</strong><strong>de</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
zoals opgesomd in <strong>de</strong> bijlage ‘Schedule I’ <strong>van</strong> het verdrag zull<strong>en</strong><br />
wor<strong>de</strong>n opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Als alternatief mag e<strong>en</strong> verdragsstaat e<strong>en</strong> wettelijke<br />
<strong>de</strong>finitie opstell<strong>en</strong> <strong>van</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> die breed g<strong>en</strong>oeg moet zijn om <strong>de</strong><br />
beroepsziekt<strong>en</strong> in <strong>de</strong> <strong>voor</strong>noem<strong>de</strong> bijlage te <strong>de</strong>kk<strong>en</strong>. Ook e<strong>en</strong> combinatie <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong>ze twee opties is toegestaan. Uit <strong>de</strong> redactie <strong>van</strong> het artikel kan <strong>voor</strong>zichtig<br />
wor<strong>de</strong>n opgemaakt dat <strong>de</strong> lijst <strong>van</strong> erk<strong>en</strong><strong>de</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> bewijsrechtelijke<br />
consequ<strong>en</strong>ties in het <strong>voor</strong><strong>de</strong>el <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer kan hebb<strong>en</strong> wanneer hij<br />
binn<strong>en</strong> <strong>de</strong> wettelijk bepaal<strong>de</strong> omstandighe<strong>de</strong>n e<strong>en</strong> gespecificeer<strong>de</strong> ziekte<br />
heeft; e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>re zinvolle re<strong>de</strong>n <strong>voor</strong> zo’n lijst is binn<strong>en</strong> <strong>de</strong> context <strong>van</strong> het<br />
verdrag niet goed <strong>de</strong>nkbaar.<br />
In strijd met <strong>de</strong> expliciete eis neergelegd in art. 8 <strong>van</strong> het verdrag heeft<br />
Ne<strong>de</strong>rland echter ge<strong>en</strong> officiële lijst <strong>van</strong> erk<strong>en</strong><strong>de</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse<br />
werknemer kan hier dan ook ge<strong>en</strong> bewijsrechtelijke vermoe<strong>de</strong>ns of<br />
<strong>voor</strong><strong>de</strong>l<strong>en</strong> aan ontl<strong>en</strong><strong>en</strong>. Dit is opmerkelijk, want Ne<strong>de</strong>rland heeft <strong>de</strong> lijst <strong>van</strong><br />
beroepsziekt<strong>en</strong> (‘Schedule I’) officieel aanvaard tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> 66 ste zitting <strong>van</strong><br />
het Algem<strong>en</strong>e Congres (‘G<strong>en</strong>eral Confer<strong>en</strong>ce’) gedur<strong>en</strong><strong>de</strong> het Internationale<br />
Arbeidscongres (‘International Labour Confer<strong>en</strong>ce’) in 1980. Het wekt dan<br />
weinig verwon<strong>de</strong>ring dat ook e<strong>en</strong> aanbeveling <strong>van</strong> <strong>de</strong> Europese Commissie is<br />
g<strong>en</strong>egeerd die oproept om zo spoedig mogelijk over te gaan tot het opnem<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> Europese lijst <strong>van</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> in wettelijke of bestuursrechtelijke<br />
bepaling<strong>en</strong> over wet<strong>en</strong>schappelijk erk<strong>en</strong><strong>de</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> die <strong>voor</strong> scha<strong>de</strong>loosstelling<br />
in aanmerking kunn<strong>en</strong> kom<strong>en</strong>. 197<br />
Kortom, Ne<strong>de</strong>rland voldoet in dit opzicht niet aan zijn verdragsrechtelijke verplichting<strong>en</strong>,<br />
zodat ook hier – alsnog – ingrijp<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> wetgever vereist is.<br />
6 Naar e<strong>en</strong> nieuwe regeling: ess<strong>en</strong>tiële keuzes<br />
6.1 Herstel <strong>van</strong> <strong>de</strong> sociale zekerheid?<br />
In het <strong>voor</strong>gaan<strong>de</strong> is reeds veelvuldig aan <strong>de</strong> or<strong>de</strong> geweest, dat <strong>de</strong> he<strong>de</strong>ndaagse<br />
problem<strong>en</strong> met het <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> (belangrijk)<br />
<strong>de</strong>el wor<strong>de</strong>n veroorzaakt door <strong>de</strong> terugtred <strong>van</strong> <strong>de</strong> sociale zekerheid. Naarmate<br />
197 Art. 1 Aanbeveling <strong>van</strong> <strong>de</strong> Commissie <strong>van</strong> 19 september 2003 betreff<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong> Europese lijst<br />
<strong>van</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 363 24-9-2009 15:56:20<br />
363
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> scha<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> werknemer min<strong>de</strong>r door <strong>de</strong> sociale zekerheid<br />
wordt ge<strong>de</strong>kt, kan hij niet an<strong>de</strong>rs dan zich tot het <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht<br />
w<strong>en</strong><strong>de</strong>n in e<strong>en</strong> poging tot verhaal <strong>van</strong> zijn scha<strong>de</strong> of an<strong>de</strong>rs, daarin<br />
te berust<strong>en</strong>. Nu verzekeraars zo veelvuldig waarschuw<strong>en</strong> <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> overbelasting<br />
<strong>van</strong> het <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht <strong>en</strong> e<strong>en</strong> dreig<strong>en</strong><strong>de</strong> onverzekerbaarheid<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong>ze markt, ligt <strong>de</strong> volg<strong>en</strong><strong>de</strong> vraag <strong>voor</strong> <strong>de</strong> hand: zou het in<br />
ere herstell<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> sociale zekerheid e<strong>en</strong> geschikte oplossing zijn om <strong>de</strong>ze<br />
problem<strong>en</strong> het hoofd te bie<strong>de</strong>n? 198<br />
Om <strong>de</strong>ze vraag op zeer beknopte wijze te beantwoor<strong>de</strong>n, is het nodig om bij<br />
drie rele<strong>van</strong>te aspect<strong>en</strong> stil te staan. In <strong>de</strong> eerste plaats moet wor<strong>de</strong>n gewez<strong>en</strong><br />
op <strong>de</strong> verzekeringsrechtelijke realiteit als bij<strong>voor</strong>beeld sluip<strong>en</strong><strong>de</strong> scha<strong>de</strong>,<br />
retro-actieve <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> opkomst <strong>van</strong> nieuwe beroepsziekt<strong>en</strong>,<br />
welke ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s belangrijke contribuant<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>ssproblem<strong>en</strong><br />
zijn; het herstel <strong>van</strong> <strong>de</strong> sociale zekerheid zal <strong>de</strong>ze aspect<strong>en</strong><br />
niet of nauwelijks beïnvloe<strong>de</strong>n. In zoverre heeft e<strong>en</strong> terugkeer naar <strong>de</strong> ou<strong>de</strong><br />
niveau’s <strong>van</strong> <strong>de</strong> sociale zekerheid weinig zin.<br />
T<strong>en</strong> twee<strong>de</strong> lijkt e<strong>en</strong> terugkeer <strong>van</strong> <strong>de</strong> ‘ou<strong>de</strong>’ sociale zekerheid in strijd te<br />
zijn met <strong>de</strong> he<strong>de</strong>ndaagse politieke realiteit: politieke partij<strong>en</strong> will<strong>en</strong> teg<strong>en</strong>woordig<br />
slechts bezuinig<strong>en</strong>, <strong>de</strong>reguler<strong>en</strong>, privatiser<strong>en</strong>, etc. E<strong>en</strong> herstel <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
sociale zekerheid naar ou<strong>de</strong> uitkeringshoogt<strong>en</strong> lijkt om <strong>de</strong>ze re<strong>de</strong>n teg<strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
heers<strong>en</strong><strong>de</strong> t<strong>en</strong><strong>de</strong>ns<strong>en</strong> in te druis<strong>en</strong>. Toch is het e<strong>en</strong> zorgvuldige overweging<br />
waard: namelijk <strong>van</strong>uit <strong>de</strong> veron<strong>de</strong>rstelling dat <strong>de</strong> heers<strong>en</strong><strong>de</strong> comp<strong>en</strong>satiedrang<br />
in belangrijke mate lijkt te wor<strong>de</strong>n ingegev<strong>en</strong> door <strong>de</strong> verlaag<strong>de</strong> sociaalzekerheidsrechtelijke<br />
uitkering<strong>en</strong>.<br />
Daarnaast kan e<strong>en</strong> verhoging <strong>van</strong> uitkeringsnorm<strong>en</strong> ook verdragsrechtelijk<br />
zinvol zijn, zo niet zon<strong>de</strong>r meer verplicht. Ik <strong>de</strong>nk hierbij aan art. 19 <strong>van</strong><br />
IAO-verdrag 121, dat vereist dat e<strong>en</strong> uitkering <strong>voor</strong> arbeidsongeschikt<strong>en</strong> minimaal<br />
60% <strong>van</strong> hun referteloon moet bedrag<strong>en</strong>. Immers, zodra e<strong>en</strong> verrek<strong>en</strong>ing<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> WGA-uitkering met <strong>de</strong> door <strong>de</strong> ge<strong>de</strong>eltelijk arbeidsongeschikte<br />
werknemer verworv<strong>en</strong> loon <strong>de</strong> eerste 60% <strong>van</strong> zijn ou<strong>de</strong> loonniveau aantast<br />
(behou<strong>de</strong>ns het loonplafond), is <strong>de</strong> daardoor verkreg<strong>en</strong> uitkeringshoogte in<br />
strijd met art. 19 <strong>en</strong> dus ook in strijd met het verdrag. Dat is pijnlijk, omdat<br />
IAO-verdrag 121 uitgaat <strong>van</strong> het lage lat-principe, dat wil zegg<strong>en</strong> <strong>van</strong> norm<strong>en</strong><br />
die ook door niet-Westerse lan<strong>de</strong>n moet<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n gehaald <strong>en</strong> dus<br />
zeker wel door e<strong>en</strong> ‘<strong>voor</strong>trekkersland’ als Ne<strong>de</strong>rland. Ook bepaling<strong>en</strong> als <strong>de</strong><br />
arbeidsverle<strong>de</strong>neis <strong>en</strong> <strong>de</strong> referte-eis, die bei<strong>de</strong>n zijn opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> in <strong>de</strong> WIA <strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> uitkeringshoogte kunn<strong>en</strong> drukk<strong>en</strong>, zijn niet toelaatbaar volg<strong>en</strong>s art. 9.2<br />
198 Vgl. Klosse & Vonk 2000, p. 189-240.<br />
364<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 364 24-9-2009 15:56:21
6 Ontwikkeling<strong>en</strong>, verplichting<strong>en</strong> <strong>en</strong> keuzes <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse wetgever<br />
<strong>van</strong> het verdrag, wat zulke bepaling<strong>en</strong> zelfs expliciet verbiedt: “Eligibility for<br />
b<strong>en</strong>efits may not be ma<strong>de</strong> subject to the l<strong>en</strong>gth of employm<strong>en</strong>t, to the duration<br />
of Insurance or to the paym<strong>en</strong>t of contributions (…).” Het IAO-verdrag<br />
121 biedt zelfs nog e<strong>en</strong> <strong>de</strong>r<strong>de</strong> argum<strong>en</strong>t om <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse sociaalzekerheidsrechtelijke<br />
uitkering<strong>en</strong>, waaron<strong>de</strong>r specifiek <strong>de</strong> WIA, te verhog<strong>en</strong>: art. 14 lid<br />
5, wat bepaalt dat <strong>de</strong> uitkeringshoogte voldo<strong>en</strong><strong>de</strong> moet zijn om ‘hardship’<br />
te <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong>. Dat zal <strong>de</strong> arbeidsongeschikte werknemer, die na jar<strong>en</strong>lange<br />
arbeid in het zweet zijns aanschijns als gevolg <strong>van</strong> <strong>de</strong> WIA-wetgeving zijn<br />
huis heeft moet<strong>en</strong> verkop<strong>en</strong> <strong>en</strong> gereduceerd is tot e<strong>en</strong> bijstandsuitkering,<br />
toch wel verwon<strong>de</strong>r<strong>en</strong>.<br />
<strong>De</strong> remedie <strong>voor</strong> <strong>de</strong>ze discrepanties is tweeërlei: ófwel alsnog aan het verdrag<br />
conformer<strong>en</strong>, wat e<strong>en</strong> ingrijp<strong>en</strong><strong>de</strong> wijziging <strong>van</strong> <strong>de</strong> WIA zal betek<strong>en</strong><strong>en</strong>, óf<br />
<strong>de</strong> internationale blamage aanvaar<strong>de</strong>n om het verdrag op te zegg<strong>en</strong>. In bei<strong>de</strong><br />
gevall<strong>en</strong> kan echter geconclu<strong>de</strong>erd wor<strong>de</strong>n dat <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse overheid zijn<br />
verdragsrechtelijke verplichting<strong>en</strong> jeg<strong>en</strong>s Ne<strong>de</strong>rlandse arbeidsongeschikte<br />
werknemers heeft geschon<strong>de</strong>n. (Hier kom ik nog op terug in <strong>de</strong> volg<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
paragraaf.)<br />
T<strong>en</strong> <strong>de</strong>r<strong>de</strong> is sociale zekerheid op wez<strong>en</strong>lijk an<strong>de</strong>re beginsel<strong>en</strong> gebaseerd dan<br />
het <strong>aansprakelijkheid</strong>srecht. 199 Daarbij mag in het bijzon<strong>de</strong>r wor<strong>de</strong>n gerefereerd<br />
aan het feit dat <strong>de</strong> sociale zekerheid uitgaat <strong>van</strong> <strong>de</strong> bescherming <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
bestaanszekerheid, inclusief re-integratie, terwijl het <strong>aansprakelijkheid</strong>srecht<br />
volledig (financieel) herstel in <strong>de</strong> ‘ou<strong>de</strong> situatie’ nastreeft. Qua vergoedingsniveau<br />
bestaat er e<strong>en</strong> onoverbrugbaar verschil. E<strong>en</strong> simpel <strong>voor</strong>beeld kan dit<br />
illustrer<strong>en</strong>: <strong>de</strong> sociale zekerheid biedt ge<strong>en</strong> smart<strong>en</strong>geld – het <strong>aansprakelijkheid</strong>srecht<br />
wel. Juist <strong>van</strong>uit het oogpunt <strong>van</strong> volledige scha<strong>de</strong>vergoeding is<br />
het <strong>aansprakelijkheid</strong>srecht aantrekkelijker <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> arbeidsongeval<br />
of beroepsziekte gevel<strong>de</strong> werknemer dan het sociaalzekerheidsstelsel. Het<br />
<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht <strong>en</strong> <strong>de</strong> sociale zekerheid zijn daarom niet geheel <strong>en</strong><br />
al <strong>de</strong> communicer<strong>en</strong><strong>de</strong> vat<strong>en</strong> waar<strong>voor</strong> zij in <strong>de</strong> rechtsliteratuur wel wor<strong>de</strong>n<br />
gehou<strong>de</strong>n.<br />
Kortom, e<strong>en</strong> terugkeer naar <strong>de</strong> ou<strong>de</strong> sociale zekerheid (of oplossing<strong>en</strong> die qua<br />
niveau daarmee vergelijkbaar zijn) behoort tot <strong>de</strong> mogelijkhe<strong>de</strong>n die na<strong>de</strong>re<br />
studie waard zijn. 200 Of zou e<strong>en</strong> vernieuwd sociaalzekerheidsrechtelijk stelsel<br />
dan iets te bie<strong>de</strong>n hebb<strong>en</strong>? Hierbij kan m<strong>en</strong> met name <strong>de</strong>nk<strong>en</strong> aan e<strong>en</strong> verzekeringssysteem<br />
dat wordt gekarakteriseerd door lage drempels, hoge uitkering<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> bov<strong>en</strong>al e<strong>en</strong> particulier, door <strong>de</strong> markt in plaats <strong>van</strong> <strong>de</strong> overheid<br />
199 Faure & Hartlief 2002, 213.<br />
200 An<strong>de</strong>rs Klosse 2001, p. 13.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 365 24-9-2009 15:56:21<br />
365
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
gefinancierd karakter. E<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijk verzekeringssysteem heeft e<strong>en</strong> naam: <strong>de</strong><br />
directe verzekering. Ik zal hier in paragraaf 6.6 na<strong>de</strong>r op ingaan.<br />
6.2 E<strong>en</strong> Extra Garantieregeling Beroepsrisico’s?<br />
Ter geleg<strong>en</strong>heid <strong>van</strong> <strong>de</strong> ver<strong>van</strong>ging <strong>van</strong> <strong>de</strong> WAO door <strong>de</strong> WIA me<strong>en</strong><strong>de</strong>n<br />
zowel het Ministerie <strong>van</strong> SZW 201 , <strong>de</strong> Commissie Donner 202 , als het kabinet 203<br />
dat e<strong>en</strong> afzon<strong>de</strong>rlijke regeling <strong>voor</strong> het risque professionnel moest wor<strong>de</strong>n<br />
getroff<strong>en</strong>.’ 204 <strong>De</strong>ze noodzakelijk geachte aanvull<strong>en</strong><strong>de</strong> regeling werd concreet<br />
omschrev<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> verplichte directe <strong>werkgever</strong>sverzekering: <strong>de</strong> Extra<br />
Garantieregeling Beroepsrisico’s (EGB) waarbij <strong>de</strong> gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> werknemer<br />
e<strong>en</strong> rechtstreekse aanspraak zou krijg<strong>en</strong> op <strong>de</strong> verzekeraar.<br />
Als specifieke re<strong>de</strong>n<strong>en</strong> wer<strong>de</strong>n aangevoerd:<br />
– <strong>de</strong> gespann<strong>en</strong> relatie tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> uitkeringshoogte bij ge<strong>de</strong>eltelijk arbeidsongeschiktheid<br />
(WGA) <strong>en</strong> die bij volledige arbeidsongeschiktheid (IVA) t<strong>en</strong><br />
opzichte <strong>van</strong> IAO-verdrag 121 (zoals in <strong>de</strong> <strong>voor</strong>gaan<strong>de</strong> paragraaf is geconstateerd,<br />
is dit ge<strong>en</strong>szins <strong>de</strong> <strong>en</strong>ige gespann<strong>en</strong> relatie in dit opzicht);<br />
– <strong>de</strong> strijd tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> bijdrage in <strong>de</strong> ziektekost<strong>en</strong> in geval <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
arbeidsongeval of beroepsziekte in relatie tot <strong>De</strong>el IV <strong>van</strong> <strong>de</strong> Europese Co<strong>de</strong><br />
inzake sociale zekerheid (<strong>en</strong> we<strong>de</strong>rom ook niet met IAO-verdrag 121);<br />
– <strong>de</strong> vrees dat, als gevolg <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>voor</strong>gestel<strong>de</strong> arbeidsongeschiktheidsregeling<strong>en</strong>,<br />
“<strong>de</strong> inkom<strong>en</strong>sachteruitgang bij ge<strong>de</strong>eltelijke arbeidsongeschiktheid<br />
<strong>de</strong>rmate groot kan zijn, dat daardoor e<strong>en</strong> belangrijke aanzet tot e<strong>en</strong><br />
claimcultuur wordt gegev<strong>en</strong>”. 205<br />
Met name <strong>de</strong> laatste re<strong>de</strong>n, die meer beleidsmatig dan juridisch <strong>van</strong> aard is, is<br />
opmerkelijk. Op zich er natuurlijk niets mis mee dat werknemers hun <strong>werkgever</strong><br />
aansprakelijk hou<strong>de</strong>n <strong>voor</strong> scha<strong>de</strong> als gevolg <strong>van</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong><br />
201 Vgl. <strong>de</strong> nota ‘Internationale best<strong>en</strong>digheid arbeidsongeschiktheidsregeling<strong>en</strong>’ <strong>van</strong> 20 mei<br />
2003.<br />
202 Adviescommissie Arbeidsongeschiktheid 2001, p. 9-10, p. 134-136, bek<strong>en</strong>d als het Donner<br />
II-rapport. Zie ook Waterman 2001, p. 17-25.<br />
203 TK 2003-2004, 28 333, nr. 2 p. 5.<br />
204 Ongedateer<strong>de</strong> bijlage ‘Adviesaanvraag met betrekking tot <strong>de</strong> Extra Garantieregeling Beroepsrisico’s’,<br />
p. 2, <strong>van</strong> <strong>de</strong> ambtelijke nota ‘Internationale best<strong>en</strong>digheid arbeidsongeschiktheidsregeling<strong>en</strong>’<br />
<strong>van</strong> 20 mei 2003. <strong>De</strong>ze nota vormt op haar beurt e<strong>en</strong> bijlage <strong>van</strong> e<strong>en</strong> brief <strong>van</strong><br />
Minister <strong>De</strong> Geus aan <strong>de</strong> Voorzitter <strong>van</strong> <strong>de</strong> Twee<strong>de</strong> Kamer <strong>van</strong> 18 <strong>de</strong>cember 2003, betreff<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
<strong>de</strong> SER-adviesaanvraag WAO.<br />
205 Ongedateer<strong>de</strong> bijlage ‘Adviesaanvraag met betrekking tot <strong>de</strong> Extra Garantieregeling<br />
Beroepsrisico’s’, p. 3-4, <strong>van</strong> <strong>de</strong> ambtelijke nota ‘Internationale best<strong>en</strong>digheid arbeidsongeschiktheidsregeling<strong>en</strong>’.<br />
<strong>De</strong>ze nota vormt op haar beurt e<strong>en</strong> bijlage <strong>van</strong> e<strong>en</strong> brief <strong>van</strong> Minister<br />
<strong>De</strong> Geus aan <strong>de</strong> Voorzitter <strong>van</strong> <strong>de</strong> Twee<strong>de</strong> Kamer <strong>van</strong> 18 <strong>de</strong>cember 2003, betreff<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong><br />
SER-adviesaanvraag WAO.<br />
366<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 366 24-9-2009 15:56:21
6 Ontwikkeling<strong>en</strong>, verplichting<strong>en</strong> <strong>en</strong> keuzes <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse wetgever<br />
beroepsziekt<strong>en</strong>, integ<strong>en</strong><strong>de</strong>el, <strong>de</strong> scha<strong>de</strong>last wordt hiermee slechts verplaatst<br />
naar waar zij thuishoort. <strong>De</strong> bagatelliser<strong>en</strong><strong>de</strong> term ‘claimcultuur’ lijkt hier<br />
dan ook niet gepast: het misk<strong>en</strong>t dat e<strong>en</strong> werknemer zijn <strong>werkgever</strong> doorgaans<br />
niet aansprakelijk stelt uit ‘culturele’ motiev<strong>en</strong> maar uit financiële<br />
noodzaak. E<strong>en</strong> (pot<strong>en</strong>tiële) to<strong>en</strong>ame <strong>van</strong> het aantal claims is niet <strong>van</strong> invloed<br />
op <strong>de</strong> frequ<strong>en</strong>tie <strong>van</strong> het aantal <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> of beroepsziekt<strong>en</strong>, het<br />
maakt <strong>de</strong>ze slechts meer zichtbaar waar zij <strong>voor</strong>he<strong>en</strong> <strong>voor</strong> het maatschappelijk<br />
oog verborg<strong>en</strong> war<strong>en</strong>.<br />
<strong>De</strong> EGB moest twee vlieg<strong>en</strong> in één klap slaan, namelijk door zowel <strong>de</strong> gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong><br />
werknemer e<strong>en</strong> aanvull<strong>en</strong><strong>de</strong> uitkering te bie<strong>de</strong>n bov<strong>en</strong>op hetge<strong>en</strong><br />
hem uit hoof<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> nieuwe WAO (WIA) zou toekom<strong>en</strong> als door <strong>de</strong> kost<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong>ze aanvull<strong>en</strong><strong>de</strong> uitkering af te w<strong>en</strong>tel<strong>en</strong> op <strong>de</strong> private sector. Het risque<br />
professionnel zou <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> betreff<strong>en</strong>, beroepsziekt<strong>en</strong> <strong>voor</strong> zover<br />
<strong>de</strong>ze op e<strong>en</strong> bij <strong>de</strong> EGB behor<strong>en</strong><strong>de</strong> beroepsziektelijst zou<strong>de</strong>n <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong> of<br />
rechtstreeks <strong>en</strong> medisch objectief aantoonbaar uit <strong>de</strong> arbeid zou<strong>de</strong>n <strong>voor</strong>tvloei<strong>en</strong>,<br />
<strong>en</strong> arbeidsgerelateer<strong>de</strong> verkeersongevall<strong>en</strong>. 206<br />
Hiermee sam<strong>en</strong>hang<strong>en</strong>d bepleitte <strong>de</strong> Commissie Donner <strong>de</strong> gelijktijdige<br />
afschaffing <strong>van</strong> het civiele <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong> ex art. 7:658 BW. Dit<br />
zou ver<strong>de</strong>r ‘overbodig’ zijn; <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse verzeker<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> zou daarna<br />
net als zijn Belgische collega immuun zijn <strong>voor</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong>sclaims<br />
<strong>van</strong> zijn gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> personeel. 207 In ess<strong>en</strong>tie kwam<strong>en</strong> <strong>de</strong> argum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
Commissie overe<strong>en</strong> met wat reeds t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> het kabinet is aangevoerd,<br />
zodat ik <strong>de</strong>ze niet zal herhal<strong>en</strong>.<br />
Inhou<strong>de</strong>lijk zou <strong>de</strong> EGB-uitkering bestaan uit e<strong>en</strong> inkom<strong>en</strong>s<strong>de</strong>rvinguitkering<br />
<strong>van</strong> 70% <strong>van</strong> het loon bij volledige arbeidsongeschiktheid <strong>van</strong>af <strong>de</strong> eerste<br />
dag <strong>van</strong> ziekte; althans naar rato <strong>van</strong> <strong>de</strong> mate <strong>van</strong> arbeidsongeschiktheid. 208<br />
<strong>De</strong> IAO-adviseurs achtt<strong>en</strong> e<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijke EGB in <strong>de</strong> vorm <strong>van</strong> e<strong>en</strong> private verzekering<br />
toelaatbaar, mits <strong>de</strong>ze aan e<strong>en</strong> aantal <strong>voor</strong>waar<strong>de</strong>n zou voldo<strong>en</strong>. 209<br />
Zo zou <strong>de</strong> verzekering on<strong>de</strong>r meer transparant moet<strong>en</strong> zijn, bij<strong>voor</strong>beeld<br />
206 Vgl. wets<strong>voor</strong>stel Verkeersongevall<strong>en</strong>: TK 1997-1998, 25 759 (MvT); Hartlief 2001b, p. 107-<br />
108 <strong>en</strong> Waterman 2002b, p. 60-73;<br />
207 Adviescommissie Arbeidsongeschiktheid 2001, p. 135.<br />
208 Ongedateer<strong>de</strong> bijlage ‘Adviesaanvraag met betrekking tot <strong>de</strong> Extra Garantieregeling Beroepsrisico’s’,<br />
p. 4, <strong>van</strong> <strong>de</strong> ambtelijke nota ‘Internationale best<strong>en</strong>digheid arbeidsongeschiktheidsregeling<strong>en</strong>’<br />
<strong>van</strong> 20 mei 2003. <strong>De</strong>ze nota vormt op haar beurt e<strong>en</strong> bijlage <strong>van</strong> e<strong>en</strong> brief <strong>van</strong><br />
Minister <strong>De</strong> Geus aan <strong>de</strong> Voorzitter <strong>van</strong> <strong>de</strong> Twee<strong>de</strong> Kamer <strong>van</strong> 18 <strong>de</strong>cember 2003, betreff<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
<strong>de</strong> SER-adviesaanvraag WAO.<br />
209 Zie p. 15 <strong>van</strong> <strong>de</strong> ambtelijke nota ‘Internationale best<strong>en</strong>digheid arbeidsongeschiktheids-regeling<strong>en</strong>’.<br />
<strong>De</strong>ze nota vormt e<strong>en</strong> bijlage <strong>van</strong> e<strong>en</strong> brief <strong>van</strong> Minister <strong>De</strong> Geus aan <strong>de</strong> Voorzitter<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> Twee<strong>de</strong> Kamer <strong>van</strong> 18 <strong>de</strong>cember 2003, betreff<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong> SER-adviesaanvraag WAO.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 367 24-9-2009 15:56:21<br />
367
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
door e<strong>en</strong> gereglem<strong>en</strong>teer<strong>de</strong> claimbeoor<strong>de</strong>ling die niet afhankelijk is <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
invulling <strong>van</strong> individuele verzekeringsbedrijv<strong>en</strong>. Ook zou <strong>de</strong> EGB-regeling<br />
e<strong>en</strong> waarborgfonds <strong>voor</strong> noodgevall<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> bevatt<strong>en</strong>, bij<strong>voor</strong>beeld <strong>voor</strong> <strong>de</strong><br />
omstandigheid dat e<strong>en</strong> <strong>werkgever</strong> zich niet heeft verzekerd of zijn premie<br />
niet (behoorlijk) heeft betaald. (<strong>De</strong> Belgische Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet bevat<br />
zo'n regeling.) Dit was met name belangrijk indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> EGB <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> zou<br />
vrijwar<strong>en</strong> <strong>van</strong> civielrechtelijke <strong>aansprakelijkheid</strong>, zoals bij<strong>voor</strong>beeld bij <strong>de</strong><br />
Belgische Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet <strong>en</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong>wet, t<strong>en</strong>ein<strong>de</strong> ‘dubbele’<br />
<strong>aansprakelijkheid</strong> (<strong>van</strong> zowel <strong>de</strong> verzekeraar als <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>) te <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong>.<br />
Opmerkelijk is dat bij civielrechtelijke immuniteit <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> beroepsrisico’s e<strong>en</strong> EGB bij <strong>de</strong> verwez<strong>en</strong>lijking <strong>van</strong> álle beroepsrisico’s<br />
zou moet<strong>en</strong> uitker<strong>en</strong>, met name zon<strong>de</strong>r handhaving <strong>van</strong> <strong>en</strong>ige on<strong>de</strong>rgr<strong>en</strong>s<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> mate <strong>van</strong> arbeidsongeschiktheid; an<strong>de</strong>rs zou het recht tot het<br />
instell<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> vor<strong>de</strong>ring tot scha<strong>de</strong>vergoeding <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer immers<br />
tuss<strong>en</strong> wal <strong>en</strong> schip vall<strong>en</strong>.<br />
<strong>De</strong> invoering <strong>van</strong> e<strong>en</strong> EGB zou in feite betek<strong>en</strong><strong>en</strong> dat <strong>de</strong> overstap in 1967<br />
met <strong>de</strong> invoering <strong>van</strong> <strong>de</strong> WAO, die uitgaat <strong>van</strong> het risque social-beginsel <strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> gelijktijdige afschaffing <strong>van</strong> <strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet (op basis <strong>van</strong> risque professionnel),<br />
ongedaan wordt gemaakt. Zoals reeds aangevoerd in paragraaf 6.2,<br />
lijkt mij dit e<strong>en</strong> gelukkige ontwikkeling. Het komt billijk <strong>voor</strong> dat wie binn<strong>en</strong><br />
het ka<strong>de</strong>r <strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst het slachtoffer wordt <strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbeidsongeval<br />
of beroepsziekte, zo volledig als mogelijk wordt gecomp<strong>en</strong>seerd,<br />
bij <strong>voor</strong>keur <strong>en</strong> <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> zo groot mogelijk <strong>de</strong>el (direct of indirect) door <strong>de</strong><br />
scha<strong>de</strong>veroorzaker: <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>. Daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong> kan ik weinig begrip vin<strong>de</strong>n<br />
<strong>voor</strong> het zieligheidsargum<strong>en</strong>t dat m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> zelf<strong>de</strong> letsel maar verschill<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
oorzak<strong>en</strong> financieel gelijk moet<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n gecomp<strong>en</strong>seerd; <strong>en</strong> dat e<strong>en</strong><br />
ongelijke behan<strong>de</strong>ling per <strong>de</strong>finitie onrechtvaardig zou zijn. Dit argum<strong>en</strong>t,<br />
wat ontle<strong>en</strong>d is aan <strong>de</strong> nasleep <strong>van</strong> <strong>de</strong> Twee<strong>de</strong> Wereldoorlog, heeft zichzelf<br />
inmid<strong>de</strong>ls overleefd. Het ontgaat mij op grond <strong>van</strong> welke rechtvaardiging<br />
<strong>de</strong> huidige sam<strong>en</strong>leving (<strong>en</strong> in het bijzon<strong>de</strong>r <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>s) <strong>de</strong> kost<strong>en</strong> moet<br />
drag<strong>en</strong> – behou<strong>de</strong>ns het garan<strong>de</strong>r<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> bestaanszekerheidsniveau – <strong>van</strong><br />
e<strong>en</strong> ongeluk in <strong>de</strong> privésfeer.<br />
E<strong>en</strong> sociale verzekering, gebaseerd op <strong>de</strong> risque professionnel-gedachte,<br />
br<strong>en</strong>gt <strong>en</strong>kele belangrijke <strong>voor</strong><strong>de</strong>l<strong>en</strong> met zich. Als eerste mag hierbij het volledige<br />
of althans tamelijk hoge uitkeringsniveau wor<strong>de</strong>n g<strong>en</strong>oemd, waarmee<br />
het belang <strong>van</strong> <strong>de</strong> inkom<strong>en</strong>szekerheid wordt nagestreefd. 210<br />
210 Vgl. P<strong>en</strong>nings 2002, p. 194 e.v.<br />
368<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 368 24-9-2009 15:56:21
6 Ontwikkeling<strong>en</strong>, verplichting<strong>en</strong> <strong>en</strong> keuzes <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse wetgever<br />
Ook lijkt het aannemelijk dat, als <strong>de</strong> ‘<strong>aansprakelijkheid</strong>shobbel’ niet meer<br />
zo vaak of langdurig hoeft te wor<strong>de</strong>n g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>, het beroep op <strong>de</strong> rechterlijke<br />
macht zal afnem<strong>en</strong>. 211 E<strong>en</strong> lijst <strong>van</strong> erk<strong>en</strong><strong>de</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> (zoals bij<strong>voor</strong>beeld<br />
in <strong>de</strong> Belgische beroepsziekt<strong>en</strong>lijst naar het <strong>voor</strong>beeld <strong>van</strong> <strong>de</strong> IAO-lijst of <strong>de</strong><br />
EG-lijst), waarbij e<strong>en</strong> koppeling met bewijsrechtelijke vermoe<strong>de</strong>ns <strong>voor</strong> <strong>de</strong><br />
hand ligt, heeft waarschijnlijk e<strong>en</strong> zelf<strong>de</strong> effect.<br />
Ver<strong>de</strong>r biedt e<strong>en</strong> risque professionnel-verzekering <strong>de</strong> werknemer meer zekerheid:<br />
vele door hun arbeid gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> werknemers zi<strong>en</strong> immers al bij <strong>voor</strong>baat<br />
af <strong>van</strong> e<strong>en</strong> vor<strong>de</strong>ring tot scha<strong>de</strong>vergoeding jeg<strong>en</strong>s <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>. Zij zijn<br />
bevreesd <strong>voor</strong> <strong>de</strong> hoge kost<strong>en</strong>, <strong>de</strong> zware emotionele belasting, <strong>de</strong> verstoring<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsrelatie, <strong>de</strong> onzekere kans op succes, etc. In het licht <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
omstandigheid dat <strong>de</strong> werknemer reeds letselscha<strong>de</strong> heeft gele<strong>de</strong>n als gevolg<br />
<strong>van</strong> zijn arbeidzaam lev<strong>en</strong> lijkt het niet billijk, dat e<strong>en</strong> poging tot hem toekom<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
scha<strong>de</strong>vergoeding met zulke grote <strong>en</strong> slep<strong>en</strong><strong>de</strong> bezwar<strong>en</strong> gepaard<br />
gaat <strong>en</strong> in rechte zelfs jar<strong>en</strong> kan dur<strong>en</strong>.<br />
Als bezwaar wordt wel geopperd, dat e<strong>en</strong> hoge risque professionnel-uitkering<br />
wellicht uitnodigt om <strong>de</strong> duur <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsongeschiktheid <strong>en</strong> daarmee <strong>de</strong><br />
terugkeer naar <strong>de</strong> arbeidsvloer te ‘rekk<strong>en</strong>’. Zowel in België als in Engeland<br />
wordt dit overwonn<strong>en</strong> door het verstrekk<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> aanmoedigingspremie<br />
bij daadwerkelijke hervatting <strong>van</strong> <strong>de</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n.<br />
Echter, zoals reeds toegelicht in hoofdstuk 2 paragraaf 5 is <strong>de</strong> EGB-regeling<br />
uitein<strong>de</strong>lijk niet ingevoerd <strong>van</strong>wege <strong>de</strong> weerstand <strong>van</strong> <strong>de</strong> SER. <strong>De</strong> vraag rijst,<br />
hoe lang <strong>de</strong> SER <strong>de</strong>ze weerstand zal volhou<strong>de</strong>n <strong>en</strong> of <strong>de</strong> wetgever hieraan<br />
gevolg zal blijv<strong>en</strong> gev<strong>en</strong>. Want zoals reeds aangevoerd in <strong>de</strong> <strong>voor</strong>gaan<strong>de</strong> paragraf<strong>en</strong>,<br />
is er veel <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> EBG-regeling te zegg<strong>en</strong>, zoals positieve ontwikkeling<strong>en</strong><br />
in <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse rechtspraak <strong>en</strong> zwaarweg<strong>en</strong><strong>de</strong> verdragsrechtelijke<br />
verplichting<strong>en</strong> die di<strong>en</strong><strong>en</strong> te wor<strong>de</strong>n nageleefd.<br />
6.3 Betere registratie <strong>van</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>?<br />
<strong>De</strong> grondslag <strong>van</strong> risque professionnel die, met uitzon<strong>de</strong>ring <strong>van</strong> Ne<strong>de</strong>rland<br />
<strong>en</strong> Engeland, vrijwel overal in Europa <strong>de</strong> basis <strong>van</strong> <strong>de</strong> sociale zekerheid vormt<br />
<strong>voor</strong> werknemers vormt, heeft als belangrijke <strong>en</strong> <strong>voor</strong><strong>de</strong>lige bijkomstigheid<br />
dat het <strong>de</strong> discussie <strong>en</strong> on<strong>de</strong>rzoek naar, alsme<strong>de</strong> <strong>de</strong> k<strong>en</strong>nis <strong>van</strong>, beroepsmatige<br />
gezondheidsrisico’s stimuleert. In lan<strong>de</strong>n als België <strong>en</strong> Engeland vindt<br />
e<strong>en</strong> <strong>voor</strong>tdur<strong>en</strong><strong>de</strong> wisselwerking plaats tuss<strong>en</strong> <strong>werkgever</strong>s, werknemers,<br />
211 Althans, <strong>de</strong>nk ik, op <strong>de</strong> lange termijn: op <strong>de</strong> korte termijn zull<strong>en</strong> advocat<strong>en</strong> vermoe<strong>de</strong>lijk<br />
zeer gemotiveerd zijn om gat<strong>en</strong> of gebrek aan dui<strong>de</strong>lijkheid in <strong>de</strong> wet te vin<strong>de</strong>n.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 369 24-9-2009 15:56:21<br />
369
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
wet<strong>en</strong>schappers, medici <strong>en</strong> jurist<strong>en</strong> over <strong>de</strong> vraag wat e<strong>en</strong> (nieuwe) beroepsziekte<br />
is. Dit staat in schril contrast met Ne<strong>de</strong>rland, waar <strong>de</strong> lacune op dit<br />
gebied aanzi<strong>en</strong>lijk is <strong>en</strong> het besef daar<strong>van</strong> nog tamelijk vers is.<br />
Dat is te betreur<strong>en</strong>, want, gelet op <strong>de</strong> vrees dat claims weg<strong>en</strong>s beroepsziekt<strong>en</strong><br />
in <strong>de</strong> (nabije) toekomst e<strong>en</strong> belangrijke rol zull<strong>en</strong> spel<strong>en</strong>, zowel <strong>voor</strong> <strong>werkgever</strong>s,<br />
werknemers als verzekeraars, is het opmerkelijk dat <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse<br />
overheid ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel on<strong>de</strong>rzoek financiert naar arbeidsgerelateer<strong>de</strong> gezondheidsrisico’s.<br />
212 Stellig kan e<strong>en</strong> beter inzicht in beroepsziekt<strong>en</strong> lei<strong>de</strong>n tot<br />
betere prev<strong>en</strong>tie <strong>en</strong> kan daarmee veel (belasting-)geld <strong>en</strong> leed bespar<strong>en</strong>.<br />
<strong>De</strong> achterstand in k<strong>en</strong>nis kan wellicht t<strong>en</strong> <strong>de</strong>le wor<strong>de</strong>n verklaard door het<br />
hoge uitkeringsniveau <strong>van</strong> <strong>de</strong> WAO tot <strong>de</strong> jar<strong>en</strong> neg<strong>en</strong>tig, waardoor gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong><br />
werknemers zel<strong>de</strong>n e<strong>en</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong>svor<strong>de</strong>ring op <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
instel<strong>de</strong>n <strong>en</strong> daardoor ge<strong>en</strong> of onvoldo<strong>en</strong><strong>de</strong> registratie had plaatsgevon<strong>de</strong>n.<br />
Ook <strong>de</strong> ingevolge art. 9 lid 1 Arbeidsomstandighe<strong>de</strong>nwet verplichte registratie<br />
door <strong>werkgever</strong>s <strong>van</strong> bedrijfsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> was (<strong>en</strong> is) zozeer<br />
gebrekkig, dat hieruit ge<strong>en</strong> betrouwbare informatie kon wor<strong>de</strong>n ontle<strong>en</strong>d.<br />
6.4 Invoering <strong>van</strong> e<strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>lijst?<br />
Zoals reeds aangevoerd in paragraaf 5.6, is Ne<strong>de</strong>rland op grond <strong>van</strong> IAOverdrag<br />
121 verplicht om e<strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>lijst te hanter<strong>en</strong> in het ka<strong>de</strong>r <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> sociale zekerheid. 213 Omdat wij hierin echter al <strong>de</strong>c<strong>en</strong>nia tekort schiet<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
daarmee ervaring op dit vlak mislop<strong>en</strong>, rijst <strong>de</strong> vraag: hoe werkt dit <strong>en</strong> hoever<br />
moet dit gaan? Hierin kan België gelukkig als ervar<strong>en</strong> <strong>voor</strong>beeld di<strong>en</strong><strong>en</strong> sinds<br />
1927, omdat ons buurland wel e<strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>lijst hanteert in overe<strong>en</strong>stemming<br />
met IAO-verdrag 18 <strong>en</strong> diverse aanbeveling<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> EG. 214 België<br />
volgt daarbij zelf nauwgezet <strong>de</strong> lijst<strong>en</strong> <strong>van</strong> erk<strong>en</strong><strong>de</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> <strong>van</strong> zowel<br />
<strong>de</strong> EG als <strong>de</strong> IAO.<br />
Het i<strong>de</strong>e <strong>van</strong> e<strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>lijst is vrij simpel: het is e<strong>en</strong> lijst <strong>van</strong> ziekt<strong>en</strong><br />
waar<strong>van</strong> wet<strong>en</strong>schappelijk vaststaat dat werknemers in <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing<br />
<strong>van</strong> hun beroep e<strong>en</strong> grotere kans mak<strong>en</strong> op zo’n ziekte dan <strong>de</strong> algem<strong>en</strong>e<br />
212 Aldus Jan Warning, directeur <strong>van</strong> Bureau Beroepsziekt<strong>en</strong> FNV, tij<strong>de</strong>ns het symposium<br />
‘Nieuwe beroepsziekt<strong>en</strong>’ <strong>van</strong> het Bureau Beroepsziekt<strong>en</strong> FNV congres op 5 maart 2008 in<br />
Amsterdam.<br />
213 Vgl. art. 8 <strong>van</strong> het IAO-verdrag nr. 121 <strong>van</strong> 8 juli 1964 inzake <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>.<br />
214 Vgl. e<strong>en</strong> IAO-conv<strong>en</strong>tie <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze strekking in 1964 <strong>en</strong> <strong>de</strong> aanbeveling<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> EG <strong>van</strong> 23 juli<br />
betreff<strong>en</strong><strong>de</strong> e<strong>en</strong> Europese lijst <strong>van</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>, PB. 31 augustus 1962, <strong>en</strong> <strong>van</strong> 20 juli 1966<br />
betreff<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong> <strong>voor</strong>waar<strong>de</strong>n <strong>voor</strong> het vergoe<strong>de</strong>n <strong>van</strong> slachtoffers <strong>van</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>, PB<br />
9 augustus 1966.<br />
370<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 370 24-9-2009 15:56:21
6 Ontwikkeling<strong>en</strong>, verplichting<strong>en</strong> <strong>en</strong> keuzes <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse wetgever<br />
bevolking. Dit impliceert e<strong>en</strong> sterk causaal verband tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n<br />
<strong>en</strong> <strong>de</strong> ziekte <strong>en</strong> rechtvaardigt op die grond e<strong>en</strong> bewijs<strong>voor</strong><strong>de</strong>el <strong>voor</strong> <strong>de</strong><br />
werknemer die aan e<strong>en</strong> ‘erk<strong>en</strong><strong>de</strong>’ beroepsziekte lijdt.<br />
Om in aanmerking te kom<strong>en</strong> <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> sociaalzekerheidsrechtelijke (of ev<strong>en</strong>tueel<br />
privaatrechtelijke, <strong>van</strong> <strong>de</strong> verzekeraar afkomstige) uitkering op grond <strong>van</strong><br />
e<strong>en</strong> beroepsziektelijst di<strong>en</strong>t <strong>de</strong> werknemer aan <strong>de</strong> hand <strong>van</strong> <strong>de</strong> normale uitgangspunt<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> het <strong>aansprakelijkheid</strong>srecht aan te ton<strong>en</strong> dat hij e<strong>en</strong> ziekte<br />
heeft die <strong>voor</strong>komt op <strong>de</strong> lijst. Ook di<strong>en</strong>t hij aannemelijk te mak<strong>en</strong> dat er e<strong>en</strong><br />
‘rechtstreeks <strong>en</strong> <strong>de</strong>terminer<strong>en</strong>d’ causaal verband bestaat, an<strong>de</strong>rs gezegd dat<br />
hij tij<strong>de</strong>ns zijn werkzaamhe<strong>de</strong>n <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> rele<strong>van</strong>te perio<strong>de</strong> is blootgesteld aan<br />
<strong>de</strong> ziekmak<strong>en</strong><strong>de</strong> factor. In <strong>de</strong> praktijk kan het echter bijzon<strong>de</strong>r moeilijk zijn<br />
om <strong>de</strong> feit<strong>en</strong> te achterhal<strong>en</strong> <strong>en</strong> aan te ton<strong>en</strong>, met name in geval <strong>van</strong> lange<br />
incubatieperio<strong>de</strong>s. Lukt dat <strong>de</strong> werknemer echter niet, dan blijft hij met <strong>de</strong><br />
scha<strong>de</strong> zitt<strong>en</strong>, ook al is evi<strong>de</strong>nt dat e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>r, namelijk e<strong>en</strong> <strong>werkgever</strong>, die<br />
scha<strong>de</strong> onrechtmatig heeft veroorzaakt.<br />
Juist in <strong>de</strong>ze moeilijke bewijslast kan e<strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>lijst zijn nut bewijz<strong>en</strong><br />
indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> wetgever blootstelling aangetoond acht wanneer <strong>de</strong> werknemer<br />
e<strong>en</strong> ziekte heeft die op <strong>de</strong> lijst staat, al dan niet in combinatie met e<strong>en</strong> lijst <strong>van</strong><br />
‘erk<strong>en</strong><strong>de</strong>’ gevaarlijke bedrijfstakk<strong>en</strong> waar <strong>de</strong> werknemer kan hebb<strong>en</strong> gewerkt.<br />
Daarin schuilt echter ook e<strong>en</strong> moeilijk aspect <strong>van</strong> e<strong>en</strong> lijst <strong>van</strong> erk<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
beroepsziekt<strong>en</strong>: e<strong>en</strong> te achterhaal<strong>de</strong> opsomming <strong>van</strong> erk<strong>en</strong><strong>de</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
ontdoet e<strong>en</strong> lijstsysteem <strong>van</strong> zijn betek<strong>en</strong>is <strong>en</strong> geloofwaardigheid, terwijl e<strong>en</strong><br />
te ruime opzet in feite e<strong>en</strong> verkapt risque social zou betek<strong>en</strong><strong>en</strong>. Hetzelf<strong>de</strong><br />
zou overig<strong>en</strong>s gel<strong>de</strong>n t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> te str<strong>en</strong>ge stelplicht <strong>en</strong> bewijslast<br />
jeg<strong>en</strong>s <strong>de</strong> gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> werknemer. Het is <strong>voor</strong> <strong>de</strong> wetgever als var<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong><br />
Scylla <strong>en</strong> Charibdis.<br />
Het is echter dui<strong>de</strong>lijk dat dit systeem zeker niet sluit<strong>en</strong>d is: wat te <strong>de</strong>nk<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> bouwvakker met e<strong>en</strong> slechte rug (<strong>de</strong>nk aan het Landskroon/BAMarrest)<br />
of <strong>de</strong> treinmachinist met psychische klacht<strong>en</strong>? <strong>De</strong>rgelijke ‘vage’<br />
klacht<strong>en</strong>, die ev<strong>en</strong>zeer in <strong>de</strong> privésfeer kunn<strong>en</strong> <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong>, l<strong>en</strong><strong>en</strong> zich niet<br />
goed <strong>voor</strong> vermelding op e<strong>en</strong> lijst <strong>van</strong> erk<strong>en</strong><strong>de</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> – <strong>voor</strong> h<strong>en</strong><br />
dus ge<strong>en</strong> bewijs<strong>voor</strong><strong>de</strong>el. Zelfs al zou dit an<strong>de</strong>rs zijn, dan nog is het <strong>voor</strong><br />
h<strong>en</strong> moeilijk om e<strong>en</strong> ‘rechtstreeks <strong>en</strong> <strong>de</strong>terminer<strong>en</strong>d’ verband aan te ton<strong>en</strong><br />
tuss<strong>en</strong> het (psychische) letsel <strong>en</strong> <strong>de</strong> arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n. Dit maakt e<strong>en</strong><br />
onre<strong>de</strong>lijke indruk, omdat het toch e<strong>en</strong> algeme<strong>en</strong> bek<strong>en</strong>d feit is dat bouwvakkers<br />
bij uitstek aan rugklacht<strong>en</strong> lij<strong>de</strong>n <strong>en</strong> dat het ook treinmachinist<strong>en</strong> niet<br />
onverschillig laat dat zij frequ<strong>en</strong>t getuige zijn <strong>van</strong> ernstige of zelfs do<strong>de</strong>lijke<br />
ongevall<strong>en</strong> op het spoor.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 371 24-9-2009 15:56:21<br />
371
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
Wanneer <strong>de</strong>ze slachtoffers in het geheel niet in aanmerking kom<strong>en</strong> <strong>voor</strong> e<strong>en</strong><br />
scha<strong>de</strong>vergoeding, wordt gesprok<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> ‘geslot<strong>en</strong> lijst’. <strong>De</strong> meeste lan<strong>de</strong>n<br />
hanter<strong>en</strong> echter, in navolging <strong>van</strong> <strong>de</strong> IAO, naast <strong>de</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>lijst ook<br />
e<strong>en</strong> ‘op<strong>en</strong> systeem’ wat <strong>de</strong> werknemer toch <strong>de</strong> geleg<strong>en</strong>heid biedt om volg<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
<strong>de</strong> gangbare bewijsrechtelijk regels e<strong>en</strong> ‘rechtstreeks <strong>en</strong> <strong>de</strong>terminer<strong>en</strong>d’ causaal<br />
verband aan te ton<strong>en</strong>. Dat blijft echter e<strong>en</strong> zware opgave: zo is er tot<br />
op he<strong>de</strong>n ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele gepubliceerd Belgisch vonnis <strong>van</strong> e<strong>en</strong> werknemer die<br />
hierin is geslaagd. Wellicht zou – <strong>voor</strong> Ne<strong>de</strong>rland – e<strong>en</strong> bin<strong>de</strong>nd advies <strong>van</strong><br />
bij<strong>voor</strong>beeld het Ne<strong>de</strong>rlands C<strong>en</strong>trum <strong>voor</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong> of e<strong>en</strong> speciaal<br />
hier<strong>voor</strong> in het lev<strong>en</strong> te roep<strong>en</strong> instelling hier soelaas kunn<strong>en</strong> bie<strong>de</strong>n? Ook<br />
kan <strong>de</strong> wetgever <strong>de</strong> werknemer e<strong>en</strong> hand reik<strong>en</strong> <strong>en</strong> hem e<strong>en</strong> bewijsrechtelijk<br />
vermoe<strong>de</strong>n gunn<strong>en</strong> door causaal verband aanwezig te acht<strong>en</strong> wanneer<br />
<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> wettelijke of ev<strong>en</strong>tueel zelfs ongeschrev<strong>en</strong> veiligheidsnorm<strong>en</strong><br />
heeft overtre<strong>de</strong>n <strong>en</strong> daarmee <strong>de</strong> kans op het intre<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rhavige<br />
beroepsziekte aanmerkelijk heeft verhoogd. Dit wijkt niet wez<strong>en</strong>lijk af <strong>van</strong><br />
hetge<strong>en</strong> he<strong>de</strong>n positief recht is <strong>en</strong> is in zoverre ook niet bezwaarlijk. 215<br />
Het wordt echter aanzi<strong>en</strong>lijk moeilijker wanneer <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer<br />
níet typisch is aan <strong>de</strong> arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n, er géén overtreding <strong>van</strong><br />
(wettelijke) norm<strong>en</strong> heeft plaatsgevon<strong>de</strong>n <strong>en</strong> <strong>de</strong> oorzaak <strong>van</strong> <strong>de</strong> ziekte (me<strong>de</strong>)<br />
in <strong>de</strong> privésfeer <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer zou kunn<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n gezocht. Dit is e<strong>en</strong><br />
buit<strong>en</strong>gewoon lastige materie, die het on<strong>de</strong>rwerp <strong>van</strong> e<strong>en</strong> dissertatie op zichzelf<br />
vormt. Om op dit punt echter niet volledig zwijgzaam te blijv<strong>en</strong>, zou ik<br />
will<strong>en</strong> suggerer<strong>en</strong> dat in ‘niet-rechtstreekse, niet-<strong>de</strong>terminer<strong>en</strong><strong>de</strong>’ gevall<strong>en</strong><br />
het klassieke schuld<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht overeind blijft staan. Ook hier is<br />
België, waar dit reeds het geval is, we<strong>de</strong>rom het licht<strong>en</strong>d <strong>voor</strong>beeld.<br />
E<strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>lijst heeft nog e<strong>en</strong> <strong>voor</strong><strong>de</strong>el: het vergt on<strong>de</strong>rhoud. Juist<br />
dit geeft aanleiding om <strong>de</strong> medische <strong>en</strong> wet<strong>en</strong>schappelijke ontwikkeling<strong>en</strong><br />
t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> in <strong>de</strong> wereld nauwgezet te volg<strong>en</strong>. Dat is e<strong>en</strong><br />
gunstige zaak, temeer daar Ne<strong>de</strong>rland zich te lang afzijdig heeft gehou<strong>de</strong>n<br />
<strong>van</strong> internationale ontwikkeling<strong>en</strong> <strong>en</strong> discussies over professionele risico’s<br />
<strong>en</strong> daarin nog e<strong>en</strong> behoorlijke inhaalslag moet mak<strong>en</strong>. 216 Juist dit on<strong>de</strong>rhoud,<br />
liefst zo frequ<strong>en</strong>t mogelijk, door <strong>de</strong> wetgever is zeer w<strong>en</strong>selijk: niet alle<strong>en</strong><br />
om <strong>de</strong> lijst actueel te hou<strong>de</strong>n, maar ev<strong>en</strong>zeer om te belett<strong>en</strong> dat verzekeraars<br />
lijst<strong>en</strong> hanter<strong>en</strong> die <strong>en</strong>ger zijn dan <strong>de</strong> officiële lijst <strong>en</strong> zo <strong>de</strong> zieke werknemer<br />
alsnog in <strong>de</strong> kou lat<strong>en</strong> staan. Vanzelfsprek<strong>en</strong>d is er echter weinig of niets<br />
215 Vgl. HR 5 juni 1998, NJ 1998, 817, LJN ZC2662 (St. Beroepson<strong>de</strong>rwijs N./B.), zie ook Hartlief<br />
2002b, p. 466.<br />
216 An<strong>de</strong>rs uitgedrukt: Ne<strong>de</strong>rland heeft e<strong>en</strong> ernstig tekort aan arbeidsgezondheidskundige<br />
k<strong>en</strong>nis. Vgl. SER 2002, p. 6 <strong>van</strong> <strong>de</strong> sam<strong>en</strong>vatting.<br />
372<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 372 24-9-2009 15:56:21
6 Ontwikkeling<strong>en</strong>, verplichting<strong>en</strong> <strong>en</strong> keuzes <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse wetgever<br />
op teg<strong>en</strong> dat verzekeraars concurrer<strong>en</strong> door zich te on<strong>de</strong>rschei<strong>de</strong>n met ruimere<br />
lijst<strong>en</strong>. Voorkom<strong>en</strong> moet wor<strong>de</strong>n dat <strong>de</strong> lijst <strong>van</strong> erk<strong>en</strong><strong>de</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
juist door gebrek aan on<strong>de</strong>rhoud <strong>en</strong> door langdurige beleidsmatige process<strong>en</strong><br />
achteraan hobbelt bij <strong>de</strong> wet<strong>en</strong>schappelijk algeme<strong>en</strong> aanvaar<strong>de</strong> k<strong>en</strong>nis<br />
over beroepsziekt<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> verou<strong>de</strong>r<strong>de</strong> lijst doet onrecht aan <strong>de</strong> rechtspositie<br />
<strong>van</strong> zieke werknemers, die in juridisch opzicht in belangrijke mate daar<strong>van</strong><br />
afhankelijk zull<strong>en</strong> zijn.<br />
Van e<strong>en</strong> lijst <strong>van</strong> wettelijk erk<strong>en</strong><strong>de</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> kan echter ook e<strong>en</strong> polariser<strong>en</strong>d<br />
effect uitgaan, zeker wanneer <strong>de</strong>ze lijst het object zou wor<strong>de</strong>n <strong>van</strong><br />
ein<strong>de</strong>loze pol<strong>de</strong>r<strong>de</strong>batt<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> belang<strong>en</strong>groepering<strong>en</strong>, waarbij<br />
in overweging moet wor<strong>de</strong>n g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> dat niet ie<strong>de</strong>re belang<strong>en</strong>groepering<br />
<strong>de</strong>(zelf<strong>de</strong>) kun<strong>de</strong>, k<strong>en</strong>nis of financiën heeft om zijn achterban daarbij<br />
optimaal te verteg<strong>en</strong>woordig<strong>en</strong>. Het lijkt in die zin verre verkieslijker om het<br />
antwoord op <strong>de</strong> vraag of e<strong>en</strong> nieuw, wet<strong>en</strong>schappelijk erk<strong>en</strong>d geacht causaal<br />
verband mag lei<strong>de</strong>n tot e<strong>en</strong> aanvulling op <strong>de</strong> beroepsziektelijst, te plaats<strong>en</strong> in<br />
<strong>de</strong> han<strong>de</strong>n <strong>van</strong> e<strong>en</strong> objectieve, onafhankelijke wet<strong>en</strong>schappelijke instelling<br />
die gespecialiseerd is beroepsziekt<strong>en</strong>. Zo’n soort instelling lijkt bij uitstek<br />
geschikt om <strong>de</strong> Minister <strong>van</strong> Sociale Zak<strong>en</strong> <strong>en</strong> Werkgeleg<strong>en</strong>heid op dit punt<br />
<strong>de</strong>skundige <strong>en</strong> onpartijdige adviez<strong>en</strong> verstrekk<strong>en</strong>.<br />
6.5 E<strong>en</strong> scha<strong>de</strong>fonds?<br />
Het is e<strong>en</strong> mo<strong>de</strong>rn cliché dat waar e<strong>en</strong> specifieke groep slachtoffers kan<br />
wor<strong>de</strong>n aangewez<strong>en</strong> die om <strong>en</strong>ige re<strong>de</strong>n moeite heeft om zijn scha<strong>de</strong> te verhal<strong>en</strong>,<br />
onmid<strong>de</strong>llijk geroep<strong>en</strong> wordt om <strong>de</strong> oprichting <strong>van</strong> e<strong>en</strong> publiekrechtelijk<br />
scha<strong>de</strong>fonds. <strong>De</strong> oorzaak <strong>van</strong> <strong>de</strong> moeilijkheid kan bij<strong>voor</strong>beeld geleg<strong>en</strong><br />
zijn in <strong>de</strong> omstandigheid dat ge<strong>en</strong> specifieke da<strong>de</strong>r kan wor<strong>de</strong>n aangewez<strong>en</strong><br />
(zoals bij overvloedige reg<strong>en</strong>val), of, als dat wel kan, dat <strong>de</strong>ze onvindbaar, failliet,<br />
insolvabel of (onvoldo<strong>en</strong><strong>de</strong>) onverzekerd is. Het fonds zou, kort gezegd,<br />
moet<strong>en</strong> di<strong>en</strong><strong>en</strong> als alternatief <strong>voor</strong> of aanvulling op het <strong>aansprakelijkheid</strong>srecht.<br />
In grote lijn<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> drie soort<strong>en</strong> fonds<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n on<strong>de</strong>rschei<strong>de</strong>n. T<strong>en</strong> eerste,<br />
het zog<strong>en</strong>aam<strong>de</strong> beperkingfonds dat als oogmerk heeft dat <strong>de</strong> beschikbare<br />
vergoeding door <strong>de</strong> (<strong>en</strong>kele) veroorzaker <strong>van</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> kan wor<strong>de</strong>n verspreid<br />
over e<strong>en</strong> grote groep slachtoffers, zodat ie<strong>de</strong>r <strong>van</strong> h<strong>en</strong> ‘t<strong>en</strong>minste iets’ krijgt.<br />
E<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijke regeling <strong>voor</strong> massascha<strong>de</strong> is hier echter niet op maatschappelijk<br />
niveau rele<strong>van</strong>t, omdat <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> inci<strong>de</strong>nt<strong>en</strong><br />
pleg<strong>en</strong> te zijn waar<strong>voor</strong> welhaast ev<strong>en</strong>zoveel <strong>werkgever</strong>s verantwoor<strong>de</strong>lijk zijn.<br />
Ook staat e<strong>en</strong> beperkingfonds haaks op het ruim hon<strong>de</strong>rdjarige beginsel <strong>van</strong><br />
volledige scha<strong>de</strong>vergoeding binn<strong>en</strong> het <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 373 24-9-2009 15:56:21<br />
373
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> twee<strong>de</strong> variant, namelijk e<strong>en</strong> <strong>voor</strong>schotfonds, lijkt meer zinvol: met name<br />
<strong>voor</strong> slachtoffers <strong>van</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> <strong>voor</strong> wie e<strong>en</strong> rechtszaak bij uitstek e<strong>en</strong><br />
fel betwiste, slep<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>en</strong> kostbare aangeleg<strong>en</strong>heid kan blijk<strong>en</strong>. Ook kan zo’n<br />
<strong>voor</strong>schotfonds uitkomst bie<strong>de</strong>n <strong>voor</strong> slachtoffers <strong>van</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> met<br />
e<strong>en</strong> korte lev<strong>en</strong>sverwachting, zoals mesothelioom, die <strong>de</strong> duur <strong>van</strong> e<strong>en</strong> juridische<br />
procedure als e<strong>en</strong> twee<strong>de</strong> lij<strong>de</strong>nsweg ervar<strong>en</strong> welke doorgaans niet<br />
wordt overleefd. Het ligt dan echter meer <strong>voor</strong> <strong>de</strong> hand om <strong>de</strong> duur <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
procedure (<strong>en</strong> daarmee ook <strong>de</strong> kost<strong>en</strong>) aanzi<strong>en</strong>lijk te bekort<strong>en</strong> naar het <strong>voor</strong>beeld<br />
<strong>van</strong> Engelse asbestrechtspraak 217 of <strong>de</strong> Dust Diseases Tribunal 218 in New<br />
South Wales. Daarnaast gaat e<strong>en</strong> <strong>voor</strong>schotfonds al bij <strong>voor</strong>baat uit <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
assumptie <strong>van</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> – wat nu juist in asbestkwesties doorgaans<br />
heftig wordt bestre<strong>de</strong>n.<br />
Het Ne<strong>de</strong>rlandse recht is nog het best bek<strong>en</strong>d met <strong>de</strong> <strong>de</strong>r<strong>de</strong> vorm <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
fonds, namelijk e<strong>en</strong> waarborgfonds. Dit komt pas aan bod als het <strong>aansprakelijkheid</strong>recht<br />
ge<strong>en</strong> soelaas biedt. Het Waarborgfonds Motorverkeer <strong>en</strong> het<br />
Waarborgfonds Geweldsmisdrijv<strong>en</strong> zijn hier<strong>van</strong> bek<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>voor</strong>beel<strong>de</strong>n: alle<strong>en</strong><br />
(verkeer-)slachtoffers die ge<strong>en</strong> da<strong>de</strong>r kunn<strong>en</strong> achterhal<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> hier aanspraak<br />
op mak<strong>en</strong>.<br />
Op het eerste gezicht lijkt dit type fonds niet geschikt om <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> uit<br />
<strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> te bestrij<strong>de</strong>n. Immers, weinig <strong>werkgever</strong>s<br />
of verzekeraars zijn g<strong>en</strong>eg<strong>en</strong> om vrijwillig bij te drag<strong>en</strong> aan scha<strong>de</strong><br />
waar<strong>voor</strong> an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> recht<strong>en</strong>s aansprakelijk zijn. 219 Ook zou het stellig weinig<br />
prev<strong>en</strong>tieve waar<strong>de</strong> hebb<strong>en</strong> om he<strong>de</strong>ndaagse verzeker<strong>de</strong>n te lat<strong>en</strong> betal<strong>en</strong><br />
<strong>voor</strong> risico’s die in het verle<strong>de</strong>n door an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> zijn veroorzaakt. 220 Toch is e<strong>en</strong><br />
scha<strong>de</strong>fonds <strong>de</strong> moeite <strong>van</strong> e<strong>en</strong> na<strong>de</strong>re inspectie waard, zeker met het oog op<br />
rechtsvergelijking. België k<strong>en</strong>t namelijk e<strong>en</strong> nationaal fonds <strong>voor</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
wat op <strong>de</strong>ze leest is geschroeid <strong>en</strong> waaraan alle <strong>werkgever</strong>s verplicht<br />
1,1% <strong>van</strong> het loon <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer bijdrag<strong>en</strong>. 221 Dit geeft het Fonds <strong>voor</strong> <strong>de</strong><br />
217 Zie Waller 2009 vol. II: e<strong>en</strong> procedure inzake asbestgerelateer<strong>de</strong> letselscha<strong>de</strong> duurt in Engeland<br />
zel<strong>de</strong>n langer dan zesti<strong>en</strong> wek<strong>en</strong> <strong>en</strong> is dikwijls aanmerkelijk korter.<br />
218 Zie http://www.lawlink.nsw.gov.au/lawlink/ddt/ll_ddt.nsf/pages/DDT_in<strong>de</strong>x per 25 maart<br />
2009. <strong>De</strong> zog<strong>en</strong>aam<strong>de</strong> ‘fast-track’ procedure <strong>van</strong> het Dust Diseases Tribunal (DDT) is specifiek<br />
gericht op arbeidsgerelateer<strong>de</strong> longziekt<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> urg<strong>en</strong>t karakter <strong>en</strong> duurt zel<strong>de</strong>n<br />
langer dan twee wek<strong>en</strong>. Het gebouw waarin het DDT is gehuisvest, is bij<strong>voor</strong>beeld <strong>voor</strong>zi<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> zuurstof<strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> ziek<strong>en</strong>kamer. Het is niet ongebruikelijk dat <strong>de</strong> rechtszitting<br />
<strong>de</strong>snoods plaatsvindt aan het ziektebed <strong>van</strong> <strong>de</strong> eiser bij hem thuis <strong>en</strong> binn<strong>en</strong> e<strong>en</strong> etmaal<br />
geheel is voltooid.<br />
219 Vgl. Faure & Hartlief 2002, p. 217-219.<br />
220 Vgl. Faure & Hartlief 2002, p. 227.<br />
221 Artt. 2 par. 2, 56 <strong>en</strong> 57 Beroepsziekt<strong>en</strong>wet; als uitvloeisel <strong>van</strong> <strong>de</strong> Belgische ratificatie <strong>van</strong><br />
IAO-conv<strong>en</strong>tie nr. 18.<br />
374<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 374 24-9-2009 15:56:21
6 Ontwikkeling<strong>en</strong>, verplichting<strong>en</strong> <strong>en</strong> keuzes <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse wetgever<br />
Beroepsziekt<strong>en</strong> e<strong>en</strong> sterk solidair karakter. Werknemers kunn<strong>en</strong> hier rechtstreeks<br />
hun claims aan richt<strong>en</strong>, wat effectief <strong>van</strong> het Fonds <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> directe verzekering maakt.<br />
Ook vormt het solidaire karakter <strong>van</strong> het Fonds <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> oplossing <strong>voor</strong> het reeds g<strong>en</strong>oem<strong>de</strong> probleem – wat zich bij uitstek bij<br />
beroepsziekt<strong>en</strong> kan <strong>voor</strong>do<strong>en</strong> – dat <strong>de</strong> ‘da<strong>de</strong>r’, dat wil zegg<strong>en</strong> <strong>de</strong> aansprakelijke<br />
<strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> beroepsziekte, niet achterhaald kan wor<strong>de</strong>n zon<strong>de</strong>r<br />
dat dit e<strong>en</strong> vergoeding in <strong>de</strong> weg staat. Dit probleem treft vele werknemers:<br />
bij<strong>voor</strong>beeld bouwvakkers die in hun loopbaan bij ti<strong>en</strong>tall<strong>en</strong> <strong>werkgever</strong>s<br />
kunn<strong>en</strong> zijn blootgesteld aan scha<strong>de</strong>lijke stoff<strong>en</strong> als asbest of kwarts of langdurige<br />
overbelasting <strong>van</strong> <strong>de</strong> rug of het gehoor. Zij hebb<strong>en</strong> vaak grote moeite<br />
om het causaal verband aan te ton<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n bij<br />
e<strong>en</strong> bepaal<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>en</strong> hun scha<strong>de</strong>, ook al betreft hun ziekte nog zozeer<br />
e<strong>en</strong> ‘typische’ beroepsziekte in hun branche. Dikwijls beginn<strong>en</strong> <strong>de</strong> juridische<br />
problem<strong>en</strong> al met <strong>de</strong> bewijslast dat zij überhaupt ooit <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> bepaal<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
hebb<strong>en</strong> gewerkt.<br />
Het gefixeer<strong>de</strong> perc<strong>en</strong>tage <strong>van</strong> <strong>de</strong> Belgische <strong>werkgever</strong>sbijdrage is <strong>en</strong>erzijds<br />
zo laag, dat dit weinig aanleiding geeft tot felle discussie <strong>en</strong> zo maatschappelijk<br />
breed aanvaardbaar is – in ie<strong>de</strong>r geval <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Belg<strong>en</strong>, die het sociale<br />
aspect <strong>van</strong> het Fonds <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong> hoog in het vaan<strong>de</strong>l hebb<strong>en</strong>.<br />
Maar an<strong>de</strong>rzijds betek<strong>en</strong>t e<strong>en</strong> vast perc<strong>en</strong>tage ook, dat <strong>werkgever</strong>s in e<strong>en</strong><br />
branche met e<strong>en</strong> laag risiconiveau <strong>voor</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>veel betal<strong>en</strong> als<br />
<strong>werkgever</strong>s in e<strong>en</strong> ‘gevaarlijke’ branche <strong>en</strong> dat <strong>werkgever</strong>s in <strong>de</strong> laatste branche<br />
op ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele wijze stimulering on<strong>de</strong>rvin<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong> premiehoogte om<br />
e<strong>en</strong> prev<strong>en</strong>tief veiligheidsbeleid te voer<strong>en</strong>. Of zij nu kost<strong>en</strong> daar<strong>voor</strong> mak<strong>en</strong><br />
of niet, meer of min<strong>de</strong>r dan die 1,1% is hun bijdrage toch niet. Wat dat betreft,<br />
lijkt het billijker <strong>en</strong> effectiever – maar ook gecompliceer<strong>de</strong>r <strong>en</strong> daarmee kostbaar<strong>de</strong>r<br />
– om <strong>de</strong> gezondheidsrisico’s <strong>van</strong> e<strong>en</strong> bedrijf of branche te weerspiegel<strong>en</strong><br />
in <strong>de</strong> hoogte <strong>van</strong> e<strong>en</strong> bijdrage aan e<strong>en</strong> fonds.<br />
<strong>De</strong> hamvraag rijst dan wel: hoe verhoudt zo’n fonds zich tot het <strong>aansprakelijkheid</strong>srecht?<br />
Moet zo’n fonds e<strong>en</strong> laatste redmid<strong>de</strong>l zijn, e<strong>en</strong> back-up,<br />
e<strong>en</strong> <strong>van</strong>gnet <strong>voor</strong> werknemers die ge<strong>en</strong> (verzeker<strong>de</strong>) <strong>werkgever</strong> hebb<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
met hun arbeidsgerelateer<strong>de</strong> scha<strong>de</strong> blijv<strong>en</strong> zitt<strong>en</strong> omdat zij ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele reële<br />
mogelijkheid tot verhaal hebb<strong>en</strong> (ge<strong>en</strong> vindbare of solvabele aansprakelijke<br />
<strong>werkgever</strong>)? In an<strong>de</strong>re woor<strong>de</strong>n: <strong>de</strong> barmhartigheidsgevall<strong>en</strong> die <strong>de</strong> maatschappij<br />
wil erk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> <strong>en</strong> waar zij zich over wil ontferm<strong>en</strong>. 222 Die overweging<br />
222 <strong>De</strong> Tas-regeling <strong>voor</strong> mesothelioomslachtoffers is daar e<strong>en</strong> <strong>voor</strong>beeld <strong>van</strong> (hoewel het ge<strong>en</strong><br />
fonds is).<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 375 24-9-2009 15:56:21<br />
375
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
past perfect binn<strong>en</strong> <strong>de</strong> w<strong>en</strong>s om aan <strong>de</strong> slachtofferbescherming <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer<br />
<strong>en</strong> di<strong>en</strong>s behoefte aan comp<strong>en</strong>satie <strong>van</strong> arbeidsgerelateer<strong>de</strong> scha<strong>de</strong><br />
belangrijke betek<strong>en</strong>is toe te k<strong>en</strong>n<strong>en</strong>. Het Waarborgfonds Motorverkeer <strong>en</strong> het<br />
Waarborgfonds Geweldsmisdrijv<strong>en</strong> ontl<strong>en</strong><strong>en</strong> hun bestaansrecht in wez<strong>en</strong><br />
aan <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> rechtvaardiging. Echte frictie met het <strong>aansprakelijkheid</strong>srecht<br />
k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> zij niet, juist omdat in <strong>de</strong> gevall<strong>en</strong> die h<strong>en</strong> regar<strong>de</strong>r<strong>en</strong> het <strong>aansprakelijkheid</strong>srecht<br />
niets te bie<strong>de</strong>n heeft. Daar staat teg<strong>en</strong>over dat wettelijk verplichte<br />
<strong>de</strong>elname <strong>van</strong> <strong>werkgever</strong>s aan e<strong>en</strong> Ne<strong>de</strong>rlands Waarborgfonds <strong>voor</strong><br />
Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong> dan, net als het Belgische Fonds <strong>voor</strong><br />
<strong>de</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong>, noodzakelijk lijkt. Immers, zou <strong>de</strong>elname slechts op basis<br />
<strong>van</strong> vrijwilligheid gebeur<strong>en</strong>, dan zull<strong>en</strong> vele <strong>werkgever</strong>s vermoe<strong>de</strong>lijk <strong>voor</strong><br />
<strong>de</strong> eer bedank<strong>en</strong> <strong>en</strong> zal <strong>de</strong> kas <strong>van</strong> zo’n Waarborgfonds in <strong>de</strong> praktijk weinig<br />
<strong>voor</strong>stell<strong>en</strong>. <strong>De</strong> solidaire grondslag als rechtvaardiging om e<strong>en</strong> Waarborgfonds<br />
te sticht<strong>en</strong> is dan ver te zoek<strong>en</strong>. 223<br />
Of moet, zoals in België, ie<strong>de</strong>re werknemer met e<strong>en</strong> officieel erk<strong>en</strong><strong>de</strong> beroepsziekte<br />
of e<strong>en</strong> aantoonbaar ‘rechtstreeks <strong>en</strong> <strong>de</strong>terminer<strong>en</strong>d’ causaal verband 224<br />
tuss<strong>en</strong> zijn scha<strong>de</strong> <strong>en</strong> zijn arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n aanspraak kunn<strong>en</strong> mak<strong>en</strong><br />
op e<strong>en</strong> uitkering <strong>van</strong> het fonds maar di<strong>en</strong>t daar immuniteit <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
teg<strong>en</strong>over te staan om zo frictie met het <strong>aansprakelijkheid</strong>srecht te<br />
<strong>voor</strong>kom<strong>en</strong>? Hier rijst onmid<strong>de</strong>llijk het bezwaar dat immuniteit haaks staat<br />
op prev<strong>en</strong>tie, dat – althans, dit komt mij zo <strong>voor</strong> – zozeer het hoogste goed<br />
moet zijn dat ik reeds om <strong>de</strong>ze <strong>en</strong>kele re<strong>de</strong>n ge<strong>en</strong> <strong>voor</strong>stan<strong>de</strong>r b<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze<br />
optie. 225 Wat daar<strong>van</strong> zij, <strong>de</strong> diverse mogelijkhe<strong>de</strong>n <strong>en</strong> <strong>de</strong> wijz<strong>en</strong> waarop zij<br />
na<strong>de</strong>r kunn<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n ingevuld zijn aanzi<strong>en</strong>lijk <strong>en</strong> vorm<strong>en</strong> in ie<strong>de</strong>r opzicht<br />
belangrijke politieke keuzes. Daarom volsta ik met het opper<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> mogelijkheid<br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> Waarborgfonds <strong>voor</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong>.<br />
<strong>De</strong> laatste optie om e<strong>en</strong> fonds te financier<strong>en</strong> betreft het aansprek<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
overheid zelf. E<strong>en</strong> beroep weg<strong>en</strong>s ‘zieligheid’ bij <strong>de</strong> overheid leidt echter al<br />
gauw tot <strong>de</strong> vraag ‘waar houdt het op?’ Hier staat echter teg<strong>en</strong>over dat <strong>de</strong><br />
kost<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> over e<strong>en</strong> zo groot mogelijke groep wor<strong>de</strong>n ver<strong>de</strong>eld,<br />
zodat <strong>de</strong> negatieve herver<strong>de</strong>ling zo gering mogelijk is. Maar ook dan rijst <strong>de</strong><br />
vraag waarom <strong>de</strong> belastingbetaler effectief <strong>de</strong> betal<strong>en</strong><strong>de</strong> partij zou moet<strong>en</strong><br />
zijn in plaats <strong>van</strong> <strong>de</strong> aansprakelijke partij die <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> heeft veroorzaakt.<br />
Zoals ik hierna zal betog<strong>en</strong>, lijkt algeme<strong>en</strong> gesprok<strong>en</strong> e<strong>en</strong> echte wettelijk<br />
verplichte (directe) verzekering <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> teg<strong>en</strong> scha<strong>de</strong> als gevolg <strong>van</strong><br />
223 Vgl. Waterman 2001, p. 24.<br />
224 Art. 30bis [in fine] Beroepsziekt<strong>en</strong>wet.<br />
225 Ook: Faure & Hartlief 1998, p. 1142 <strong>en</strong> Fr<strong>en</strong>k 1999, p. 1547 e.v.<br />
376<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 376 24-9-2009 15:56:21
6 Ontwikkeling<strong>en</strong>, verplichting<strong>en</strong> <strong>en</strong> keuzes <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse wetgever<br />
<strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> e<strong>en</strong> betere oplossing dan e<strong>en</strong> fonds dat<br />
hier veel <strong>van</strong> wegheeft, omdat e<strong>en</strong> verzekering <strong>de</strong> scha<strong>de</strong>vergoedingsplicht<br />
(indirect) plaatst bij <strong>de</strong> da<strong>de</strong>r – althans wanneer <strong>de</strong>ze gevon<strong>de</strong>n kan wor<strong>de</strong>n<br />
<strong>en</strong> verhaal biedt. Voor <strong>de</strong> gevall<strong>en</strong> waarin dit niet zo is, lijkt e<strong>en</strong> wettelijk verplicht<br />
Waarborgfonds <strong>voor</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong> als <strong>van</strong>gnet<br />
zeker e<strong>en</strong> na<strong>de</strong>re beschouwing door <strong>de</strong> wetgever waard.<br />
6.6 E<strong>en</strong> directe verzekering?<br />
Het is aardig om te constater<strong>en</strong> dat met <strong>de</strong> groei<strong>en</strong><strong>de</strong> belangstelling <strong>voor</strong> <strong>de</strong><br />
directe verzekering als het ware e<strong>en</strong> cirkel geslot<strong>en</strong> wordt. E<strong>en</strong> eeuw gele<strong>de</strong>n<br />
bestond e<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijke verzekering namelijk al in Ne<strong>de</strong>rland: <strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet.<br />
226 Zo’n verzekering is echter ge<strong>en</strong>szins uniek, nu met uitzon<strong>de</strong>ring<br />
<strong>van</strong> alle<strong>en</strong> Ne<strong>de</strong>rland (sinds 1967) <strong>en</strong> Engeland alle West-Europese lan<strong>de</strong>n<br />
op <strong>de</strong>ze wijze het risque professionnel in hun sociaalzekerheidsrechtelijk<br />
stelsel hebb<strong>en</strong> afge<strong>de</strong>kt <strong>en</strong> daarmee voldo<strong>en</strong> aan hun IAO-verplichting<strong>en</strong>.<br />
<strong>De</strong> Belgische Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet <strong>en</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong>wet zijn daar<strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
uitstek<strong>en</strong>d <strong>voor</strong>beeld.<br />
Eerst e<strong>en</strong> na<strong>de</strong>re uitleg over het begrip directe verzekering, die t<strong>en</strong> onrechte<br />
ook wel als e<strong>en</strong> first party verzekering wordt aangeduid. Strikt gesprok<strong>en</strong><br />
wordt met <strong>de</strong> term ‘first party verzekering’ e<strong>en</strong> polis bedoeld waarbij <strong>de</strong><br />
polishou<strong>de</strong>r tev<strong>en</strong>s (me<strong>de</strong>-)verzeker<strong>de</strong> is; bij<strong>voor</strong>beeld e<strong>en</strong> werknemer die<br />
zichzelf teg<strong>en</strong> scha<strong>de</strong> verzekert zon<strong>de</strong>r tuss<strong>en</strong>komst <strong>van</strong> zijn <strong>werkgever</strong> of<br />
iemand an<strong>de</strong>rs. Zo zijn <strong>de</strong> meeste ziektekost<strong>en</strong>verzekering<strong>en</strong> first party-verzekering<strong>en</strong>.<br />
Bij e<strong>en</strong> directe verzekering daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong> verzekert <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
op eig<strong>en</strong> kost<strong>en</strong> zijn werknemer, die vervolg<strong>en</strong>s zelfstandig op <strong>de</strong> polis mag<br />
claim<strong>en</strong>. 227 (Dit is het type verzekering waarop <strong>de</strong> Hoge Raad in <strong>de</strong> 1 februariarrest<strong>en</strong><br />
lijkt te doel<strong>en</strong>. 228 ) Hiermee is ook het verschil met <strong>de</strong> standaard third<br />
party-verzekering gegev<strong>en</strong>, waarmee m<strong>en</strong> zich verzekert teg<strong>en</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong><br />
jeg<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> <strong>de</strong>r<strong>de</strong>.<br />
226 Vgl. Kamp 1996, p. 59-60 herhaald in 1997, p. 36-37. Zie ook <strong>De</strong> Vries 1998, p. 148, waarin<br />
hij e<strong>en</strong> aanvull<strong>en</strong>d verzekeringssysteem op basis <strong>van</strong> risque professionel suggereert, met<br />
instandhouding <strong>van</strong> het huidige socialezekerheidsstelsel als bo<strong>de</strong>m<strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>ing, Waterman<br />
2001, p. 17-24 <strong>en</strong> Faure & Hartlief 2002, p. 257 e.v.<br />
227 Vgl. Faure & Hartlief 1998, p. 1141.<br />
228 Vgl. bij<strong>voor</strong>beeld HR 1 februari 2008, JA 2008/53, LJN BB4767 (Kooiker/Taxic<strong>en</strong>trale), waarin<br />
<strong>de</strong> Hoge Raad stelt: ‘<strong>De</strong> om<strong>van</strong>g <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze [verzekering-]verplichting zal <strong>van</strong> geval tot geval<br />
wor<strong>de</strong>n vastgesteld […] waarbij het me<strong>de</strong> <strong>van</strong> belang is of <strong>de</strong> verzekering kan wor<strong>de</strong>n verkreg<strong>en</strong><br />
teg<strong>en</strong> e<strong>en</strong> behoorlijke premie waar<strong>van</strong> betaling in re<strong>de</strong>lijkheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
kan wor<strong>de</strong>n gevergd […] Indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> is tekortgeschot<strong>en</strong> in zijn verplichting zorg te<br />
drag<strong>en</strong> <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> behoorlijke verzekering als hier<strong>voor</strong> bedoeld, is hij jeg<strong>en</strong>s <strong>de</strong> werknemer<br />
aansprakelijk <strong>voor</strong>zover <strong>de</strong>ze door die tekortkoming scha<strong>de</strong> heeft gele<strong>de</strong>n.’<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 377 24-9-2009 15:56:21<br />
377
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
Er is nog e<strong>en</strong> twee<strong>de</strong> verschil. <strong>De</strong> directe verzekering wijkt op e<strong>en</strong> ess<strong>en</strong>tiële<br />
manier af <strong>van</strong> <strong>de</strong> huidige gehanteer<strong>de</strong> AVB-polisvorm<strong>en</strong>, namelijk <strong>de</strong> in 1996<br />
geïntroduceer<strong>de</strong> AVB-polis op basis <strong>van</strong> e<strong>en</strong> claims ma<strong>de</strong>-grondslag 229 <strong>en</strong><br />
di<strong>en</strong>s <strong>voor</strong>ganger, <strong>de</strong> loss occur<strong>en</strong>ce-polis. 230 In teg<strong>en</strong>stelling tot <strong>de</strong>ze poliss<strong>en</strong><br />
verzekert <strong>de</strong> directe verzekering namelijk niet <strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>, maar <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> die volgt uit <strong>de</strong> verwez<strong>en</strong>lijking <strong>van</strong> het in <strong>de</strong><br />
polis omschrev<strong>en</strong> risico i.e. <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> <strong>de</strong> contractuele werkzaamhe<strong>de</strong>n.<br />
Hierdoor is het antwoord op <strong>de</strong> vraag of <strong>de</strong> verzeker<strong>de</strong> <strong>voor</strong> die scha<strong>de</strong><br />
<strong>en</strong>ige <strong>aansprakelijkheid</strong> draagt, irrele<strong>van</strong>t gewor<strong>de</strong>n; <strong>de</strong> directe verzekering<br />
staat los <strong>van</strong> <strong>de</strong> ontwikkeling<strong>en</strong> in het <strong>aansprakelijkheid</strong>srecht. Zo wordt <strong>de</strong><br />
verzekeraar bevrijd <strong>van</strong> <strong>de</strong> onverwachte bokk<strong>en</strong>sprong<strong>en</strong> <strong>van</strong> het <strong>aansprakelijkheid</strong>srecht<br />
<strong>en</strong> behoev<strong>en</strong> ‘uitdijing<strong>en</strong>’ in wetgeving of jurispru<strong>de</strong>ntie niet<br />
meer te wor<strong>de</strong>n gevreesd. Voor <strong>de</strong> werknemer is dit ook gunstig want hiermee<br />
wordt tegemoet gekom<strong>en</strong> aan zijn comp<strong>en</strong>satiebehoefte, met name in<br />
gevall<strong>en</strong> <strong>van</strong> ‘mo<strong>de</strong>rne’ arbeidsrisico’s waarin e<strong>en</strong> verwijtbare tekortkoming<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> ver te zoek<strong>en</strong> is, zoals bij verkeersongevall<strong>en</strong>. 231<br />
<strong>De</strong> directe verzekering is <strong>voor</strong> Ne<strong>de</strong>rland niet e<strong>en</strong> nieuw verschijnsel: <strong>de</strong><br />
ou<strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet die in 1967 werd opgehev<strong>en</strong>, was in wez<strong>en</strong> e<strong>en</strong> directe<br />
verzekering. Niet alle<strong>en</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse juridische historie, maar ook <strong>de</strong> buit<strong>en</strong>landse<br />
wetgeving is ons op het gebied <strong>van</strong> <strong>de</strong> directe verzekering <strong>voor</strong><br />
<strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> <strong>voor</strong>gegaan. België bij<strong>voor</strong>beeld heeft<br />
sinds 1971 <strong>de</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet, die <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> collega-werknemers<br />
‘burgerlijke immuniteit‘ verschaft ter zake <strong>van</strong> <strong>de</strong> materiële scha<strong>de</strong><br />
die het gevolg is <strong>van</strong> lichamelijk <strong>en</strong>/of geestelijk letsel <strong>voor</strong>tvloei<strong>en</strong>d uit e<strong>en</strong><br />
arbeidsongeval. 232 (Zie na<strong>de</strong>r hoofdstuk 4 paragraaf 2.5.1.) <strong>De</strong>ze wet verplicht<br />
<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> om op eig<strong>en</strong> kost<strong>en</strong> zijn personeel teg<strong>en</strong> dit risico te verzeker<strong>en</strong><br />
bij e<strong>en</strong> op<strong>en</strong>bare of e<strong>en</strong> door <strong>de</strong> overheid gemachtig<strong>de</strong> particuliere verzekeraar,<br />
die direct uitkeert aan <strong>de</strong> werknemer. <strong>De</strong> Belgische wetgever beoogt<br />
hiermee <strong>de</strong> werknemer e<strong>en</strong> waarborg te bie<strong>de</strong>n teg<strong>en</strong> e<strong>en</strong> vermin<strong>de</strong>ring <strong>van</strong><br />
het beroepsinkom<strong>en</strong>, onafhankelijk <strong>van</strong> <strong>de</strong> solvabiliteit <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
<strong>en</strong> tegelijkertijd e<strong>en</strong> vertroebeling <strong>van</strong> <strong>de</strong> relatie tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
229 <strong>De</strong> claims ma<strong>de</strong>-polis is sinds eind 1996 het antwoord <strong>van</strong> verzekeraars op <strong>de</strong> (bezwar<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong>) loss occurr<strong>en</strong>ce-polis. Ess<strong>en</strong>tieel k<strong>en</strong>merk is het beginsel dat <strong>de</strong> claim binn<strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
looptijd <strong>van</strong> <strong>de</strong> polis ingedi<strong>en</strong>d moet wor<strong>de</strong>n.<br />
230 <strong>De</strong> loss occurr<strong>en</strong>ce-polis is sinds <strong>de</strong> jar<strong>en</strong> ‘70 op grote schaal gehanteerd als AVB-polis.<br />
K<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>d is dat uitkering plaatsvindt, indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> looptijd <strong>van</strong> <strong>de</strong> polis is<br />
ontstaan. Juist dit criterium heeft ertoe geleid, dat lang ná <strong>de</strong> looptijd <strong>van</strong> <strong>de</strong> polis nog claims<br />
kunn<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n ingedi<strong>en</strong>d, met name <strong>de</strong> zgn. ‘lat<strong>en</strong>t disease claims’.<br />
231 Juist in <strong>de</strong>rgelijk gevall<strong>en</strong> lijkt het <strong>van</strong> groot belang dat <strong>de</strong> overheid bepaalt wat <strong>de</strong> minimale<br />
<strong>de</strong>kking <strong>van</strong> <strong>de</strong> verzekering zal zijn, zodat <strong>de</strong> verzekeraar niet <strong>de</strong> ‘slechte risico’s’ (i.e. slachtoffers<br />
<strong>van</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>) bij <strong>voor</strong>baat kan uitsluit<strong>en</strong>.<br />
232 Zie met name artt. 49 jo. 91.<br />
378<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 378 24-9-2009 15:56:21
6 Ontwikkeling<strong>en</strong>, verplichting<strong>en</strong> <strong>en</strong> keuzes <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse wetgever<br />
werknemer te <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong>. Dit lukt goed: het kalme Belgische <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht<br />
lijkt ge<strong>en</strong>szins op <strong>de</strong> woelige water<strong>en</strong> die wij in Ne<strong>de</strong>rland<br />
k<strong>en</strong>n<strong>en</strong>. Als wisselgeld krijgt <strong>de</strong> werknemer echter niet meer vergoed<br />
dan hem naar wettelijke forfaitaire norm<strong>en</strong> is toegek<strong>en</strong>d. 233 Wie meer wil<br />
ont<strong>van</strong>g<strong>en</strong>, kan daar<strong>voor</strong> zelf nog e<strong>en</strong> aanvull<strong>en</strong><strong>de</strong> verzekering afsluit<strong>en</strong> op<br />
basis <strong>van</strong> e<strong>en</strong> first party verzekering.<br />
<strong>De</strong> directe verzekering heeft <strong>de</strong> werknemer <strong>en</strong>kele belangrijke <strong>voor</strong><strong>de</strong>l<strong>en</strong> te<br />
bie<strong>de</strong>n, niet in <strong>de</strong> laatste plaats met betrekking tot <strong>de</strong> bov<strong>en</strong>staan<strong>de</strong> alinea.<br />
T<strong>en</strong> eerste is <strong>de</strong> werknemer zélf, in teg<strong>en</strong>stelling tot <strong>de</strong> aard of <strong>de</strong> gang <strong>van</strong><br />
zak<strong>en</strong> bij e<strong>en</strong> claims ma<strong>de</strong>-verzekering, letterlijk verzekerd <strong>van</strong> scha<strong>de</strong>vergoeding<br />
in geval <strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbeidsongeval of e<strong>en</strong> beroepsziekte. Hij hoeft niet<br />
op te zi<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> e<strong>en</strong> ondui<strong>de</strong>lijke, <strong>en</strong>erver<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>en</strong> onzekere (proces-)gang, <strong>de</strong><br />
vertroebeling <strong>van</strong> <strong>de</strong> relatie met zijn <strong>werkgever</strong> <strong>en</strong> collega’s, <strong>de</strong> verwijt<strong>en</strong> dat<br />
het “allemaal je eig<strong>en</strong> schuld is” <strong>en</strong> “dan had je maar beter moet<strong>en</strong> oplett<strong>en</strong>”,<br />
e<strong>en</strong> dure advocaat <strong>en</strong>z. Daardoor is <strong>de</strong> psychologische drempel om te claim<strong>en</strong>,<br />
die <strong>voor</strong> veel werknemers werkelijk e<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong>lijke, niet te on<strong>de</strong>rschatt<strong>en</strong><br />
hin<strong>de</strong>rnis vormt, vermoe<strong>de</strong>lijk aanzi<strong>en</strong>lijk lager. 234<br />
Als bezwaar teg<strong>en</strong> <strong>de</strong>ze ‘drempelverlaging’ wordt wel aangevoerd dat dit zal<br />
lei<strong>de</strong>n tot e<strong>en</strong> to<strong>en</strong>ame <strong>van</strong> claims. Het ligt <strong>voor</strong> <strong>de</strong> hand dat vele gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong><br />
werknemers, die <strong>voor</strong>he<strong>en</strong> zou<strong>de</strong>n hebb<strong>en</strong> opgezi<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> <strong>de</strong> ‘juridische lij<strong>de</strong>nsweg’<br />
<strong>en</strong> om <strong>de</strong>ze re<strong>de</strong>n zou<strong>de</strong>n afzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> aansprakelijkstelling, zich<br />
mogelijk dan wel zull<strong>en</strong> roer<strong>en</strong>. Wellicht is daar nog meer <strong>voor</strong> nodig dan e<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong>kele drempelverlaging: <strong>voor</strong> <strong>de</strong> gemid<strong>de</strong>l<strong>de</strong> werknemer blijv<strong>en</strong> er nog steeds<br />
grote hor<strong>de</strong>s te nem<strong>en</strong>, zoals <strong>de</strong> gang naar e<strong>en</strong> advocaat, di<strong>en</strong>s honorarium,<br />
het <strong>en</strong>erver<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>en</strong> onzekere elem<strong>en</strong>t <strong>van</strong> e<strong>en</strong> vor<strong>de</strong>ring tot scha<strong>de</strong>vergoeding,<br />
etc. 235 <strong>De</strong> drempel <strong>van</strong> <strong>de</strong> directe verzekering is immers lager dan <strong>voor</strong><br />
het <strong>aansprakelijkheid</strong>srecht, zoals zo-ev<strong>en</strong> nog aan <strong>de</strong> or<strong>de</strong> is gekom<strong>en</strong>. Voor<br />
zover het gaat om gelegitimeer<strong>de</strong> claims, zie ik overig<strong>en</strong>s niets verkeerds in<br />
e<strong>en</strong> to<strong>en</strong>ame daar<strong>van</strong>. Dit zou an<strong>de</strong>rs zijn indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> laagdrempeligheid <strong>voor</strong><br />
<strong>de</strong> verzekeraar ertoe zou lei<strong>de</strong>n dat hij dit effect niet zou kunn<strong>en</strong> <strong>voor</strong>zi<strong>en</strong> c.q.<br />
calculer<strong>en</strong> <strong>en</strong> niet in staat zou zijn daar a<strong>de</strong>quate maatregel<strong>en</strong> <strong>voor</strong> te nem<strong>en</strong>;<br />
maar dit komt mij onwaarschijnlijk <strong>voor</strong>.<br />
T<strong>en</strong> twee<strong>de</strong> zal <strong>de</strong> werknemer <strong>de</strong> uit te ker<strong>en</strong> som mogelijk eer<strong>de</strong>r kunn<strong>en</strong><br />
ont<strong>van</strong>g<strong>en</strong> dan bij <strong>de</strong> huidige verzekering<strong>en</strong> het geval is. Immers juist die<br />
233 E<strong>en</strong> ‘aanvull<strong>en</strong><strong>de</strong>’ verzekering is echter mogelijk <strong>en</strong> met name <strong>voor</strong> werknemers met hogere<br />
inkom<strong>en</strong>s aantrekkelijk. <strong>De</strong> premie hier<strong>voor</strong> moet<strong>en</strong> zij in <strong>de</strong> regel echter zelf opbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong>.<br />
234 Cane 2006, p. 167 e.v., p. 192 <strong>en</strong> 217; zie ook Fischer 1993, p. 27 e.v.<br />
235 Vgl. het comm<strong>en</strong>taar <strong>van</strong> A-G Spier <strong>voor</strong> HR 16 april 1999, NJ 1999, 666, LJN ZC2887 (L./<br />
Interpolis) <strong>en</strong> opnieuw Spier 2000b, p. 126-127. Vgl. ook Wansink 2000, p. 418.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 379 24-9-2009 15:56:21<br />
379
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
kwesties die thans lager dur<strong>en</strong> dan het bereik<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> medische eindstand,<br />
zoals verstoor<strong>de</strong> verhouding<strong>en</strong> <strong>en</strong> m<strong>en</strong>ingsverschill<strong>en</strong> over schuld, causaliteit,<br />
(wettelijke) norm<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> – zijn dan in veel min<strong>de</strong>re mate<br />
rele<strong>van</strong>t. Het ligt in <strong>de</strong> lijn <strong>de</strong>r re<strong>de</strong>lijke verwachting dat <strong>de</strong>ze vere<strong>en</strong>voudiging<br />
e<strong>en</strong> gunstige weerslag zal hebb<strong>en</strong> op <strong>de</strong> snelheid waarmee <strong>de</strong> administratie<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> verzekeraar claims kan behan<strong>de</strong>l<strong>en</strong>. 236<br />
E<strong>en</strong> vlotte afwikkeling is in het bijzon<strong>de</strong>r aantrekkelijk <strong>voor</strong> bij<strong>voor</strong>beeld<br />
werknemers die het slachtoffer zijn gewor<strong>de</strong>n <strong>van</strong> erk<strong>en</strong><strong>de</strong> beroepsgerelateer<strong>de</strong><br />
ziekt<strong>en</strong> als gevolg <strong>van</strong> asbest, zoals mesothelioom <strong>en</strong> longkanker. Zij<br />
hebb<strong>en</strong> na <strong>de</strong> diagnose vaak nog maar e<strong>en</strong> korte lev<strong>en</strong>sverwachting. Voor h<strong>en</strong><br />
is het aansprakelijk moet<strong>en</strong> stell<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> <strong>werkgever</strong> om <strong>en</strong>ige scha<strong>de</strong>vergoeding<br />
te verkrijg<strong>en</strong> vaak het begin <strong>van</strong> e<strong>en</strong> twee<strong>de</strong>, juridische, lij<strong>de</strong>nsweg.<br />
237 E<strong>en</strong> verzekeringspolis die <strong>de</strong> mogelijkheid biedt om vlot te kunn<strong>en</strong><br />
‘incasser<strong>en</strong>’ bespaart h<strong>en</strong> kostbare tijd, die an<strong>de</strong>rs zou wor<strong>de</strong>n verdaan met<br />
<strong>de</strong> aansprakelijkstelling, het afwacht<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> (doorgaans trage) reactie <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>, het doorspel<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> claim naar <strong>de</strong> verzekeraar, di<strong>en</strong>s studie<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> claim in relatie tot <strong>de</strong> polis, etc. In die zin kan het zeer w<strong>en</strong>selijk zijn<br />
om <strong>de</strong> polis te koppel<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> lijst<strong>en</strong> <strong>van</strong> erk<strong>en</strong><strong>de</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> IAO<br />
<strong>en</strong>/of <strong>de</strong> EG (waarop <strong>de</strong>ze ziekt<strong>en</strong> vermeld staan), t<strong>en</strong>ein<strong>de</strong> zekerheid <strong>voor</strong>af<br />
te bie<strong>de</strong>n <strong>en</strong> discussie achteraf te <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> praktisch probleem wat <strong>voor</strong> ie<strong>de</strong>re vorm <strong>van</strong> verzekering geldt, is dat<br />
het niet mogelijk is om te kom<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> behoorlijke begroting <strong>van</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong><br />
totdat <strong>de</strong> gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> werknemer e<strong>en</strong> medische eindtoestand heeft bereikt,<br />
wat naar gelang <strong>de</strong> aard <strong>van</strong> het letsel lang kan dur<strong>en</strong>. Het verschil is echter<br />
dat, nu vrag<strong>en</strong> over schuld, <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>en</strong> soortgelijke aspect<strong>en</strong> niet<br />
of nauwelijks <strong>van</strong> belang zijn, direct tot althans <strong>en</strong>ige scha<strong>de</strong>vergoeding kan<br />
wor<strong>de</strong>n overgegaan, bij<strong>voor</strong>beeld in <strong>de</strong> vorm <strong>van</strong> periodieke <strong>voor</strong>schott<strong>en</strong>.<br />
<strong>De</strong> afwezigheid <strong>van</strong> e<strong>en</strong> eindtoestand is <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> directe verzekering ge<strong>en</strong><br />
bezwaar om tot (ge<strong>de</strong>eltelijke) uitkering over te gaan. (Dit geldt uiteraard niet<br />
236 Vgl. Faure & Hartlief 1998, p. 1135 e.v. <strong>en</strong> Fr<strong>en</strong>k 1999, p. 1547 e.v. Wat ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s aanzi<strong>en</strong>lijk<br />
zou bijdrag<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> snellere afhan<strong>de</strong>ling <strong>van</strong> scha<strong>de</strong>claims is e<strong>en</strong> <strong>voor</strong>af overe<strong>en</strong>gekom<strong>en</strong><br />
normering <strong>van</strong> scha<strong>de</strong>vergoeding. Het is in <strong>de</strong> rechtsliteratuur nog ge<strong>en</strong> uitgemaakte zaak<br />
of dit überhaupt w<strong>en</strong>selijk is, alhoewel verzekeraars begrijpelijkerwijze grote <strong>voor</strong>stan<strong>de</strong>rs<br />
zijn <strong>van</strong> normering. Helaas verhin<strong>de</strong>rt <strong>de</strong> noodzakelijke afgr<strong>en</strong>zing <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze dissertatie om<br />
na<strong>de</strong>r op <strong>de</strong>ze materie in te gaan.<br />
237 Vgl. <strong>De</strong> Ruiter 1997, p. 20-21. Tuss<strong>en</strong> het aanzoek<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> rechtshulpverl<strong>en</strong>er door e<strong>en</strong><br />
met e<strong>en</strong> asbestziekte getroff<strong>en</strong> werknemer <strong>en</strong> <strong>de</strong> eerste inhou<strong>de</strong>lijke reactie <strong>van</strong> <strong>de</strong> aansprakelijk<br />
gestel<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> ligg<strong>en</strong> gemid<strong>de</strong>ld zo’n zes maan<strong>de</strong>n. Voordat <strong>en</strong> indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> laatste<br />
zich bereid toont te schikk<strong>en</strong> of e<strong>en</strong> <strong>voor</strong>schot te verstrekk<strong>en</strong> zijn er gemid<strong>de</strong>ld neg<strong>en</strong> maan<strong>de</strong>n<br />
gepasseerd <strong>en</strong> nog e<strong>en</strong>s vier à vijf maan<strong>de</strong>n <strong>voor</strong> het treff<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> regeling.<br />
380<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 380 24-9-2009 15:56:21
6 Ontwikkeling<strong>en</strong>, verplichting<strong>en</strong> <strong>en</strong> keuzes <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse wetgever<br />
<strong>voor</strong> ziekt<strong>en</strong> waar<strong>van</strong> <strong>de</strong> uitkomst <strong>voor</strong>spelbaar is, zoals bij mesothelioom of<br />
an<strong>de</strong>re fatale ziekt<strong>en</strong>.)<br />
<strong>De</strong> directe verzekering biedt ook <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> (c.q. <strong>de</strong> verzekeraar) het <strong>voor</strong><strong>de</strong>el<br />
dat hem slep<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>en</strong> onzekere (gerechtelijke) procedures met <strong>de</strong> daarmee<br />
gepaard gaan<strong>de</strong> kost<strong>en</strong> bespaard blijv<strong>en</strong>. Het komt aannemelijk <strong>voor</strong> dat <strong>de</strong>ze<br />
beperking <strong>van</strong> geschilpunt<strong>en</strong> zal lei<strong>de</strong>n tot min<strong>de</strong>r gerechtelijke procedures,<br />
min<strong>de</strong>r administratie etc. <strong>voor</strong> <strong>de</strong> verzekeraar, hetge<strong>en</strong> weer tot uitdrukking<br />
kan kom<strong>en</strong> in <strong>de</strong> hoogte <strong>van</strong> <strong>de</strong> door <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> te betal<strong>en</strong> premie.<br />
Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> heeft <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> zekerheid: hij weet precies hoeveel premie hij<br />
jaarlijks verschuldigd is (zoals bij alle soort<strong>en</strong> verzekering<strong>en</strong>), maar hoeft<br />
ge<strong>en</strong> reserves aan te hou<strong>de</strong>n <strong>voor</strong> onge<strong>de</strong>kte claims <strong>van</strong> onbek<strong>en</strong><strong>de</strong> grootte.<br />
Zijn last<strong>en</strong> zijn <strong>de</strong>rhalve verlicht <strong>en</strong> beter calculeerbaar. Dit geldt in beginsel<br />
natuurlijk <strong>voor</strong> ie<strong>de</strong>re polisvorm. Toch is er e<strong>en</strong> verschil. On<strong>de</strong>r het regime<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> huidige AVB-poliss<strong>en</strong> op basis <strong>van</strong> e<strong>en</strong> loss occur<strong>en</strong>ce-systeem dan<br />
wel e<strong>en</strong> claims ma<strong>de</strong>-systeem kunn<strong>en</strong> zich situaties <strong>voor</strong>do<strong>en</strong>, waarbij niet is<br />
voldaan aan e<strong>en</strong> <strong>voor</strong>waar<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> polis, bij<strong>voor</strong>beeld doordat <strong>de</strong> <strong>de</strong>kkingssfeer<br />
te <strong>en</strong>g omschrev<strong>en</strong> is (‘<strong>de</strong> gewone exploitatie”) is om aan <strong>de</strong> praktijk<br />
(bedrijfssportdag) te voldo<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> <strong>de</strong>kking die alle arbeidsgerelateer<strong>de</strong> scha<strong>de</strong><br />
<strong>de</strong>kt, verkeersongevall<strong>en</strong>, bedrijfssportdag<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijke inbegrep<strong>en</strong>, heeft<br />
dit probleem veel min<strong>de</strong>r.<br />
Hierbij moet natuurlijk wel wor<strong>de</strong>n aangetek<strong>en</strong>d dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> alle<strong>en</strong> verzekerd<br />
is tot het bedrag waar<strong>voor</strong> hij zich verzekerd heeft – wat <strong>de</strong> naam <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> polisvariant ook moge zijn. Dit geldt ev<strong>en</strong>zeer <strong>voor</strong> <strong>de</strong> directe verzekering.<br />
Ingeval <strong>van</strong> bij<strong>voor</strong>beeld seriescha<strong>de</strong>n, waar meer<strong>de</strong>re beroepsziekt<strong>en</strong>claims<br />
met <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> oorzaak door <strong>de</strong> werking <strong>van</strong> <strong>de</strong> seriescha<strong>de</strong>clausule verzekeringstechnisch<br />
als één gebeurt<strong>en</strong>is wor<strong>de</strong>n gezi<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong>rhalve slechts één<br />
keer wordt uitgekeerd, kan het <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> zich <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> te<br />
lage som heeft verzekerd. Dan moet hij alsnog bijdrag<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> scha<strong>de</strong>vergoeding<br />
aan zijn werknemer. Het is dan ook <strong>van</strong> belang dat <strong>de</strong> verzeker<strong>de</strong><br />
som niet te laag is in verhouding tot <strong>de</strong> arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n <strong>en</strong> daarmee<br />
gekoppel<strong>de</strong> risico’s binn<strong>en</strong> e<strong>en</strong> bedrijf.<br />
Zon<strong>de</strong>r te bewer<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> directe verzekering <strong>de</strong> ultieme remedie is <strong>voor</strong> <strong>de</strong><br />
eer<strong>de</strong>r geschetste problem<strong>en</strong>, biedt <strong>de</strong>ze polisvorm in mijn opinie niettemin<br />
betere perspectiev<strong>en</strong> om h<strong>en</strong> het hoofd bie<strong>de</strong>n dan an<strong>de</strong>re verzekeringsvorm<strong>en</strong><br />
of alternatiev<strong>en</strong>. <strong>De</strong> directe verzekering biedt <strong>de</strong> verzekeraar namelijk<br />
beheersbaarheid.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 381 24-9-2009 15:56:21<br />
381
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
Het belangrijkste aspect <strong>van</strong> <strong>de</strong> directe verzekering is dat <strong>de</strong> verzekeraar niet<br />
langer wordt verrast door on<strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>e of on<strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>bare (juridische) ontwikkeling<strong>en</strong><br />
in het <strong>aansprakelijkheid</strong>srecht, of door maatschappelijke, medische<br />
of technische <strong>voor</strong>tschrij<strong>de</strong>n<strong>de</strong> veran<strong>de</strong>ring<strong>en</strong> die hun weerslag vin<strong>de</strong>n in het<br />
<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht. Juist dit br<strong>en</strong>gt met zich dat <strong>voor</strong>af dui<strong>de</strong>lijk moet<br />
wor<strong>de</strong>n geschap<strong>en</strong> over welke scha<strong>de</strong> precies ge<strong>de</strong>kt is <strong>en</strong> tot welke om<strong>van</strong>g.<br />
T<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong>, zoals reeds eer<strong>de</strong>r vermeld, erk<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
lijst<strong>en</strong> <strong>van</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> hier goe<strong>de</strong> di<strong>en</strong>st<strong>en</strong> bewijz<strong>en</strong>. Het is echter wel<br />
belangrijk om te <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong> dat verzekeraars <strong>de</strong> ‘dure’ risico’s uitsluit<strong>en</strong>. Op<br />
dit punt lijkt e<strong>en</strong> ingrijp<strong>en</strong><strong>de</strong> bemoei<strong>en</strong>is <strong>van</strong> <strong>de</strong> wetgever – zoals ook bij <strong>de</strong><br />
Zorgverzekeringswet is geschied –onvermij<strong>de</strong>lijk. Praktisch gezi<strong>en</strong> zou dit<br />
bij<strong>voor</strong>beeld kunn<strong>en</strong> betek<strong>en</strong><strong>en</strong> dat <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse wetgever verzekeraars<br />
verplicht om aan te hak<strong>en</strong> bij <strong>de</strong> lijst<strong>en</strong> <strong>van</strong> erk<strong>en</strong><strong>de</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
Europese Geme<strong>en</strong>schap <strong>en</strong> <strong>de</strong> IAO als minimum<strong>voor</strong>waar<strong>de</strong> <strong>en</strong> h<strong>en</strong> <strong>voor</strong> het<br />
overige vrij laat om zich <strong>van</strong> elkaar te on<strong>de</strong>rschei<strong>de</strong>n door ook bijkom<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
ziekt<strong>en</strong> te verzeker<strong>en</strong>. Vanzelfsprek<strong>en</strong>d verplicht dit <strong>de</strong> wetgever op zijn<br />
beurt om medisch-wet<strong>en</strong>schappelijke ontwikkeling<strong>en</strong> nauwgezet te volg<strong>en</strong>,<br />
t<strong>en</strong>ein<strong>de</strong> te <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> in Ne<strong>de</strong>rland gel<strong>de</strong>n<strong>de</strong> lijst<strong>en</strong> <strong>van</strong> erk<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
beroepsziekt<strong>en</strong> achterhaald rak<strong>en</strong>.<br />
Daarnaast is e<strong>en</strong> praktisch <strong>voor</strong><strong>de</strong>el dat het verlat<strong>en</strong> <strong>van</strong> het <strong>aansprakelijkheid</strong>srecht<br />
t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> met zich<br />
br<strong>en</strong>gt: <strong>de</strong> vere<strong>en</strong>voudiging <strong>van</strong> risicoberek<strong>en</strong>ing<strong>en</strong>. <strong>De</strong> verzekeraar behoeft<br />
alle<strong>en</strong> te berek<strong>en</strong><strong>en</strong> hoe groot <strong>de</strong> kans is dat <strong>de</strong> werknemer X <strong>van</strong> <strong>werkgever</strong><br />
Y het slachtoffer zal wor<strong>de</strong>n <strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbeidsongeval of beroepsziekte <strong>en</strong> hoe<br />
om<strong>van</strong>grijk <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> in dat geval zal zijn. <strong>De</strong> om<strong>van</strong>g <strong>van</strong> <strong>de</strong> (pot<strong>en</strong>tiële)<br />
scha<strong>de</strong> is immers e<strong>en</strong>voudiger te berek<strong>en</strong><strong>en</strong> dan <strong>de</strong> kans dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
met succes aansprakelijk gesteld zal wor<strong>de</strong>n door e<strong>en</strong> onbek<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong>r<strong>de</strong>, want<br />
bij e<strong>en</strong> directe verzekering zijn <strong>de</strong> pot<strong>en</strong>tiële slachtoffers al <strong>voor</strong>af bek<strong>en</strong>d.<br />
E<strong>en</strong> twee<strong>de</strong> belangrijk <strong>voor</strong><strong>de</strong>el is dat <strong>de</strong> directe verzekering het inzicht <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> verzekeraar in <strong>de</strong> risicodiffer<strong>en</strong>tiatie zal verbeter<strong>en</strong>. An<strong>de</strong>rs dan bij e<strong>en</strong><br />
claims ma<strong>de</strong>-verzekering <strong>de</strong>kt hij immers niet <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> onbek<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
<strong>de</strong>r<strong>de</strong>, maar die <strong>van</strong> e<strong>en</strong> werknemer <strong>van</strong> zijn eig<strong>en</strong> polishou<strong>de</strong>r, <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>,<br />
die bij uitstek op <strong>de</strong> hoogte is <strong>van</strong> <strong>de</strong> grootte <strong>en</strong> aard <strong>van</strong> <strong>de</strong> risico’s op <strong>de</strong><br />
werkvloer. <strong>De</strong> <strong>werkgever</strong> weet precies wat <strong>de</strong> arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n zijn,<br />
hoeveel werknemers hij op <strong>de</strong> loonlijst heeft <strong>en</strong> wie daar<strong>van</strong> aan welk risico<br />
wordt blootgesteld, wat di<strong>en</strong>s inkom<strong>en</strong> is, wat zijn carrièreperspectiev<strong>en</strong> zijn,<br />
<strong>de</strong> om<strong>van</strong>g <strong>van</strong> zijn gezin, etc. Hierdoor kan hij rele<strong>van</strong>te <strong>en</strong> nauwkeurige<br />
informatie verschaff<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> verzekeraar met betrekking tot individuele<br />
karakteristiek<strong>en</strong> als leeftijd, gezondheid, ervaring, salaris, aard <strong>van</strong> het<br />
werk, getroff<strong>en</strong> veiligheidsmaatregel<strong>en</strong> op <strong>de</strong> werkplek, gezinsbehoeftes bij<br />
382<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 382 24-9-2009 15:56:21
6 Ontwikkeling<strong>en</strong>, verplichting<strong>en</strong> <strong>en</strong> keuzes <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse wetgever<br />
verwonding of ziekte <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer et cetera. Op basis <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze informatie<br />
wordt <strong>de</strong> verzekeraar in staat gesteld zijn risicogroep<strong>en</strong> meer nauwkeurig<br />
af te gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong>. 238 Dit komt <strong>de</strong> risicodiffer<strong>en</strong>tiatie, wat juist bij <strong>de</strong> claims ma<strong>de</strong>verzekering<br />
e<strong>en</strong> groot probleem vormt, t<strong>en</strong> goe<strong>de</strong>.<br />
E<strong>en</strong> <strong>de</strong>r<strong>de</strong> <strong>voor</strong><strong>de</strong>el betreft prev<strong>en</strong>tie: in theorie biedt <strong>de</strong> directe verzekering<br />
ook betere mogelijkhe<strong>de</strong>n om het veiligheidsbeleid <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> te beïnvloe<strong>de</strong>n.<br />
<strong>De</strong> verzekeraar weet immers wie <strong>de</strong> pot<strong>en</strong>tiële claimant<strong>en</strong> zull<strong>en</strong><br />
zijn <strong>en</strong> welke (vermijdbare of beperkbare) risico’s zij in <strong>de</strong> uitvoering <strong>van</strong> hun<br />
werkzaamhe<strong>de</strong>n lop<strong>en</strong>. In theorie geeft dit <strong>de</strong> verzekeraar e<strong>en</strong> behoorlijke<br />
‘vinger in <strong>de</strong> pap’ om <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> op <strong>de</strong> werkvloer<br />
<strong>van</strong> zijn polishou<strong>de</strong>r minimaliser<strong>en</strong>. Maar verzekeraars vertell<strong>en</strong> dat dit in <strong>de</strong><br />
praktijk toch niet zo’n groot <strong>voor</strong><strong>de</strong>el is als op papier: <strong>de</strong>rgelijke inspanning<strong>en</strong><br />
zou<strong>de</strong>n <strong>de</strong> prijs <strong>van</strong> <strong>de</strong> polis aanmerkelijk opdrijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> daarmee <strong>de</strong> concurr<strong>en</strong>tiepositie<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> verzekeraar vermin<strong>de</strong>r<strong>en</strong>. In zoverre heeft e<strong>en</strong> directe<br />
verzekering <strong>de</strong>rhalve weinig prev<strong>en</strong>tieve invloed.<br />
Hoewel <strong>de</strong> directe verzekering mijn inzi<strong>en</strong>s veel te bie<strong>de</strong>n heeft, is zij ge<strong>en</strong>szins<br />
gevrijwaard <strong>van</strong> moeilijke hak<strong>en</strong> <strong>en</strong> og<strong>en</strong>. T<strong>en</strong> eerste leidt e<strong>en</strong> bespreking<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> directe verzekering onmid<strong>de</strong>llijk tot <strong>de</strong> vraag of <strong>de</strong>ze niet beter, net als<br />
<strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet, op e<strong>en</strong> verplichte, wettelijke basis gefun<strong>de</strong>erd kan wor<strong>de</strong>n<br />
in plaats <strong>van</strong> haar toepasselijkheid over te lat<strong>en</strong> aan het marktmechanisme.<br />
T<strong>en</strong> twee<strong>de</strong> is <strong>de</strong> relatie <strong>van</strong> <strong>de</strong> directe verzekering tot het <strong>aansprakelijkheid</strong>srecht<br />
op zijn zachtst gezegd e<strong>en</strong> netelige kwestie. <strong>De</strong>ze <strong>en</strong> verwante vraagstukk<strong>en</strong><br />
zull<strong>en</strong> in <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rstaan<strong>de</strong> paragraf<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> or<strong>de</strong> kom<strong>en</strong>.<br />
6.7 Immuniteit <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>?<br />
Wat strikt gesprok<strong>en</strong> niet noodzakelijk tot <strong>de</strong> <strong>de</strong>finitie <strong>van</strong> e<strong>en</strong> directe verzekering<br />
behoort maar wel als aanvulling <strong>voor</strong> <strong>de</strong> hand ligt, is dat <strong>de</strong> werknemer<br />
in beginsel 239 jeg<strong>en</strong>s <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> afstand doet <strong>van</strong> zijn recht om zijn scha<strong>de</strong><br />
op hem te verhal<strong>en</strong>. Dit staat bek<strong>en</strong>d als het immuniteitsbeginsel.<br />
Het beperk<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> civielrechtelijke <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
mid<strong>de</strong>ls e<strong>en</strong> verzekering is ge<strong>en</strong> nieuw verschijnsel. Van 1901 tot 1967 k<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
238 Van <strong>de</strong>n Bergh & Faure 1990, p. 27.<br />
239 Behou<strong>de</strong>ns e<strong>en</strong> beroep door <strong>de</strong> verzekeraar op opzet <strong>van</strong> <strong>de</strong> verzeker<strong>de</strong> met betrekking tot<br />
het ongeval of <strong>de</strong> beroepsziekte. Ook komt het mij <strong>voor</strong> dat e<strong>en</strong> uitzon<strong>de</strong>ring moet wor<strong>de</strong>n<br />
gemaakt <strong>voor</strong> het geval dat er e<strong>en</strong> m<strong>en</strong>ingsverschil bestaat tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> werknemer <strong>en</strong> <strong>de</strong> verzekeraar<br />
over het antwoord op <strong>de</strong> vraag, of <strong>de</strong> claim <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer ge<strong>de</strong>kt is. In <strong>de</strong>ze<br />
gevall<strong>en</strong> moet <strong>de</strong> toegang <strong>van</strong> <strong>de</strong> gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> werknemer tot het <strong>aansprakelijkheid</strong>srecht<br />
onvermin<strong>de</strong>rd gehandhaafd blijv<strong>en</strong>.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 383 24-9-2009 15:56:21<br />
383
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
Ne<strong>de</strong>rland, in navolging <strong>van</strong> vergelijkbare buit<strong>en</strong>landse wetgeving, <strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet.<br />
<strong>De</strong>ze wet vertoon<strong>de</strong> dui<strong>de</strong>lijke overe<strong>en</strong>komst<strong>en</strong> met <strong>de</strong> mo<strong>de</strong>rne<br />
directe verzekering door op drastische wijze <strong>de</strong> civielrechtelijke <strong>aansprakelijkheid</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> te limiter<strong>en</strong>. Ook België hanteert immuniteit in <strong>de</strong><br />
Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet <strong>en</strong> <strong>de</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong>wet.<br />
Wat verklaart <strong>de</strong> nauwe relatie tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> directe verzekering <strong>en</strong> het immuniteitsbeginsel?<br />
Voorop staat, dat het niet aannemelijk lijkt om te veron<strong>de</strong>rstell<strong>en</strong><br />
dat <strong>de</strong> verzekeraar g<strong>en</strong>eg<strong>en</strong> zal zijn e<strong>en</strong> directe verzekering op <strong>de</strong> markt te<br />
br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>, indi<strong>en</strong> hij daarnaast ook nog het risico loopt dat zijn verzeker<strong>de</strong>, <strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong> (<strong>en</strong> indirect dus hijzelf), tev<strong>en</strong>s via het <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht<br />
kan wor<strong>de</strong>n ‘gepakt’; dubbelop, als het ware. Het <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht<br />
is immers juist het belangrijkste wat <strong>de</strong> verzekeraar met<br />
<strong>de</strong> invoering <strong>van</strong> e<strong>en</strong> directe verzekering beoogt te vermij<strong>de</strong>n.<br />
An<strong>de</strong>rs gezegd: e<strong>en</strong> cumulatie <strong>van</strong> directe verzekering <strong>en</strong> volledige <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht<br />
zal door <strong>de</strong> verzekeraar niet met grote vreug<strong>de</strong><br />
wor<strong>de</strong>n begroet; dit ligt an<strong>de</strong>rs wanneer het <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht<br />
geheel zou wor<strong>de</strong>n afgeschaft of tot <strong>en</strong>kele aspect<strong>en</strong> zou wor<strong>de</strong>n<br />
beperkt. Zo bepleitte <strong>de</strong> Commissie Donner nadrukkelijk <strong>de</strong> afschaffing <strong>van</strong><br />
het civiele <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong> ex art. 7:658 BW met e<strong>en</strong> gelijktijdige<br />
invoering <strong>van</strong> e<strong>en</strong> wettelijke verplichte <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>sverzekering<br />
teg<strong>en</strong> risque professionnel. <strong>De</strong> <strong>werkgever</strong><strong>aansprakelijkheid</strong> zou<br />
dan ‘overbodig’ zijn omdat <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse verzeker<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> net als zijn<br />
Belgische collega ‘immuun’ zou zijn <strong>voor</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong>sclaims <strong>van</strong> zijn<br />
gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> personeel. 240<br />
On<strong>de</strong>r welke omstandighe<strong>de</strong>n het <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht overbodig<br />
zou zijn, maakte <strong>de</strong> Commissie Donner echter niet dui<strong>de</strong>lijk. Het vermoe<strong>de</strong>n<br />
doet zich <strong>voor</strong> dat <strong>de</strong> Commissie wellicht het <strong>aansprakelijkheid</strong>srecht<br />
<strong>en</strong> immuniteit met elkaar heeft verward; want <strong>de</strong> invoering <strong>van</strong> immuniteit<br />
in België heeft e<strong>en</strong> scala <strong>van</strong> uitzon<strong>de</strong>ring<strong>en</strong> (bij<strong>voor</strong>beeld verkeersongevall<strong>en</strong><br />
tij<strong>de</strong>ns woon-werkverkeer), zodat zeker niet <strong>van</strong> België gezegd kan wor<strong>de</strong>n<br />
dat daar ge<strong>en</strong> <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht meer bestaat. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong>:<br />
nietteg<strong>en</strong>staan<strong>de</strong> <strong>de</strong> opvatting<strong>en</strong> <strong>van</strong> verzekeraars kunn<strong>en</strong> <strong>de</strong> directe verzekering<br />
<strong>en</strong> het <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht zeer wel naast elkaar<br />
bestaan <strong>en</strong> elkaar goed aanvull<strong>en</strong>. Als weerspiegeling <strong>van</strong> maatschappelijke<br />
opvatting<strong>en</strong> (<strong>de</strong>nk bij<strong>voor</strong>beeld aan shockscha<strong>de</strong> <strong>en</strong> affectiescha<strong>de</strong>) kan het<br />
<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht bij uitstek aangev<strong>en</strong> wat tot <strong>de</strong> scha<strong>de</strong>vergoedingssfeer<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> individuele werknemer behoort <strong>en</strong> wat niet. In die zin heeft het<br />
240 Adviescommissie Arbeidsongeschiktheid 2001, p. 135.<br />
384<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 384 24-9-2009 15:56:22
6 Ontwikkeling<strong>en</strong>, verplichting<strong>en</strong> <strong>en</strong> keuzes <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse wetgever<br />
<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht ook e<strong>en</strong> belangrijke functie in <strong>de</strong> zin <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>voor</strong>tdur<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
actualisering <strong>van</strong> verhaalbare scha<strong>de</strong>post<strong>en</strong>.<br />
Dit alles leidt tot <strong>de</strong> vraag: is <strong>de</strong> invoering <strong>van</strong> civielrechtelijke immuniteit<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> (on-)w<strong>en</strong>selijk? E<strong>en</strong> belangrijk bezwaar teg<strong>en</strong> immuniteit<br />
is dat het vermoe<strong>de</strong>lijk e<strong>en</strong> negatief effect zal hebb<strong>en</strong> op <strong>de</strong> prev<strong>en</strong>tie <strong>van</strong><br />
<strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>. 241 Prev<strong>en</strong>tie moet naar mijn m<strong>en</strong>ing<br />
hoog wor<strong>de</strong>n ingeschat: liever goe<strong>de</strong> prev<strong>en</strong>tie bij <strong>de</strong> bron <strong>van</strong> arbeidsrisico’s<br />
dan slimme juridische regels over <strong>de</strong> ver<strong>de</strong>ling <strong>van</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong>. Dit bezwaar<br />
veron<strong>de</strong>rstelt echter dat <strong>werkgever</strong>s min<strong>de</strong>r in prev<strong>en</strong>tie zull<strong>en</strong> invester<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
min<strong>de</strong>r op <strong>de</strong> naleving <strong>van</strong> veiligheid(s<strong>voor</strong>schrift<strong>en</strong>) zull<strong>en</strong> toezi<strong>en</strong> <strong>van</strong>wege<br />
<strong>de</strong> re<strong>de</strong>nering die bek<strong>en</strong>d is gewor<strong>de</strong>n door e<strong>en</strong> Apeldoornse verzekeringsmaatschappij<br />
met leuke reclames: “<strong>de</strong> verzekering betaalt toch”. Daarnaast:<br />
waarom zou <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> zich druk mak<strong>en</strong> om prev<strong>en</strong>tie, indi<strong>en</strong> hij toch niet<br />
door <strong>de</strong> werknemer <strong>voor</strong> <strong>de</strong> rechter kan wor<strong>de</strong>n gesleept <strong>en</strong> <strong>de</strong> kans op e<strong>en</strong><br />
serieuze boete <strong>van</strong> <strong>de</strong> Arbeidsinspectie gering is?<br />
<strong>De</strong> oplossing die <strong>de</strong> Belg<strong>en</strong> hier<strong>voor</strong> gevon<strong>de</strong>n hebb<strong>en</strong>, is e<strong>en</strong> risicogerelateer<strong>de</strong><br />
premieheffing bij <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>: door weinig arbeidsgerelateerd letsel<br />
te mel<strong>de</strong>n, kan <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> zijn premie <strong>en</strong>igszins verlag<strong>en</strong>. 242 Ook kan <strong>de</strong><br />
verzekeraar in principe <strong>de</strong> hoogte <strong>van</strong> <strong>de</strong> premie gebruik<strong>en</strong> om invloed uit te<br />
oef<strong>en</strong><strong>en</strong> op het veiligheidsbeleid <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>. In <strong>de</strong> praktijk betek<strong>en</strong>t dit<br />
echter weinig, omdat het inv<strong>en</strong>tariser<strong>en</strong>, evaluer<strong>en</strong> <strong>en</strong> begelei<strong>de</strong>n <strong>van</strong> ie<strong>de</strong>re<br />
individuele werkplek <strong>de</strong> prijs <strong>van</strong> e<strong>en</strong> verzekering tot onverkoopbare hoogtes<br />
zou do<strong>en</strong> stijg<strong>en</strong>.<br />
Ook rijst <strong>de</strong> vraag, wat er <strong>van</strong> <strong>de</strong> verhaalspositie <strong>van</strong> <strong>de</strong> gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> werknemer<br />
terecht komt in geval <strong>van</strong> opzet of bewuste roekeloosheid <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong> als verzekeringsnemer. (<strong>De</strong>nk aan het overtre<strong>de</strong>n <strong>van</strong> wettelijke<br />
regels, vervalsing <strong>van</strong> veiligheidsaktes, omkoping <strong>van</strong> ambt<strong>en</strong>ar<strong>en</strong>, herhaal<strong>de</strong>lijk<br />
neger<strong>en</strong> <strong>van</strong> instructies <strong>en</strong> bevel<strong>en</strong> tot stillegging <strong>van</strong> het werk door<br />
<strong>de</strong> Arbeidsinspectie, etc.) Indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> verzekeraar in zo’n geval zou weiger<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> scha<strong>de</strong>vergoeding uit te ker<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> werknemer zou <strong>de</strong>ze tuss<strong>en</strong> wal <strong>en</strong><br />
schip vall<strong>en</strong> omdat hij zich dan noch tot <strong>de</strong> verzekeraar, noch tot <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
kan w<strong>en</strong><strong>de</strong>n. Dat lijkt niet w<strong>en</strong>selijk.<br />
<strong>De</strong> invloed <strong>van</strong> immuniteit op regres is beperkt, als België daarin e<strong>en</strong> <strong>voor</strong>beeld<br />
mag zijn. <strong>De</strong> Belgische verzekeraar is weliswaar gesubrogeerd in <strong>de</strong><br />
recht<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> werknemer, maar <strong>de</strong> immuniteit br<strong>en</strong>gt ook<br />
241 Bij<strong>voor</strong>beeld Wansink 2000, p. 419-421.<br />
242 Art. 49 Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 385 24-9-2009 15:56:22<br />
385
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
jeg<strong>en</strong>s <strong>de</strong> verzekeraar mee dat alle<strong>en</strong> in gevall<strong>en</strong> <strong>van</strong> opzet e<strong>en</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong>svor<strong>de</strong>ring<br />
aan <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> kan wor<strong>de</strong>n gericht. 243 Hiertoe is vereist dat<br />
<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> meer<strong>de</strong>re schriftelijke aanwijzing<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> Arbeidsinspectie<br />
heeft g<strong>en</strong>egeerd. In <strong>de</strong> praktijk is <strong>de</strong>ze kans heel klein.<br />
Zon<strong>de</strong>r e<strong>en</strong> volledige opsomming <strong>van</strong> <strong>voor</strong><strong>de</strong>l<strong>en</strong> <strong>en</strong> bezwar<strong>en</strong> te beog<strong>en</strong>, nog<br />
e<strong>en</strong> laatste gedachte over immuniteit: zal dit <strong>de</strong> verhaalsmogelijkhe<strong>de</strong>n <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> werknemer niet overlever<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> willekeur <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> c.q. verzekeraar?<br />
Want zon<strong>de</strong>r dui<strong>de</strong>lijke <strong>en</strong> dwing<strong>en</strong><strong>de</strong> ‘spelregels’ <strong>van</strong> overheidswege<br />
zijn het in feite <strong>de</strong> verzekeraars, die bepal<strong>en</strong> hoever <strong>de</strong> rechtsbescherming <strong>en</strong><br />
vergoedingshoogte <strong>van</strong> <strong>de</strong> slachtoffers reikt. Fr<strong>en</strong>k wijst er terecht op dat dan<br />
het gevaar dreigt dat dan “<strong>de</strong> rechtsvorming <strong>de</strong> <strong>de</strong>mocratische legitimiteit<br />
<strong>van</strong> wetgeving of <strong>de</strong> onafhankelijkheid <strong>van</strong> e<strong>en</strong> rechterlijk oor<strong>de</strong>el mist. <strong>De</strong><br />
rechtsvorming wordt dan in han<strong>de</strong>n gegev<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> belanghebb<strong>en</strong><strong>de</strong>.” 244<br />
Ook hier is echter te ler<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> Belgische Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet, die juist<br />
om <strong>de</strong>ze re<strong>de</strong>n doortrokk<strong>en</strong> is <strong>van</strong> <strong>de</strong> zegg<strong>en</strong>schap <strong>van</strong> <strong>de</strong> Belgische wetgever,<br />
die dwing<strong>en</strong>d <strong>voor</strong>schrijft wat verzekeraars moet<strong>en</strong> vergoe<strong>de</strong>n, hoeveel <strong>en</strong><br />
wanneer.<br />
E<strong>en</strong> <strong>en</strong> an<strong>de</strong>r teg<strong>en</strong> elkaar afweg<strong>en</strong><strong>de</strong>, komt het mij <strong>voor</strong> dat <strong>de</strong> civielrechtelijke<br />
immuniteit <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> na<strong>de</strong>re bestu<strong>de</strong>ring waard is, met name<br />
door <strong>de</strong> wetgever. Daarbij moet wor<strong>de</strong>n opgepast dat niet te gauw het <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht<br />
met het spreekwoor<strong>de</strong>lijke badwater wordt<br />
weggegooid.<br />
6.8 Verplichte verzekering?<br />
Hoewel ik e<strong>en</strong> grote <strong>voor</strong>stan<strong>de</strong>r b<strong>en</strong> <strong>van</strong> vrije keuzes, past het naar mijn<br />
m<strong>en</strong>ing niet in <strong>de</strong>ze tijd dat on<strong>de</strong>rnemers – zoals <strong>werkgever</strong>s dat bij uitstek<br />
zijn – er<strong>voor</strong> mog<strong>en</strong> kiez<strong>en</strong> om gezondheidsbedreig<strong>en</strong><strong>de</strong> risico’s <strong>voor</strong> <strong>de</strong>r<strong>de</strong>n<br />
(werknemers) in <strong>de</strong> wereld te roep<strong>en</strong> wanneer zij mogelijk ge<strong>en</strong> a<strong>de</strong>quaat<br />
verhaal kunn<strong>en</strong> bie<strong>de</strong>n indi<strong>en</strong> e<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijk risico zich verwez<strong>en</strong>lijkt. Het<br />
komt mij <strong>voor</strong> dat dit in strijd is met <strong>de</strong> zorgvuldigheid die m<strong>en</strong> in het maatschappelijk<br />
verkeer jeg<strong>en</strong>s <strong>de</strong>r<strong>de</strong>n moet nastrev<strong>en</strong>. 245 Hieruit volgt dat alle<br />
<strong>werkgever</strong>s e<strong>en</strong> verzekering of e<strong>en</strong> daaraan minst<strong>en</strong>s gelijkwaardige vorm<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong>kking behor<strong>en</strong> te bie<strong>de</strong>n. Zeker in het geval <strong>van</strong> massascha<strong>de</strong>s <strong>en</strong><br />
sluip<strong>en</strong><strong>de</strong> ziektes kan het ontbrek<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> verzekering tot gevolg hebb<strong>en</strong><br />
dat gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> werknemers met lege han<strong>de</strong>n achter blijv<strong>en</strong>. Met name <strong>de</strong><br />
243 Vgl. art. 46 § 1 1° jo. 7° Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet.<br />
244 Fr<strong>en</strong>k 1999, p. 1547 e.v.<br />
245 An<strong>de</strong>rs: HR 14 februari 1969, NJ 1969, 189, LJN AC3415 (‘Eefje Kamerbeek’).<br />
386<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 386 24-9-2009 15:56:22
6 Ontwikkeling<strong>en</strong>, verplichting<strong>en</strong> <strong>en</strong> keuzes <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse wetgever<br />
asbestslachtoffers hebb<strong>en</strong> dui<strong>de</strong>lijk gemaakt hoe schrijn<strong>en</strong>d het is op zowel<br />
individueel als op maatschappelijk niveau wanneer e<strong>en</strong> werknemer ernstige<br />
scha<strong>de</strong> heeft <strong>en</strong> hij ge<strong>en</strong> serieuze kans maakt op vergoeding <strong>van</strong> zijn scha<strong>de</strong>,<br />
omdat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> onvindbaar is of failliet.<br />
Zoals reeds aangevoerd, lijkt in <strong>de</strong> jurispru<strong>de</strong>ntie reeds e<strong>en</strong> ontwikkeling<br />
te bespeur<strong>en</strong> die <strong>werkgever</strong>s ‘afstraft’ door <strong>aansprakelijkheid</strong> aan te nem<strong>en</strong><br />
<strong>voor</strong> ongevall<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer, indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> heeft nagelat<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
verzekering af te sluit<strong>en</strong> die <strong>de</strong> financiële gevolg<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbeidsongeval<br />
<strong>de</strong>kt (zie paragraaf 2.2.1). Hoewel het eig<strong>en</strong>lijk nog te vroeg is om zulks met<br />
zekerheid te stell<strong>en</strong>, lijkt <strong>de</strong> theoretische vrijheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> om al dan<br />
niet e<strong>en</strong> AVB-verzekering of an<strong>de</strong>re vorm <strong>van</strong> verzekering (SVI-verzekering,<br />
bij<strong>voor</strong>beeld) zo al aan ban<strong>de</strong>n te zijn gelegd; in zoverre is <strong>de</strong> invoering <strong>van</strong><br />
e<strong>en</strong> verplichte (AVB-)verzekering <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> niet zo’n grote stap<br />
meer. <strong>De</strong> aanvaarding dat zo’n plicht ook zou gel<strong>de</strong>n <strong>voor</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
vloeit daar logischerwijze slechts uit <strong>voor</strong>t.<br />
In <strong>de</strong> sociale zekerheid is het <strong>de</strong>nkbeeld <strong>van</strong> e<strong>en</strong> verplichte verzekering e<strong>en</strong><br />
actueel on<strong>de</strong>rwerp. Zo heeft <strong>de</strong> Commissie Donner II zich in 2001, in het<br />
ka<strong>de</strong>r <strong>van</strong> e<strong>en</strong> algem<strong>en</strong>e herzi<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> <strong>de</strong> WAO, ingezet <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> verplichte<br />
<strong>werkgever</strong>sverzekering teg<strong>en</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> (<strong>de</strong> EGB)<br />
om daarmee specifiek aan <strong>de</strong> eis<strong>en</strong> <strong>van</strong> IAO-verdrag 121 te voldo<strong>en</strong>. 246 Enkele<br />
jar<strong>en</strong> later stel<strong>de</strong> ook <strong>de</strong> SER e<strong>en</strong> wettelijke verplichte verzekering <strong>voor</strong> die<br />
als aanvulling moest di<strong>en</strong><strong>en</strong> op <strong>de</strong> <strong>voor</strong>gestel<strong>de</strong> wettelijke verplichte loondoorbetaling<br />
over twee jaar. 247 <strong>De</strong>ze suggestie is overg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> door Spier die,<br />
juist teg<strong>en</strong> <strong>de</strong> achtergrond <strong>van</strong> <strong>de</strong> vergaand afgekalf<strong>de</strong> sociale zekerheid, <strong>de</strong><br />
w<strong>en</strong>selijkheid oppert <strong>van</strong> e<strong>en</strong> (wettelijke) verplichting <strong>voor</strong> <strong>werkgever</strong>s tot het<br />
afsluit<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> a<strong>de</strong>quate ongevall<strong>en</strong>verzekering in verband met blijv<strong>en</strong><strong>de</strong> of<br />
langdurige arbeidsgerelateer<strong>de</strong> arbeidsongeschiktheid. 248 Het lijkt e<strong>en</strong> logische<br />
gedachte dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>de</strong>ze verzekering afsluit t<strong>en</strong> behoev<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
zijn werknemer of hem hierin t<strong>en</strong>minste behulpzaam is, al was het maar<br />
omdat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> vermoe<strong>de</strong>lijk betere verzekerings<strong>voor</strong>waar<strong>de</strong>n <strong>voor</strong> zijn<br />
werknemers kan beding<strong>en</strong> dan <strong>de</strong> werknemer als individu. Tev<strong>en</strong>s <strong>voor</strong>komt<br />
dit dat <strong>de</strong> gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> werknemer bij ‘vergeetachtigheid’ om e<strong>en</strong> verzekering<br />
246 Adviescommissie Arbeidsongeschiktheid 2001, p. 9-10, p. 134-136, bek<strong>en</strong>d als het Donner<br />
II-rapport. Zie ook Waterman 2001, p. 17-25.<br />
247 Vgl. het wets<strong>voor</strong>stel Verl<strong>en</strong>ging <strong>van</strong> <strong>de</strong> loondoorbetalingsverplichting <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
bij ziekte (Wet verl<strong>en</strong>ging loondoorbetalingsverplichting bij ziekte). Kamerstuk 2002-2003,<br />
28 629, zie ook SER 2005, p. 160 <strong>en</strong> Adviescommissie Arbeidsongeschiktheid 2001, p. 136.<br />
248 In zijn conclusie on<strong>de</strong>r 8.8 bij HR 18 maart 2005, JAR 2005/100, LJN AR6669 (KLM/<strong>De</strong><br />
Kuijer).<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 387 24-9-2009 15:56:22<br />
387
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
af te sluit<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> wal <strong>en</strong> schip valt of ondanks het aannem<strong>en</strong> <strong>van</strong> verzekeringspremies<br />
alsnog <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> aansprakelijk weet te stell<strong>en</strong>.<br />
Kortom, ik wil bepleit<strong>en</strong> dat <strong>werkgever</strong>s door <strong>de</strong> wetgever wor<strong>de</strong>n verplicht om<br />
e<strong>en</strong> a<strong>de</strong>quate vorm <strong>van</strong> verhaal te bie<strong>de</strong>n aan hun gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> werknemers<br />
in <strong>de</strong> vorm <strong>van</strong> e<strong>en</strong> verplichte (scha<strong>de</strong>-)verzekering teg<strong>en</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong><br />
<strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>. Voor het mer<strong>en</strong><strong>de</strong>el <strong>van</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse <strong>werkgever</strong>s<br />
veran<strong>de</strong>rt dit weinig of niets aan <strong>de</strong> huidige situatie, zodat <strong>de</strong> verplichting<br />
tot het hebb<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> verzekering waarover m<strong>en</strong> reeds beschikt ge<strong>en</strong> groot<br />
bezwaar kan zijn. En juist <strong>voor</strong> <strong>de</strong> werknemers <strong>van</strong> die <strong>werkgever</strong>s, die hun<br />
verplichting<strong>en</strong> tot het bie<strong>de</strong>n <strong>van</strong> a<strong>de</strong>quate verhaalsmogelijkhe<strong>de</strong>n licht opnem<strong>en</strong>,<br />
is e<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijke verplichte verzekering w<strong>en</strong>selijk.<br />
<strong>De</strong> invoering <strong>van</strong> e<strong>en</strong> verzekeringsplicht heeft echter drie belangrijke consequ<strong>en</strong>ties.<br />
T<strong>en</strong> eerste heeft het weinig zin om e<strong>en</strong> verplichte verzekering<br />
in te voer<strong>en</strong>, indi<strong>en</strong> er ge<strong>en</strong> behoorlijke controle bestaat op <strong>de</strong> handhaving<br />
daar<strong>van</strong>. Hieruit vloeit <strong>voor</strong>t, dat er e<strong>en</strong> overheids- of verzekeringslichaam 249<br />
in <strong>de</strong> vorm <strong>van</strong> <strong>en</strong>igerlei waarborginstelling in het lev<strong>en</strong> di<strong>en</strong>t te wor<strong>de</strong>n<br />
geroep<strong>en</strong> met als primaire functie het toezi<strong>en</strong> op <strong>de</strong> naleving <strong>van</strong> <strong>de</strong> verzekeringsplicht,<br />
althans <strong>voor</strong> zover <strong>de</strong>ze taak niet aan e<strong>en</strong> bestaan<strong>de</strong> instantie kan<br />
wor<strong>de</strong>n toebe<strong>de</strong>eld. T<strong>en</strong> twee<strong>de</strong> di<strong>en</strong>t er e<strong>en</strong> strafrechtelijke ‘stok achter <strong>de</strong><br />
<strong>de</strong>ur’ te zijn om <strong>de</strong> naleving <strong>van</strong> <strong>de</strong> verzekeringsplicht af te dwing<strong>en</strong>. Hierbij<br />
kan wor<strong>de</strong>n gedacht aan e<strong>en</strong> boete die t<strong>en</strong>minste <strong>en</strong>ige mal<strong>en</strong> hoger is dan <strong>de</strong><br />
jaarlijks verschuldig<strong>de</strong> verzekeringspremie. T<strong>en</strong> <strong>de</strong>r<strong>de</strong> mag e<strong>en</strong> nood<strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>ing<br />
(e<strong>en</strong> back-up) niet ontbrek<strong>en</strong> <strong>voor</strong> die gevall<strong>en</strong>, waarin <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> werknemer zich niet heeft verzekerd, insolv<strong>en</strong>t is, onvindbaar<br />
is, etc. 250 Dit laatste lijkt met name <strong>van</strong> belang in geval <strong>van</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
met e<strong>en</strong> lange lat<strong>en</strong>tietijd. E<strong>en</strong> Waarborgfonds kan hier goe<strong>de</strong> di<strong>en</strong>st<strong>en</strong> bewijz<strong>en</strong>.<br />
T<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> al <strong>de</strong>ze aspect<strong>en</strong> is het niet nodig het wiel opnieuw uit te<br />
vin<strong>de</strong>n, omdat wij ook hier<strong>voor</strong> kunn<strong>en</strong> omzi<strong>en</strong> naar onze Zui<strong>de</strong>rbur<strong>en</strong>, die<br />
op al <strong>de</strong>ze punt<strong>en</strong> al <strong>de</strong>c<strong>en</strong>nia ervaring in huis hebb<strong>en</strong>. Zo verplicht <strong>de</strong> Belgische<br />
Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet ie<strong>de</strong>re <strong>werkgever</strong> op straffe <strong>van</strong> strafrechtelijke<br />
sancties om zijn werknemers te verzeker<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> materiële scha<strong>de</strong> welke het<br />
gevolg is <strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbeidsongeval. 251 <strong>De</strong> <strong>werkgever</strong> die zijn verzekeringsplicht<br />
249 <strong>De</strong>ze zou bij<strong>voor</strong>beeld kunn<strong>en</strong> bestaan uit e<strong>en</strong> verteg<strong>en</strong>woordiging <strong>van</strong> <strong>de</strong> in Ne<strong>de</strong>rland op<br />
het gebied <strong>van</strong> <strong>de</strong> AVB-verzekering<strong>en</strong> operer<strong>en</strong><strong>de</strong> verzekeraars, waarbij ie<strong>de</strong>re verzekeraar<br />
naar ratio <strong>van</strong> zijn marktaan<strong>de</strong>el e<strong>en</strong> bijdrage levert aan <strong>de</strong> ‘back-up’-<strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>ing. Wellicht<br />
kan het Instituut <strong>voor</strong> Asbestslachtoffers hierbij als <strong>voor</strong>beeld di<strong>en</strong><strong>en</strong>.<br />
250 Vgl. Fr<strong>en</strong>k 1999, p. 1547 <strong>en</strong> opnieuw Fr<strong>en</strong>k S 2000, p. 7-8.<br />
251 Vgl. art. 6 lid 2, 49, 57, 58 <strong>en</strong> 91 Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet.<br />
388<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 388 24-9-2009 15:56:22
6 Ontwikkeling<strong>en</strong>, verplichting<strong>en</strong> <strong>en</strong> keuzes <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse wetgever<br />
niet nakomt, is ambtshalve aangeslot<strong>en</strong> bij het Fonds <strong>voor</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong><br />
(FAO), die dan tot uitkering <strong>van</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong>vergoeding zal overgaan <strong>en</strong> vervolg<strong>en</strong>s<br />
(<strong>voor</strong> zover mogelijk) ingevolge zijn functie als waarborgfonds regres zal<br />
uitoef<strong>en</strong><strong>en</strong> op <strong>de</strong> betreff<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>. 252<br />
Zon<strong>de</strong>r ver<strong>de</strong>r uitvoerig in te gaan op <strong>de</strong> rol <strong>van</strong> het Fonds moge als laatste<br />
nog vermeld zijn dat het Fonds e<strong>en</strong> algem<strong>en</strong>e, toezichthou<strong>de</strong>n<strong>de</strong> rol heeft op<br />
<strong>de</strong> verzekeringsovere<strong>en</strong>komst tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> werknemer.<br />
<strong>De</strong> Belgische <strong>werkgever</strong> is in beginsel vrij om te kiez<strong>en</strong> bij welke verzekeraar<br />
hij zijn werknemer wil on<strong>de</strong>rbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong>. Dit kan e<strong>en</strong> op<strong>en</strong>bare verzekeringsinstelling<br />
zijn maar ook één <strong>van</strong> <strong>de</strong> ca. <strong>de</strong>rtig door <strong>de</strong> overheid gemachtig<strong>de</strong><br />
particuliere verzekeraars. Daar <strong>de</strong> Belgische economie niet wez<strong>en</strong>lijk an<strong>de</strong>rs<br />
of aanmerkelijk groter is dan <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse, lijkt het <strong>voor</strong>shands niet aannemelijk<br />
dat e<strong>en</strong> verzekeringsplicht in Ne<strong>de</strong>rland tot e<strong>en</strong> verschraling <strong>van</strong><br />
het marktaanbod zou lei<strong>de</strong>n.<br />
Om terug te ker<strong>en</strong> naar <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse situatie: het komt mij <strong>voor</strong> dat e<strong>en</strong><br />
aanbod <strong>van</strong> <strong>de</strong> wettelijke verplichte directe verzekering door overweg<strong>en</strong>d particuliere<br />
verzekeraars <strong>de</strong> <strong>voor</strong>keur heeft, overe<strong>en</strong>komstig <strong>de</strong> huidige politieke<br />
<strong>en</strong> maatschappelijke ontwikkeling<strong>en</strong>. 253 Weliswaar biedt e<strong>en</strong> overheidsverzekeraar<br />
(het UWV wellicht) vermoe<strong>de</strong>lijk <strong>en</strong>ige <strong>voor</strong><strong>de</strong>l<strong>en</strong> t<strong>en</strong> opzichte <strong>van</strong><br />
e<strong>en</strong> particuliere ‘partij-verzekeraar’, zoals e<strong>en</strong> objectieve b<strong>en</strong>a<strong>de</strong>ring <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
claims, e<strong>en</strong> onpartijdige uitstraling <strong>van</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong>beoor<strong>de</strong>l<strong>en</strong><strong>de</strong> instantie <strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> kost<strong>en</strong>-neutrale basis zon<strong>de</strong>r winststrev<strong>en</strong>. Hier staan echter ook belangrijke<br />
bezwar<strong>en</strong> teg<strong>en</strong>over. Zo zijn (grote) overheidsapparat<strong>en</strong> in <strong>de</strong> regel traag,<br />
duur <strong>en</strong> inefficiënt in verhouding tot vergelijkbare particuliere instelling<strong>en</strong>.<br />
Daarnaast past het in <strong>de</strong>ze tijd dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> vrij is in zijn keuze <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
verzekeraar. Ook kan e<strong>en</strong> particuliere verzekeraar zich stellig mid<strong>de</strong>ls zijn<br />
product <strong>en</strong> di<strong>en</strong>stverl<strong>en</strong>ing beter on<strong>de</strong>rschei<strong>de</strong>n op <strong>de</strong> verzekeringsmarkt<br />
dan e<strong>en</strong> overheidsverzekeraar <strong>en</strong> tev<strong>en</strong>s sneller inspel<strong>en</strong> op maatschappelijke<br />
ontwikkeling<strong>en</strong>. <strong>De</strong> noodzaak tot concurr<strong>en</strong>tie heeft bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> e<strong>en</strong> gunstige<br />
invloed op <strong>de</strong> hoogte <strong>van</strong> <strong>de</strong> premie, hetge<strong>en</strong> t<strong>en</strong> goe<strong>de</strong> komt aan <strong>de</strong> verzeker<strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong>. Wanneer hierbij in overweging wordt g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> dat <strong>de</strong><br />
Ne<strong>de</strong>rlandse maatschappij verkeert in e<strong>en</strong> perio<strong>de</strong>, waarin het politieke strev<strong>en</strong><br />
juist sterk gericht is op e<strong>en</strong> terugdringing <strong>van</strong> <strong>de</strong> overheid in <strong>de</strong> sociale<br />
252 Art. 60 Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet. Vgl. Cass. 19 <strong>de</strong>cember 1994, AR S.94.70.N., (Croes/AG<br />
1824), onuitgegev<strong>en</strong>. Zie art. 58 <strong>en</strong> 58bis Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet m.b.t. tak<strong>en</strong>; zie m.b.t.<br />
wettelijke verzekeringsplicht artt. 49, 57 <strong>en</strong> 58 Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet.<br />
253 Ook <strong>de</strong> Donner II-commissie beveelt e<strong>en</strong> wettelijk verplichte verzekering met invoering <strong>van</strong><br />
<strong>werkgever</strong>simmuniteit aan, vgl. Adviescommissie Arbeidsongeschiktheid 2001, p. 136.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 389 24-9-2009 15:56:22<br />
389
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
sector, dan ligt <strong>voor</strong> <strong>de</strong> hand dat e<strong>en</strong> directe verzekering met particuliere<br />
verzekeraars als productaanbie<strong>de</strong>rs <strong>de</strong> meeste kans <strong>van</strong> slag<strong>en</strong> heeft.<br />
Het lijkt mij overig<strong>en</strong>s ook w<strong>en</strong>selijk om te on<strong>de</strong>rzoek<strong>en</strong> of <strong>de</strong> invoering <strong>van</strong><br />
e<strong>en</strong> wettelijk verplichte verzekering kan wor<strong>de</strong>n gecombineerd met <strong>de</strong> invoering<br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> lan<strong>de</strong>lijke registratieplicht <strong>van</strong> verzekering<strong>en</strong>, liefst ook <strong>van</strong><br />
reeds bestaan<strong>de</strong> verzekering<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> nationale databank <strong>van</strong> verzekering<strong>en</strong>,<br />
zoals <strong>de</strong>ze reeds in Engeland bestaat, zou het <strong>de</strong> werknemer (of di<strong>en</strong>s erfg<strong>en</strong>am<strong>en</strong>)<br />
die veelvuldig <strong>van</strong> <strong>werkgever</strong> wisselt, aanmerkelijk gemakkelijker<br />
kunn<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> om te achterhal<strong>en</strong> bij welke verzekeraar zijn <strong>werkgever</strong> ooit<br />
in e<strong>en</strong> bepaal<strong>de</strong> perio<strong>de</strong> e<strong>en</strong> (directe) verzekering <strong>voor</strong> hem heeft afgeslot<strong>en</strong>;<br />
zeker in geval <strong>van</strong> ‘sluip<strong>en</strong><strong>de</strong> scha<strong>de</strong>’ kan dit nuttig zijn. Het kan immers<br />
<strong>voor</strong>kom<strong>en</strong> dat e<strong>en</strong> werknemer niet meer kan achterhal<strong>en</strong> of aanton<strong>en</strong> <strong>voor</strong><br />
wie hij jar<strong>en</strong> terug gewerkt heeft, zodat het niet mogelijk is om bij die <strong>werkgever</strong><br />
e<strong>en</strong> vor<strong>de</strong>ring tot scha<strong>de</strong>vergoeding in te stell<strong>en</strong>; of dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> niet<br />
meer bestaat maar di<strong>en</strong>s verzekering nog wel mogelijkhe<strong>de</strong>n tot scha<strong>de</strong>vergoeding<br />
kan bie<strong>de</strong>n, indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> werknemer er slechts achter kan kom<strong>en</strong> óf er<br />
überhaupt e<strong>en</strong> verzekering is waar hij aanspraak op kan mak<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>van</strong> welke<br />
maatschappij <strong>de</strong>ze afkomstig is. In <strong>de</strong> praktijk kan dit wellicht goedkoop, efficiënt<br />
<strong>en</strong> toegankelijk gerealiseerd wor<strong>de</strong>n door mid<strong>de</strong>l <strong>van</strong> e<strong>en</strong> virtuele bibliotheek<br />
waar alle docum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> naartoe gezon<strong>de</strong>n kunn<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n <strong>en</strong> tev<strong>en</strong>s<br />
kunn<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n geconsulteerd. Daarmee zou <strong>de</strong> verzekeringswereld zeker<br />
e<strong>en</strong> mooie di<strong>en</strong>st <strong>van</strong> praktische betek<strong>en</strong>is aan <strong>de</strong> maatschappij bewijz<strong>en</strong>.<br />
Het is aardig om te constater<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> sociale zekerheid na e<strong>en</strong> eeuw als het<br />
ware <strong>de</strong> cirkel heeft voltooid door opnieuw te conc<strong>en</strong>trer<strong>en</strong> op <strong>de</strong> individuele<br />
verantwoor<strong>de</strong>lijkheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>, culminer<strong>en</strong>d in e<strong>en</strong> verzekeringsplicht.<br />
An<strong>de</strong>rs dan Bar<strong>en</strong>ts<strong>en</strong> me<strong>en</strong> ik daarom dat <strong>de</strong> grondslag <strong>van</strong> <strong>de</strong> sociale<br />
zekerheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> 21 ste eeuw, althans met betrekking tot arbeidsongeschiktheid,<br />
beter kan lui<strong>de</strong>n: niet <strong>de</strong> staat, maar <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> is in <strong>de</strong> eerste plaats<br />
verantwoor<strong>de</strong>lijk <strong>voor</strong> (verzekering teg<strong>en</strong>) arbeidsongeschiktheid. 254<br />
6.9 Ver<strong>de</strong>re beleidsvrag<strong>en</strong><br />
E<strong>en</strong> verzekering die focust op het <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht, richt<br />
zich <strong>van</strong>zelfsprek<strong>en</strong>d op <strong>de</strong> <strong>de</strong>kking <strong>van</strong> juist die risico’s, die het on<strong>de</strong>rwerp<br />
vorm<strong>en</strong> <strong>van</strong> dit rechtsgebied: <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>. Arbeidsongevall<strong>en</strong><br />
vorm<strong>en</strong> naar hun aard niet of nauwelijks e<strong>en</strong> verzekeringsrechtelijk<br />
probleem, zodat wat dit betreft, het er niet wez<strong>en</strong>lijk toe doet mid<strong>de</strong>ls<br />
254 Bar<strong>en</strong>ts<strong>en</strong> 2003. Let wel, Bar<strong>en</strong>ts<strong>en</strong> refereert in <strong>de</strong>ze stelling bij zijn proefschrift aan <strong>de</strong> huidige<br />
inrichting <strong>van</strong> <strong>de</strong> zorgstaat.<br />
390<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 390 24-9-2009 15:56:22
6 Ontwikkeling<strong>en</strong>, verplichting<strong>en</strong> <strong>en</strong> keuzes <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse wetgever<br />
welke polisvorm e<strong>en</strong> arbeidsongeval wordt verzekerd. Beroepsziekt<strong>en</strong> daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong><br />
zijn e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>r verhaal <strong>en</strong> zoals hier<strong>voor</strong> aan <strong>de</strong> or<strong>de</strong> is gekom<strong>en</strong>,<br />
vorm<strong>en</strong> juist zij e<strong>en</strong> zeer geschikt subject <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> directe verzekering. Het<br />
ligt dan ook <strong>voor</strong> <strong>de</strong> hand om zowel <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> als gevolg <strong>van</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong><br />
als <strong>van</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> on<strong>de</strong>r te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> in <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> (directe) verzekering.<br />
E<strong>en</strong> lijst <strong>van</strong> erk<strong>en</strong><strong>de</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> kan daar<strong>van</strong> <strong>de</strong>el uitmak<strong>en</strong>.<br />
<strong>De</strong> steeds ruimere uitleg <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong> rechtvaardigt<br />
<strong>de</strong> overweging om <strong>de</strong> <strong>de</strong>kking <strong>van</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> niet te <strong>en</strong>g te begr<strong>en</strong>z<strong>en</strong>,<br />
maar ook activiteit<strong>en</strong> die door <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> wor<strong>de</strong>n geïnstigeerd of<br />
t<strong>en</strong>minste door hem wor<strong>de</strong>n gestimuleerd tot <strong>de</strong> <strong>de</strong>kkingssfeer toe te lat<strong>en</strong>.<br />
Woon-werkverkeer valt hier evi<strong>de</strong>nt on<strong>de</strong>r, maar ook <strong>de</strong>nkbaar zijn <strong>de</strong> ‘vrijwillig<br />
verplichte’ bedrijfsfeestjes <strong>en</strong> -uitjes, die steeds frequ<strong>en</strong>ter, spann<strong>en</strong><strong>de</strong>r<br />
<strong>en</strong> daarmee riskanter lijk<strong>en</strong> te wor<strong>de</strong>n. 255 Dit past bij <strong>de</strong> mo<strong>de</strong>rne invulling<br />
<strong>van</strong> het arbeidslev<strong>en</strong>. Naar het <strong>voor</strong>beeld <strong>van</strong> het Belgische art. 7 lid 1<br />
Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet zou e<strong>en</strong> verzekerd arbeidsongeval dan kunn<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n<br />
ge<strong>de</strong>finieerd als “elk ongeval dat e<strong>en</strong> werknemer tij<strong>de</strong>ns <strong>en</strong> door het feit <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> uitvoering <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst overkomt <strong>en</strong> dat e<strong>en</strong> letsel veroorzaakt”.<br />
Hierbij ligt <strong>de</strong> nadruk op <strong>de</strong> ‘uitvoering <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst’<br />
wat dui<strong>de</strong>lijk e<strong>en</strong> ruimer begrip is dan ‘uitvoering <strong>van</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n’.<br />
Hoe zal <strong>de</strong> financiering <strong>van</strong> arbeidsrisico’s geschie<strong>de</strong>n? Op dit mom<strong>en</strong>t zijn er<br />
drie (combinaties <strong>van</strong>) mogelijkhe<strong>de</strong>n: <strong>de</strong> werknemer draagt zelf zijn scha<strong>de</strong>,<br />
<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> c.q. verzekeraar draagt zijn scha<strong>de</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> sociale zekerheid komt<br />
met name na twee jaar loondoorbetaling in beeld. Maar ook an<strong>de</strong>re mogelijkhe<strong>de</strong>n<br />
bestaan <strong>en</strong> zijn reeds besprok<strong>en</strong>, zoals e<strong>en</strong> terugkeer naar e<strong>en</strong> hoger<br />
sociaalzekerheidsrechtelijk uitkeringsniveau, e<strong>en</strong> wettelijk verplichte verzekering<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> op basis <strong>van</strong> e<strong>en</strong> directe verzekering <strong>en</strong> ev<strong>en</strong>tueel<br />
zelfs e<strong>en</strong> vrijwillige aanvull<strong>en</strong><strong>de</strong> inkom<strong>en</strong>sverzekering <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer.<br />
Hoever <strong>de</strong>ze mogelijkhe<strong>de</strong>n <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer vergoe<strong>de</strong>n, is in<br />
ie<strong>de</strong>r geval an<strong>de</strong>rs. Van <strong>de</strong> sociale zekerheid mag verwacht wor<strong>de</strong>n, nu <strong>de</strong>ze<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> overheid afkomstig is, dat <strong>de</strong> uitkeringsnorm<strong>en</strong> in overe<strong>en</strong>stemming<br />
zijn met verdragsrecht; dat betek<strong>en</strong>t dat <strong>de</strong> werknemer minimaal e<strong>en</strong> uitkeringsniveau<br />
<strong>van</strong> 60% <strong>van</strong> zijn laatstverdi<strong>en</strong><strong>de</strong> inkom<strong>en</strong> tot aan zijn p<strong>en</strong>sio<strong>en</strong>gerechtig<strong>de</strong><br />
leeftijd mag verwacht<strong>en</strong>. Wat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> c.q. <strong>de</strong> verzekeraar<br />
uitkeert, is e<strong>en</strong> kwestie <strong>van</strong> on<strong>de</strong>rhan<strong>de</strong>ling waarbij regels <strong>van</strong> het <strong>aansprakelijkheid</strong>srecht<br />
(jurispru<strong>de</strong>ntie) <strong>en</strong> wetgeving na<strong>de</strong>re invulling kunn<strong>en</strong><br />
gev<strong>en</strong>. Het <strong>voor</strong><strong>de</strong>el <strong>van</strong> wetgeving is dat dit minimale ‘re<strong>de</strong>lijkhei<strong>de</strong>is<strong>en</strong>’ kan<br />
oplever<strong>en</strong>, terwijl jurispru<strong>de</strong>ntie steeds het actuele maatschappelijke rechts-<br />
255 Wat te <strong>de</strong>nk<strong>en</strong> <strong>van</strong> ballonvaart<strong>en</strong>, vlott<strong>en</strong>tocht<strong>en</strong>, etc.?<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 391 24-9-2009 15:56:22<br />
391
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
gevoel <strong>en</strong> <strong>de</strong> omstandighe<strong>de</strong>n <strong>van</strong> het individuele geval zo dicht mogelijk<br />
b<strong>en</strong>a<strong>de</strong>rt.<br />
Dit wil overig<strong>en</strong>s niet zegg<strong>en</strong> dat dit <strong>de</strong> <strong>en</strong>ige mogelijkhe<strong>de</strong>n zijn: zo wordt<br />
in <strong>de</strong> literatuur bij<strong>voor</strong>beeld geopperd – met name in <strong>de</strong> context <strong>van</strong> e<strong>en</strong> herzi<strong>en</strong>ing<br />
<strong>van</strong> het <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht – om e<strong>en</strong> normering of<br />
limitering <strong>van</strong> scha<strong>de</strong>post<strong>en</strong> in te voer<strong>en</strong> wat het scha<strong>de</strong>regelingproces meer<br />
efficiënt <strong>en</strong> sneller zou do<strong>en</strong> verlop<strong>en</strong>. 256 Dit staat echter haaks op het gegev<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> volledige scha<strong>de</strong>vergoeding dat e<strong>en</strong> fundam<strong>en</strong>teel principe is <strong>van</strong> het<br />
<strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht. Wat weegt zwaar<strong>de</strong>r, e<strong>en</strong> meer efficiënte<br />
scha<strong>de</strong>regelingprocedure of (het recht op) volledige scha<strong>de</strong>vergoeding? Ik<br />
me<strong>en</strong> dat het <strong>de</strong> werknemer, die het slachtoffer is gewor<strong>de</strong>n <strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbeidsongeval<br />
of beroepsziekte <strong>en</strong> daar psychisch, fysiek <strong>en</strong> financieel leed <strong>van</strong><br />
on<strong>de</strong>rvindt, bezwaarlijk kan wor<strong>de</strong>n teg<strong>en</strong>geworp<strong>en</strong> dat hij ‘moet inlever<strong>en</strong>’<br />
<strong>en</strong> e<strong>en</strong> <strong>de</strong>el <strong>van</strong> <strong>de</strong> hem onrechtmatig toegebrachte scha<strong>de</strong> zelf moet drag<strong>en</strong><br />
omdat dit <strong>voor</strong> <strong>de</strong>r<strong>de</strong>n zo efficiënt is.<br />
Hetzelf<strong>de</strong> geldt ook t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> suggesties om het recht op immateriële<br />
scha<strong>de</strong> (smart<strong>en</strong>geld) te normer<strong>en</strong> of te beperk<strong>en</strong>. 257 Persoonlijk vind ik dit<br />
nog onsympathieker, omdat het niveau <strong>van</strong> smart<strong>en</strong>geld in Ne<strong>de</strong>rland al zo<br />
treurig afsteekt bij <strong>de</strong> ons omring<strong>en</strong><strong>de</strong> lan<strong>de</strong>n. 258 Wie zou e<strong>en</strong> comp<strong>en</strong>satie <strong>van</strong><br />
circa € 200.000 e<strong>en</strong> re<strong>de</strong>lijke <strong>en</strong> billijke vergoeding vin<strong>de</strong>n <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> onrechtmatige<br />
toegebrachte do<strong>de</strong>lijke ziekte als AIDS? <strong>De</strong> smart <strong>van</strong> e<strong>en</strong> slachtoffer,<br />
welke qua aard <strong>en</strong> belang wordt bepaald door e<strong>en</strong> scala <strong>van</strong> feitelijke <strong>en</strong> psychologische<br />
factor<strong>en</strong>, kan op ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele wijze wor<strong>de</strong>n gereflecteerd in e<strong>en</strong><br />
categorische omschrijving die recht doet aan <strong>de</strong> bijzon<strong>de</strong>re omstandighe<strong>de</strong>n<br />
<strong>van</strong> het individuele geval. Juist hier komt het onbelemmer<strong>de</strong> oor<strong>de</strong>el <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
rechter het meest tot zijn recht.<br />
7 Conclusies<br />
In dit hoofdstuk kom<strong>en</strong> vele zak<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> or<strong>de</strong>. Zo is dui<strong>de</strong>lijk gewor<strong>de</strong>n dat,<br />
alle poging<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> rechterlijke macht t<strong>en</strong> spijt, <strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> niet goed fungeert op<br />
<strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong>sgrondslag <strong>van</strong> art. 7:658 BW: <strong>de</strong> feitelijke <strong>en</strong> juridische<br />
verschill<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> zijn daar<strong>voor</strong><br />
256 Met name <strong>de</strong> Tilburgse jurist<strong>en</strong>, hierin aangevoerd door Bar<strong>en</strong>drecht, zijn hier <strong>voor</strong>stan<strong>de</strong>r<br />
<strong>van</strong>. Vgl. Weterings 2004 <strong>en</strong> Van Willig<strong>en</strong>burg & Van <strong>de</strong>r Lin<strong>de</strong>n 2005, p. 110-115.<br />
257 Gies<strong>en</strong> 2001, p. 120-123, Rauws 2001, p. 109-122, Faure & Hartlief 2002, p. 272-274, Fr<strong>en</strong>k<br />
2004, p. 62-65.<br />
258 Vgl. Lin<strong>de</strong>nbergh 1998b.<br />
392<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 392 24-9-2009 15:56:22
6 Ontwikkeling<strong>en</strong>, verplichting<strong>en</strong> <strong>en</strong> keuzes <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse wetgever<br />
te groot. Belangrijke aspect<strong>en</strong> als bewijsrecht <strong>en</strong> verjaring, die geheel zijn<br />
uitgekristalliseerd t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong>, zijn nog in e<strong>en</strong> staat<br />
<strong>van</strong> ontwikkeling t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>. <strong>De</strong>ze discrepantie verdi<strong>en</strong>t<br />
na<strong>de</strong>re aandacht <strong>van</strong> <strong>de</strong> wetgever bij e<strong>en</strong> herzi<strong>en</strong>ing c.q. mo<strong>de</strong>rnisering <strong>van</strong><br />
art. 7:658 BW. Ook het <strong>voor</strong>tdur<strong>en</strong><strong>de</strong> bijstur<strong>en</strong> <strong>van</strong> het <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht<br />
door <strong>de</strong> rechterlijke macht naar aanleiding <strong>van</strong> inci<strong>de</strong>ntele<br />
rechtszak<strong>en</strong>, leidt tot e<strong>en</strong> langzame ontwrichting <strong>van</strong> het <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht<br />
<strong>en</strong> verdi<strong>en</strong>t om die re<strong>de</strong>n <strong>de</strong> aandacht <strong>van</strong> <strong>de</strong> wetgever om<br />
e<strong>en</strong> meer consist<strong>en</strong>t <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht te bewerkstellig<strong>en</strong>.<br />
<strong>De</strong> strikte toepassing <strong>van</strong> schuld<strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> kan<br />
lei<strong>de</strong>n tot <strong>de</strong> onbevredig<strong>en</strong><strong>de</strong> situatie dat e<strong>en</strong> werknemer dui<strong>de</strong>lijke arbeidsgerelateer<strong>de</strong><br />
scha<strong>de</strong> zelf moet drag<strong>en</strong> bij gebrek aan schuld <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>.<br />
<strong>De</strong> jurispru<strong>de</strong>ntie k<strong>en</strong>t hier<strong>van</strong> vele <strong>voor</strong>beel<strong>de</strong>n, zoals <strong>de</strong> dak<strong>de</strong>kker die door<br />
e<strong>en</strong> dak valt, <strong>de</strong> kraanmachinist die <strong>van</strong> <strong>de</strong> kraan valt, <strong>de</strong> glaz<strong>en</strong>wasser die <strong>van</strong><br />
zijn lad<strong>de</strong>r valt, etc. In geval <strong>van</strong> ernstig letsel, in combinatie met <strong>de</strong> schrale<br />
WIA-wetgeving, kan dit ertoe lei<strong>de</strong>n dat <strong>de</strong> werknemer tot in l<strong>en</strong>gte <strong>van</strong> jar<strong>en</strong><br />
ook ernstige financiële scha<strong>de</strong> kan lei<strong>de</strong>n <strong>en</strong> zijn inkom<strong>en</strong>szekerheid behoorlijk<br />
kan wor<strong>de</strong>n aangetast. Er is echter ge<strong>en</strong> goe<strong>de</strong> re<strong>de</strong>n te be<strong>de</strong>nk<strong>en</strong> waarom<br />
<strong>de</strong> werknemer e<strong>en</strong> risico moet drag<strong>en</strong> wat dui<strong>de</strong>lijk in <strong>de</strong> risicosfeer <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong> ligt; in zoverre is dit e<strong>en</strong> pleidooi <strong>voor</strong> <strong>de</strong> herintroductie <strong>van</strong> het<br />
risque professionnel.<br />
We<strong>de</strong>rom heeft <strong>de</strong> rechterlijke macht gepoogd om <strong>de</strong>ze onre<strong>de</strong>lijke situatie<br />
bij te stur<strong>en</strong>, bij<strong>voor</strong>beeld door in geval <strong>van</strong> arbeidsgerelateer<strong>de</strong> verkeersongevall<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> zorgplicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> als goed <strong>werkgever</strong> te b<strong>en</strong>adrukk<strong>en</strong>.<br />
Het gevolg <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze rechtspraak is echter dat <strong>de</strong> ambulante werknemer in het<br />
gewone <strong>en</strong> het woon-werkverkeer e<strong>en</strong> beroep kan do<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> nieuwe verzekeringsplicht<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> zijn scha<strong>de</strong>, wat effectief neerkomt op <strong>de</strong><br />
invoering door <strong>de</strong> rechterlijke macht <strong>van</strong> e<strong>en</strong> nieuw systeem <strong>van</strong> (welhaast)<br />
risico<strong>aansprakelijkheid</strong>. Maar dit betek<strong>en</strong>t wel gelijktijdig e<strong>en</strong> achterstelling<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> stationaire werknemer, <strong>voor</strong> wie <strong>de</strong> ‘gewone’ schuld<strong>aansprakelijkheid</strong><br />
blijft gel<strong>de</strong>n. Ook hier valt niet in te zi<strong>en</strong> wat <strong>de</strong> rechtvaardiging <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze<br />
discrepantie kan zijn. Met an<strong>de</strong>re woor<strong>de</strong>n: het is tijd dat <strong>de</strong> wetgever ook <strong>de</strong><br />
fundam<strong>en</strong>tele grondslag <strong>van</strong> het <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht, namelijk<br />
<strong>de</strong> schuld<strong>aansprakelijkheid</strong>, opnieuw beziet.<br />
Wellicht kan wor<strong>de</strong>n gesteld dat er e<strong>en</strong> groei<strong>en</strong><strong>de</strong> druk bestaat op het <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht,<br />
bij<strong>voor</strong>beeld als gevolg <strong>van</strong> <strong>de</strong> to<strong>en</strong>em<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
k<strong>en</strong>nis over beroepsziekt<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> beweer<strong>de</strong>lijke claimcultuur on<strong>de</strong>r werknemers.<br />
Voor zover dit juist is, is het op e<strong>en</strong> maatschappelijk niveau niet<br />
na<strong>de</strong>lig: in bei<strong>de</strong> gevall<strong>en</strong> leidt het ertoe dat gele<strong>de</strong>n scha<strong>de</strong> beter wordt ver-<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 393 24-9-2009 15:56:22<br />
393
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
haald op <strong>de</strong> aansprakelijke <strong>werkgever</strong>. Voor zover het niet waar is, is het ook<br />
niet <strong>van</strong> feitelijk belang.<br />
Verzekeraars volg<strong>en</strong> <strong>de</strong> tr<strong>en</strong>ds in het <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht<br />
nauwlett<strong>en</strong>d <strong>en</strong> pass<strong>en</strong>, waar zij dit in hun belang<strong>en</strong> w<strong>en</strong>selijk acht<strong>en</strong>, hun<br />
poliss<strong>en</strong> overe<strong>en</strong>komstig aan. Vanzelfsprek<strong>en</strong>d kan h<strong>en</strong> dit niet kwalijk<br />
wor<strong>de</strong>n g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>: daar zijn zij t<strong>en</strong>slotte on<strong>de</strong>rnemers <strong>voor</strong>. Maar <strong>van</strong>uit<br />
maatschappelijk perspectief is het w<strong>en</strong>selijk dat beroepsziekt<strong>en</strong> <strong>en</strong> goed<br />
<strong>werkgever</strong>schap verzekerbaar zijn <strong>en</strong> blijv<strong>en</strong>; <strong>en</strong> <strong>van</strong>uit die visie kan we<strong>de</strong>rom<br />
e<strong>en</strong> ingrijp<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> wetgever wellicht in <strong>de</strong> toekomst nodig zijn.<br />
Voor <strong>de</strong> werknemer die langer dan twee jaar arbeidsongeschikt is, wordt zijn<br />
sociaalzekerheidsrechtelijke inkom<strong>en</strong>szekerheid in grote mate bepaald door<br />
<strong>de</strong> WIA. Ter bescherming <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer is het dan ook <strong>van</strong> belang dat <strong>de</strong><br />
WIA voldoet aan <strong>de</strong> daaraan te stell<strong>en</strong> eis<strong>en</strong>, die nauwkeurig zijn vastgelegd<br />
in het door Ne<strong>de</strong>rland geratificeer<strong>de</strong> IAO-verdrag 121. E<strong>en</strong> kritische toetsing<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> WIA aan dit verdrag kan echter slechts tot <strong>de</strong> conclusie lei<strong>de</strong>n dat <strong>de</strong><br />
WIA op vele belangrijke punt<strong>en</strong> niet aan het verdrag voldoet: bij<strong>voor</strong>beeld<br />
t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> minimale uitkeringshoogte <strong>en</strong> -<strong>voor</strong>waar<strong>de</strong>n, <strong>de</strong> eig<strong>en</strong><br />
bijdrage in <strong>de</strong> ziektekost<strong>en</strong> naar aanleiding <strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbeidsongeval of e<strong>en</strong><br />
beroepsziekte, <strong>de</strong> verplichting om e<strong>en</strong> officiële lijst <strong>van</strong> erk<strong>en</strong><strong>de</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
te hanter<strong>en</strong> <strong>en</strong> om e<strong>en</strong> verkeersongeval tij<strong>de</strong>ns woon-werkverkeer als e<strong>en</strong><br />
arbeidsongeval te behan<strong>de</strong>l<strong>en</strong>. T<strong>en</strong>minste e<strong>en</strong> <strong>de</strong>el <strong>van</strong> het verdrag, namelijk<br />
het <strong>de</strong>el dat betrekking heeft op <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> bijdrage, heeft volg<strong>en</strong>s <strong>de</strong> C<strong>en</strong>trale<br />
Raad <strong>van</strong> Beroep rechtstreekse werking in <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse rechtssfeer. Mogelijk<br />
geldt dit ook <strong>voor</strong> an<strong>de</strong>re <strong>de</strong>l<strong>en</strong> <strong>van</strong> het verdrag.<br />
Daar komt bij dat het IAO-verdrag uitgaat <strong>van</strong> het in Europa alom gehanteer<strong>de</strong><br />
principe <strong>van</strong> risque professionnel, maar dit behoeft op zichzelf niet<br />
e<strong>en</strong> toetsing met positief resultaat in <strong>de</strong> weg te staan. Wat daar<strong>van</strong> zij, <strong>de</strong>ze<br />
toestand wekt bevreemding: <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse staat is immers gehou<strong>de</strong>n om <strong>de</strong><br />
bepaling<strong>en</strong> <strong>van</strong> dit geratificeer<strong>de</strong> verdrag naar Ne<strong>de</strong>rlands recht te codificer<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> uit te voer<strong>en</strong>. Dat is echter beslist niet het geval. Dit leidt tot e<strong>en</strong> keuze<br />
<strong>voor</strong> <strong>de</strong> wetgever: ofwel het verdrag opzegg<strong>en</strong>, wat <strong>van</strong>uit mondiaal perspectief<br />
bescham<strong>en</strong>d zou zijn omdat het verdrag ge<strong>en</strong>szins als veeleis<strong>en</strong>d wordt<br />
gezi<strong>en</strong>, of het verdrag alsnog nalev<strong>en</strong>. Opzegg<strong>en</strong> lijkt niet echt e<strong>en</strong> serieuze<br />
optie: het wordt dus nalev<strong>en</strong>.<br />
Echter: zolang het verdrag gehandhaafd blijft, heeft <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse werknemer<br />
er recht op dat <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse wetgever <strong>de</strong> bescherming die IAOverdrag<br />
121 aan <strong>de</strong> werknemer biedt, respecteert. Vanuit dit gezichtspunt is<br />
het opmerkelijk dat <strong>de</strong> afschaffing <strong>van</strong> <strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet <strong>en</strong> <strong>de</strong> gelijktijdige<br />
394<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 394 24-9-2009 15:56:22
6 Ontwikkeling<strong>en</strong>, verplichting<strong>en</strong> <strong>en</strong> keuzes <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse wetgever<br />
invoering <strong>van</strong> <strong>de</strong> WAO slechts <strong>en</strong>kele jar<strong>en</strong> na <strong>de</strong> ratificatie <strong>van</strong> het verdrag<br />
heeft plaatsgevon<strong>de</strong>n. Hier ligg<strong>en</strong> belangrijke verplichting<strong>en</strong> die <strong>de</strong> wetgever<br />
behoort na te kom<strong>en</strong>. <strong>De</strong> WIA in <strong>de</strong> huidige versie staat dit in <strong>de</strong> weg.<br />
E<strong>en</strong> praktische manier om het verdrag alsnog te honorer<strong>en</strong>, ligt al op e<strong>en</strong><br />
pres<strong>en</strong>teerschaaltje klaar: namelijk <strong>de</strong> invoering – alsnog – <strong>van</strong> <strong>de</strong> Extra<br />
Garantieregeling Beroepsrisico’s (EGB), zoals <strong>voor</strong>gesteld door <strong>de</strong> Commissie<br />
Donner. Dit betek<strong>en</strong>t e<strong>en</strong> vergaan<strong>de</strong> herzi<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> <strong>de</strong> WIA <strong>en</strong> komt in grote<br />
lijn<strong>en</strong> neer op <strong>de</strong> herinvoering <strong>van</strong> het risque professionnel <strong>en</strong> risico<strong>aansprakelijkheid</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> (ook t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> verkeersongevall<strong>en</strong>), <strong>de</strong><br />
introductie <strong>van</strong> e<strong>en</strong> wettelijke verzekeringsplicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> op basis<br />
<strong>van</strong> directe verzekering <strong>en</strong> <strong>de</strong> invoering <strong>van</strong> e<strong>en</strong> officiële lijst <strong>van</strong> erk<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
beroepsziekt<strong>en</strong> met daaraan gekoppel<strong>de</strong> bewijs<strong>voor</strong><strong>de</strong>l<strong>en</strong> <strong>voor</strong> <strong>de</strong> werknemer.<br />
Eig<strong>en</strong>lijk komt het neer op e<strong>en</strong> herinvoering <strong>van</strong> <strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet, nieuwe<br />
stijl.<br />
E<strong>en</strong> groot vraagpunt is wel, of <strong>de</strong> EGB al dan niet moet wor<strong>de</strong>n gecombineerd<br />
met <strong>de</strong> invoering <strong>van</strong> civielrechtelijke immuniteit <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>.<br />
Het pot<strong>en</strong>tiële grote na<strong>de</strong>el <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze immuniteit is dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>en</strong> met<br />
name <strong>de</strong> werknemer dan zijn overgeleverd aan <strong>de</strong> willekeur <strong>van</strong> <strong>de</strong> verzekeraar,<br />
zon<strong>de</strong>r dat <strong>de</strong> rechter hierin nog kan optre<strong>de</strong>n. Het moet toch niet<br />
wor<strong>de</strong>n verget<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> rechterlijke macht inzake art. 7:658 BW <strong>de</strong>c<strong>en</strong>nia<br />
lang <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse maatschappij goe<strong>de</strong> di<strong>en</strong>st<strong>en</strong> heeft bewez<strong>en</strong>. An<strong>de</strong>rzijds<br />
heeft België dit na<strong>de</strong>el wet<strong>en</strong> op te loss<strong>en</strong> door zich als overheid vergaand te<br />
bemoei<strong>en</strong> met <strong>de</strong> inhoud <strong>van</strong> verzekeringspoliss<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>voor</strong> te schrijv<strong>en</strong> wat<br />
<strong>de</strong>ze minimaal moet<strong>en</strong> <strong>de</strong>kk<strong>en</strong>. Ook hier ligg<strong>en</strong> <strong>de</strong>rhalve ess<strong>en</strong>tiële keuzes<br />
<strong>voor</strong> <strong>de</strong> wetgever.<br />
Kortom: <strong>de</strong> wetgever heeft in <strong>de</strong> nabije toekomst diverse verplichting<strong>en</strong> na te<br />
kom<strong>en</strong> in het rechtsgebied <strong>van</strong> <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>en</strong> moet daarin<br />
ook belangrijke keuzes mak<strong>en</strong>. Dat maakt het <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht<br />
<strong>van</strong>uit juridisch, maatschappelijk <strong>en</strong> politiek perspectief e<strong>en</strong> heel boei<strong>en</strong>d<br />
rechtsgebied, waarin nog veel zal gebeur<strong>en</strong>.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 395 24-9-2009 15:56:22<br />
395
Aansprakelijkheid_11.indd 396 24-9-2009 15:56:22
<strong>De</strong>el IV<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 397 24-9-2009 15:56:22
Aansprakelijkheid_11.indd 398 24-9-2009 15:56:22
7 E<strong>en</strong> overzicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>voor</strong>gaan<strong>de</strong><br />
hoofdstukk<strong>en</strong><br />
1 Introductie <strong>en</strong> opbouw<br />
C<strong>en</strong>traal in dit proefschrift staat <strong>de</strong> uitdij<strong>en</strong><strong>de</strong> civiele <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> <strong>van</strong> zijn werknemers,<br />
zoals neergelegd in art. 7:658 BW. Bijzon<strong>de</strong>re aandacht gaat daarbij uit naar<br />
<strong>de</strong> invoering <strong>van</strong> <strong>de</strong> WAO in 1967, to<strong>en</strong> het stelsel <strong>van</strong> risque professionnel<br />
(Ongevall<strong>en</strong>wet), waarin <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> immuniteit g<strong>en</strong>oot teg<strong>en</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong>sclaims,<br />
is verlat<strong>en</strong> t<strong>en</strong> gunste <strong>van</strong> <strong>de</strong> invoering <strong>van</strong> e<strong>en</strong> stelsel <strong>van</strong><br />
risque social (WAO; thans WIA) waarin <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> volledig aansprakelijk<br />
kan wor<strong>de</strong>n gehou<strong>de</strong>n. Ruim veertig jaar na dit historische mom<strong>en</strong>t wordt in<br />
dit proefschrift on<strong>de</strong>rzocht of <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse wetgever <strong>de</strong>stijds, <strong>van</strong>uit e<strong>en</strong><br />
he<strong>de</strong>ndaags gezichtspunt, <strong>de</strong> juiste keuze heeft gemaakt om over te stapp<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> risque professionnel naar risque social.<br />
Ter beantwoording <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze vraag is het boek inge<strong>de</strong>eld in vier <strong>de</strong>l<strong>en</strong>, waarbij<br />
hoofdstuk 1 het on<strong>de</strong>rwerp <strong>en</strong> doel <strong>van</strong> dit proefschrift in wat groter <strong>de</strong>tail<br />
dan hier<strong>voor</strong> beschrijft. Inhou<strong>de</strong>lijk wordt vervolgd in <strong>de</strong>el I, bestaan<strong>de</strong> uit<br />
hoofdstukk<strong>en</strong> 2 <strong>en</strong> 3. Hierin wordt in ess<strong>en</strong>tie <strong>de</strong> historische ontwikkeling <strong>en</strong><br />
positieve stand <strong>van</strong> het <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht weergegev<strong>en</strong> in<br />
combinatie met <strong>de</strong> daarmee sam<strong>en</strong>hang<strong>en</strong><strong>de</strong> aspect<strong>en</strong> <strong>van</strong> sociale zekerheid<br />
(Ongevall<strong>en</strong>wet, WAO <strong>en</strong> WIA). <strong>De</strong>el II biedt e<strong>en</strong> vergelijking <strong>en</strong> beschrijving<br />
<strong>van</strong> het Belgisch <strong>en</strong> Engels rechtssysteem t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong><br />
<strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> in respectievelijk hoofdstukk<strong>en</strong> 4 <strong>en</strong> 5. Hieruit blijkt welke<br />
achtergron<strong>de</strong>n <strong>en</strong> aspect<strong>en</strong> het Ne<strong>de</strong>rlandse <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht<br />
geme<strong>en</strong> heeft (of juist niet) met <strong>de</strong>ze lan<strong>de</strong>n <strong>en</strong> welke verschill<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
b<strong>en</strong>a<strong>de</strong>ring<strong>en</strong> er blijk<strong>en</strong> te zijn <strong>voor</strong> geme<strong>en</strong>schappelijke problem<strong>en</strong>. <strong>De</strong>el III<br />
inv<strong>en</strong>tariseert in hoofdstuk 6 <strong>de</strong> bevinding<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>voor</strong>gaan<strong>de</strong> hoofdstukk<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> analyseert op kritische wijze hun betek<strong>en</strong>is, zowel <strong>voor</strong> <strong>de</strong> wetgever<br />
als <strong>voor</strong> toekomstige ontwikkeling<strong>en</strong> t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong><br />
beroepsziekt<strong>en</strong>. <strong>De</strong>el IV t<strong>en</strong> slotte wordt gevormd door e<strong>en</strong> overzicht <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
belangrijkste bevinding<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> Engelse sam<strong>en</strong>vatting <strong>van</strong> het geheel.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 399 24-9-2009 15:56:22<br />
399
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
2 Hoofdstuk 2: Het historisch perspectief<br />
In ess<strong>en</strong>tie wor<strong>de</strong>n in dit hoofdstuk het historisch ka<strong>de</strong>r <strong>en</strong> <strong>de</strong> wetsgeschie<strong>de</strong>nis<br />
<strong>van</strong> art. 7:658 BW toegelicht, waarin <strong>de</strong> basis <strong>van</strong> het Ne<strong>de</strong>rlandse civiele<br />
<strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht is neergelegd. Ook <strong>de</strong> <strong>voor</strong> dit on<strong>de</strong>rzoek<br />
rele<strong>van</strong>te geschie<strong>de</strong>nis <strong>van</strong> <strong>de</strong> sociale zekerheid komt hier aan <strong>de</strong> or<strong>de</strong>, met<br />
name <strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet, <strong>de</strong> WAO <strong>en</strong> <strong>de</strong> WIA. Het belang daar<strong>van</strong> is geleg<strong>en</strong><br />
in <strong>de</strong> overweging dat waar <strong>de</strong> sociale zekerheid ophoudt, e<strong>en</strong> belangrijk <strong>de</strong>el<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> (financiële) scha<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer begint. In die zin bestaat er<br />
e<strong>en</strong> belangrijke relatie tuss<strong>en</strong> het <strong>aansprakelijkheid</strong>srecht <strong>en</strong> het socialezekerheidsrecht.<br />
Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> is e<strong>en</strong> inzicht in <strong>de</strong> historische achtergrond nuttig<br />
<strong>van</strong>uit rechtsvergelijk<strong>en</strong>d perspectief om <strong>de</strong> ‘overstap’ <strong>van</strong> <strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet<br />
naar <strong>de</strong> WAO in 1967 te kunn<strong>en</strong> verklar<strong>en</strong> – achteraf gezi<strong>en</strong> misschi<strong>en</strong> één<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> meest belangrijke gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong> in <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse wetgeving <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> laatste halve eeuw.<br />
T<strong>en</strong> tij<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> invoering <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>voor</strong>loper <strong>van</strong> het he<strong>de</strong>ndaagse art. 7:658<br />
BW, art. 7A:1638x oud-BW, was Ne<strong>de</strong>rland juist het tijdperk <strong>van</strong> industrialisatie<br />
ingetre<strong>de</strong>n <strong>en</strong> on<strong>de</strong>rvond <strong>de</strong> gevolg<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> veran<strong>de</strong>r<strong>en</strong><strong>de</strong> arbeidstechniek<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> arbeidsverhouding<strong>en</strong> die daarmee gepaard ging<strong>en</strong>, zoals e<strong>en</strong> overgang<br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> hoofdzakelijk agrarische economie met <strong>en</strong>ige thuisarbeid naar<br />
<strong>de</strong> opkomst <strong>van</strong> massaal producer<strong>en</strong><strong>de</strong> fabriek<strong>en</strong> die op <strong>voor</strong>he<strong>en</strong> ongek<strong>en</strong>d<br />
grote schaal arbeid bo<strong>de</strong>n. Het directe contact met <strong>de</strong> ‘patroon’ verdwe<strong>en</strong> in<br />
<strong>de</strong> massaliteit <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze nieuwe werkgeleg<strong>en</strong>heid <strong>en</strong> di<strong>en</strong>s gemakkelijke overzicht<br />
over wat zich in zijn ‘lokaal’ (veelal zijn woonkamer) afspeel<strong>de</strong>, werd<br />
ver<strong>van</strong>g<strong>en</strong> door het visuele <strong>en</strong> auditieve kabaal <strong>van</strong> <strong>de</strong> ‘helsche ra<strong>de</strong>r<strong>en</strong>’ in <strong>de</strong><br />
fabriekshall<strong>en</strong>.<br />
Voorafgaand aan <strong>de</strong> industrialisatie war<strong>en</strong> <strong>de</strong> woon- <strong>en</strong> werkomstandighe<strong>de</strong>n<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>r in het algeme<strong>en</strong> zo miserabel <strong>en</strong> <strong>de</strong> fysieke ell<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
zo wijdverspreid dat daarin weinig onrecht werd gezi<strong>en</strong>: zo was het lev<strong>en</strong><br />
nu e<strong>en</strong>maal. Het inzicht in ziekmak<strong>en</strong><strong>de</strong> factor<strong>en</strong> <strong>van</strong> het werk was gering<br />
temid<strong>de</strong>n <strong>van</strong> alle dagelijkse, overal aanwezige ziekmak<strong>en</strong><strong>de</strong> factor<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> lij<strong>de</strong>lijkheid waarmee <strong>de</strong>ze wer<strong>de</strong>n verdrag<strong>en</strong>. Ie<strong>de</strong>re<strong>en</strong> had wel wat. <strong>De</strong><br />
mechanisatie die in het spoor <strong>van</strong> <strong>de</strong> industrialisatie volg<strong>de</strong> <strong>en</strong> op grote schaal<br />
slachtoffers on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>rs maakte, veran<strong>de</strong>r<strong>de</strong> echter dit perspectief. Op<br />
breed maatschappelijk niveau begon het besef door te dring<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> industrialisatie<br />
leid<strong>de</strong> tot slachtoffers als gevolg <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n;<br />
dat <strong>de</strong> arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n wer<strong>de</strong>n bepaald door <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>s; <strong>en</strong> dat<br />
<strong>de</strong>ze <strong>werkgever</strong>s op grond <strong>van</strong> hun patronaat e<strong>en</strong> zorgplicht had<strong>de</strong>n <strong>voor</strong> <strong>de</strong><br />
veiligheid <strong>en</strong> gezondheid <strong>van</strong> hun arbei<strong>de</strong>rs waar<strong>van</strong> <strong>de</strong> vervulling veel te<br />
w<strong>en</strong>s<strong>en</strong> overliet. Gaan<strong>de</strong>weg werd dui<strong>de</strong>lijk dat <strong>de</strong> economische toepassing<strong>en</strong><br />
400<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 400 24-9-2009 15:56:22
7 E<strong>en</strong> overzicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>voor</strong>gaan<strong>de</strong> hoofdstukk<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> marktwerking <strong>en</strong> laissez-faire <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>rs heil noch verhaal bood. Dit<br />
leid<strong>de</strong> tot het inzicht dat <strong>de</strong> theorie <strong>van</strong> laissez-faire <strong>de</strong> recht<strong>en</strong> <strong>en</strong> het welzijn<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>r tekort <strong>de</strong>ed; hij had behoefte aan bescherm<strong>en</strong><strong>de</strong> wetgeving<br />
<strong>en</strong> overheidscontrole.<br />
Ook praktische overweging<strong>en</strong> leid<strong>de</strong>n tot het inzicht dat bescherm<strong>en</strong><strong>de</strong> wetgeving<br />
<strong>en</strong> overheidscontrole op <strong>de</strong> veiligheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n<br />
w<strong>en</strong>selijk war<strong>en</strong>: kin<strong>de</strong>rarbei<strong>de</strong>rtjes die al op jonge leeftijd gebrok<strong>en</strong> war<strong>en</strong><br />
<strong>voor</strong> het lev<strong>en</strong> <strong>en</strong> volwass<strong>en</strong> arbei<strong>de</strong>rs die zwak war<strong>en</strong> <strong>van</strong> gestel kon<strong>de</strong>n niet<br />
voldo<strong>en</strong> aan het veeleis<strong>en</strong><strong>de</strong> tempo wat in <strong>de</strong> fabriek werd verlangd, noch<br />
aan <strong>de</strong> vraag naar sterke, geschool<strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>rs. Het is <strong>de</strong>ze achtergrond die,<br />
langzaam maar zeker, heeft geleid tot <strong>de</strong> Kin<strong>de</strong>rwet, <strong>de</strong> Arbeidswet <strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
Veiligheidswet. Daar bleef het niet bij: het morele besef dat <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>r die<br />
buit<strong>en</strong> zijn schuld getroff<strong>en</strong> was door e<strong>en</strong> arbeidsongeval of e<strong>en</strong> beroepsziekte<br />
ge<strong>en</strong> reële kans had op verhaal <strong>van</strong> zijn scha<strong>de</strong>, leid<strong>de</strong> tot e<strong>en</strong> wettelijke<br />
verplichting <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> om zich teg<strong>en</strong> <strong>de</strong>ze aansprak<strong>en</strong> te verzeker<strong>en</strong>.<br />
Als doekje <strong>voor</strong> het bloe<strong>de</strong>n mocht <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> immuniteit g<strong>en</strong>iet<strong>en</strong> teg<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong>ze aansprak<strong>en</strong>: zijn financiële scha<strong>de</strong> bleef zo beperkt tot <strong>de</strong> wettelijk opgeleg<strong>de</strong><br />
bijdrag<strong>en</strong>. <strong>De</strong> zieke of gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>r die ge<strong>en</strong> loon meer ontving,<br />
mocht zich w<strong>en</strong><strong>de</strong>n tot <strong>de</strong> staatskas. Zo is, in e<strong>en</strong> not<strong>en</strong>dop, <strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet<br />
tot stand gekom<strong>en</strong> in 1901.<br />
In navolging <strong>van</strong> buit<strong>en</strong>landse wetgeving volg<strong>de</strong> in 1907 art. 7A:1638x oud-BW<br />
als on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el <strong>van</strong> <strong>de</strong> Wet op <strong>de</strong> Arbeidsovere<strong>en</strong>komst. Ook hier gaf het nieuw<br />
gerez<strong>en</strong> inzicht dat <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>r zon<strong>de</strong>r bescherm<strong>en</strong><strong>de</strong> wetgeving aan zijn lot<br />
was overgelat<strong>en</strong> <strong>de</strong> doorslag. Art. 7A:1638x oud-BW verloor echter onmid<strong>de</strong>llijk<br />
veel <strong>van</strong> haar betek<strong>en</strong>is <strong>van</strong>wege <strong>de</strong> immuniteit <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> op<br />
grond <strong>van</strong> <strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet; maar niettemin was hij t<strong>en</strong>minste tot stand<br />
gekom<strong>en</strong>. Het wetsartikel is dui<strong>de</strong>lijk geënt op <strong>de</strong> <strong>de</strong>stijdse arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n<br />
<strong>en</strong> -verhouding<strong>en</strong>, zoals blijkt uit term<strong>en</strong> als ‘patroon’ <strong>en</strong> ‘lokaal’.<br />
Bij <strong>de</strong> invoering <strong>van</strong> het Nieuw Burgerlijk Wetboek in 1992 heeft <strong>de</strong> wetgever<br />
veel <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze verou<strong>de</strong>r<strong>de</strong> aspect<strong>en</strong> gemakshalve zo gelat<strong>en</strong>. Daarmee is echter<br />
e<strong>en</strong> belangrijke kans gemist <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> actualisering <strong>van</strong> het <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht;<br />
niet alle<strong>en</strong> wat terminologie betreft maar ook om het<br />
wetsartikel te beschouw<strong>en</strong> in het licht <strong>van</strong> huidige arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n<br />
<strong>en</strong> -verhouding<strong>en</strong>.<br />
Na <strong>de</strong> ervaring<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> Twee<strong>de</strong> Wereldoorlog ontstond e<strong>en</strong> sociaal klimaat<br />
waarin meer oog bestond <strong>voor</strong> <strong>de</strong> no<strong>de</strong>n <strong>van</strong> arbeidsongeschikte burgers<br />
<strong>van</strong>uit <strong>de</strong> w<strong>en</strong>s om ge<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rscheid te mak<strong>en</strong> naar <strong>de</strong> oorzaak <strong>van</strong> hun<br />
behoeftigheid. <strong>De</strong>ze tijdsgeest leid<strong>de</strong> tot <strong>de</strong> maatschappelijk breed gedrag<strong>en</strong><br />
overtuiging dat <strong>de</strong> Staat zorg behoor<strong>de</strong> te drag<strong>en</strong> <strong>voor</strong> <strong>de</strong> sociale zekerheid <strong>van</strong><br />
Aansprakelijkheid_11.indd 401 24-9-2009 15:56:22<br />
401
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
ál haar le<strong>de</strong>n <strong>en</strong> dat arbeidsongeschiktheid niet e<strong>en</strong> individuele kwestie maar<br />
e<strong>en</strong> collectief probleem was, dat dan ook collectief behoor<strong>de</strong> te wor<strong>de</strong>n gedrag<strong>en</strong>.<br />
Vanuit dit gezichtspunt kon <strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet niet meer voldo<strong>en</strong>, nu<br />
<strong>de</strong>ze alle<strong>en</strong> soelaas bood aan werknemers. Dit nieuwe gezichtspunt vorm<strong>de</strong><br />
<strong>voor</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse regering re<strong>de</strong>n om in 1945 aan <strong>de</strong> Commissie Van Rhijn<br />
opdracht te verl<strong>en</strong><strong>en</strong> om e<strong>en</strong> nieuwe grondslag <strong>voor</strong> <strong>de</strong> sociale zekerheid te<br />
formuler<strong>en</strong> <strong>voor</strong> <strong>de</strong> mo<strong>de</strong>rne verzorgingsstaat. Dit resulteer<strong>de</strong> in e<strong>en</strong> golf<br />
<strong>van</strong> sociale zekerheidswetgeving, waaron<strong>de</strong>r ook <strong>de</strong> Wet op <strong>de</strong> Arbeidsongeschiktheid<br />
(WAO) <strong>van</strong> 1967 ter ver<strong>van</strong>ging <strong>van</strong> <strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet.<br />
<strong>De</strong> WAO heeft twee wez<strong>en</strong>lijke veran<strong>de</strong>ring<strong>en</strong> ingeluid. T<strong>en</strong> eerste betek<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
<strong>de</strong> w<strong>en</strong>s om ge<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rscheid te mak<strong>en</strong> naar <strong>de</strong> oorzaak <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsongeschiktheid<br />
om in aanmerking te kom<strong>en</strong> <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> uitkering <strong>van</strong> overheidswege<br />
het ein<strong>de</strong> <strong>van</strong> het risque professionnel. Het nieuwe sociaalzekerheidsstelsel<br />
werd gebaseerd op e<strong>en</strong> grondslag <strong>van</strong> risque social. T<strong>en</strong> twee<strong>de</strong> betek<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
<strong>de</strong> afschaffing <strong>van</strong> <strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet dat ook e<strong>en</strong> ein<strong>de</strong> was gekom<strong>en</strong> aan<br />
<strong>de</strong> beperk<strong>en</strong><strong>de</strong> werking t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> art. 7A:1638 x oud-BW, dat tot dat<br />
punt <strong>van</strong> weinig betek<strong>en</strong>is was geweest. Pas na 1967 is art. 7A:1638x oud-BW,<br />
in 1992 opnieuw gecodificeerd als art. 7:658 BW, als het ware ‘herleefd’ <strong>en</strong><br />
gelei<strong>de</strong>lijk aan tot wasdom gekom<strong>en</strong>.<br />
Inhou<strong>de</strong>lijk biedt <strong>de</strong> WAO e<strong>en</strong> loongerelateer<strong>de</strong> uitkering tot het bereik<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> 65-jarige leeftijd aan werknemers met e<strong>en</strong> arbeidsongeschiktheidsperc<strong>en</strong>tage<br />
<strong>van</strong> minimaal 15%. Met e<strong>en</strong> in<strong>de</strong>ling in zev<strong>en</strong> arbeidsongeschiktheidsklass<strong>en</strong><br />
betek<strong>en</strong>t dit e<strong>en</strong> minimumuitkering <strong>van</strong> 14% <strong>van</strong> het laatste loon<br />
<strong>voor</strong> <strong>de</strong> laagste arbeidsongeschiktheidsklasse (15-25% arbeidsongeschikt) <strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> maximumuitkering <strong>van</strong> 70% <strong>van</strong> het laatste loon bij e<strong>en</strong> arbeidsongeschiktheidsperc<strong>en</strong>tage<br />
<strong>van</strong> 80-100%. <strong>De</strong> toepassing <strong>van</strong> e<strong>en</strong> wettelijk maximumdagloon<br />
betek<strong>en</strong>t wel dat werknemers met e<strong>en</strong> relatief hoog loon financieel<br />
zwaar<strong>de</strong>r wor<strong>de</strong>n getroff<strong>en</strong> dan werknemers met e<strong>en</strong> laag loonniveau.<br />
Inmid<strong>de</strong>ls is <strong>de</strong> WAO echter ver<strong>van</strong>g<strong>en</strong> door <strong>de</strong> WIA <strong>en</strong> is alle<strong>en</strong> nog geldig<br />
<strong>voor</strong> arbeidsongeschikte werknemers die vóór 30 <strong>de</strong>cember 2004 aanspraak<br />
kon<strong>de</strong>n mak<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> WAO-uitkering.<br />
<strong>De</strong> per 1 januari 2006 ingevoer<strong>de</strong> WIA is op zijn beurt het gevolg <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
jar<strong>en</strong>lange gekoester<strong>de</strong> w<strong>en</strong>s <strong>van</strong> <strong>de</strong> overheid om zowel <strong>de</strong> financiële onbeheersbaarheid<br />
als <strong>de</strong> <strong>en</strong>orme kost<strong>en</strong> die met <strong>de</strong> WAO gepaard ging<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
halt toe te roep<strong>en</strong>. Ook <strong>de</strong> WIA is geschoeid op <strong>de</strong> leest <strong>van</strong> het risque social.<br />
Weliswaar had het er ev<strong>en</strong>tjes naar uitgezi<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> WIA e<strong>en</strong> speciale <strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>ing<br />
zou bevatt<strong>en</strong> <strong>voor</strong> door arbeidsgerelateer<strong>de</strong> oorzak<strong>en</strong> arbeidsongeschikte<br />
werknemers (<strong>de</strong> Extra Garantieregeling Beroepsziekt<strong>en</strong>), maar na<br />
bezwar<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> SER dat dit niet nodig was <strong>en</strong> met name IAO-verdrag 121<br />
402<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 402 24-9-2009 15:56:22
7 E<strong>en</strong> overzicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>voor</strong>gaan<strong>de</strong> hoofdstukk<strong>en</strong><br />
niet tot zo’n maatregel noodzaakte, is dit <strong>voor</strong>stel <strong>van</strong> <strong>de</strong> Commissie Donner<br />
niet verwez<strong>en</strong>lijkt.<br />
<strong>De</strong> WIA- uitkering<strong>en</strong> variër<strong>en</strong> <strong>van</strong> 28% <strong>van</strong> het (gemaximeer<strong>de</strong>) laatstverdi<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
loon <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> werknemer in <strong>de</strong> laagste arbeidsongeschiktheidscategorie<br />
<strong>van</strong> 35-45% tot 75% <strong>van</strong> het (gemaximeer<strong>de</strong>) laatstverdi<strong>en</strong><strong>de</strong> loon bij<br />
e<strong>en</strong> arbeidongeschiktheidsperc<strong>en</strong>tage <strong>van</strong>af 80%. Inhou<strong>de</strong>lijk is <strong>de</strong> WIA veel<br />
schraler dan <strong>de</strong> WAO; zo ligt <strong>de</strong> toegankelijkheidsgr<strong>en</strong>s bij e<strong>en</strong> minimum <strong>van</strong><br />
35% arbeidsongeschiktheid. Wie dit niet haalt, wordt niet geacht arbeidsongeschikt<br />
te zijn in <strong>de</strong> zin <strong>van</strong> <strong>de</strong> WIA <strong>en</strong> is aangewez<strong>en</strong> op <strong>de</strong> WW <strong>en</strong> daarna<br />
op <strong>de</strong> bijstand. Dit geldt ook <strong>voor</strong> werknemers die na e<strong>en</strong> herkeuring uit <strong>de</strong><br />
WAO ‘vall<strong>en</strong>’ <strong>en</strong> werknemers die slechts ge<strong>de</strong>eltelijk arbeidsongeschikt zijn<br />
(35-80%) <strong>en</strong> ge<strong>en</strong> baan kunn<strong>en</strong> vin<strong>de</strong>n <strong>voor</strong> het <strong>de</strong>el dat zij arbeidsgeschikt<br />
zijn of ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s niet langer in aanmerking kom<strong>en</strong> <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> WIA-uitkering.<br />
Hoewel <strong>de</strong> w<strong>en</strong>s <strong>van</strong> <strong>de</strong> overheid om het aantal arbeidsongeschiktheidsuitkering<strong>en</strong><br />
te vermin<strong>de</strong>r<strong>en</strong> is gerealiseerd, lijkt dit toch niet te zijn verwez<strong>en</strong>lijkt<br />
door het aantal arbeidsongeschikt<strong>en</strong> gelijktijdig te vermin<strong>de</strong>r<strong>en</strong>. <strong>De</strong>ze zijn t<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong>le met formaliteit<strong>en</strong> als <strong>de</strong>finities wegge<strong>van</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> ook t<strong>en</strong> <strong>de</strong>le verschov<strong>en</strong><br />
naar <strong>de</strong> WW <strong>en</strong> <strong>de</strong> bijstand. Hier wacht h<strong>en</strong> e<strong>en</strong> financiele toekomst die ver<br />
verwij<strong>de</strong>rd is <strong>van</strong> het inkom<strong>en</strong> wat zij <strong>voor</strong> hun arbeidsongeval of beroepsziekte<br />
verdi<strong>en</strong><strong>de</strong>n.<br />
Het zal weinig verbazing wekk<strong>en</strong> dat <strong>de</strong>ze afkalv<strong>en</strong><strong>de</strong> sociale zekerheid hand<br />
in hand lijkt te gaan met, afgaand op het stijg<strong>en</strong>d aantal publicaties <strong>van</strong> vonniss<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> juridische literatuur, e<strong>en</strong> groei<strong>en</strong><strong>de</strong> belangstelling <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer<br />
<strong>voor</strong> art. 7:658 BW. Indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> oorzaak <strong>van</strong> zijn arbeidsongeschiktheid<br />
geleg<strong>en</strong> is in <strong>de</strong> arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n, dwingt financiële nood hem bij<br />
gebrek aan sociaalzekerheidsrechtelijke inkom<strong>en</strong>sbescherming welhaast om<br />
zijn (inkom<strong>en</strong>s-)scha<strong>de</strong> te verhal<strong>en</strong> op <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>.<br />
3 Hoofdstuk 3: <strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse <strong>werkgever</strong><br />
In dit hoofdstuk wordt zowel e<strong>en</strong> beknopt overzicht gegev<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> begripp<strong>en</strong><br />
die in art. 7:658 BW c<strong>en</strong>traal staan als <strong>van</strong> <strong>de</strong> leerstukk<strong>en</strong> die <strong>de</strong>el uitmak<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> het <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht.<br />
Inmid<strong>de</strong>ls bestaat <strong>de</strong> in 1907 tot stand gekom<strong>en</strong> <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong><br />
ruim hon<strong>de</strong>rd jaar. In die tijd heeft het wetsartikel diverse aanpassing<strong>en</strong><br />
on<strong>de</strong>rgaan, zowel inhou<strong>de</strong>lijk als qua nummering. Toch kan nog wor<strong>de</strong>n<br />
vastgesteld dat in <strong>de</strong> gekoz<strong>en</strong> bewoording<strong>en</strong> <strong>van</strong> het huidige artikel 7:658<br />
BW, die nu archaïsch <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong>, nog steeds <strong>de</strong> visie <strong>van</strong> <strong>de</strong> wetgever op <strong>de</strong><br />
Aansprakelijkheid_11.indd 403 24-9-2009 15:56:22<br />
403
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
to<strong>en</strong>malige arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n kan wor<strong>de</strong>n herk<strong>en</strong>d, to<strong>en</strong> e<strong>en</strong> arbei<strong>de</strong>r<br />
teg<strong>en</strong> zijn <strong>werkgever</strong> opzag als zijn broodheer in bijna letterlijke zin <strong>en</strong> er<br />
nog niet of nauwelijks sprake was <strong>van</strong> motorverkeer, snelweg<strong>en</strong>, elektriciteit,<br />
plastic, psychiatrische wet<strong>en</strong>schap etcetera. Hoe an<strong>de</strong>rs zag Ne<strong>de</strong>rland er<br />
to<strong>en</strong> uit…<br />
Door <strong>de</strong> he<strong>de</strong>ndaagse jurispru<strong>de</strong>ntie te toets<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> historische begripp<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> art. 7:658 BW blijkt dat er e<strong>en</strong> spanningsveld bestaat tuss<strong>en</strong> het in wez<strong>en</strong><br />
verou<strong>de</strong>r<strong>de</strong> wetsartikel <strong>en</strong> <strong>de</strong> mo<strong>de</strong>rne arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n. Zo kan <strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong> inmid<strong>de</strong>ls – heel an<strong>de</strong>rs dan <strong>de</strong> wetgever <strong>van</strong> 1907 had beoogd<br />
– op grond <strong>van</strong> art. 7:658 BW aansprakelijk zijn <strong>voor</strong> werknemers die niet<br />
<strong>de</strong> zijne zijn (zoals uitz<strong>en</strong>dkracht<strong>en</strong>) <strong>en</strong> <strong>voor</strong> person<strong>en</strong> die überhaupt ge<strong>en</strong><br />
werknemers zijn (zoals zeelie<strong>de</strong>n <strong>en</strong> vrijwilligers); <strong>voor</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n die<br />
niet in maar buit<strong>en</strong> zijn ‘lokaal’ wor<strong>de</strong>n verricht; <strong>en</strong> <strong>voor</strong> scha<strong>de</strong> ‘tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
or<strong>en</strong>’. Juist door <strong>de</strong> betek<strong>en</strong>is <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze term<strong>en</strong> zo ver op te rekk<strong>en</strong>, heeft <strong>de</strong><br />
rechterlijke macht <strong>van</strong> art. 7:658 BW e<strong>en</strong> zeer elastisch wetsartikel gemaakt<br />
dat nog <strong>en</strong>igszins beantwoordt aan <strong>de</strong> eis<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> mo<strong>de</strong>rne arbeidsvervulling.<br />
An<strong>de</strong>rzijds is toch wel dui<strong>de</strong>lijk gewor<strong>de</strong>n dat art. 7:658 BW inmid<strong>de</strong>ls<br />
aan alle kant<strong>en</strong> wringt: <strong>de</strong> rek is eruit, er staat niet meer wat er staat. Artikel<br />
7:658 BW ontle<strong>en</strong>t zijn he<strong>de</strong>ndaagse betek<strong>en</strong>is meer aan rechtspraak dan<br />
aan <strong>de</strong> wetstekst. Dit alle<strong>en</strong> al rechtvaardigt dat <strong>de</strong> wetgever het artikel e<strong>en</strong>s<br />
zorgvuldig on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> loep neemt <strong>en</strong> herschrijft op e<strong>en</strong> wijze die recht doet aan<br />
<strong>de</strong> mo<strong>de</strong>rne arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n, arbeidsrelaties <strong>en</strong> technische ontwikkeling<strong>en</strong>.<br />
Ook overweging<strong>en</strong> die ruim hon<strong>de</strong>rd jaar gele<strong>de</strong>n <strong>van</strong>zelfsprek<strong>en</strong>d <strong>voor</strong>kwam<strong>en</strong>,<br />
zijn dat inmid<strong>de</strong>ls niet meer of zijn zelfs in belangrijke mate <strong>van</strong> betek<strong>en</strong>is<br />
of belang gewijzigd. <strong>De</strong> veran<strong>de</strong>ring<strong>en</strong> t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> bewijslast <strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> bewijslastver<strong>de</strong>ling zijn daar e<strong>en</strong> goed <strong>voor</strong>beeld <strong>van</strong>. An<strong>de</strong>re begripp<strong>en</strong>,<br />
zoals <strong>de</strong> schuld<strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>, staan on<strong>de</strong>r sterke druk:<br />
on<strong>de</strong>r meer door <strong>de</strong> inmid<strong>de</strong>ls verwarr<strong>en</strong>d nauwe relatie tuss<strong>en</strong> het <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht<br />
<strong>en</strong> het goed <strong>werkgever</strong>schap wat tot e<strong>en</strong> vergoedingsplicht<br />
kan lei<strong>de</strong>n <strong>voor</strong> scha<strong>de</strong> waar<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> ge<strong>en</strong> schuld kan<br />
wor<strong>de</strong>n verwet<strong>en</strong>. Dit geldt ook <strong>voor</strong> het on<strong>de</strong>rscheid tuss<strong>en</strong> ambt<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
werknemers, waar<strong>van</strong> <strong>de</strong> rechtvaardiging inmid<strong>de</strong>ls ver te zoek<strong>en</strong> is. Het is<br />
begrijpelijk dat <strong>de</strong> wetgever <strong>van</strong> <strong>de</strong>stijds <strong>de</strong>rgelijke ontwikkeling<strong>en</strong> niet heeft<br />
– niet kon – <strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>, maar nu dat zij e<strong>en</strong> feit zijn moet<strong>en</strong> zij ook als zodanig<br />
door <strong>de</strong> he<strong>de</strong>ndaagse wetgever on<strong>de</strong>r og<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n gezi<strong>en</strong>. Dit noopt tot<br />
bezinning <strong>en</strong> in het verl<strong>en</strong>g<strong>de</strong> daar<strong>van</strong> wellicht ook tot e<strong>en</strong> codificatie <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
inmid<strong>de</strong>ls zeer om<strong>van</strong>grijke jurispru<strong>de</strong>ntie op het gebied <strong>van</strong> art. 7:658 BW.<br />
404<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 404 24-9-2009 15:56:22
4 Hoofdstuk 4: Belgisch recht<br />
7 E<strong>en</strong> overzicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>voor</strong>gaan<strong>de</strong> hoofdstukk<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> historische ontwikkeling <strong>van</strong> het Belgische <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht<br />
<strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> verloopt vrijwel synchroon<br />
aan het Ne<strong>de</strong>rlandse. Ook hier war<strong>en</strong> <strong>de</strong> arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n als gevolg<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> industriële revolutie net zo verschrikkelijk als in Ne<strong>de</strong>rland; ook hier<br />
kwam m<strong>en</strong> tot het inzicht dat <strong>de</strong> politiek <strong>van</strong> economische laissez-faire <strong>de</strong><br />
arbei<strong>de</strong>rs ge<strong>en</strong> zicht op maatschappelijke <strong>voor</strong>uitgang bood <strong>en</strong> het civiele<br />
recht h<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> bescherming of verhaal te bie<strong>de</strong>n had. Indi<strong>en</strong> er e<strong>en</strong> verschil<br />
moet wor<strong>de</strong>n aangewez<strong>en</strong>, dan is het dat <strong>de</strong> vergelijkbare ontwikkeling<strong>en</strong> op<br />
het gebied <strong>van</strong> bescherm<strong>en</strong><strong>de</strong> wetgeving wat eer<strong>de</strong>r dan in Ne<strong>de</strong>rland plaats<br />
von<strong>de</strong>n.<br />
Al vroeg in <strong>de</strong> twee<strong>de</strong> helft <strong>van</strong> <strong>de</strong> neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong><strong>de</strong> eeuw kwam <strong>de</strong> eerste wetgeving<br />
om kin<strong>de</strong>r- <strong>en</strong> vrouw<strong>en</strong>arbeid te verbie<strong>de</strong>n. In 1878 volg<strong>de</strong> e<strong>en</strong> wet die<br />
het mogelijk maakte <strong>voor</strong> <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>r om zijn <strong>werkgever</strong> strafrechtelijk aan te<br />
klag<strong>en</strong> <strong>voor</strong> het arbeidsongeval wat hem overkom<strong>en</strong> was <strong>en</strong> zich vervolg<strong>en</strong>s als<br />
civiele partij bij dit proces te voeg<strong>en</strong> om scha<strong>de</strong>vergoeding te verkrijg<strong>en</strong>. On<strong>de</strong>r<br />
<strong>de</strong> maatschappelijke gele<strong>de</strong>r<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>s g<strong>en</strong>oot <strong>de</strong> mogelijkheid om<br />
op <strong>de</strong>ze wijze publiekelijk te schan<strong>de</strong> te wor<strong>de</strong>n gemaakt weinig populariteit.<br />
<strong>De</strong> oplossing <strong>voor</strong> het bereik<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> ‘sociale vre<strong>de</strong>‘ werd gevon<strong>de</strong>n in <strong>de</strong><br />
Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet <strong>van</strong> 1903, waarin e<strong>en</strong> regeling werd vastgesteld <strong>voor</strong><br />
<strong>de</strong> vergoeding <strong>van</strong> scha<strong>de</strong> als gevolg <strong>van</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong>. <strong>De</strong>ze wet brak<br />
rigoureus met het tot dan heers<strong>en</strong><strong>de</strong> principe <strong>van</strong> schuld<strong>aansprakelijkheid</strong>.<br />
Het nieuwe uitgangspunt was <strong>de</strong> aanvaarding <strong>van</strong> het professionele risico,<br />
inhou<strong>de</strong>n<strong>de</strong> dat ongevall<strong>en</strong> inher<strong>en</strong>t zijn aan het productieproces <strong>en</strong> t<strong>en</strong> laste<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rneming behor<strong>en</strong> te kom<strong>en</strong>. Wi<strong>en</strong>s schuld het arbeidsongeval<br />
ver<strong>de</strong>r is, is <strong>van</strong>uit die optiek irrele<strong>van</strong>t gewor<strong>de</strong>n. <strong>De</strong>ze wet introduceer<strong>de</strong><br />
belangrijke veran<strong>de</strong>ring<strong>en</strong>, zoals <strong>de</strong> afschaffing <strong>van</strong> <strong>de</strong> zware bewijslast <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> werknemer om <strong>de</strong> schuld <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> aan te ton<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> aanvull<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
wet in 1903 regel<strong>de</strong> e<strong>en</strong> scha<strong>de</strong>vergoeding op forfaitaire basis die door<br />
‘arbeid’ <strong>en</strong> ‘kapitaal’ gelijkelijk werd gedrag<strong>en</strong>. Voortaan kreeg <strong>de</strong> gelae<strong>de</strong>er<strong>de</strong><br />
arbei<strong>de</strong>r altijd 50% <strong>van</strong> zijn scha<strong>de</strong> vergoed zon<strong>de</strong>r ver<strong>de</strong>re vrag<strong>en</strong>; maar ook<br />
niet meer dan dat. <strong>De</strong> wet werd gefinancierd door e<strong>en</strong> verplichte solidariteitsbijdrage<br />
<strong>van</strong> alle <strong>werkgever</strong>s. Langzamerhand werd <strong>de</strong>ze wetgeving steeds<br />
ver<strong>de</strong>r uitgebreid <strong>en</strong> daarmee ook <strong>de</strong> hoogte <strong>van</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong>vergoeding, <strong>de</strong><br />
kring <strong>van</strong> gerechtig<strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>rs <strong>en</strong> <strong>de</strong> aard <strong>van</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong>vergoeding zelf,<br />
door bij<strong>voor</strong>beeld ook scha<strong>de</strong> tij<strong>de</strong>ns woon-werkverkeer <strong>en</strong> psychisch letsel<br />
te omvatt<strong>en</strong>.<br />
Na <strong>de</strong> totstandkoming <strong>van</strong> <strong>de</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet in 1903 werd op maatschappelijk<br />
niveau aangedrong<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> vergelijkbare wet <strong>voor</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 405 24-9-2009 15:56:22<br />
405
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
Zo kwam in 1927 e<strong>en</strong> wet tot stand <strong>voor</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong>loosstelling <strong>en</strong> prev<strong>en</strong>tie<br />
<strong>van</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>: <strong>de</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong>wet. Ook <strong>de</strong>ze wet werd over <strong>de</strong><br />
jar<strong>en</strong> steeds ver<strong>de</strong>r uitgebreid <strong>en</strong> nam zo gelei<strong>de</strong>lijk aan betek<strong>en</strong>is toe. In<br />
1990 werd het geslot<strong>en</strong> karakter <strong>van</strong> <strong>de</strong> bij <strong>de</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong>wet behor<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
beroepsziektelijst losgelat<strong>en</strong> zodat ook slachtoffers <strong>van</strong> e<strong>en</strong> beroepsziekte die<br />
niet op <strong>de</strong> lijst staat vermeld, scha<strong>de</strong>loos kunn<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n gesteld mits zij erin<br />
slag<strong>en</strong> om aan te ton<strong>en</strong> dat hun ziekte het gevolg is <strong>van</strong> e<strong>en</strong> ‘rechtstreeks <strong>en</strong><br />
<strong>de</strong>terminer<strong>en</strong>d’ gevolg <strong>van</strong> <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> hun beroep.<br />
In 1971 kwam het tot e<strong>en</strong> unificatie <strong>en</strong> mo<strong>de</strong>rnisering <strong>van</strong> <strong>de</strong> verschei<strong>de</strong>ne<br />
wett<strong>en</strong> die inmid<strong>de</strong>ls <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong> regel<strong>de</strong>n. Het resultaat<br />
hier<strong>van</strong> was <strong>de</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet, die nog tot <strong>de</strong> dag <strong>van</strong> <strong>van</strong>daag <strong>van</strong><br />
toepassing is. <strong>De</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet heeft twee specifieke karakteristiek<strong>en</strong>.<br />
T<strong>en</strong> eerste heeft <strong>de</strong>ze wet e<strong>en</strong> dwing<strong>en</strong>drechtelijke verzekeringsplicht<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> gecreëerd t<strong>en</strong> behoeve <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer. Zo wordt e<strong>en</strong><br />
waarborg <strong>voor</strong> verhaal gebo<strong>de</strong>n aan <strong>de</strong> werknemer, onafhankelijk <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
goe<strong>de</strong> of kwa<strong>de</strong> wil of <strong>de</strong> solvabiliteit <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>. T<strong>en</strong> twee<strong>de</strong> verle<strong>en</strong>t<br />
<strong>de</strong> wet aan <strong>de</strong> werknemer e<strong>en</strong> rechtstreeks vor<strong>de</strong>ring op <strong>de</strong> verzekeraar <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>.<br />
Vanuit e<strong>en</strong> he<strong>de</strong>ndaags perspectief lijkt <strong>de</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong> goed te voldo<strong>en</strong><br />
aan <strong>de</strong> w<strong>en</strong>s<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> Belg<strong>en</strong>. <strong>De</strong> wet <strong>voor</strong>ziet in e<strong>en</strong> gemakkelijke<br />
<strong>en</strong> snelle scha<strong>de</strong>vergoeding <strong>voor</strong> letsel <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer als gevolg <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
arbeidsongeval. Discussie over <strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> is zeldzaam<br />
<strong>en</strong> beperkt zich dan doorgaans tot <strong>de</strong> beantwoording <strong>van</strong> <strong>de</strong> vraag of<br />
het scha<strong>de</strong>veroorzak<strong>en</strong><strong>de</strong> arbeidsongeval heeft plaatsgevon<strong>de</strong>n in <strong>de</strong> loop <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> uitvoering <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst of dat sprake is <strong>van</strong> e<strong>en</strong> ‘alledaags<br />
risico’, hoewel dit laatste ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s zel<strong>de</strong>n wordt aanvaard. Zelfs <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> die<br />
<strong>de</strong> dronk<strong>en</strong> werknemer lijdt op weg naar huis nadat hij met zijn collega’s e<strong>en</strong><br />
verbroe<strong>de</strong>r<strong>en</strong>d afzakkertje na het werk heeft g<strong>en</strong>ot<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> café geldt nog<br />
als zijn<strong>de</strong> plaatsgevon<strong>de</strong>n in <strong>de</strong> loop <strong>van</strong> <strong>de</strong> uitvoering <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst.<br />
<strong>De</strong> verbroe<strong>de</strong>ring kan immers <strong>de</strong> sfeer op <strong>de</strong> werkplek t<strong>en</strong> goe<strong>de</strong><br />
kom<strong>en</strong> <strong>en</strong> daarmee ook <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>. E<strong>en</strong> zeer vage interpretatie <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
gezagsverhouding of -uitoef<strong>en</strong>ing kan al voldo<strong>en</strong><strong>de</strong> zijn om te aanvaar<strong>de</strong>n<br />
dat e<strong>en</strong> ongeval heeft plaatsgevon<strong>de</strong>n in <strong>de</strong> loop <strong>van</strong> <strong>de</strong> uitvoering <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
arbeidsovere<strong>en</strong>komst, ook lijk<strong>en</strong> <strong>de</strong> activiteit<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer t<strong>en</strong> tij<strong>de</strong><br />
<strong>van</strong> het ongeval daar niet bepaald op.<br />
<strong>De</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet k<strong>en</strong>t wel e<strong>en</strong> compromis doordat <strong>de</strong> werknemer<br />
slechts e<strong>en</strong> ‘forfaitaire’ scha<strong>de</strong>vergoeding krijgt. <strong>De</strong>ze bedraagt wat min<strong>de</strong>r<br />
dan wat hem door e<strong>en</strong> civiele rechter zou wor<strong>de</strong>n toegek<strong>en</strong>d; maar <strong>de</strong> immuniteit<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> belet in <strong>de</strong> meeste gevall<strong>en</strong> e<strong>en</strong> gang naar <strong>de</strong>ze rechter.<br />
406<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 406 24-9-2009 15:56:22
7 E<strong>en</strong> overzicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>voor</strong>gaan<strong>de</strong> hoofdstukk<strong>en</strong><br />
Het is wel aan <strong>de</strong> werknemer om aan te ton<strong>en</strong> dat zijn scha<strong>de</strong> is ontstaan ‘in<br />
<strong>de</strong> loop <strong>van</strong> <strong>de</strong> uitvoering <strong>de</strong>r arbeidsovere<strong>en</strong>komst’. Hiertoe moet hij aanton<strong>en</strong><br />
dat hij 1) e<strong>en</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst had t<strong>en</strong> tij<strong>de</strong> <strong>van</strong> het arbeidsongeval, dat<br />
hij 2) to<strong>en</strong> zijn werkzaamhe<strong>de</strong>n verricht<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat 3) het ongeval te wijt<strong>en</strong> is<br />
aan <strong>de</strong> uitvoering <strong>van</strong> het werk.<br />
Indi<strong>en</strong> hij erin slaagt om <strong>de</strong> eerste omstandigheid aan te ton<strong>en</strong> wordt ingevolge<br />
art. 7 lid 2 Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet het twee<strong>de</strong> vereiste vermoed geschied<br />
te zijn, behou<strong>de</strong>ns teg<strong>en</strong>bewijs door <strong>de</strong> verzekeraar.<br />
Er zijn wel <strong>en</strong>kele beperking<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>. Verreweg<br />
<strong>de</strong> belangrijkste daar<strong>van</strong> is <strong>de</strong> civielrechtelijke immuniteit <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>,<br />
wat is neergelegd in art. 46 Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet. Hiermee wordt <strong>de</strong><br />
‘sociale rust’ op <strong>de</strong> werkvloer nagestreefd. Nog steeds wordt daar veel belang<br />
aan gehecht. <strong>De</strong> immuniteit <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> kan echter on<strong>de</strong>r omstandighe<strong>de</strong>n<br />
vervall<strong>en</strong>. Dit doet zich met name <strong>voor</strong> bij verkeersongevall<strong>en</strong>, zowel<br />
in <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> <strong>de</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n als tij<strong>de</strong>ns het woon-werkverkeer.<br />
<strong>De</strong> <strong>de</strong>elname aan het verkeer wordt namelijk niet gezi<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> bedrijfsrisico.<br />
Ook hier hoeft <strong>de</strong> werknemer echter niet <strong>de</strong> schuld <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
aan het verkeersongeval aan te ton<strong>en</strong>; alle<strong>en</strong> dat er e<strong>en</strong> ongeval (‘plotselinge<br />
gebeurt<strong>en</strong>is’) is geweest terwijl hij e<strong>en</strong> normale route afleg<strong>de</strong>. Verkeersongevall<strong>en</strong><br />
die zich <strong>voor</strong>do<strong>en</strong> tij<strong>de</strong>ns het woon-werkverkeer zijn namelijk ook<br />
<strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> in <strong>de</strong> zin <strong>van</strong> <strong>de</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet.<br />
<strong>De</strong> opzet <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer wordt in België zo mogelijk nog <strong>en</strong>ger geïnterpreteerd<br />
dan in Ne<strong>de</strong>rland <strong>en</strong> wordt dan ook bijna nooit aang<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Ook<br />
verjaringskwesties do<strong>en</strong> zich slechts zeer zel<strong>de</strong>n <strong>voor</strong>. E<strong>en</strong> vor<strong>de</strong>ring <strong>van</strong>wege<br />
e<strong>en</strong> arbeidsongeval verjaart pas nadat drie jaar verstrek<strong>en</strong> zijn na <strong>de</strong> dag dat<br />
<strong>de</strong> arbeidsongeschiktheid <strong>van</strong>wege het arbeidsongeval is aange<strong>van</strong>g<strong>en</strong>.<br />
<strong>De</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet vergoedt diverse scha<strong>de</strong>post<strong>en</strong>: <strong>de</strong> materiële scha<strong>de</strong><br />
die <strong>voor</strong>tvloeit uit het letsel, <strong>de</strong> medische kost<strong>en</strong> <strong>en</strong> verplaatsingskost<strong>en</strong>. Ook<br />
kan <strong>de</strong> hulp <strong>van</strong> e<strong>en</strong> <strong>de</strong>r<strong>de</strong> kan on<strong>de</strong>r <strong>voor</strong>waar<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n vergoed indi<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong>ze bijstand het <strong>voor</strong> <strong>de</strong> werknemer mogelijk maakt om aan het maatschappelijk<br />
verkeer te blijv<strong>en</strong> <strong>de</strong>elnem<strong>en</strong>. Smart<strong>en</strong>geld (‘morele scha<strong>de</strong>‘) wordt niet<br />
vergoed.<br />
Bij tij<strong>de</strong>lijke arbeidsongeschiktheid kan <strong>de</strong> werknemer aanspraak mak<strong>en</strong><br />
op e<strong>en</strong> vergoeding <strong>van</strong> 90% <strong>van</strong> zijn gemid<strong>de</strong>l<strong>de</strong> dagloon, wat 1/365 ste is <strong>van</strong><br />
zijn jaarlijkse basisloon. Er geldt wel e<strong>en</strong> forfaitair plafond <strong>van</strong> € 36.809,73<br />
per 1 januari 2009. Indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> werknemer <strong>voor</strong> zijn ongeval meer verdi<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
dan dit forfaitaire plafond, is het aan hem om zelf <strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> te treff<strong>en</strong><br />
Aansprakelijkheid_11.indd 407 24-9-2009 15:56:22<br />
407
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> het meer<strong>de</strong>re, bij<strong>voor</strong>beeld door zelf e<strong>en</strong> aanvull<strong>en</strong><strong>de</strong> verzekering<br />
af te sluit<strong>en</strong>. Bij perman<strong>en</strong>te arbeidsongeschiktheid ont<strong>van</strong>gt hij<br />
e<strong>en</strong> vergoeding (‘toelage’) die neerkomt op zijn basisloon (tot het forfaitaire<br />
plafond) verm<strong>en</strong>igvuldigt met het perc<strong>en</strong>tage <strong>van</strong> zijn vastgestel<strong>de</strong> arbeidsongeschiktheid.<br />
Het toezicht op <strong>de</strong> naleving <strong>van</strong> <strong>de</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet wordt uitgeoef<strong>en</strong>d<br />
door het Fonds <strong>voor</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong> (FAO), wat in 1967 is opgericht. <strong>De</strong>ze<br />
overheidsinstelling heeft diverse tak<strong>en</strong> waaron<strong>de</strong>r het controler<strong>en</strong> dat <strong>werkgever</strong>s<br />
hun verzekerings- <strong>en</strong> aangifteplicht <strong>van</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> nalev<strong>en</strong>.<br />
Ook fungeert het Fonds als waarborgfonds <strong>voor</strong> werknemers wier <strong>werkgever</strong><br />
het niet zo nauw g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> heeft met zijn verzekeringsplicht <strong>en</strong> vergaart het<br />
statistieke informatie t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong>.<br />
<strong>De</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong>wet is in hoofdlijn<strong>en</strong> afgestemd op <strong>de</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet<br />
<strong>en</strong> vertoont daarmee veel overe<strong>en</strong>komst<strong>en</strong>, zoals e<strong>en</strong> wettelijke verzekeringsplicht<br />
<strong>en</strong> civielrechtelijke immuniteit <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>en</strong> forfaitaire<br />
uitkering<strong>en</strong>. <strong>De</strong> bewijslast is echter wat an<strong>de</strong>rs geregeld, hoewel ook hier <strong>de</strong><br />
werknemer ge<strong>en</strong> schuld of fout <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> behoeft aan te ton<strong>en</strong>. Indi<strong>en</strong><br />
zijn ziekte <strong>voor</strong>komt op <strong>de</strong> officiële lijst <strong>van</strong> wettelijk erk<strong>en</strong><strong>de</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>,<br />
behoeft hij slechts aan te ton<strong>en</strong> dat hij <strong>de</strong> betreff<strong>en</strong><strong>de</strong> ziekte heeft <strong>en</strong> dat hij<br />
tij<strong>de</strong>ns zijn arbeid is blootgesteld aan stoff<strong>en</strong> of omstandighe<strong>de</strong>n die <strong>de</strong>ze<br />
ziekte kunn<strong>en</strong> veroorzak<strong>en</strong> (‘beroepsrisico’). Het causaal verband tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
ziekte <strong>en</strong> <strong>de</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n wordt dan geacht ‘onweerlegbaar’ te zijn. Staat<br />
zijn ziekte niet op <strong>de</strong> beroepsziektelijst, dan di<strong>en</strong>t hij aan te ton<strong>en</strong> dat hij<br />
e<strong>en</strong> specifieke ziekte heeft <strong>en</strong> dat <strong>de</strong>ze het gevolg is <strong>van</strong> e<strong>en</strong> ‘rechtstreeks <strong>en</strong><br />
<strong>de</strong>terminer<strong>en</strong>d’ causaal verband met zijn werkzaamhe<strong>de</strong>n. Zeker <strong>voor</strong> vage<br />
klacht<strong>en</strong> of klacht<strong>en</strong> die veel mogelijke oorzak<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> (<strong>de</strong>nk aan<br />
rugklacht<strong>en</strong>) kan dit e<strong>en</strong> zware bewijslast oplever<strong>en</strong>.<br />
Het Belgische recht k<strong>en</strong>t ge<strong>en</strong> verjaring <strong>van</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>. Zolang <strong>de</strong> werknemer<br />
zijn aanvraag <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> uitkering <strong>van</strong>wege e<strong>en</strong> beroepsziekte indi<strong>en</strong>t<br />
terwijl hij symptom<strong>en</strong> <strong>van</strong> die ziekte heeft of arbeidsongeschikt is <strong>van</strong>wege<br />
<strong>de</strong> ziekte, is hij op tijd. Heeft hij ge<strong>en</strong> symptom<strong>en</strong> of is hij niet arbeidsongeschikt,<br />
dan komt hem ge<strong>en</strong> uitkering toe, zodat <strong>de</strong> verjaringskwestie niet in<br />
zicht komt. <strong>De</strong> ons zo vertrouw<strong>de</strong> verjaringsperikel<strong>en</strong> t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> sluip<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
beroepsziekt<strong>en</strong> do<strong>en</strong> zich in België <strong>de</strong>rhalve niet <strong>voor</strong>.<br />
In geval <strong>van</strong> tij<strong>de</strong>lijke arbeidsongeschiktheid als gevolg <strong>van</strong> e<strong>en</strong> beroepsziekte<br />
ont<strong>van</strong>gt <strong>de</strong> werknemer 90% <strong>van</strong> zijn gemid<strong>de</strong>ld dagloon, net zoals<br />
bij e<strong>en</strong> arbeidsongeval. Bij blijv<strong>en</strong><strong>de</strong> arbeidsongeschiktheid ont<strong>van</strong>gt hij e<strong>en</strong><br />
uitkering die gerelateerd is aan het perc<strong>en</strong>tage <strong>van</strong> zijn arbeidsongeschiktheid;<br />
408<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 408 24-9-2009 15:56:23
7 E<strong>en</strong> overzicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>voor</strong>gaan<strong>de</strong> hoofdstukk<strong>en</strong><br />
maar ook dit bedrag is gebon<strong>de</strong>n aan het forfaitair plafond <strong>van</strong> € 36.809,73<br />
per 1 januari 2009.<br />
<strong>De</strong> naleving <strong>van</strong> <strong>de</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong>wet wordt gecontroleerd door het Fonds<br />
<strong>voor</strong> <strong>de</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong> (FBZ). Het FBZ draagt verantwoor<strong>de</strong>lijkheid <strong>voor</strong><br />
on<strong>de</strong>r meer het verstrekk<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> uitkering<strong>en</strong>, het lan<strong>de</strong>lijk prev<strong>en</strong>tiebeleid<br />
<strong>en</strong> fungeert ook als lan<strong>de</strong>lijke vraagbaak <strong>en</strong> studiec<strong>en</strong>trum inzake beroepsziekt<strong>en</strong>.<br />
5 Hoofdstuk 5: Engels recht<br />
Het Engelse <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht vindt, net als <strong>voor</strong> België <strong>en</strong><br />
Ne<strong>de</strong>rland geldt, zijn oorsprong in <strong>de</strong> arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n die het gevolg<br />
war<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> industriële revolutie. Ook hier was <strong>de</strong> kans <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>r om<br />
zijn scha<strong>de</strong> als gevolg <strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbeidsongeval of e<strong>en</strong> beroepsziekte te verhal<strong>en</strong><br />
op <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>van</strong> verwaarloosbare betek<strong>en</strong>is <strong>en</strong> belette <strong>de</strong> heers<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
economische theorie <strong>van</strong> laissez-faire gedur<strong>en</strong><strong>de</strong> lange tijd daadkrachtig wettelijk<br />
ingrijp<strong>en</strong> om zijn positie te verbeter<strong>en</strong>. Indi<strong>en</strong> Engeland zich erg<strong>en</strong>s<br />
in on<strong>de</strong>rscheidt t<strong>en</strong> opzichte <strong>van</strong> <strong>de</strong> an<strong>de</strong>re twee lan<strong>de</strong>n, dan is het dat <strong>de</strong><br />
industriële revolutie hier eer<strong>de</strong>r begon <strong>en</strong> <strong>de</strong> houding <strong>van</strong> <strong>de</strong> Engelse <strong>werkgever</strong>s<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong>stijds zich leek te karakteriser<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> zo buit<strong>en</strong>gewone hardheid<br />
t<strong>en</strong> opzichte <strong>van</strong> het lot <strong>van</strong> hun personeel dat dit teg<strong>en</strong>woordig slechts<br />
verbazing kan wekk<strong>en</strong>. Ook teg<strong>en</strong>woordig is <strong>de</strong> invloed <strong>van</strong> <strong>werkgever</strong>s op<br />
veiligheidswetgeving nog opmerkelijk groot.<br />
Pas teg<strong>en</strong> het ein<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong><strong>de</strong> eeuw wer<strong>de</strong>n <strong>de</strong> eerste wett<strong>en</strong> ingevoerd<br />
om verbetering te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> in <strong>de</strong> veiligheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>r <strong>en</strong> hem <strong>en</strong>ig<br />
verhaalsrecht te bie<strong>de</strong>n t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbeidsongeval: <strong>de</strong> Employers’<br />
Liability Act, <strong>de</strong> Workm<strong>en</strong>’s Comp<strong>en</strong>sation Act <strong>en</strong> <strong>de</strong> Factories Act. Met name<br />
<strong>de</strong> Factories Act, die vele wettelijke veiligheidsnorm<strong>en</strong> vaststel<strong>de</strong>, maakte het<br />
mogelijk om <strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> te bewijz<strong>en</strong> door aan te<br />
ton<strong>en</strong> dat hij e<strong>en</strong> bepaling <strong>van</strong> <strong>de</strong> Factories Act had geschon<strong>de</strong>n. Veel soelaas<br />
bood dit overig<strong>en</strong>s niet, omdat <strong>de</strong> rechtspraak e<strong>en</strong> breed scala <strong>van</strong> kwestieuze<br />
doctrines k<strong>en</strong><strong>de</strong> om toch <strong>de</strong> toewijzing <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
te <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong>. Pas teg<strong>en</strong> het ein<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> Eerste Wereldoorlog werd met<br />
<strong>de</strong> invoering <strong>van</strong> <strong>de</strong> Law Reform (Personal Injuries) Act <strong>de</strong> belangrijkste <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong>ze verwer<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> afgeschaft.<br />
In 1972 werd, on<strong>de</strong>r zware druk <strong>van</strong> <strong>de</strong> vakbon<strong>de</strong>n, e<strong>en</strong> poging gedaan om <strong>de</strong><br />
heel versplinter<strong>de</strong> <strong>en</strong> ineffectieve wetgeving over arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n te<br />
mo<strong>de</strong>rniser<strong>en</strong>. Veel effect heeft dit echter niet gehad: <strong>de</strong> conclusie <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 409 24-9-2009 15:56:23<br />
409
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
inspanning<strong>en</strong> was dat er teveel wetgeving bestond <strong>en</strong> daar maar stevig het<br />
mes in moest wor<strong>de</strong>n gezet. Dit paste ook in het strami<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> Engelse<br />
<strong>werkgever</strong>s, verteg<strong>en</strong>woordigd in <strong>de</strong> Confe<strong>de</strong>ration of British Industry (CBI),<br />
die grote <strong>voor</strong>stan<strong>de</strong>rs war<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong>regulering <strong>en</strong> zelfregulering. On<strong>de</strong>r het<br />
beleid <strong>van</strong> <strong>de</strong> Engelse premiers Thatcher <strong>en</strong> Major, waarin <strong>de</strong> vakbon<strong>de</strong>n sterk<br />
aan invloed verlor<strong>en</strong>, <strong>de</strong>ed <strong>de</strong> overheid zijn best om <strong>de</strong> wetgeving te minimaliser<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> wer<strong>de</strong>n vele wettelijke regeling<strong>en</strong> op het gebied <strong>van</strong> veiligheid<br />
<strong>en</strong> gezondheid op <strong>de</strong> werkplek afgeschaft of werd aan <strong>werkgever</strong>s zelfs e<strong>en</strong><br />
algehele vrijstelling <strong>van</strong> <strong>de</strong> naleving daar<strong>van</strong> verstrekt. Ook internationale<br />
verdrag<strong>en</strong> op dit vlak wor<strong>de</strong>n bewust op <strong>de</strong> meest marginaal mogelijke wijze<br />
nageleefd. Het is niet overdrev<strong>en</strong> om te stell<strong>en</strong> dat ook he<strong>de</strong>n t<strong>en</strong> dage <strong>werkgever</strong>s<br />
in Engeland het geheel <strong>voor</strong> het zegg<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> wanneer het aankomt<br />
op <strong>de</strong> veiligheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> werkplek; <strong>en</strong> dat zij ie<strong>de</strong>re inbreuk op hun zegg<strong>en</strong>schap<br />
fel bestrij<strong>de</strong>n. <strong>De</strong>ze houding wordt ge<strong>de</strong>eld door <strong>de</strong> verzekeraars <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>, die publiekelijk strev<strong>en</strong> naar e<strong>en</strong> herzi<strong>en</strong>ing<br />
<strong>van</strong> het <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht om zo het aantal uitkering<strong>en</strong><br />
terug te dring<strong>en</strong>.<br />
Naar positief recht kan het Engels recht t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong><br />
<strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n inge<strong>de</strong>eld in drie <strong>de</strong>l<strong>en</strong>: <strong>de</strong> sociale zekerheid,<br />
gewoonterecht (‘common law’) <strong>en</strong> specifieke wetgeving (‘statutory law’). <strong>De</strong><br />
sociale zekerheid bestaat met name uit <strong>de</strong> mammoetwet ‘Social Security<br />
Contributions and B<strong>en</strong>efits Act 1992’, waarin vele an<strong>de</strong>re sociaalzekerheidsrechtelijke<br />
wett<strong>en</strong> zijn opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>, zoals <strong>de</strong> ‘Social Security Administration<br />
Act 1992’ <strong>en</strong> het Industrial Injuries Scheme. <strong>De</strong> ‘common law’ bestaat met<br />
name uit jurispru<strong>de</strong>ntie, gewoonte, algem<strong>en</strong>e k<strong>en</strong>nis etc. <strong>en</strong> c<strong>en</strong>treert zich<br />
rond het beginsel <strong>van</strong> onrechtmatige daad (‘tort’). Het is naar zijn aard wat<br />
vaag <strong>en</strong> <strong>voor</strong> eig<strong>en</strong>tijdse of individuele interpretatie vatbaar. <strong>De</strong> wettelijke<br />
verplichting<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> zijn neergelegd in e<strong>en</strong> verschei<strong>de</strong>nheid <strong>van</strong><br />
regelgeving, waar<strong>van</strong> <strong>de</strong> ‘Employer’s Liability (<strong>De</strong>fective Equipm<strong>en</strong>t) Act<br />
1969’, <strong>de</strong> ‘Factories Act 1961’ <strong>en</strong> met name <strong>de</strong> ‘Health and Safety at Work 1974’<br />
(HSWA) <strong>de</strong> belangrijkste zijn. Heel in het algeme<strong>en</strong> kan wor<strong>de</strong>n gezegd dat<br />
<strong>de</strong> werknemer t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> argum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> ontle<strong>en</strong>d aan ‘common law’ <strong>de</strong><br />
gehele bewijslast draagt <strong>en</strong> dat t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> ‘statutory law’ hij slechts zijn<br />
scha<strong>de</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> sch<strong>en</strong>ding <strong>van</strong> <strong>de</strong> regeling behoeft aan te ton<strong>en</strong>.<br />
<strong>De</strong> zorgplicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> wordt bepaald door <strong>de</strong> ‘duty of care’. Inhou<strong>de</strong>lijk<br />
is <strong>de</strong>ze te vergelijk<strong>en</strong> met art. 7:658 lid 1 BW <strong>en</strong> is ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s gebaseerd op<br />
schuld<strong>aansprakelijkheid</strong>. <strong>De</strong> ‘duty of care’ wordt in belangrijke mate bepaald<br />
door hoe e<strong>en</strong> re<strong>de</strong>lijk han<strong>de</strong>l<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> on<strong>de</strong>r vergelijkbare omstandighe<strong>de</strong>n<br />
zou han<strong>de</strong>l<strong>en</strong>. Dit gaat echter in vele opzicht<strong>en</strong> min<strong>de</strong>r dan ver dan<br />
wat <strong>van</strong> e<strong>en</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse <strong>werkgever</strong> mag wor<strong>de</strong>n verwacht, zoals t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong><br />
410<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 410 24-9-2009 15:56:23
7 E<strong>en</strong> overzicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>voor</strong>gaan<strong>de</strong> hoofdstukk<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rzoeksplicht, inv<strong>en</strong>tarisatie <strong>en</strong> evaluatie, veiligheidsmaatregel<strong>en</strong><br />
etc. Bij e<strong>en</strong> kleine <strong>werkgever</strong> wordt <strong>de</strong> zorgvuldigheidslat lager gelegd dan bij<br />
e<strong>en</strong> grote <strong>werkgever</strong>. 1<br />
An<strong>de</strong>rs dan in Ne<strong>de</strong>rland wordt echter meer verantwoor<strong>de</strong>lijkheid verwacht<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer, zo kan e<strong>en</strong> arbeidsongeval als gevolg <strong>van</strong> onoplett<strong>en</strong>dheid<br />
of e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>re vorm <strong>van</strong> schuld <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer ertoe lei<strong>de</strong>n dat <strong>de</strong> scha<strong>de</strong><br />
proportioneel tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> werknemer <strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> wordt ver<strong>de</strong>eld. Hoewel<br />
het Engelse recht ook het gew<strong>en</strong>ningsrisico k<strong>en</strong>t, lijkt <strong>de</strong>ze eer<strong>de</strong>r teg<strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
belang<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer te werk<strong>en</strong> dan vóór hem.<br />
Alle vorm<strong>en</strong> <strong>van</strong> scha<strong>de</strong> kom<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> civiele procedure <strong>voor</strong> vergoeding in<br />
aanmerking.<br />
Ook in Engeland geldt e<strong>en</strong> wettelijke verzekeringsplicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
om zich te verzeker<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong>wege <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong><br />
<strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>: <strong>de</strong> Employers’ Liability (Compulsory Insurance) Act 1998<br />
(EL). In <strong>de</strong> praktijk geeft dit veel problem<strong>en</strong>. Zo is er ge<strong>en</strong> specifieke controle<br />
op <strong>de</strong> naleving <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze wet; sch<strong>en</strong>ding leidt hooguit tot strafrechtelijke vervolging.<br />
Ook is er ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele <strong>van</strong>gnetmaatregel. <strong>De</strong> Engelse <strong>werkgever</strong> is<br />
niet verplicht om <strong>de</strong> werknemer mee te <strong>de</strong>l<strong>en</strong> wie zijn <strong>aansprakelijkheid</strong>sverzekeraar<br />
is of zelfs met hem in discussie te gaan totdat zijn <strong>aansprakelijkheid</strong><br />
vaststaat. Dit kan ertoe lei<strong>de</strong>n dat <strong>de</strong> werknemer jar<strong>en</strong>lang moet proce<strong>de</strong>r<strong>en</strong><br />
om erk<strong>en</strong>ning <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> te bereik<strong>en</strong>, om er vervolg<strong>en</strong>s achter<br />
te kom<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> verzekeringspolis waar<strong>de</strong>loos of onvindbaar is of – zoals veel<br />
asbestslachtoffers overkomt – niet door <strong>de</strong> verzekeraar wordt gehonoreerd<br />
met e<strong>en</strong> beroep op e<strong>en</strong> zeer wissel<strong>en</strong><strong>de</strong> koers <strong>van</strong> <strong>de</strong> asbest<strong>aansprakelijkheid</strong>sjurispru<strong>de</strong>ntie.<br />
Het Engelse systeem laat <strong>voor</strong>al zi<strong>en</strong>, hoe <strong>de</strong> wettelijke<br />
verzekeringsplicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> níet moet wor<strong>de</strong>n geregeld.<br />
Het slachtoffer <strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbeidsongeval of e<strong>en</strong> beroepsziekte kan op grond<br />
<strong>van</strong> het Industrial Injury Scheme aanspraak mak<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> sociaalzekerheidsrechtelijke<br />
uitkering <strong>voor</strong> Industrial Injuries Disablem<strong>en</strong>t B<strong>en</strong>efit (acci<strong>de</strong>nts)<br />
IIB) of (respectievelijk) <strong>de</strong> Industrial Injuries Disablem<strong>en</strong>t B<strong>en</strong>efit (diseases<br />
and <strong>de</strong>afness) ( IIDB). In bei<strong>de</strong> gevall<strong>en</strong> moet sprake zijn <strong>van</strong> t<strong>en</strong>minste 14%<br />
functieverlies, ongeacht of ook sprake is <strong>van</strong> inkom<strong>en</strong>sverlies. <strong>De</strong> uitkering<strong>en</strong><br />
ligg<strong>en</strong> per 1 januari 2009 tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> £ 27,36 (e 31,52) per week <strong>voor</strong> 20%<br />
functieverlies <strong>en</strong> £ 136,80 (e 157,59) per week <strong>voor</strong> 100% functieverlies.<br />
1 Cotter & B<strong>en</strong>net 2006, p. 69 e.v. met verwijzing naar Koonjul v. Thameslink Healthcare Services<br />
[2000] PIQR P 123.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 411 24-9-2009 15:56:23<br />
411
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
Ook kan e<strong>en</strong> arbeidsongeschikte werknemer aanspraak mak<strong>en</strong> op ziek<strong>en</strong>geld<br />
(‘statutory sick pay b<strong>en</strong>efit’) <strong>van</strong> £ 79,15 (e 91,18) per week per 1 juli 2009,<br />
ongeacht <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> loonhoogte. Indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> werknemer na 28 wek<strong>en</strong> nog steeds<br />
arbeidsongeschikt is, ont<strong>van</strong>gt hij e<strong>en</strong> gelijk bedrag op grond <strong>van</strong> ‘incapacity<br />
b<strong>en</strong>efit’ wat echter (pas dan) gecombineerd kan wor<strong>de</strong>n met an<strong>de</strong>re uitkering<strong>en</strong>.<br />
Na 52 wek<strong>en</strong> arbeidsongeschiktheid kan <strong>de</strong> werknemer tot aan zijn<br />
p<strong>en</strong>sio<strong>en</strong>gerechtig<strong>de</strong> leeftijd (of totdat hij niet meer arbeidsongeschikt is; wat<br />
het eerste komt) aanspraak mak<strong>en</strong> op <strong>de</strong> ‘long-term incapacity b<strong>en</strong>efit’ <strong>van</strong><br />
£ 89,80 (e 103,45) per week per 1 juli 2009. Let wel: alle<strong>en</strong> geheel arbeidsongeschikte<br />
werknemers kunn<strong>en</strong> ‘long-term incapacity b<strong>en</strong>efit’ ont<strong>van</strong>g<strong>en</strong>; in<br />
die zin is het alles of niets.<br />
In <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong><strong>de</strong> gevall<strong>en</strong> kan <strong>de</strong> werknemer e<strong>en</strong> aanvulling (‘occupational<br />
sick pay scheme’) op <strong>de</strong>ze uitkering<strong>en</strong> ont<strong>van</strong>g<strong>en</strong> <strong>van</strong> zijn <strong>werkgever</strong>. Maar<br />
dat is geheel op vrijwillige basis <strong>en</strong> e<strong>en</strong> kwestie <strong>van</strong> on<strong>de</strong>rhan<strong>de</strong>l<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> werknemer, er is ge<strong>en</strong> wettelijke regeling die <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
verplicht dit aan te bie<strong>de</strong>n of bepaalt welke <strong>voor</strong>waar<strong>de</strong>n hij daar wel of niet<br />
aan mag verbin<strong>de</strong>n. In <strong>de</strong> praktijk krijgt min<strong>de</strong>r dan <strong>de</strong> helft <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemers<br />
zo’n aanvulling; met name <strong>de</strong> werknemers <strong>van</strong> kleinere <strong>werkgever</strong>s<br />
vall<strong>en</strong> hier buit<strong>en</strong> <strong>de</strong> boot. Ook e<strong>en</strong> door <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> af te sluit<strong>en</strong> gezondheidsverzekering<br />
(‘perman<strong>en</strong>t health insurance’ (PHI)) t<strong>en</strong> gunste <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
werknemer behoort tot <strong>de</strong> mogelijkhe<strong>de</strong>n, maar dit is erg branchegevoelig <strong>en</strong><br />
komt eig<strong>en</strong>lijk alle<strong>en</strong> <strong>voor</strong> in <strong>de</strong> beter betaal<strong>de</strong> beroep<strong>en</strong>.<br />
<strong>De</strong> verjaringstermijn <strong>van</strong> vor<strong>de</strong>ring<strong>en</strong> tot scha<strong>de</strong>vergoeding weg<strong>en</strong>s <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong><br />
<strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> bedraagt in beginsel drie jaar na het ontstaan<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong>veroorzak<strong>en</strong><strong>de</strong> gebeurt<strong>en</strong>is, hoewel in geval <strong>van</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
wel wordt uitgegaan <strong>van</strong> het mom<strong>en</strong>t dat <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> zich realiseert of <strong>de</strong><br />
werknemer kan wet<strong>en</strong> <strong>van</strong> het bestaan <strong>van</strong> e<strong>en</strong> vor<strong>de</strong>ringsrecht. Het Engelse<br />
recht wordt op dit punt veel beïnvloed door <strong>de</strong> ontwikkeling<strong>en</strong> in <strong>de</strong> asbestjurispru<strong>de</strong>ntie.<br />
6 Hoofdstuk 6: Ontwikkeling<strong>en</strong>, verplichting<strong>en</strong> <strong>en</strong> keuzes<br />
6.1 Inleiding<br />
In dit hoofdstuk kom<strong>en</strong> <strong>van</strong>uit e<strong>en</strong> breed scala <strong>van</strong> maatschappelijke <strong>en</strong> juridische<br />
ontwikkeling<strong>en</strong> <strong>en</strong> historische <strong>en</strong> rechtsvergelijk<strong>en</strong><strong>de</strong> perspectiev<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> achtergron<strong>de</strong>n diverse knelpunt<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> or<strong>de</strong> die in relatie staan tot <strong>de</strong><br />
uitdij<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>.<br />
Ook <strong>de</strong> <strong>voor</strong>gaan<strong>de</strong> hoofdstukk<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n hierin betrokk<strong>en</strong> om zo te<br />
412<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 412 24-9-2009 15:56:23
7 E<strong>en</strong> overzicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>voor</strong>gaan<strong>de</strong> hoofdstukk<strong>en</strong><br />
kom<strong>en</strong> tot vrag<strong>en</strong> <strong>en</strong> antwoor<strong>de</strong>n over fundam<strong>en</strong>tele kwesties die het <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong><br />
rak<strong>en</strong>. T<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> sommige <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze kwesties<br />
bestaat ruimte <strong>voor</strong> <strong>de</strong> wetgever om e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> keuze te mak<strong>en</strong>. Die vrijheid is<br />
echter niet overal aanwezig, met name niet waar sprake is <strong>van</strong> e<strong>en</strong> verdragsrechtelijk<br />
conflict.<br />
6.2 <strong>De</strong> uitdij<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong><br />
Zoals arrest<strong>en</strong> als Reclasseringsme<strong>de</strong>werker, Vonk/Van <strong>de</strong>r Hoev<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>De</strong><br />
Bont/Ou<strong>de</strong>nall<strong>en</strong> <strong>de</strong>monstrer<strong>en</strong>, is <strong>de</strong> aard <strong>van</strong> het ‘klassieke’ arbeidsongeval<br />
geëvolueerd, buit<strong>en</strong> <strong>de</strong> werkplek <strong>en</strong> <strong>de</strong> directe invloedssfeer <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
getre<strong>de</strong>n. Hierdoor sluit<strong>en</strong> klassieke leerstukk<strong>en</strong> als bij<strong>voor</strong>beeld zegg<strong>en</strong>schap<br />
<strong>en</strong> schuld niet goed meer aan bij <strong>de</strong> mo<strong>de</strong>rne realiteit <strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbeidsongeval.<br />
Ook <strong>de</strong> steeds ruimere opvatting<strong>en</strong> over wat werkzaamhe<strong>de</strong>n betreff<strong>en</strong> (<strong>de</strong>nk<br />
aan vrijwillig verplichte bedrijfsuitjes, woon-werkverkeer <strong>van</strong> bouwvakkers,<br />
etc.) <strong>en</strong> <strong>de</strong> vervag<strong>en</strong><strong>de</strong> gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> arbeidssfeer <strong>en</strong> <strong>de</strong> privésfeer <strong>en</strong>erzijds<br />
<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>en</strong> het goed <strong>werkgever</strong>schap<br />
an<strong>de</strong>rzijds zijn hier <strong>de</strong>bet aan. Het <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht is nog<br />
lang niet uitgekristalliseerd, zeker niet wat beroepsziekt<strong>en</strong> betreft.<br />
Eig<strong>en</strong>lijk is het verbazingwekk<strong>en</strong>d dat <strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
<strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> nog steeds in hetzelf<strong>de</strong> wetsartikel<br />
is geregeld. <strong>De</strong> specifieke eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> <strong>van</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>, zoals<br />
wij hebb<strong>en</strong> gezi<strong>en</strong>, heel an<strong>de</strong>re juridische problem<strong>en</strong> met zich dan <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong>.<br />
Het zou <strong>voor</strong> <strong>de</strong> hand ligg<strong>en</strong> om <strong>de</strong>ze twee aansprakelijkhe<strong>de</strong>n<br />
in geschei<strong>de</strong>n artikel<strong>en</strong> of t<strong>en</strong>minste geschei<strong>de</strong>n le<strong>de</strong>n on<strong>de</strong>r te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>.<br />
Wat dit betreft zijn <strong>de</strong> poging<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> rechterlijke om <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> leerstukk<strong>en</strong><br />
t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> zowel <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> als beroepsziekt<strong>en</strong> toe te pass<strong>en</strong><br />
prijz<strong>en</strong>swaardig op het niveau <strong>van</strong> <strong>de</strong> individuele uitspraak, maar is het veelvuldige<br />
kunst- <strong>en</strong> vliegwerk niet bevor<strong>de</strong>rlijk <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> consist<strong>en</strong>t <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht.<br />
Zo gev<strong>en</strong> <strong>de</strong> uitsprak<strong>en</strong> over verkeersongevall<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer in <strong>de</strong><br />
reeks <strong>van</strong> arrest<strong>en</strong> die begon met Vonk Montage/Van <strong>de</strong>r Hoev<strong>en</strong> <strong>en</strong> is doorgetrokk<strong>en</strong><br />
in Akzo/Nobel <strong>en</strong> X/Autop Roermond aan dat het comp<strong>en</strong>satiebelang<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer c.q. <strong>de</strong> door <strong>de</strong> rechterlijke macht aang<strong>en</strong>om<strong>en</strong><br />
verzekeringsplicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> bij arbeidsgerelateerd letsel hoger wordt<br />
aangeslag<strong>en</strong> dan <strong>de</strong> afwezigheid <strong>van</strong> <strong>en</strong>ige verwijtbaarheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>.<br />
<strong>De</strong> grondslag <strong>van</strong> di<strong>en</strong>s scha<strong>de</strong>vergoedingsplicht wordt thans gezocht in<br />
vage term<strong>en</strong> als ‘<strong>de</strong> aard <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst’, ‘<strong>de</strong> omstandighe<strong>de</strong>n’,<br />
<strong>de</strong> re<strong>de</strong>lijkheid <strong>en</strong> billijkheid <strong>en</strong> het goed <strong>werkgever</strong>schap, terwijl nog maar<br />
weinig waar<strong>de</strong> wordt toegek<strong>en</strong>d aan <strong>de</strong> praktische onmogelijkheid <strong>voor</strong> <strong>de</strong><br />
Aansprakelijkheid_11.indd 413 24-9-2009 15:56:23<br />
413
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
<strong>werkgever</strong> om <strong>en</strong>ige zegg<strong>en</strong>schap, controle of toezicht uit <strong>de</strong> oef<strong>en</strong><strong>en</strong> op <strong>de</strong><br />
ambulante werknemer in het verkeer. Wellicht is dit e<strong>en</strong> uitvloeisel <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
sociaaleconomische positie <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> t<strong>en</strong> opzichte <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer<br />
(vgl. het Reclasseringsme<strong>de</strong>werker-arrest). <strong>De</strong> <strong>werkgever</strong> is immers <strong>de</strong> partij<br />
die financieel gezi<strong>en</strong> <strong>de</strong> breedste schou<strong>de</strong>rs heeft, het on<strong>de</strong>rling <strong>voor</strong> het<br />
zegg<strong>en</strong> heeft, <strong>de</strong> concrete invulling <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n bepaalt<br />
<strong>en</strong> uitein<strong>de</strong>lijk <strong>van</strong>uit e<strong>en</strong> winststrev<strong>en</strong> het risico heeft gekoz<strong>en</strong> wat niet hijzelf,<br />
maar e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>r, namelijk <strong>de</strong> werknemer, aan <strong>de</strong>n lijve riskeert. Vanuit<br />
e<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijke visie kan het re<strong>de</strong>lijk <strong>en</strong> billijk zijn om <strong>de</strong> juridische <strong>en</strong> financiële<br />
consequ<strong>en</strong>ties <strong>van</strong> door <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> gekoz<strong>en</strong> <strong>en</strong> aanvaar<strong>de</strong> risico’s in<br />
zijn risicosfeer te plaats<strong>en</strong>. In dit licht verdi<strong>en</strong>t <strong>de</strong> herinvoering <strong>van</strong> het risque<br />
professionel zeker <strong>de</strong> aandacht <strong>van</strong> <strong>de</strong> wetgever.<br />
Wat daar<strong>van</strong> zij, <strong>de</strong>ze reeks arrest<strong>en</strong> heeft e<strong>en</strong> ernstige verwijding do<strong>en</strong> ontstaan<br />
tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> strekking <strong>van</strong> art. 7:658 BW <strong>en</strong> <strong>de</strong> daar<strong>van</strong> afgelei<strong>de</strong> jurispru<strong>de</strong>ntie<br />
<strong>en</strong> tev<strong>en</strong>s <strong>van</strong> <strong>de</strong> afbak<strong>en</strong>ing tuss<strong>en</strong> schuld- <strong>en</strong> risico<strong>aansprakelijkheid</strong><br />
e<strong>en</strong> wel heel theoretische gr<strong>en</strong>s gemaakt. In dit licht is het interessant dat<br />
<strong>de</strong> wetgever al in 1997 het wets<strong>voor</strong>stel Verkeersongevall<strong>en</strong> had ingedi<strong>en</strong>d,<br />
waarin <strong>de</strong> invoering <strong>van</strong> e<strong>en</strong> verzekeringsplicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> in combinatie<br />
met risico<strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> werknemers in het verkeer werd<br />
<strong>voor</strong>gesteld. Hartlief wierp daarop het bezwaar op dat niet goed was te in te<br />
zi<strong>en</strong> waarom <strong>de</strong>ze bescherming alle<strong>en</strong> aan gemotoriseer<strong>de</strong> werknemers in<br />
het verkeer zou toekom<strong>en</strong> <strong>en</strong> niet ook aan an<strong>de</strong>re werknemers die te voet of<br />
te fiets zijn. Inmid<strong>de</strong>ls lijk<strong>en</strong> zowel <strong>de</strong> strekking <strong>van</strong> dit wets<strong>voor</strong>stel als het<br />
bezwaar <strong>van</strong> Hartlief ingehaald te zijn door uitsprak<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> Hoge Raad<br />
inzake St. Maatzorg <strong>De</strong> Werv<strong>en</strong>/<strong>De</strong> Graaf, Maasman/Akzo Nobel, Kooiker/<br />
Taxic<strong>en</strong>trale Nijverdal <strong>en</strong> X/Autop Roermond. <strong>De</strong>ze ontwikkeling<strong>en</strong> gev<strong>en</strong><br />
aanleiding tot <strong>de</strong> vraag of <strong>de</strong> wettelijke invoering <strong>van</strong> risico<strong>aansprakelijkheid</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> eig<strong>en</strong>lijk niet al (ver) over tijd is. Zij is nu toch al, zij het op<br />
gezag <strong>van</strong> <strong>de</strong> rechter, e<strong>en</strong> gerealiseerd feit gewor<strong>de</strong>n. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> valt ev<strong>en</strong>min<br />
goed in te zi<strong>en</strong> waarom <strong>de</strong> werknemers in het verkeer e<strong>en</strong> betere verhaalspositie<br />
zou<strong>de</strong>n g<strong>en</strong>iet<strong>en</strong> dan <strong>de</strong> werknemers in het traditionele lokaal. Kortom:<br />
het wordt tijd dat <strong>de</strong> wetgever <strong>de</strong> stoel inneemt die hier door <strong>de</strong> rechterlijke<br />
macht is bezet <strong>en</strong> zich bezint over <strong>de</strong> invoering <strong>van</strong> risico<strong>aansprakelijkheid</strong><br />
<strong>en</strong> e<strong>en</strong> wettelijke verzekeringsplicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>.<br />
In dit licht speelt ook mee dat er nog an<strong>de</strong>re actor<strong>en</strong> zijn dan <strong>werkgever</strong>s <strong>en</strong><br />
werknemers; ook <strong>de</strong> belang<strong>en</strong> <strong>van</strong> verzekeraars zijn hier <strong>van</strong> belang. Juist<br />
<strong>voor</strong> h<strong>en</strong>, op wie <strong>de</strong> financiële scha<strong>de</strong> uitein<strong>de</strong>lijk <strong>voor</strong> het grootste <strong>de</strong>el wordt<br />
afgew<strong>en</strong>teld, is e<strong>en</strong> geactualiseerd, gemo<strong>de</strong>rniseerd <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht<br />
<strong>van</strong> groot belang t<strong>en</strong>ein<strong>de</strong> hun risico’s te kunn<strong>en</strong> inschatt<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> <strong>de</strong>kk<strong>en</strong>. Met hun belang is gelijktijdig ook e<strong>en</strong> maatschappelijk belang<br />
414<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 414 24-9-2009 15:56:23
7 E<strong>en</strong> overzicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>voor</strong>gaan<strong>de</strong> hoofdstukk<strong>en</strong><br />
gedi<strong>en</strong>d, want het zou <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse maatschappij niet t<strong>en</strong> goe<strong>de</strong> kom<strong>en</strong><br />
noch sier<strong>en</strong> wanneer verzekeraars ‘moeilijke’ arbeidsrisico’s, zoals beroepsziekt<strong>en</strong>,<br />
verkeersongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> psychisch letsel zou<strong>de</strong>n uitsluit<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong>kking.<br />
Ook hier speelt, opnieuw, het belang dat <strong>de</strong> overheid zich <strong>de</strong>ze materie<br />
aantrekt <strong>en</strong> daarop toeziet. Verzekeraars zijn hierin niet geheel afwacht<strong>en</strong>d<br />
geweest; zo hebb<strong>en</strong> zij op grote schaal rond <strong>de</strong> laatste eeuwwisseling <strong>de</strong><br />
to<strong>en</strong>malig gebruikelijke loss occurr<strong>en</strong>ce polis ver<strong>van</strong>g<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> polis op<br />
claims ma<strong>de</strong>-basis, t<strong>en</strong>ein<strong>de</strong> <strong>de</strong> door h<strong>en</strong> verzeker<strong>de</strong> risico’s beter te kunn<strong>en</strong><br />
beheers<strong>en</strong>.<br />
Werkgevers <strong>en</strong> verzekeraars hebb<strong>en</strong> het overig<strong>en</strong>s niet gemakkelijk t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> het <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht. Zo is <strong>de</strong> rechterlijke macht<br />
sterk g<strong>en</strong>eg<strong>en</strong> om causale onzekerhe<strong>de</strong>n, bij <strong>voor</strong>beeld t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
feitelijke toedracht <strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbeidsongeval af te w<strong>en</strong>tel<strong>en</strong> op <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
c.q. di<strong>en</strong>s verzekeraar. Met name t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n<br />
<strong>werkgever</strong>s <strong>en</strong> verzekeraars geconfronteerd met diverse juridische problem<strong>en</strong>.<br />
Wanneer <strong>de</strong> mogelijkheid bestaat dat <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer niet<br />
uitsluit<strong>en</strong>d in <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> zijn werkzaamhe<strong>de</strong>n maar ook geheel of<br />
ge<strong>de</strong>eltelijk in di<strong>en</strong>s privésfeer zou kunn<strong>en</strong> zijn ontstaan, wordt <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
c.q. verzekeraar belast met e<strong>en</strong> proportionele scha<strong>de</strong>vergoedingsplicht.<br />
Indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> oorzaak <strong>van</strong> e<strong>en</strong> beroepsziekte, bij<strong>voor</strong>beeld mesothelioom, zowel<br />
bij <strong>de</strong> aangesprok<strong>en</strong> <strong>werkgever</strong> als bij an<strong>de</strong>re, <strong>voor</strong>gaan<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>s kan zijn<br />
veroorzaakt of ook bij an<strong>de</strong>re <strong>werkgever</strong>s sprake is geweest <strong>van</strong> substantiële<br />
blootstelling aan asbest, is toch <strong>de</strong> aangesprok<strong>en</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> het geheel<br />
aansprakelijk. Dit geldt ook indi<strong>en</strong> sprake is <strong>van</strong> e<strong>en</strong> ‘nieuw’ beroepsziekterisico<br />
dat t<strong>en</strong> tij<strong>de</strong> <strong>van</strong> het sluit<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst of <strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong>sverzekering<br />
nog niet tot <strong>aansprakelijkheid</strong> zou hebb<strong>en</strong> geleid,<br />
to<strong>en</strong> nog niet bek<strong>en</strong>d was of waar<strong>van</strong> nog ge<strong>en</strong> wet<strong>en</strong>schappelijk aangetoond<br />
verband bestond met <strong>de</strong> uitvoering <strong>van</strong> <strong>de</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n.<br />
Vanuit hun perspectief helpt het ook niet dat <strong>de</strong> gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong><br />
op grond <strong>van</strong> <strong>de</strong> zorgplicht ex art. 7:658 BW <strong>en</strong> op grond <strong>van</strong> het<br />
goed <strong>werkgever</strong>schap ex art. 7:611 BW steeds vager wor<strong>de</strong>n <strong>en</strong> moeilijker aan<br />
te gev<strong>en</strong> <strong>en</strong> in te schatt<strong>en</strong> zijn. Dit leidt bij<strong>voor</strong>beeld in geval <strong>van</strong> arbeidsgerelateer<strong>de</strong><br />
verkeersongevall<strong>en</strong> tot toewijzing <strong>van</strong> vor<strong>de</strong>ring<strong>en</strong> tot scha<strong>de</strong>vergoeding<br />
<strong>van</strong>wege het niet afgeslot<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> behoorlijke verzekering t<strong>en</strong><br />
behoeve <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer, hoewel ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele wettelijke regeling hiertoe<br />
<strong>voor</strong>alsnog verplicht. Het is dan ook geheel begrijpelijk dat zowel <strong>werkgever</strong>s<br />
als verzekeraars graag <strong>voor</strong>af will<strong>en</strong> wet<strong>en</strong> waar zij aan toe zijn. Ook dit rechtvaardigt<br />
e<strong>en</strong> ingreep <strong>van</strong> <strong>de</strong> wetgever om te verdui<strong>de</strong>lijk<strong>en</strong> waar <strong>de</strong> gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> het <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht ligg<strong>en</strong>.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 415 24-9-2009 15:56:23<br />
415
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
Vanuit het perspectief <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer komt dit bescherm<strong>en</strong>d optre<strong>de</strong>n<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> rechter echter <strong>voor</strong> als e<strong>en</strong> gunstige ontwikkeling. Immers, wanneer<br />
<strong>de</strong> werknemer scha<strong>de</strong> on<strong>de</strong>rvindt door <strong>de</strong> verwez<strong>en</strong>lijking <strong>van</strong> e<strong>en</strong> risico wat<br />
direct <strong>voor</strong>tvloeit uit <strong>de</strong> uitvoering <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst of t<strong>en</strong>minste<br />
nauw sam<strong>en</strong>hangt met <strong>de</strong> aard <strong>van</strong> <strong>de</strong> contractuele werkzaamhe<strong>de</strong>n, komt het<br />
<strong>voor</strong> als re<strong>de</strong>lijk <strong>en</strong> billijk dat <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>de</strong> kost<strong>en</strong> <strong>van</strong> dit door hem in het<br />
lev<strong>en</strong> geroep<strong>en</strong> risico vergoed. Op welke grondslag dat precies gebeurt, zal <strong>de</strong><br />
werknemer ver<strong>de</strong>r weinig uitmak<strong>en</strong>. Zijn <strong>voor</strong>naamste zorg is – afgezi<strong>en</strong> nog<br />
<strong>van</strong> het herstell<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbeidsongeval of e<strong>en</strong> beroepsziekte – dat hij het<br />
financiële gat weet te dicht<strong>en</strong> waartoe <strong>de</strong> door <strong>de</strong> sociale zekerheid gebo<strong>de</strong>n<br />
inkom<strong>en</strong>sbescherming ge<strong>en</strong> soelaas biedt. In gevall<strong>en</strong> <strong>van</strong> ernstige financiële<br />
scha<strong>de</strong> – <strong>en</strong> <strong>de</strong>ze loopt doorgaans op naarmate ook <strong>de</strong> fysieke of psychische<br />
scha<strong>de</strong> ernstiger is – blijft hem weinig keus over dan ofwel <strong>de</strong>ze scha<strong>de</strong> zelf<br />
te drag<strong>en</strong> ofwel <strong>de</strong>ze te verhal<strong>en</strong> op zijn <strong>werkgever</strong>. Zeker bij ernstig letsel<br />
dwingt <strong>de</strong> verschraling <strong>van</strong> <strong>de</strong> sociale zekerheid (met name <strong>de</strong> WIA) hem<br />
welhaast tot het laatste. Op zich is daar niets mis mee in zoverre als het <strong>de</strong><br />
scha<strong>de</strong> verplaatst naar <strong>de</strong>g<strong>en</strong>e die haar heeft veroorzaakt. Maar zoals ie<strong>de</strong>re<br />
arbeidsslachtoffer of letselscha<strong>de</strong>advocaat uit ervaring kan vertell<strong>en</strong>, is het<br />
aansprakelijk stell<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> of zelfs teg<strong>en</strong> hem proce<strong>de</strong>r<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
ervaring die financieel <strong>en</strong> emotioneel zo belast<strong>en</strong>d kan zijn dat m<strong>en</strong>ig slachtoffer<br />
die liever uit <strong>de</strong> weg gaat.<br />
<strong>De</strong> uitdij<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong> wordt echter niet alle<strong>en</strong> veroorzaakt<br />
door juridische factor<strong>en</strong>. Ook maatschappelijke <strong>en</strong> wet<strong>en</strong>schappelijk<br />
factor<strong>en</strong> zijn hieraan mogelijk <strong>de</strong>bet. Althans, <strong>de</strong> Minister <strong>van</strong> Justitie vond<br />
het in 1999 nodig om e<strong>en</strong> brandbrief te schrijv<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> Twee<strong>de</strong> Kamer om<br />
haar te wijz<strong>en</strong> op <strong>de</strong> urg<strong>en</strong>tie om <strong>de</strong> ‘claimcultuur’ <strong>en</strong> <strong>de</strong> ‘Amerikaanse toestan<strong>de</strong>n’<br />
<strong>de</strong> kop in te drukk<strong>en</strong>. Van e<strong>en</strong> daadwerkelijke groei <strong>van</strong> claims of<br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> claimcultuur blijkt echter weinig of niets; <strong>en</strong> ook <strong>de</strong> Minister heeft<br />
dit niet cijfermatig wet<strong>en</strong> te on<strong>de</strong>rbouw<strong>en</strong>. Zelfs al zou hier sprake <strong>van</strong> zijn,<br />
dan zou dit slechts <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> verplaats<strong>en</strong> naar <strong>de</strong> daar<strong>voor</strong> aansprakelijke<br />
partij, waar weinig bezwaarlijks in te zi<strong>en</strong> valt. Wat <strong>de</strong> Minister echter niet<br />
heeft aangegev<strong>en</strong>, is dat e<strong>en</strong> mogelijke to<strong>en</strong>ame <strong>van</strong> claims vermoe<strong>de</strong>lijk<br />
<strong>voor</strong>al zal wor<strong>de</strong>n veroorzaakt door e<strong>en</strong> dring<strong>en</strong><strong>de</strong> comp<strong>en</strong>satiebehoefte als<br />
gevolg <strong>van</strong> <strong>de</strong> afkalv<strong>en</strong><strong>de</strong> sociale zekerheid waardoor <strong>de</strong> exe<strong>de</strong>ntscha<strong>de</strong> <strong>van</strong><br />
het slachtoffer relatief is gesteg<strong>en</strong>. Wanneer (e<strong>en</strong> to<strong>en</strong>ame <strong>van</strong>) claims als e<strong>en</strong><br />
bezwaar wordt gezi<strong>en</strong>, ligt e<strong>en</strong> re<strong>de</strong>lijke remedie dan ook meer in <strong>de</strong> lijn <strong>van</strong><br />
e<strong>en</strong> wettelijke tegemoetkoming aan die comp<strong>en</strong>satiebehoefte.<br />
Wet<strong>en</strong>schappelijke factor<strong>en</strong> zijn wél e<strong>en</strong> heel reële factor waar <strong>werkgever</strong>s <strong>en</strong><br />
verzekeraars rek<strong>en</strong>ing mee di<strong>en</strong><strong>en</strong> te hou<strong>de</strong>n bij het bepal<strong>en</strong> <strong>van</strong> hun reserves.<br />
<strong>De</strong> ongelooflijke vaart waarin <strong>de</strong> technische <strong>en</strong> medische wet<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong><br />
416<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 416 24-9-2009 15:56:23
7 E<strong>en</strong> overzicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>voor</strong>gaan<strong>de</strong> hoofdstukk<strong>en</strong><br />
in <strong>de</strong> laatste <strong>de</strong>c<strong>en</strong>nia <strong>voor</strong>uit zijn gegaan, maakt het <strong>de</strong> werknemer steeds<br />
gemakkelijk om te begrijp<strong>en</strong> <strong>en</strong> ook aan te ton<strong>en</strong> dat er e<strong>en</strong> causaal verband<br />
bestaat zijn gezondheidsklacht<strong>en</strong> <strong>en</strong> zijn arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n. Dit kan<br />
<strong>de</strong>rhalve wel <strong>de</strong>gelijk e<strong>en</strong> to<strong>en</strong>ame <strong>van</strong> claims veroorzak<strong>en</strong>.<br />
Al met al di<strong>en</strong><strong>en</strong> stelling<strong>en</strong> over <strong>de</strong> to<strong>en</strong>ame <strong>van</strong> <strong>de</strong> groei <strong>van</strong> vor<strong>de</strong>ring<strong>en</strong><br />
tot vergoeding <strong>van</strong> scha<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
aantall<strong>en</strong>, stijging<strong>en</strong> <strong>en</strong> daling<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
met ruime scepsis te wor<strong>de</strong>n bezi<strong>en</strong>. <strong>De</strong> rapportages <strong>en</strong> statistische <strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong><br />
zijn op dit gebied in Ne<strong>de</strong>rland zo beperkt <strong>en</strong> dubieus dat over <strong>de</strong>ze<br />
on<strong>de</strong>rwerp<strong>en</strong> nauwelijks e<strong>en</strong> zinnig woord te schrijv<strong>en</strong> is.<br />
6.3 Naar e<strong>en</strong> nieuwe regeling<br />
In het <strong>voor</strong>gaan<strong>de</strong> zijn reeds <strong>en</strong>kele kwesties aan <strong>de</strong> or<strong>de</strong> gekom<strong>en</strong> die kunn<strong>en</strong><br />
profiter<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> aandacht <strong>van</strong> <strong>de</strong> wetgever: bij<strong>voor</strong>beeld <strong>de</strong> terminologie <strong>van</strong><br />
art. 7:658 BW <strong>en</strong> het principe <strong>van</strong> schuld<strong>aansprakelijkheid</strong> wat aan dit artikel<br />
t<strong>en</strong> grondslag ligt. <strong>De</strong> att<strong>en</strong>tie <strong>van</strong> <strong>de</strong> wetgever is echter ook w<strong>en</strong>selijk t<strong>en</strong><br />
aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> hoger wetgevingsniveau: het verdragsrecht. E<strong>en</strong> toetsing <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> WIA <strong>van</strong>uit het gezichtspunt <strong>van</strong> e<strong>en</strong> slachtoffer <strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbeidsongeval<br />
of e<strong>en</strong> beroepsziekte aan IAO-verdrag 121 leidt namelijk tot <strong>de</strong> conclusie dat<br />
diverse ingrijp<strong>en</strong><strong>de</strong> veran<strong>de</strong>ring<strong>en</strong> in <strong>de</strong> WIA door <strong>de</strong> wetgever noodzakelijk<br />
dan wel w<strong>en</strong>selijk zijn.<br />
In teg<strong>en</strong>stelling tot vrijwel geheel Europa is <strong>de</strong> sociale zekerheid in Ne<strong>de</strong>rland<br />
niet gegrondvest op het beginsel <strong>van</strong> risque professionnel, maar op het beginsel<br />
<strong>van</strong> risque social. <strong>De</strong> oorzaak hier<strong>voor</strong> ligt in onze trauma’s uit <strong>de</strong> Twee<strong>de</strong><br />
Wereldoorlog <strong>en</strong> <strong>de</strong> daaruit <strong>voor</strong>tkom<strong>en</strong><strong>de</strong> w<strong>en</strong>s om e<strong>en</strong>ie<strong>de</strong>r die arbeidsongeschikt<br />
is inkom<strong>en</strong>szekerheid te bie<strong>de</strong>n, ongeacht het antwoord op <strong>de</strong> vraag<br />
of die arbeidsongeschiktheid is veroorzaakt als gevolg <strong>van</strong> <strong>de</strong> uitvoering <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n of dat <strong>de</strong> oorzaak in <strong>de</strong> privésfeer moet wor<strong>de</strong>n gezocht.<br />
Teg<strong>en</strong>woordig zijn die maatschappelijke trauma’s echter al lang achter <strong>de</strong> rug<br />
<strong>en</strong> vorm<strong>en</strong> nog slechts <strong>de</strong> grondslag <strong>voor</strong> geschie<strong>de</strong>nisless<strong>en</strong> <strong>voor</strong> <strong>de</strong> huidige<br />
g<strong>en</strong>eratie.<br />
Kortom, na ruim veertig jaar lijkt <strong>de</strong> tijd rijp om die politieke keuze uit 1967<br />
e<strong>en</strong>s te toets<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> he<strong>de</strong>ndaagse omstandighe<strong>de</strong>n <strong>en</strong> tijdsgevoel, gelet op<br />
<strong>de</strong> to<strong>en</strong>em<strong>en</strong><strong>de</strong> mate waarin <strong>de</strong> sociale zekerheid in <strong>de</strong> laatste <strong>de</strong>c<strong>en</strong>nia is<br />
teruggeschroefd, <strong>de</strong> werknemer steeds meer op zijn eig<strong>en</strong> verantwoor<strong>de</strong>lijkheid<br />
wordt aangekek<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> in zware economische omstandighe<strong>de</strong>n<br />
<strong>de</strong> kost<strong>en</strong> moet drag<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> privéongevall<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 417 24-9-2009 15:56:23<br />
417
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
Maar wat blijkt? In 1967 had <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse wetgever helemaal niet <strong>de</strong> vrijheid<br />
om te kiez<strong>en</strong> <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> sociaalzekerheidssysteem op basis <strong>van</strong> risque<br />
social. IAO-verdrag 121, wat door Ne<strong>de</strong>rland in 1966 is geratificeerd, bepaalt<br />
in art. 12 dat <strong>de</strong> arbeidsongeschikte werknemer recht heeft op e<strong>en</strong> beroepsrisicogerelateer<strong>de</strong><br />
uitkering; dit is niets an<strong>de</strong>rs dan verdragrechtelijk taalgebruik<br />
<strong>voor</strong> e<strong>en</strong> hoge uitkering op basis <strong>van</strong> risque professionnel.<br />
<strong>De</strong>ze discrepantie is <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse overheid overig<strong>en</strong>s bek<strong>en</strong>d. Zo blijkt uit<br />
<strong>de</strong> ambtelijke nota ‘Internationale best<strong>en</strong>digheid arbeidsongeschiktheidsregeling<strong>en</strong>’<br />
<strong>van</strong> 20 mei 2003, wat door ambt<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> <strong>van</strong> het ministerie <strong>van</strong> Sociale<br />
Zak<strong>en</strong> <strong>en</strong> Werkgeleg<strong>en</strong>heid is opgesteld na overleg met <strong>de</strong> G<strong>en</strong>eefse ambt<strong>en</strong>ar<strong>en</strong>,<br />
dui<strong>de</strong>lijk dat op grond <strong>van</strong> dit verdrag <strong>de</strong> WIA niet kan wor<strong>de</strong>n ingevoerd<br />
zon<strong>de</strong>r e<strong>en</strong> aparte, aanvull<strong>en</strong><strong>de</strong> regeling <strong>voor</strong> het risque professionnelvereiste.<br />
2 In <strong>de</strong> nota is <strong>de</strong>ze ‘noodzakelijke’ regeling concreet omschrev<strong>en</strong><br />
als e<strong>en</strong> verplichte directe <strong>werkgever</strong>sverzekering: <strong>de</strong> Extra Garantieregeling<br />
Beroepsrisico’s (EGB).<br />
In navolging <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze nota adviseer<strong>de</strong> <strong>de</strong> Commissie Donner on<strong>de</strong>r meer<br />
e<strong>en</strong> verzekeringsplicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>, e<strong>en</strong> rechtstreekse aanspraak <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
arbeidsongeschikte werknemer op <strong>de</strong> verzekeraar, <strong>de</strong> erk<strong>en</strong>ning <strong>van</strong> risque<br />
professionnel <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong>, beroepsziekt<strong>en</strong> <strong>en</strong> arbeidsgerelateer<strong>de</strong><br />
verkeersongevall<strong>en</strong>.<br />
<strong>De</strong> SER heeft echter e<strong>en</strong> stokje gestok<strong>en</strong> <strong>voor</strong> <strong>de</strong> invoering <strong>van</strong> e<strong>en</strong> risque<br />
professionnel in <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse sociale zekerheid. Het terzij<strong>de</strong> schuiv<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> ambtelijke nota, wat toch gebaseerd was op het advies <strong>van</strong> IAO-<strong>de</strong>skundig<strong>en</strong>,<br />
lijkt <strong>de</strong> SER verbazingwekk<strong>en</strong>d gemakkelijk te zijn afgegaan. Er werd in<br />
ess<strong>en</strong>tie e<strong>en</strong>voudigweg gesteld dat <strong>de</strong> noodzaak om te conformer<strong>en</strong> naar <strong>de</strong><br />
verplichting<strong>en</strong> <strong>van</strong> IAO-verdrag 121 er maar <strong>van</strong> afhing “welk gewicht m<strong>en</strong><br />
toek<strong>en</strong>t” aan <strong>de</strong> betreff<strong>en</strong><strong>de</strong> on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>l<strong>en</strong> <strong>van</strong> het IAO-Verdrag’, waarna <strong>de</strong><br />
conclusie volg<strong>de</strong> dat <strong>de</strong> (erk<strong>en</strong><strong>de</strong>) strijdigheid toch ‘onvoldo<strong>en</strong><strong>de</strong>’ was om <strong>de</strong><br />
invoering <strong>van</strong> e<strong>en</strong> aparte regeling <strong>voor</strong> het beroepsrisico te verg<strong>en</strong>. 3 Daarmee<br />
is <strong>de</strong> EGB in e<strong>en</strong> ambtelijke bureaula<strong>de</strong> verdw<strong>en</strong><strong>en</strong>.<br />
Het advies <strong>van</strong> <strong>de</strong> SER lijkt echter in ernstige mate betwistbaar, nu <strong>de</strong> WIA op<br />
e<strong>en</strong> ti<strong>en</strong>tal punt<strong>en</strong> dui<strong>de</strong>lijk in strijd is met <strong>de</strong> geest of <strong>de</strong> letter <strong>van</strong> belang-<br />
2 Ongedateer<strong>de</strong> bijlage ‘Adviesaanvraag met betrekking tot <strong>de</strong> Extra Garantieregeling Beroepsrisico’s’,<br />
p. 2, <strong>van</strong> <strong>de</strong> ambtelijke nota ‘Internationale best<strong>en</strong>digheid arbeidsongeschiktheidsregeling<strong>en</strong>’<br />
<strong>van</strong> 20 mei 2003. <strong>De</strong>ze nota vormt op haar beurt e<strong>en</strong> bijlage <strong>van</strong> e<strong>en</strong> brief <strong>van</strong><br />
Minister <strong>De</strong> Geus aan <strong>de</strong> Voorzitter <strong>van</strong> <strong>de</strong> Twee<strong>de</strong> Kamer <strong>van</strong> 18 <strong>de</strong>cember 2003, betreff<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
<strong>de</strong> SER-adviesaanvraag WAO.<br />
3 SER 2004, p. 103.<br />
418<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 418 24-9-2009 15:56:23
7 E<strong>en</strong> overzicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>voor</strong>gaan<strong>de</strong> hoofdstukk<strong>en</strong><br />
rijke bepaling<strong>en</strong> <strong>van</strong> IAO-verdrag 121. Ik zal hier kortheidshalve volstaan<br />
met het noem<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>en</strong>kele <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze punt<strong>en</strong>. Zo voldoet <strong>de</strong> loongerelateer<strong>de</strong><br />
WGA-uitkering niet aan <strong>de</strong> IAO-norm <strong>van</strong> 60% <strong>van</strong> het referteloon: zodra <strong>de</strong><br />
verrek<strong>en</strong>ing tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> uitkering <strong>en</strong> <strong>de</strong> door arbeid verworv<strong>en</strong> inkomst<strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
eerste 60% <strong>van</strong> het referteloon aantast, is <strong>de</strong> daardoor verkreg<strong>en</strong> uitkeringshoogte<br />
in strijd met art. 19 <strong>van</strong> het verdrag. Het is dui<strong>de</strong>lijk dat dit het geval<br />
is wanneer e<strong>en</strong> werknemer er niet in slaagt om t<strong>en</strong>minste <strong>de</strong> helft <strong>van</strong> zijn<br />
looncapaciteit te b<strong>en</strong>utt<strong>en</strong> <strong>en</strong> zo tot bijstandsniveau afzakt – dit is wat moeilijk<br />
te bevatt<strong>en</strong> in het licht <strong>van</strong> het feit dat IAO-verdrag 121 hem e<strong>en</strong> inkom<strong>en</strong>szekerheid<br />
<strong>van</strong> t<strong>en</strong>minste 70% garan<strong>de</strong>ert. Voorts biedt art. 22 <strong>van</strong> het verdrag<br />
e<strong>en</strong> limitatieve opsomming <strong>van</strong> <strong>de</strong> eis<strong>en</strong> die nationale overhe<strong>de</strong>n mog<strong>en</strong> stell<strong>en</strong><br />
om e<strong>en</strong> uitkering te beperk<strong>en</strong> of op te schort<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> sollicitatieplicht staat<br />
daar niet bij vermeld, laat staan het niet voldo<strong>en</strong> aan het daadwerkelijk b<strong>en</strong>utt<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> helft <strong>van</strong> <strong>de</strong> looncapaciteit. Ook <strong>de</strong> door <strong>de</strong> WIA gestel<strong>de</strong> eis<strong>en</strong><br />
t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> duur <strong>van</strong> het arbeidsverle<strong>de</strong>n, <strong>de</strong> referte-eis in relatie tot<br />
<strong>de</strong> WW, <strong>de</strong> inkom<strong>en</strong>stoets <strong>en</strong> <strong>de</strong> partnertoets zijn strijdig met bepaling<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> IAO-verdrag 121. Art. 9 lid 2 IAO-verdrag 121 verbiedt zelfs expliciet om<br />
referte-eis<strong>en</strong> te stell<strong>en</strong>, want <strong>de</strong> sociaalzekerheidsrechtelijke prestaties waartoe<br />
het verdrag <strong>de</strong> lidstat<strong>en</strong> verplicht mog<strong>en</strong> niet afhankelijk wor<strong>de</strong>n gesteld<br />
<strong>van</strong> bij<strong>voor</strong>beeld het arbeidsverle<strong>de</strong>n; e<strong>en</strong> werknemer zou wel op zijn eerste<br />
werkdag al het slachtoffer kunn<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n <strong>van</strong> e<strong>en</strong> ernstig arbeidsongeval <strong>en</strong><br />
dan verstok<strong>en</strong> blijv<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> inkom<strong>en</strong>sbescherming waartoe hij op grond <strong>van</strong><br />
het verdrag recht heeft. Op grond <strong>van</strong> art. 9 lid 3 <strong>van</strong> het verdrag wat bepaalt<br />
dat <strong>de</strong> arbeidsongeschiktheidsuitkering ev<strong>en</strong> lang duurt als <strong>de</strong> arbeidsongeschiktheid,<br />
kunn<strong>en</strong> grote vraagtek<strong>en</strong>s wor<strong>de</strong>n gezet bij <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse<br />
praktijk om blijv<strong>en</strong>d arbeidsongeschikte werknemers af te schuiv<strong>en</strong> naar<br />
<strong>de</strong> WW <strong>en</strong> <strong>de</strong> bijstandswet, wat regeling<strong>en</strong> zijn die niets met arbeidsongeschiktheid<br />
te mak<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>. <strong>De</strong> IAO-amt<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> hun Ne<strong>de</strong>rlandse<br />
collega’s er expliciet op gewez<strong>en</strong> dat e<strong>en</strong> loondoorbetalingsplicht <strong>van</strong> twee<br />
jaar ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s in strijd is met het verdrag, nu dit inkom<strong>en</strong>sbescherming biedt<br />
zodra waarschijnlijk is gewor<strong>de</strong>n dat het verlies <strong>van</strong> e<strong>en</strong> <strong>de</strong>el of het geheel <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> verdi<strong>en</strong>capaciteit perman<strong>en</strong>t zal zijn; e<strong>en</strong> wachttijd <strong>van</strong> twee jaar is daar<br />
niet mee te ver<strong>en</strong>ig<strong>en</strong>. Werknemers die het slachtoffer zijn gewor<strong>de</strong>n <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
arbeidsgerelateerd verkeersongeval (‘commuting acci<strong>de</strong>nt’) hebb<strong>en</strong> in ie<strong>de</strong>r<br />
opzicht <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> IAO-aansprak<strong>en</strong> als het slachtoffer <strong>van</strong> e<strong>en</strong> klassiek arbeidsongeval.<br />
Ne<strong>de</strong>rland is op grond <strong>van</strong> art. 8 IAO-verdrag 121 verplicht e<strong>en</strong> lijst<br />
<strong>van</strong> erk<strong>en</strong><strong>de</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> te hebb<strong>en</strong>, wat slachtoffers <strong>van</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
veel bewijsrechtelijke problem<strong>en</strong> zou kunn<strong>en</strong> schel<strong>en</strong>; maar wij hebb<strong>en</strong> die<br />
niet. Enzo<strong>voor</strong>ts, <strong>en</strong>zo<strong>voor</strong>ts… Zelfs <strong>de</strong> wettelijk verplichte eig<strong>en</strong> Zorgwetbijdrage<br />
<strong>van</strong> het slachtoffer <strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbeidsongeval of e<strong>en</strong> beroepsziekte is<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 419 24-9-2009 15:56:23<br />
419
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
strijdig met art. 9 lid 2 IAO-verdrag 121, waaraan reeds door <strong>de</strong> C<strong>en</strong>trale Raad<br />
<strong>van</strong> Beroep directe werking is toegek<strong>en</strong>d. 4 Maar zoals ook het geval is geweest<br />
met <strong>de</strong> <strong>de</strong>skundigheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> ambt<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> <strong>van</strong> het IAO <strong>en</strong> het Ministerie <strong>van</strong><br />
SZW, heeft <strong>de</strong> overheid ook dit gezaghebb<strong>en</strong><strong>de</strong> arrest tot op he<strong>de</strong>n g<strong>en</strong>egeerd.<br />
Goedbeschouwd lijk<strong>en</strong> er relatief weinig aspect<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> WIA over te blijv<strong>en</strong><br />
die níet in strijd zijn met het verdrag.<br />
Ik conclu<strong>de</strong>er dat <strong>de</strong> WIA in zoveel ess<strong>en</strong>tiële aspect<strong>en</strong> afwijkt <strong>van</strong> <strong>de</strong> verplichting<strong>en</strong><br />
die door IAO-verdrag 121 wor<strong>de</strong>n opgelegd, dat <strong>de</strong> WIA e<strong>en</strong><br />
toetsing aan dit verdrag niet kan doorstaan. Wanneer m<strong>en</strong> beschouwt dat<br />
<strong>de</strong> financiële niveaus <strong>van</strong> het verdrag zodanig laag gekoz<strong>en</strong> zijn dat <strong>de</strong>ze ook<br />
<strong>voor</strong> min<strong>de</strong>r ontwikkel<strong>de</strong> lan<strong>de</strong>n haalbaar zijn, is het toch wel triest dat e<strong>en</strong><br />
‘<strong>voor</strong>trekkersland’ als Ne<strong>de</strong>rland <strong>de</strong>ze niet haalt.<br />
Kortom: op grond <strong>van</strong> het principe ‘pacta ser<strong>van</strong>da sunt’ bestaat er e<strong>en</strong> verdragsrechtelijke<br />
noodzaak tot <strong>de</strong> invoering <strong>van</strong> <strong>de</strong> EGB. Daarmee is ook <strong>de</strong><br />
c<strong>en</strong>trale vraag <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze dissertatie in negatieve zin beantwoord, namelijk<br />
of Ne<strong>de</strong>rland er in 1967 goed aan heeft gedaan om over te stapp<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
sociaalzekerheidsstelsel gebaseerd op risque professionnel naar e<strong>en</strong> systeem<br />
gefun<strong>de</strong>erd op risque social.<br />
6.4 Ess<strong>en</strong>tiële keuzes<br />
E<strong>en</strong> bezinning op e<strong>en</strong> mo<strong>de</strong>rnisering <strong>van</strong> het <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht<br />
br<strong>en</strong>gt diverse gerelateer<strong>de</strong> on<strong>de</strong>rwerp<strong>en</strong> on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> aandacht.<br />
Zo is in het <strong>voor</strong>gaan<strong>de</strong> al aan <strong>de</strong> or<strong>de</strong> geweest dat <strong>de</strong> he<strong>de</strong>ndaagse problem<strong>en</strong><br />
met het <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> (belangrijk) <strong>de</strong>el wor<strong>de</strong>n<br />
veroorzaakt door <strong>de</strong> afkalving <strong>van</strong> <strong>de</strong> sociale zekerheid. Ook verzekeraars<br />
waarschuw<strong>en</strong> <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> overbelasting <strong>van</strong> het <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht.<br />
Dit leidt tot <strong>de</strong> vraag: zou het herstell<strong>en</strong> naar <strong>de</strong> ou<strong>de</strong> niveaus <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
sociale zekerheid e<strong>en</strong> oplossing bie<strong>de</strong>n <strong>voor</strong> <strong>de</strong>ze problem<strong>en</strong>?<br />
Ik vermoed dat het antwoord hierop ‘nee’ luidt. E<strong>en</strong> terugkeer naar <strong>de</strong> ou<strong>de</strong><br />
waar<strong>de</strong>n verhelpt op ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele wijze problematische aspect<strong>en</strong> als sluip<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
scha<strong>de</strong>, <strong>de</strong> opkomst <strong>van</strong> nieuwe beroepsziekt<strong>en</strong> of retro-actieve <strong>aansprakelijkheid</strong>.<br />
Ook lijkt e<strong>en</strong> herstel <strong>van</strong> ou<strong>de</strong> uitkeringsniveaus op basis <strong>van</strong> risque<br />
social in <strong>de</strong>ze tijd <strong>van</strong> economische malaise e<strong>en</strong> politiek onhaalbare kaart.<br />
Daarnaast biedt het <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht <strong>de</strong> werknemer e<strong>en</strong><br />
4 CRvB 8 september 2006, L & S 2007 nr. 10 met annotatie door Waterman.<br />
420<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 420 24-9-2009 15:56:23
7 E<strong>en</strong> overzicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>voor</strong>gaan<strong>de</strong> hoofdstukk<strong>en</strong><br />
volledige vergoeding wanneer hij <strong>de</strong>ze kan realiser<strong>en</strong>, wat niet <strong>voor</strong> <strong>de</strong> sociale<br />
zekerheid geldt.<br />
Ook is reeds aangevoerd dat <strong>de</strong> invoering <strong>van</strong> <strong>de</strong> EGB eig<strong>en</strong>lijk onvermij<strong>de</strong>lijk<br />
is. Rest nog <strong>de</strong> vraag, hoe <strong>de</strong>ze moet wor<strong>de</strong>n ingekleed. Hoewel ongetwijfeld<br />
vele mogelijkhe<strong>de</strong>n <strong>en</strong> keuzes bestaan, is één daar<strong>van</strong> al door <strong>de</strong> specialist<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> IAO getoetst aan het IAO-verdragsrecht <strong>en</strong> on<strong>de</strong>r <strong>voor</strong>waar<strong>de</strong>n in or<strong>de</strong><br />
bevon<strong>de</strong>n: het EGB-<strong>voor</strong>stel op basis <strong>van</strong> private verzekering <strong>van</strong> <strong>de</strong> Commissie<br />
Donner. <strong>De</strong>ze <strong>voor</strong>waar<strong>de</strong>n zijn zeker niet onoverkomelijk, nu zij door vele<br />
an<strong>de</strong>re lan<strong>de</strong>n in <strong>de</strong> dagelijkse praktijk wor<strong>de</strong>n gebracht, <strong>en</strong> kom<strong>en</strong> ook niet<br />
onre<strong>de</strong>lijk <strong>voor</strong>. E<strong>en</strong> <strong>voor</strong>beeld hier<strong>van</strong> is e<strong>en</strong> waarborgfonds <strong>voor</strong> noodgevall<strong>en</strong>,<br />
zoals wanneer e<strong>en</strong> <strong>werkgever</strong> niet heeft voldaan aan zijn (in te voer<strong>en</strong>) wettelijke<br />
verplichting om zich teg<strong>en</strong> <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong> te verzeker<strong>en</strong>,<br />
of wanneer hij niet tijdig of behoorlijk zijn premie hier<strong>voor</strong> heeft afgedrag<strong>en</strong>.<br />
Ook zou <strong>de</strong> verzekering transparant moet<strong>en</strong> zijn met e<strong>en</strong> claimbeoor<strong>de</strong>ling<br />
die niet afhankelijk is <strong>van</strong> <strong>de</strong> invulling <strong>van</strong> <strong>de</strong> verzekeringaanbie<strong>de</strong>rs.<br />
Zou het zinvol zijn om e<strong>en</strong> lijst <strong>van</strong> erk<strong>en</strong><strong>de</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> te introducer<strong>en</strong>?<br />
Het komt mij <strong>voor</strong> dat ie<strong>de</strong>re to<strong>en</strong>ame <strong>van</strong> aandacht <strong>voor</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse maatschappij slechts t<strong>en</strong> goe<strong>de</strong> kan kom<strong>en</strong>, <strong>van</strong> welke aard<br />
dan ook. Immers, hoewel Ne<strong>de</strong>rland zich niet houdt aan <strong>de</strong> verdragsrechtelijke<br />
verplichting <strong>van</strong> IAO-verdrag 121 om e<strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>lijst te hanter<strong>en</strong>,<br />
hoeft dit niet per sé e<strong>en</strong> investering in meer k<strong>en</strong>nisontwikkeling <strong>en</strong><br />
maatschappelijk <strong>de</strong>bat op het gebied <strong>van</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> in <strong>de</strong> weg te staan.<br />
E<strong>en</strong> beter inzicht in beroepsziekt<strong>en</strong> kan prev<strong>en</strong>tie bie<strong>de</strong>n, wat <strong>de</strong> werknemer<br />
t<strong>en</strong> goe<strong>de</strong> komt, <strong>en</strong> ook mogelijk mak<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> om<strong>van</strong>g <strong>en</strong> aard <strong>van</strong><br />
scha<strong>de</strong>claims <strong>van</strong>wege beroepsziekt<strong>en</strong> beter door <strong>de</strong> verzekeringsindustrie<br />
kan wor<strong>de</strong>n ingeschat. Natuurlijk ligt het wel <strong>voor</strong> <strong>de</strong> hand dat <strong>de</strong> invoering<br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> beroepsziektelijst in <strong>de</strong>ze opzicht<strong>en</strong> bij uitstek bevor<strong>de</strong>rlijk kan zijn.<br />
Om polariser<strong>en</strong><strong>de</strong> effect<strong>en</strong> te <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong>, zou zo’n lijst bij <strong>voor</strong>keur moet<strong>en</strong><br />
wor<strong>de</strong>n opgesteld door e<strong>en</strong> neutrale, <strong>de</strong>skundige partij die op <strong>de</strong> hoogte is<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> laatste medische <strong>en</strong> algeme<strong>en</strong> aanvaar<strong>de</strong> inzicht<strong>en</strong>. Wat dit betreft,<br />
nem<strong>en</strong> veel lan<strong>de</strong>n <strong>de</strong> beroepsziektelijst over die periodiek door <strong>de</strong> IAO wordt<br />
gepubliceerd (die tot stand komt door <strong>de</strong> raadpleging <strong>en</strong> on<strong>de</strong>rling overleg <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong>skundig<strong>en</strong> uit <strong>de</strong> gehele wereld) of voeg<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong>tijds zelf beroepsziekt<strong>en</strong><br />
toe aan hun nationale lijst wanneer <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> medische <strong>de</strong>skundig<strong>en</strong> dit op<br />
grond <strong>van</strong> <strong>de</strong> ‘state of the art’ gerechtvaardigd acht<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> zelf<strong>de</strong> gedachte gaat uit naar <strong>de</strong> invoering <strong>van</strong> e<strong>en</strong> scha<strong>de</strong>fonds. Zo zou<br />
e<strong>en</strong> <strong>voor</strong>schotfonds wellicht goe<strong>de</strong> di<strong>en</strong>st<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> bewijz<strong>en</strong> aan slachtoffers<br />
<strong>van</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> korte lev<strong>en</strong>sverwachting, zoals mesothelioomslachtoffers.<br />
Ook <strong>de</strong> invoering <strong>van</strong> e<strong>en</strong> waarborgfonds <strong>voor</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
Aansprakelijkheid_11.indd 421 24-9-2009 15:56:23<br />
421
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
waar, zoals in België, alle <strong>werkgever</strong>s verplicht 1,1% <strong>van</strong> het loon aan afdrag<strong>en</strong><br />
als premie <strong>en</strong> werknemers zich rechtstreeks toe kunn<strong>en</strong> w<strong>en</strong><strong>de</strong>n in geval<br />
<strong>van</strong> ziekte, is na<strong>de</strong>re verdieping <strong>en</strong> overweging waard. Dit kan met name<br />
e<strong>en</strong> oplossing vorm<strong>en</strong> <strong>voor</strong> <strong>de</strong> vele werknemers die niet kunn<strong>en</strong> achterhal<strong>en</strong><br />
of aanton<strong>en</strong> welke <strong>werkgever</strong> in hun lange loopbaan aansprakelijk is <strong>voor</strong><br />
hun gezondheidsscha<strong>de</strong>, zoals bouwvakkers die in <strong>de</strong> loop <strong>van</strong> ti<strong>en</strong>tall<strong>en</strong><br />
jar<strong>en</strong> bij ev<strong>en</strong> zovele <strong>werkgever</strong>s zijn blootgesteld aan asbest- of kwartsstof,<br />
lawaai of overbelasting <strong>van</strong> <strong>de</strong> rug. Het lijkt echter wel noodzakelijk om,<br />
indi<strong>en</strong> zo’n fonds in het lev<strong>en</strong> wordt geroep<strong>en</strong>, <strong>de</strong> financiële bijdrage daaraan<br />
wettelijk verplicht te stell<strong>en</strong>; <strong>van</strong> e<strong>en</strong> vrijwillige bijdrage omwille <strong>van</strong> sociale<br />
solidariteit gaat, hoe mooi dat ook klinkt, niet veel best<strong>en</strong>digs uit. Ook kan<br />
overwog<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n dat er e<strong>en</strong> zekere billijkheid in schuilt om <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>s<br />
<strong>de</strong>ze premie te lat<strong>en</strong> betal<strong>en</strong>, nu zij immers <strong>de</strong> activiteit<strong>en</strong> exploiter<strong>en</strong> die<br />
aanleiding gev<strong>en</strong> tot arbeidsrisico’s die tot beroepsziekt<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> lei<strong>de</strong>n.<br />
Voorts is het zinvol om na<strong>de</strong>r te bezinn<strong>en</strong> hoe zo’n fonds zich zou moet<strong>en</strong><br />
verhou<strong>de</strong>n tot het <strong>aansprakelijkheid</strong>srecht. Enerzijds lijkt <strong>de</strong> invoering <strong>van</strong><br />
e<strong>en</strong> fonds in combinatie met civielrechtelijke immuniteit <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
<strong>voor</strong> vor<strong>de</strong>ring<strong>en</strong> weg<strong>en</strong>s beroepsziekt<strong>en</strong> <strong>voor</strong> <strong>de</strong> hand te ligg<strong>en</strong>; an<strong>de</strong>rs zou<br />
hij zowel via het <strong>aansprakelijkheid</strong>srecht als via het fonds ‘gepakt’ kunn<strong>en</strong><br />
wor<strong>de</strong>n. An<strong>de</strong>rzijds komt het moeilijk <strong>voor</strong> om immuniteit <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
doeltreff<strong>en</strong>d te ver<strong>en</strong>ig<strong>en</strong> met het grote belang <strong>van</strong> prev<strong>en</strong>tie. Kortom, <strong>de</strong> wetgever<br />
heeft hier e<strong>en</strong> overvloed aan interessante mogelijkhe<strong>de</strong>n die e<strong>en</strong> na<strong>de</strong>re<br />
verk<strong>en</strong>ning waard zijn.<br />
E<strong>en</strong> bezinning op het <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht leidt ook tot <strong>de</strong><br />
gedachte, hoe veel <strong>de</strong> <strong>voor</strong>stell<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> Commissie Donner II inzake <strong>de</strong> EGB<br />
lijk<strong>en</strong> op <strong>de</strong> ou<strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet die in ess<strong>en</strong>tie was gebaseerd op het stelsel<br />
<strong>van</strong> directe verzekering; <strong>en</strong> inhou<strong>de</strong>lijk ook op <strong>de</strong> bepaling<strong>en</strong> <strong>van</strong> IAO-verdrag<br />
121 die ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s kan wor<strong>de</strong>n nageleefd op basis <strong>van</strong> e<strong>en</strong> directe verzekering.<br />
Dit maakt <strong>de</strong> directe verzekering e<strong>en</strong> goe<strong>de</strong> kandidaat <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> stelselherzi<strong>en</strong>ing.<br />
Ook <strong>van</strong>uit praktisch oogpunt heeft <strong>de</strong> directe verzekering veel te<br />
bie<strong>de</strong>n; met name <strong>voor</strong> <strong>de</strong> verzekeraar die dan precies kan wet<strong>en</strong> wie hij verzekert,<br />
<strong>van</strong> welke arbeid <strong>en</strong> arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n sprake is, etc. Verzekeraars<br />
b<strong>en</strong>adrukk<strong>en</strong> al <strong>en</strong>ige jar<strong>en</strong> dat zij <strong>voor</strong>stan<strong>de</strong>r zijn <strong>van</strong> <strong>de</strong> invoering <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
directe verzekering; hun <strong>voor</strong>keur is zeker niet onbelangrijk omdat zij in het<br />
<strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht e<strong>en</strong> onmisbare plaats innem<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> directe verzekering kan <strong>voor</strong>ts e<strong>en</strong> aspect met zich meebr<strong>en</strong>g<strong>en</strong> wat<br />
an<strong>de</strong>re verzekeringstyp<strong>en</strong> niet k<strong>en</strong>n<strong>en</strong>, namelijk immuniteit <strong>van</strong> <strong>de</strong> partij<br />
wi<strong>en</strong>s <strong>aansprakelijkheid</strong> wordt verzekerd. Dit komt erop neer dat <strong>de</strong> werknemer<br />
in beginsel afstand doet <strong>van</strong> zijn recht om zijn scha<strong>de</strong> op <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> te<br />
verhal<strong>en</strong>. Wij zi<strong>en</strong> dit bij<strong>voor</strong>beeld in België t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> uitvoering <strong>van</strong><br />
422<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 422 24-9-2009 15:56:23
7 E<strong>en</strong> overzicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>voor</strong>gaan<strong>de</strong> hoofdstukk<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet <strong>en</strong> <strong>de</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong>wet. Ook dit is <strong>voor</strong> ons e<strong>en</strong><br />
bek<strong>en</strong><strong>de</strong> weg: <strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet k<strong>en</strong><strong>de</strong> ook <strong>de</strong>ze immuniteit <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>.<br />
Het achterligg<strong>en</strong><strong>de</strong> i<strong>de</strong>e is dat het <strong>aansprakelijkheid</strong>srecht overbodig wordt<br />
door <strong>de</strong> invoering <strong>van</strong> e<strong>en</strong> directe verzekering die geheel <strong>voor</strong>schrijft welke<br />
scha<strong>de</strong>vergoeding<strong>en</strong> mogelijk zijn, on<strong>de</strong>r welke omstandighe<strong>de</strong>n daarop recht<br />
bestaat, etc., zodat <strong>de</strong> werknemer überhaupt niet meer terecht hoeft bij <strong>de</strong><br />
<strong>werkgever</strong>. Dit is echter slechts in beginsel zo <strong>en</strong> het is zeker niet e<strong>en</strong> noodzakelijk<br />
vereiste. Zo k<strong>en</strong>t België diverse uitzon<strong>de</strong>ring<strong>en</strong> op <strong>de</strong> immuniteit<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>, bij<strong>voor</strong>beeld t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> verkeersongevall<strong>en</strong> tij<strong>de</strong>ns<br />
woon-werkverkeer, zodat het <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht <strong>en</strong> <strong>de</strong> directe<br />
verzekering daar naast elkaar bestaan. Ook is het wellicht niet w<strong>en</strong>selijk om<br />
bij <strong>de</strong> ev<strong>en</strong>tuele invoering <strong>van</strong> e<strong>en</strong> directe verzekering het <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht<br />
af te schaff<strong>en</strong>. Indi<strong>en</strong> het <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht<br />
immers in <strong>de</strong> afgelop<strong>en</strong> hon<strong>de</strong>rd jaar íets heeft aangetoond, dan is het wel dat<br />
het zich snel aan <strong>de</strong> veran<strong>de</strong>r<strong>en</strong><strong>de</strong> maatschappelijke omstandighe<strong>de</strong>n, verhouding<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> inzicht<strong>en</strong> weet aan te pass<strong>en</strong>. Dat is e<strong>en</strong> groot goed dat zeker niet<br />
onbezonn<strong>en</strong> of al te rigoureus moet wor<strong>de</strong>n afgeschaft.<br />
<strong>De</strong> Commissie Donner II heeft nog e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>r aspect aangekaart wat <strong>de</strong> na<strong>de</strong>re<br />
aandacht <strong>van</strong> <strong>de</strong> wetgever verdi<strong>en</strong>t: het wettelijk verplicht<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>sverzekering<br />
teg<strong>en</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong><br />
<strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>. Ook <strong>de</strong> SER heeft zich hier<strong>voor</strong> uitgesprok<strong>en</strong>.<br />
Dit past goed in het huidige maatschappelijk klimaat waarin zorgvuldigheid<br />
jeg<strong>en</strong>s <strong>de</strong>r<strong>de</strong>n wordt nagestreefd, ook – of wellicht zelfs met name – t<strong>en</strong><br />
aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> het bie<strong>de</strong>n <strong>van</strong> a<strong>de</strong>quate verhaalmogelijkhe<strong>de</strong>n jeg<strong>en</strong>s <strong>de</strong>r<strong>de</strong>n<br />
t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> bedrijfsmatige activiteit<strong>en</strong>. <strong>De</strong> rec<strong>en</strong>telijke jurispru<strong>de</strong>ntie<br />
over arbeidsgerelateer<strong>de</strong> verkeersongevall<strong>en</strong> <strong>van</strong> werknemers is daar e<strong>en</strong><br />
goed <strong>voor</strong>beeld <strong>van</strong>. In zoverre lijkt <strong>de</strong> theoretische vrijheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
om al dan niet <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> verzekering te kiez<strong>en</strong> al aanmerkelijk te zijn beperkt.<br />
Dit geldt in wez<strong>en</strong> ook al <strong>voor</strong> <strong>de</strong> wetgever, nu IAO-verdrag 121 verplicht tot<br />
e<strong>en</strong> wettelijk verplichte verzekering <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>. Het spreekt echter<br />
<strong>voor</strong> zich dat e<strong>en</strong> verzekeringsplicht alle<strong>en</strong> zin heeft indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> wetgever e<strong>en</strong><br />
stok achter <strong>de</strong> <strong>de</strong>ur houdt om <strong>de</strong> naleving hier<strong>van</strong> zo nodig af te dwing<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
er e<strong>en</strong> back-up is <strong>voor</strong> werknemers wier <strong>werkgever</strong> het niet zo nauw neemt<br />
met <strong>de</strong> naleving <strong>van</strong> <strong>de</strong> wet. Ook e<strong>en</strong> nationaal register <strong>van</strong> verzekering<strong>en</strong><br />
zou hier goe<strong>de</strong> di<strong>en</strong>st<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> bewijz<strong>en</strong> zodat werknemers in <strong>de</strong> toekomst<br />
op e<strong>en</strong>voudige wijze kunn<strong>en</strong> achterhal<strong>en</strong> of hun (wellicht reeds gefailleer<strong>de</strong>,<br />
opgehev<strong>en</strong> of onvindbare) <strong>werkgever</strong> zich <strong>voor</strong> hun scha<strong>de</strong> heeft verzekerd.<br />
Kortom, <strong>de</strong> invoering <strong>van</strong> e<strong>en</strong> EGB zou niet alle<strong>en</strong> voldo<strong>en</strong> aan verdragsrechtelijke<br />
eis<strong>en</strong>, maar stellig ook aan maatschappelijke behoeft<strong>en</strong>. Daarmee is <strong>de</strong><br />
invoering <strong>van</strong> <strong>de</strong> EGB zeker wel e<strong>en</strong> herbezinning <strong>van</strong> <strong>de</strong> wetgever waard.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 423 24-9-2009 15:56:23<br />
423
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
Tot slot: waar ligg<strong>en</strong> <strong>de</strong> gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> <strong>van</strong> het mo<strong>de</strong>rne <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht?<br />
Ik wijs er op dat <strong>de</strong> gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> wat werk <strong>en</strong> wat privé is,<br />
steeds meer vervag<strong>en</strong> <strong>en</strong> dit verschijnsel lijkt, met name als gevolg <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
snel groei<strong>en</strong><strong>de</strong> communicatietechnologie waarmee e<strong>en</strong> werknemer altijd <strong>en</strong><br />
overal aanspreekbaar is gewor<strong>de</strong>n, in hoog tempo toe te nem<strong>en</strong>. In dit ka<strong>de</strong>r<br />
is het wellicht zinvol om e<strong>en</strong> nieuwe <strong>de</strong>finitie te be<strong>de</strong>nk<strong>en</strong> <strong>voor</strong> <strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong>ssfeer<br />
die hiermee rek<strong>en</strong>ing houdt <strong>en</strong> bij<strong>voor</strong>beeld ook arbeidsgerelateer<strong>de</strong><br />
uitjes, cursuss<strong>en</strong>, feest<strong>en</strong>, buit<strong>en</strong>landse wacht- <strong>en</strong> rustperio<strong>de</strong>s <strong>en</strong><br />
woon-werkverkeer omvat: bij<strong>voor</strong>beeld ‘<strong>van</strong>wege <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst’ in<br />
plaats <strong>van</strong> <strong>de</strong> inmid<strong>de</strong>ls achterhaal<strong>de</strong> frase ‘in <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> zijn werkzaamhe<strong>de</strong>n’.<br />
Eén ding is zeker: het <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht blijft in beweging.<br />
6.5 E<strong>en</strong> laatste overweging: het reisdoel<br />
Al met al kan wor<strong>de</strong>n gesteld dat het Ne<strong>de</strong>rlandse <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht<br />
zich op e<strong>en</strong> kruispunt bevindt, <strong>van</strong> waar het verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> richting<strong>en</strong><br />
op kan. <strong>De</strong> weg rechtuit heeft niet veel te bie<strong>de</strong>n: dit leidt slechts naar<br />
e<strong>en</strong> nog ver<strong>de</strong>r to<strong>en</strong>em<strong>en</strong><strong>de</strong> discrepantie tuss<strong>en</strong> e<strong>en</strong> verou<strong>de</strong>rd wetsartikel <strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> realiteit <strong>van</strong> <strong>de</strong> mo<strong>de</strong>rne werkplek. Het wordt daarom tijd om e<strong>en</strong> pas op<br />
<strong>de</strong> plaats te mak<strong>en</strong> <strong>en</strong> art. 7:658 BW te mo<strong>de</strong>rniser<strong>en</strong>. Gelijktijdig kan ook<br />
overwog<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n om e<strong>en</strong> afslag te nem<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> nieuwe weg in te slaan.<br />
Dat is spann<strong>en</strong>d, want <strong>de</strong> <strong>voor</strong> <strong>de</strong> hand ligg<strong>en</strong><strong>de</strong> vraag is dan: welke weg?<br />
Wat wij inmid<strong>de</strong>ls hebb<strong>en</strong> geleerd, is dat <strong>de</strong> weg naar Engeland niet veel te<br />
bie<strong>de</strong>n heeft; behalve om ons dui<strong>de</strong>lijk te mak<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> invoering <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
wettelijke verzekeringsplicht zon<strong>de</strong>r <strong>de</strong> back-up <strong>van</strong> e<strong>en</strong> nationale databank<br />
<strong>van</strong> verzekering<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> <strong>van</strong>gnetconstructie e<strong>en</strong> bron <strong>van</strong> veel maatschappelijke<br />
ell<strong>en</strong><strong>de</strong> is, waar met name <strong>de</strong> zwakst<strong>en</strong> on<strong>de</strong>r arbeidsslachtoffers,<br />
namelijk asbestslachtoffers, <strong>de</strong> dupe <strong>van</strong> wor<strong>de</strong>n.<br />
<strong>De</strong> weg naar België voert langs het gebouw <strong>van</strong> risque professionnel terug<br />
naar ons eig<strong>en</strong> verle<strong>de</strong>n, namelijk <strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet. In 1967 heeft Ne<strong>de</strong>rland<br />
<strong>de</strong>ze weg verlat<strong>en</strong> uit lief<strong>de</strong> <strong>voor</strong> <strong>de</strong> <strong>de</strong>stijds meer appeler<strong>en</strong><strong>de</strong> risque<br />
social architectuur; maar gelet op <strong>de</strong> huidige maatschappelijke verhouding<strong>en</strong><br />
is <strong>de</strong> lief<strong>de</strong> <strong>voor</strong> die stijl aan het afbrokkel<strong>en</strong> <strong>en</strong> lijkt e<strong>en</strong> terugkeer naar het<br />
risque social heel goed <strong>de</strong>nkbaar. Door <strong>de</strong> weg naar België in te slaan, komt<br />
het <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>srecht ook aanzi<strong>en</strong>lijk dichter in <strong>de</strong> buurt<br />
<strong>van</strong> IAO-verdrag 121 <strong>en</strong> dat behoort <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse wetgever toch wel als<br />
reisdoel <strong>voor</strong> og<strong>en</strong> te staan.<br />
424<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 424 24-9-2009 15:56:23
8 Summary<br />
1 Introduction<br />
This Ph.D. dissertation <strong>de</strong>scribes, from a Dutch viewpoint, the historical<br />
<strong>de</strong>velopm<strong>en</strong>t of the Dutch employers’ liability for occupational acci<strong>de</strong>nts and<br />
diseases. It also offers an in-<strong>de</strong>pth comparison betwe<strong>en</strong> pres<strong>en</strong>t-day Dutch,<br />
Belgian and English employers’ liability law for occupational acci<strong>de</strong>nts and<br />
diseases. The purpose of this dissertation is to answer a threefold question.<br />
Firstly, whether the Dutch legislator ma<strong>de</strong> the right choice in 1967 by <strong>de</strong>viating<br />
from a legal system of social security law based on the principle of risque<br />
professionnel 1 , which was as common throughout Europe th<strong>en</strong> as it is now,<br />
and change it to a system based on risque social 2 . Risque professionnel means<br />
that the employer is only liable for social security paym<strong>en</strong>ts for occupational<br />
mishaps leading to injury or illness, such as a brok<strong>en</strong> leg due to falling off<br />
scaffolding whilst at work; risque social requires the employer to pay social<br />
security paym<strong>en</strong>ts regardless of the cause of an employee’s injury or disease,<br />
ev<strong>en</strong> if the cause lies in a brok<strong>en</strong> leg during the employee’s private skiing<br />
holiday.<br />
Secondly, whether the pres<strong>en</strong>t-day system of risque social complies with the<br />
ratified ILO Conv<strong>en</strong>tion no. 121 (full name: Employm<strong>en</strong>t B<strong>en</strong>efits Conv<strong>en</strong>tion<br />
1964). This treaty presupposes to a great ext<strong>en</strong>d that ratified member states<br />
have organized their social security system on a risque professionnel mo<strong>de</strong>l<br />
in or<strong>de</strong>r to be in compliance with the requirem<strong>en</strong>ts of the treaty. It may be<br />
said from the outset that these requirem<strong>en</strong>ts are of a fairly low threshold in<br />
or<strong>de</strong>r to <strong>en</strong>courage and <strong>en</strong>able as many countries as possible, including Third<br />
World countries, to accept and ratify the treaty. Throughout this thesis, there<br />
is a continual back-and-forth betwe<strong>en</strong> social security (treaty) law and employers’<br />
liability law: because in practice, where the first <strong>en</strong>ds, the second begins.<br />
1 As embodied by the Ongevall<strong>en</strong>wet (Occupational Acci<strong>de</strong>nts Act 1901).<br />
2 As embodied by the Wet op <strong>de</strong> arbeidsongeschiktheidsverzekering (WAO; Disability Insurance<br />
Act 1967), which has be<strong>en</strong> replaced by the Wet werk <strong>en</strong> inkom<strong>en</strong> naar arbeidsvermog<strong>en</strong><br />
(WIA; Labor and Income According to Labor Capacity Act 2006).<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 425 24-9-2009 15:56:23<br />
425
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
Thirdly, in which direction Dutch employers’ liability is heading – are the<br />
workplace preconceptions of the original Dutch legislator of the ninete<strong>en</strong>th<br />
c<strong>en</strong>tury now proving to be a pres<strong>en</strong>t blessing or a hindrance? Will Dutch<br />
employers’ liability law remain on its course of fault liability or is a drastic<br />
change to a no-fault system in sight, perhaps ev<strong>en</strong> inevitable?<br />
To answer these three questions, let me take you on a highly con<strong>de</strong>nsed tour<br />
through Dutch, Belgian and English law regarding employers’ liability law,<br />
labor law, social security law, insurance law and along the way expound on<br />
rele<strong>van</strong>t historical perspectives.<br />
2 The construction of this dissertation<br />
The preceding Dutch text of this dissertation consists of four parts. Part I<br />
starts off with a g<strong>en</strong>eral introduction in Chapter 1, the gist of which you may<br />
find repeated in the previous paragraph; the remain<strong>de</strong>r of Part I focuses on<br />
Dutch law. Chapters 2 and 3 analyze respectively the historical <strong>de</strong>velopm<strong>en</strong>t<br />
and basic principles of both the Dutch employers’ liability law and social security<br />
law. They clearly show that the pres<strong>en</strong>t-day Dutch employers’ liability law<br />
is much influ<strong>en</strong>ced by the world around the first legislator as he knew it th<strong>en</strong>,<br />
back in the late ninete<strong>en</strong>th c<strong>en</strong>tury. Many changes have tak<strong>en</strong> place since th<strong>en</strong><br />
in every possible field: consi<strong>de</strong>r mechanics, chemistry, plastics, psychology,<br />
medicine, communication, public and private transport, etc. The Space Age<br />
has come and established itself firmly. Yet as Dutch case law shows, the phrasing<br />
and the conceptions of society behind s. 7:658 Civil Co<strong>de</strong> (CC), which lays<br />
down the ess<strong>en</strong>ce of Dutch employers’ liability, have not changed much at all<br />
since the 1880’s. It has tak<strong>en</strong> a great <strong>de</strong>al of effort and some inv<strong>en</strong>tiv<strong>en</strong>ess of<br />
the Dutch judiciary to apply this outdated law in such a way that fair verdicts<br />
can be reached in cases that span the width of mo<strong>de</strong>rn Dutch society – think<br />
of traffic acci<strong>de</strong>nts of employees in the course of their employm<strong>en</strong>t, employees<br />
who suffer psychological distress or computer related ailm<strong>en</strong>ts, limitation laws<br />
in which the legislator did not – and at the time of their conception could not –<br />
consi<strong>de</strong>r the possibility of long tail diseases such as lung cancer and mesothelioma,<br />
etc. In doing so, one might say that the Dutch judiciary has stretched<br />
the fabric of s. 7:658 CC pretty much as far as it will go. So what now?<br />
Part II contains the comparative elem<strong>en</strong>t of the thesis, consisting of Chapter<br />
4 on Belgian law and Chapter 5 on English law. It <strong>en</strong><strong>de</strong>avors to show not<br />
only the basics of Belgian and English employers’ liability law, but also how<br />
they compare to each other and Dutch law and what differ<strong>en</strong>t or common<br />
approaches have be<strong>en</strong> tak<strong>en</strong> to typical problems on the work floor.<br />
426<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 426 24-9-2009 15:56:23
8 Summary<br />
The i<strong>de</strong>a behind <strong>de</strong>scribing the overall historical background of the three<br />
differ<strong>en</strong>t countries is to <strong>en</strong>able insight into what circumstances and choices<br />
brought The Netherlands to the mom<strong>en</strong>tous change of legal system in 1967<br />
as well as our pres<strong>en</strong>t-day state of employers’ liability and its characteristics,<br />
peculiarities and problems.<br />
In Part III, a long and critical view at Dutch employers’ liability law is tak<strong>en</strong><br />
from the perspective of the knowledge gained from the previous chapters.<br />
Bearing in mind the three-fold question that forms the focus of this work,<br />
Chapter 6 conc<strong>en</strong>trates on the answers and consequ<strong>en</strong>ces that can be <strong>de</strong>rived<br />
from this knowledge. What necessary or <strong>de</strong>sirable <strong>de</strong>cisions do they suggest<br />
to the Dutch legislator?<br />
The thesis rounds off with Part IV, in which the most important findings<br />
are summarized in Chapter 6 for the b<strong>en</strong>efit of the Dutch legislator and the<br />
rea<strong>de</strong>r. Also this chapter, consisting of a highly con<strong>de</strong>nsed English summary,<br />
is ad<strong>de</strong>d to Part IV as Chapter 7 for the b<strong>en</strong>efit of rea<strong>de</strong>rs who prefer to read<br />
in English rather than Dutch.<br />
3 Part I. The historical perspectives<br />
3.1 Introduction<br />
In the Dutch part of this dissertation, the chapters on Dutch, Belgian and<br />
English law all start with a fairly in-<strong>de</strong>pth outline of how the various laws on<br />
employers’ liability law have evolved to the pres<strong>en</strong>t day. I shall summarize<br />
these parts into a single paragraph and hope the rea<strong>de</strong>r will bear with me<br />
for jumping with great leaps and bounds through history, which in a short<br />
summary such as this is regrettably unavoidable.<br />
In every country, that is to say The Netherlands, Belgium and England, the<br />
historical pattern of employers’ liability law basically starts off the same, as the<br />
first effects of the industrialization become noticeable. In England this started<br />
around the 1850’s. The Netherlands and Belgium following suit around the<br />
1880’s to 1900’s. An important effect of industrialization was the move of the<br />
rural population to the cities to work in large factories, leaving the paternal<br />
care and immediate supervision of their small employers and their work in<br />
small cottages behind them. The individual contact betwe<strong>en</strong> the employer<br />
and the laborer was lost, to be replaced by the laborer beco ming a small part<br />
of an anonymous crowd, both in the workplace and in the <strong>de</strong>sperately poor,<br />
dank and unsanitary districts which cropped up around the factories. The<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 427 24-9-2009 15:56:23<br />
427
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
work in factories cruelly ma<strong>de</strong> untold victims of occupational acci<strong>de</strong>nts and<br />
diseases in young and old alike. At first, this was accepted as one’s fate: being<br />
sick or maimed was part of life, God’s will, one’s place in this life was not to<br />
be questioned. Oft<strong>en</strong> it was hard to tell the cause of any ailm<strong>en</strong>t anyway. Also,<br />
much of the indiffer<strong>en</strong>t attitu<strong>de</strong> of employers and legislators alike was due to<br />
the ‘laissez faire’ economic politics of the day, which was common to all three<br />
countries but especially infringed on English society where a multitu<strong>de</strong> of<br />
legal doctrines would absolve an employer of almost anything but outright<br />
mur<strong>de</strong>r.<br />
However, as the process of industrialization progressed, the occupational<br />
dangers of the factories became more obvious, more numerous and could<br />
more be easily traced to a particular mom<strong>en</strong>t, a specific place, a particular<br />
employer with unsafe labor conditions. English employers and legislators<br />
appear to have be<strong>en</strong> particularly hard-hearted. Consi<strong>de</strong>r this s<strong>en</strong>tim<strong>en</strong>t of<br />
an English legislator who opposed the restriction of child labor to t<strong>en</strong> hours<br />
(the T<strong>en</strong> Hours Bill) as being quite useless: “The <strong>en</strong>gine will, un<strong>de</strong>r any bill,<br />
clutch up boy or girl, and dash their brains out against the ceiling, or crush<br />
them into pancakes by pressure against the walls…” 3<br />
Gradually, some employers would show more consci<strong>en</strong>tiousness about safety<br />
measures, irked by losing trained laborers. At the same time they would<br />
complain that other employers, less interested in their laborers’ safety, were<br />
competing at unfair ad<strong>van</strong>tages; while yet other employers would complain<br />
that their competitors giving out sickness paym<strong>en</strong>ts or ev<strong>en</strong> old age p<strong>en</strong>sions<br />
and thus drawing more than their share of the workforce was unfair to them,<br />
too. So too did society as a whole begin to un<strong>de</strong>rstand that there was an innate<br />
unreasonability for an injured laborer to be thrown onto the mercy of his<br />
family and neighbors and, like a beggar, be <strong>de</strong>p<strong>en</strong><strong>de</strong>nt on alms giv<strong>en</strong> by the<br />
church, parish relief, philanthropical societies and the like, wh<strong>en</strong> there was<br />
a clear culprit: the employer. Yet the law provi<strong>de</strong>d no practical remedy for the<br />
victim of an occupational acci<strong>de</strong>nt or disease.<br />
As the need of employers for stronger, fitter, literate workers grew, so did<br />
material factors like housing, sewerage, schooling and medical care improve.<br />
Society began to un<strong>de</strong>rstand that, un<strong>de</strong>r the laissez faire principle, a worker<br />
could perhaps theoretically, but not realistically, be expected to ‘better himself’<br />
and that this was ev<strong>en</strong> more true for an injured worker. In the wake of<br />
a growing social improvem<strong>en</strong>ts, the worker became more assertive, joining<br />
labor unions and protests, trying to use what little the law had to offer to<br />
3 Cawthon 1997, p. 19.<br />
428<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 428 24-9-2009 15:56:23
8 Summary<br />
claim civil comp<strong>en</strong>sation and oft<strong>en</strong> damaging the employer’s good name in<br />
the process. In the Netherlands especially, this was looked at with a scant eye<br />
by employers’ and legislators who began to consi<strong>de</strong>r that, if they did not take<br />
care of better work conditions and comp<strong>en</strong>sation in case of occupational injuries<br />
themselves, the ‘Red Danger’ might bring this about in an altogether less<br />
<strong>de</strong>sirable way. Little by little, in<strong>de</strong>ed with baby steps, the realization began to<br />
grow in the three countries that it was up to their respective legislators to create<br />
a realistic possibility to hold employers liable for occupational acci<strong>de</strong>nts and<br />
injuries, bur<strong>de</strong>ning them equally. Also that, without legislative interfer<strong>en</strong>ce<br />
such as mandatory safety measures, workers would have no realistic chance<br />
of recovering damages in or<strong>de</strong>r to maintain their livelihoods. Something had<br />
to be done, however reluctant the establishm<strong>en</strong>t was to do it.<br />
3.2 The Netherlands<br />
In The Netherlands, around 1850 a Dutch worker’s living and working conditions<br />
were miserable. Working days of 14 to 16 hours, ev<strong>en</strong> for childr<strong>en</strong>, were<br />
not unusual and were likely to be ext<strong>en</strong><strong>de</strong>d in the summer. It was therefore<br />
no won<strong>de</strong>r that they were consi<strong>de</strong>red to be sickly, weak creatures. Tellingly,<br />
many did not have the str<strong>en</strong>gth to harvest grain and wheat crops, necessitating<br />
the annual import of the stronger German workers to do this. On average<br />
a worker’s life expectancy was no more than 38 years. 4 The liberal theories of<br />
the time consi<strong>de</strong>red safety measures on the workplace to be irrational: it was,<br />
after all, much cheaper to replace the worn out or ‘brok<strong>en</strong>’ worker.<br />
Section 1401 and following of the Old Civil Co<strong>de</strong> provi<strong>de</strong>d a right to damages<br />
if the employer had tortuously harmed the worker, but only if a specific<br />
rule of legislation had be<strong>en</strong> brok<strong>en</strong> by the employer. As there was hardly any<br />
legislation on health and safety to speak of, this was not oft<strong>en</strong> the case. The<br />
worker who dared to litigate, could forget about his employm<strong>en</strong>t and would<br />
risk the livelihood of his family as well. Ev<strong>en</strong> that was assuming that he had<br />
an un<strong>de</strong>rstanding of the cause of his ailm<strong>en</strong>t, which, due to the wretched<br />
living conditions, many workers did not have. The only effective legal remedy<br />
for damages due to occupational injury was op<strong>en</strong> to seam<strong>en</strong> if they became<br />
injured or maimed during a sea voyage or whilst fighting off pirates.<br />
Once again, economic rather than humane consi<strong>de</strong>rations forced employers<br />
who required healthy, able and literate workers in or<strong>de</strong>r to increase their output<br />
to improve living and labor conditions. The Childr<strong>en</strong>’s Act 1874 (‘Kin<strong>de</strong>rwetje<br />
<strong>van</strong> Van Hout<strong>en</strong>’), which forba<strong>de</strong> child labor below the age of 12 years, finds<br />
4 Cf. Brugmans 1975, p. 154-193.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 429 24-9-2009 15:56:23<br />
429
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
its justification here. 5 And again, though improved conditions clarified the<br />
relation betwe<strong>en</strong> the omnipres<strong>en</strong>t ailm<strong>en</strong>ts and labor related injuries, this did<br />
not ease the way of the worker to damages one whit. In 1887, the Dutch lawyer<br />
Grev<strong>en</strong> pointed out the assembly of Dutch lawyers that it was a national disgrace<br />
that four out of every five disabled workers had to be supported through<br />
charity, ev<strong>en</strong> though their injuries had oft<strong>en</strong> be<strong>en</strong> caused by no fault of their<br />
own.<br />
In an effort to mitigate the financial suffering of injured workers and their<br />
families (and thus attract and bind more workers), employers began to start<br />
factory funds, which were usually financed by contributions of the workers,<br />
in some cases adding to the pot themselves. Again this aroused anger from<br />
other employers, who consi<strong>de</strong>red this to be unfair competition. However,<br />
nobody dared to suggest the abolition of parish relief, so another way had to<br />
be found to ease the troubles of injured workers while not incurring the wrath<br />
of employers.<br />
By the <strong>en</strong>d of the ninete<strong>en</strong>th c<strong>en</strong>tury, the theory of laissez faire had played<br />
its course in The Netherlands: it was un<strong>de</strong>rstood that it had nothing to offer<br />
a worker but an <strong>en</strong>dless loop of poverty from one g<strong>en</strong>eration to another. Parliam<strong>en</strong>tary<br />
inquiries into the effectiv<strong>en</strong>ess of the Childr<strong>en</strong>’s Act lead to an<br />
important piece of legislation: the Labor Act 1889 (Arbeidswet), which laid<br />
down protective regulation for the b<strong>en</strong>efit of childr<strong>en</strong> and (pregnant) wom<strong>en</strong><br />
and ev<strong>en</strong>tually also led to the instigation of the Labor Inspectorate and the<br />
pres<strong>en</strong>t-day Working Conditions Act 1999 (Arbeidsomstandighe<strong>de</strong>nwet).<br />
Additional parliam<strong>en</strong>tary inquiries led to ev<strong>en</strong> more protective health and<br />
safety legislation as it became clear that the abs<strong>en</strong>ce of safety measures by the<br />
employer played a large part in the occurr<strong>en</strong>ce of occupational injuries. This<br />
regulation was not achieved without overcoming consi<strong>de</strong>rable ill will that such<br />
measures amounted to ‘sick<strong>en</strong>ing philanthropy’. However, the s<strong>en</strong>tim<strong>en</strong>t that<br />
private initiatives had failed on this front and so mandatory measures were<br />
called for, prevailed. So the Safety Act (Veiligheidswet) came to be in 1895,<br />
which regulated safety measures for workers in workplaces and factories.<br />
As parliam<strong>en</strong>tary interest for safety and health in the workplace grew, the<br />
question arose how to cope with employers’ liability for occupational acci<strong>de</strong>nts<br />
and diseases. Increasing employers’ liability was consi<strong>de</strong>red to have failed<br />
in Germany un<strong>de</strong>r Bismarck and therefore not an valid option. The alternative<br />
of a mandatory acci<strong>de</strong>nt insurance for employers which would <strong>en</strong>sure<br />
5 However, this was easily circumv<strong>en</strong>ted by not having the childr<strong>en</strong> work but follow ‘vocational<br />
training’ - ev<strong>en</strong> th<strong>en</strong>.<br />
430<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 430 24-9-2009 15:56:24
8 Summary<br />
comp<strong>en</strong>sation for victims of injuries which were related to their occupation<br />
(risque professionnel) was greeted more favorably and resulted in the Occupational<br />
Acci<strong>de</strong>nts Act 1901 (Ongevall<strong>en</strong>wet). Note that this inclu<strong>de</strong>d more than<br />
‘merely’ occupational acci<strong>de</strong>nts in a strict s<strong>en</strong>se; for instance traffic acci<strong>de</strong>nts<br />
to and from work or acci<strong>de</strong>nts during a rest break were inclu<strong>de</strong>d un<strong>de</strong>r this<br />
<strong>de</strong>finition as well. As in Belgium, the Acci<strong>de</strong>nts Act offered civil immunity<br />
to the employers.<br />
The Acci<strong>de</strong>nts Act took a very broad view of what constituted contributory<br />
neglig<strong>en</strong>ce. The legislator consi<strong>de</strong>red it to be important that normal human<br />
qualities such as daily familiarity with a dangerous tool or procedure or a<br />
mom<strong>en</strong>t’s inatt<strong>en</strong>tiv<strong>en</strong>ess, carelessness or weariness would not diminish the<br />
right to comp<strong>en</strong>sation. The comp<strong>en</strong>sation constituted 70% of the daily wages,<br />
to be han<strong>de</strong>d out periodically rather than in one lump sum in case the worker<br />
“would drink it all”. In 1921 the Acci<strong>de</strong>nts Act’s scope was expan<strong>de</strong>d to inclu<strong>de</strong><br />
all firms, unless exempted. A chapter on four occupational diseases was<br />
ad<strong>de</strong>d to the act in 1928 and ext<strong>en</strong><strong>de</strong>d in 1938, including a list of occupational<br />
diseases which gradually increased in l<strong>en</strong>gth. As in Belgium, the Acci<strong>de</strong>nts<br />
Act created civil immunity from lawsuits for the employer.<br />
At the <strong>en</strong>d of the 19 th c<strong>en</strong>tury, it was consi<strong>de</strong>red in Dutch parliam<strong>en</strong>tary circles<br />
to be a provoking and disconcerting fact that all the surrounding countries<br />
had already elevated the employer’s duty of care to legislative status, while<br />
The Netherlands had stayed behind in this regard. After years of <strong>de</strong>bate on<br />
whether or not this was really necessary, how it would relate to the Acci<strong>de</strong>nts<br />
Act and how far the duty of care should go, a formal statem<strong>en</strong>t of the<br />
employer’s fault liability was achieved in s. 7A:1638x Old Civil Co<strong>de</strong> (OCC)<br />
in 1907. In 1992, wh<strong>en</strong> the New Civil Co<strong>de</strong> (as pres<strong>en</strong>t) was introduced, this<br />
was r<strong>en</strong>umbered as s. 7:658 Civil Co<strong>de</strong>. Due to the employers’ civil immunity<br />
because of the Acci<strong>de</strong>nts Act, the importance of s. 7A:1638x OCC originally<br />
amounted to very little.<br />
World War II changed the Dutch social security system dramatically. It was<br />
felt to be unfair that one person, for instance someone who broke a leg falling<br />
from scaffolding, would receive the Acci<strong>de</strong>nts Act b<strong>en</strong>efit while another<br />
person who had be<strong>en</strong> shot in the leg by the Germans and was to be consi<strong>de</strong>red<br />
equally pitiful received nothing. After some <strong>de</strong>ca<strong>de</strong>s of <strong>de</strong>bate, this ev<strong>en</strong>tually<br />
led in 1967 to the abolishm<strong>en</strong>t of the risque professional system, the founding<br />
stone of the Acci<strong>de</strong>nts Act. In the same year, the system of risque social<br />
was introduced by means of the Disability Insurance Act (WAO) as the new<br />
basis for social security. With the introduction of this Act, the employers’<br />
immunity from litigation by occupationally injured or diseased employees<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 431 24-9-2009 15:56:24<br />
431
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
was lifted. As the years since th<strong>en</strong> have shown, s. 7:658 CC has gradually but<br />
surely come into its own. Some legal comm<strong>en</strong>tators suspect a causal relationship<br />
betwe<strong>en</strong> the gradual <strong>de</strong>crease of social security b<strong>en</strong>efits over the past<br />
<strong>de</strong>ca<strong>de</strong>s and the surge of published cases on employers’ liability law. This<br />
would make s<strong>en</strong>se, as diminished b<strong>en</strong>efit levels will, from sheer necessity,<br />
drive a perman<strong>en</strong>tly incapacitated employee to litigation it needs must: bread<br />
must come from somewhere at the <strong>en</strong>d of the day.<br />
Since 2006, the Disability Insurance Act has be<strong>en</strong> replaced by the Labor and<br />
Income According to Labor Capacity Act 2006 (WIA), which is ess<strong>en</strong>tially a<br />
meaner, stricter version of the Disability Insurance Act. It aims to <strong>en</strong>courage<br />
incapacitated employees to maximize their remaining work capacity.<br />
3.3 Belgium<br />
In Belgium too, the onset of the industrial age and the believe in the economic<br />
theory of ‘laissez faire’ meant that the governm<strong>en</strong>t was initially wary of interfering<br />
betwe<strong>en</strong> employers and workers. But here too, the economic insight<br />
that un<strong>de</strong>rfed, unhealthy and unschooled workers who lived in squalid living<br />
conditions could simply not stand the pace that factory owners <strong>de</strong>man<strong>de</strong>d,<br />
ev<strong>en</strong>tually won out in favor of better living conditions and in its wake, better<br />
working conditions. Part of this can be attributed to circumstances particular<br />
to Belgium, such as the ruined crops, nationwi<strong>de</strong> hunger and a typhoid epi<strong>de</strong>mic<br />
around the middle of the ninete<strong>en</strong>th c<strong>en</strong>tury. These ev<strong>en</strong>ts led to the<br />
governm<strong>en</strong>t <strong>en</strong>courage workers to form mutual insurance syndications and<br />
labor unions in or<strong>de</strong>r to relief the worst misery. Later, these same syndications<br />
and unions were regar<strong>de</strong>d with suspicion and distrust.<br />
Faith in the laissez faire theory was slowly lost as society realized that it ma<strong>de</strong><br />
perpetual victims of the poor, which inclu<strong>de</strong>d the <strong>en</strong>tire working class. This<br />
led to the first protective labor legislation, targeted at childr<strong>en</strong> and wom<strong>en</strong>,<br />
and ev<strong>en</strong>tually a relief fund for occupational victims as suggested by King<br />
Leopold I in 1890. In 1878, a law was <strong>en</strong>acted which ma<strong>de</strong> it possible for an<br />
injured worker to be inclu<strong>de</strong>d as a civil claimant in a criminal court case<br />
against an employer. This proved to be a popular measure with workers, as<br />
their chances of realizing damages for an occupational acci<strong>de</strong>nt or disease<br />
in a civil court procedure were negligible. It proved to be rather too popular<br />
in the opinion of the employers, who consi<strong>de</strong>red it to be <strong>de</strong>trim<strong>en</strong>tal to the<br />
‘social peace’ which was and still is prized so highly in Belgium.<br />
It took tw<strong>en</strong>ty years of resistance and much <strong>de</strong>bate on the importance of<br />
the social peace in Parliam<strong>en</strong>t before the Comp<strong>en</strong>sation for Occupational<br />
432<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 432 24-9-2009 15:56:24
8 Summary<br />
Acci<strong>de</strong>nts Act (Wet betreff<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong> vergoeding <strong>de</strong>r scha<strong>de</strong> <strong>voor</strong>tspruit<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
uit <strong>de</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong>) was accepted in 1903. This new legislation broke<br />
perman<strong>en</strong>tly with the existing legal principle of fault liability: in the future,<br />
occupational acci<strong>de</strong>nts and diseases would be held to be a ‘risque professionnel’,<br />
meaning that any such risk should by law be insured by the employer<br />
for the b<strong>en</strong>efit of the worker, without the worker having to prove anybody’s<br />
guilt or lack thereof. As a countermeasure to this g<strong>en</strong>erosity, the employer<br />
would be consi<strong>de</strong>red immune to civil claims for damages by the worker, as is<br />
still the case today. Also, any comp<strong>en</strong>sation would be precisely prescribed by<br />
the legislator and limited to fixed amounts, though the worker would – and<br />
is – free to insure himself for a higher sum.<br />
In 1927, following the International Labor Confer<strong>en</strong>ce of 1925, similar legislation<br />
was <strong>en</strong>acted with regard to occupational diseases. In compliance with<br />
international labor treaties, particularly ILO Conv<strong>en</strong>tion 121, it inclu<strong>de</strong>d a list<br />
of recognized occupational diseases. If an employee has a disease which is<br />
m<strong>en</strong>tioned on this list, he is automatically consi<strong>de</strong>red to be a victim of an<br />
occupational disease without any further ado or bur<strong>de</strong>n of proof. If his disease<br />
is not on the list, th<strong>en</strong> he may prove with the aid of some legal presumptions<br />
of proof that it is in fact an occupational disease, after which he will receive<br />
the fixed comp<strong>en</strong>sation. Both the Comp<strong>en</strong>sation for Occupational Acci<strong>de</strong>nts<br />
Act and the Comp<strong>en</strong>sation for Occupational Diseases Act are still in force.<br />
Special governm<strong>en</strong>t organizations responsible for occupational acci<strong>de</strong>nts and<br />
diseases (the Fund for Occupational Acci<strong>de</strong>nts (Fonds <strong>voor</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>;<br />
FAO resp. the Fund for Occupational Diseases (Fonds <strong>voor</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong>;<br />
FBZ)) <strong>en</strong>sure compliance with all regulations in their respective fields by<br />
all parties concerned.<br />
3.4 England<br />
In England, the new un<strong>de</strong>rstanding of the dangers of the ‘laissez faire’ economics<br />
led to the introduction of the Employers’ Liability Act (ELA) in 1880,<br />
which proved to be of little consequ<strong>en</strong>ce due to the myriad common law doctrines<br />
which allowed the judicial evasion of employers’ liability to continue.<br />
The ELA was followed by the Workm<strong>en</strong>’s Comp<strong>en</strong>sation Act (WCA) in 1897,<br />
which was based on the no fault-principle and allowed the worker half-pay,<br />
provi<strong>de</strong>d there was no hint of any contributory neglig<strong>en</strong>ce on his part. Still<br />
this allowed for a flux of new law cases, which, again, oft<strong>en</strong> proved of no avail<br />
because of legal doctrines protecting the employers. Around the 1900’s and<br />
in the <strong>de</strong>ca<strong>de</strong>s to follow, more safety measures were legislated, culminating<br />
in several successive Factories Acts and Regulations. Still, this legislation was<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 433 24-9-2009 15:56:24<br />
433
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
mostly fragm<strong>en</strong>tary and ineffective and left many workers, such as the ones<br />
who did not work in factories or railroads, out in the cold.<br />
Importantly though, these Acts ma<strong>de</strong> the duty of care to the employee with<br />
regard to these particular regulations explicitly a matter of statutory duty,<br />
meaning that wh<strong>en</strong> such a regulation was breached, the causality betwe<strong>en</strong><br />
the breach of the regulation and the injury or disease was assumed; so the<br />
employee no longer had to prove the employer’s fault. This new system, which<br />
still exists today, could and can only work in relation to such regulations,<br />
which, as the ninete<strong>en</strong>th and tw<strong>en</strong>tieth c<strong>en</strong>tury progressed, quickly grew in<br />
number.<br />
It was not until the 1960’s wh<strong>en</strong> the very powerful labor unions exerted huge<br />
pressure on the Minister of Employm<strong>en</strong>t Castle to improve existing labor law,<br />
that matters really changed. This led to the publication of the Rob<strong>en</strong>s Report<br />
by Lord Rob<strong>en</strong>s in 1972. However, rather than advising the transfer<strong>en</strong>ce of<br />
safety and health matters into firm legislative hands, this report advocated<br />
the opposite: a high <strong>de</strong>gree of <strong>de</strong>regulation and personal responsibility, in<br />
accordance with the wishes of the Confe<strong>de</strong>ration of British Industry. Still, the<br />
labor unions did achieve to have ‘safety commissions’ get a say in matters of<br />
safety and health in the workplace, something that had never be<strong>en</strong> int<strong>en</strong><strong>de</strong>d<br />
or <strong>en</strong>visioned by the Rob<strong>en</strong>s Report. These <strong>de</strong>velopm<strong>en</strong>ts culminated in the<br />
Health and Safety at Work Act 1974.<br />
Un<strong>de</strong>r Thatcher and Major in the 1980’s and 1990’s, a chasm grew betwe<strong>en</strong><br />
employers <strong>de</strong>manding a further reduced regulatory and financial bur<strong>de</strong>n<br />
regarding safety and health measures and groups advocating workers’ health<br />
and the <strong>en</strong>vironm<strong>en</strong>t. <strong>De</strong>ferring to the employers, various governm<strong>en</strong>ts continued<br />
to <strong>de</strong>regulate existing legislation on health and safety in the workplace<br />
and minimize new law through the <strong>De</strong>regulation Task Force. While the influ<strong>en</strong>ce<br />
of the English labor unions <strong>de</strong>creased steadily, the safety commissions<br />
proved to be largely ineffective, if not actually comatose. Un<strong>de</strong>r Major, small<br />
businesses were ev<strong>en</strong> allowed to be exempt from the bur<strong>de</strong>ns of health and<br />
safety legislation. Continuing this tr<strong>en</strong>d, ev<strong>en</strong> European legislative measures<br />
have only be<strong>en</strong> implem<strong>en</strong>ted to the most minimal possible ext<strong>en</strong>t.<br />
Nowadays, the subject of health and safety in the workplace appears to be a<br />
discussion that mostly takes place betwe<strong>en</strong> the legislator and the employers<br />
and leaves much to the inclinations of employers themselves. It is not without<br />
good reason that Beck & Woolfson <strong>de</strong>scribe the English system as “the most<br />
434<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 434 24-9-2009 15:56:24
8 Summary<br />
employer fri<strong>en</strong>dly health and safety regime in Europe”. 6 To some ext<strong>en</strong>t, the<br />
role of employers seems to have be<strong>en</strong> tak<strong>en</strong> over by insurers, who in turn<br />
<strong>en</strong><strong>de</strong>avor to minimize employers’ liability, especially with regard to occupational<br />
asbestos diseases.<br />
3.5 Conclusion<br />
Though The Netherlands, Belgium and England share the same historical<br />
background, they each have evolved differ<strong>en</strong>tly in the field of employers’ liability<br />
law. In The Netherlands, employers’ liability law has become a classical<br />
fault liability law and set distinctly apart from social security law. In Belgium,<br />
it has become a no-fault system with employers’ immunity and very much<br />
regulated by the State. England is in this regard neither one thing nor the<br />
other but rather a hybrid of the two.<br />
4 Part II. Pres<strong>en</strong>t and comparative perspectives: social security<br />
4.1 Introduction<br />
In the preceding part of the thesis, each national system has be<strong>en</strong> examined<br />
individually in a separate chapter. In this summary, I shall set out the basics<br />
of the national social security systems with regard to occupational acci<strong>de</strong>nts<br />
and injuries.<br />
4.2 The Netherlands<br />
In practice, Dutch employers’ liability begins only where social security b<strong>en</strong>efits<br />
<strong>en</strong>d. An employee who has become incapacitated for work, due to whatever<br />
reason (in conformity with the risque social system), is ex s. 7:629 CC<br />
<strong>en</strong>titled during 52 weeks to 70% of his most rec<strong>en</strong>t earnings or at least 70% of<br />
the minimum wage (not including tips, travel exp<strong>en</strong>ses and the like), barring<br />
the first two days of incapacity which are not salaried. After this period, he<br />
is <strong>en</strong>titled for another 52 weeks to 70% of the maximized daily earnings, 7 in<br />
dire cases topped up with an additional b<strong>en</strong>efit (‘Toeslag’) if the minimum<br />
wage level would otherwise not be reached. Employees who are covered by a<br />
tra<strong>de</strong> union agreem<strong>en</strong>t may be better off financially. Also, employees are free<br />
to negotiate a top-up with their employer or to buy additional insurance cover-<br />
6 Beck and Woolfson 2000, p. 48.<br />
7 The maximized daily wage amounts to € 183.15 as of January 1 st , 2009; 70% of the maximized<br />
daily wage equals € 128.20.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 435 24-9-2009 15:56:24<br />
435
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
age themselves to bridge the wage gap. Approximately 80% of all employers<br />
have insured themselves against having to pay wages wh<strong>en</strong> an employee<br />
is incapacitated to work. It is possible, but not customary, for employees to<br />
insure themselves privately against such income loss.<br />
During the two-year period of incapacity, the employee is protected against<br />
dismissal while at the same time the employer is expected to do everything<br />
that may be reasonably expected of him to reintegrate the employee back into<br />
the workforce, either in his old job, a new job or ev<strong>en</strong> in a job at another<br />
employer’s if necessary.<br />
If the employee is still incapacitated after 104 weeks, he may be eligible for<br />
b<strong>en</strong>efit in accordance with the Labor and Income According to Labor Capacity<br />
Act 2006 (WIA). A medical insurance physician and a labor consultant will<br />
assess together whether and to what ext<strong>en</strong>t the employee meets the requirem<strong>en</strong>ts<br />
of the WIA and how badly the disablem<strong>en</strong>t affects his employability.<br />
Ess<strong>en</strong>tially this disablem<strong>en</strong>t is estimated by subtracting his remaining earnings<br />
capacity from his regular earnings capacity (wages) and dividing this by<br />
what a fit person in the same job would have as earnings capacity. The result<br />
of this calculation is multiplied by 100 to form the incapacity perc<strong>en</strong>tage. The<br />
incapacity perc<strong>en</strong>tage is therefore really more about the ext<strong>en</strong>t of the wage<br />
loss than the actual physical incapacity.<br />
If, after 104 weeks, an employee is judged to have suffered less than 35%<br />
incapacity, he is consi<strong>de</strong>red not to be incapacitated in relation to the WIA<br />
and not to be <strong>en</strong>titled to any WIA-b<strong>en</strong>efits. What remains is unemploym<strong>en</strong>t<br />
b<strong>en</strong>efit and, after the period of <strong>en</strong>titlem<strong>en</strong>t to this b<strong>en</strong>efit has expired (which<br />
<strong>de</strong>p<strong>en</strong>ds on the l<strong>en</strong>gth of the employee’s labor history), the only b<strong>en</strong>efit which<br />
remains is the very minimal social assistance b<strong>en</strong>efit. Both b<strong>en</strong>efits last at<br />
most until the employee becomes <strong>en</strong>titled to an Old Age P<strong>en</strong>sion at reaching<br />
the age of 65 years.<br />
It may be noted that in the curr<strong>en</strong>t economic climate, it is very hard for ‘ol<strong>de</strong>r’<br />
unemployed people to find new employm<strong>en</strong>t; in<strong>de</strong>ed, many will find it next to<br />
impossible with the ad<strong>de</strong>d bur<strong>de</strong>n of partial incapacity, especially after their<br />
previous employer has already tried for two years to find them a suitable job<br />
and not succee<strong>de</strong>d in this effort.<br />
If the employee is found to have an incapacity perc<strong>en</strong>tage in betwe<strong>en</strong> 35 and<br />
80%, he is <strong>en</strong>titled to a WGA-b<strong>en</strong>efit for a period of 3 to 38 months, <strong>de</strong>p<strong>en</strong>ding<br />
on his previous labor history. During the first two months of this period<br />
436<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 436 24-9-2009 15:56:24
8 Summary<br />
he will receive 75% of the maximized daily wages, after that only 70% until<br />
his right to this b<strong>en</strong>efit has expired.<br />
If the employee manages to find a job during this period, he will receive a<br />
b<strong>en</strong>efit of 75% of his lesser earnings (in comparison of his previous earnings)<br />
for two months. If he should manage to earn at least 50% of his remaining<br />
labor capacity, his new wages will (if need be) be topped up to 70% of his old<br />
wages, but never amount to more than 70% of the maximized daily wages.<br />
So the higher the original wages, the lower the b<strong>en</strong>efit will be. A person who<br />
had a very high salary before becoming partially labor incapacitated and has<br />
found himself a new part-time job, might not receive any b<strong>en</strong>efit at all un<strong>de</strong>r<br />
this scheme. If he cannot find a job that will use up at least 50% of his labor<br />
incapacity, th<strong>en</strong> he is <strong>en</strong>titled to a b<strong>en</strong>efit related to his own labor incapacity<br />
but never more than the maximized daily wage. In practice, this means that<br />
a person with a labor incapacity of for instance 34-55% will receive 28% of the<br />
minimum wage 8 , while a person with 65-80% labor incapacity is <strong>en</strong>titled to<br />
50.75% of the minimum wage, in other words far un<strong>de</strong>r the social minimum<br />
income. If this should be the case, the employee can apply for additional b<strong>en</strong>efit<br />
(‘Toeslag’), but only if his common law or married partner does not have<br />
an income that is equal to or exceeds the social minimum. 9<br />
If the employee has more than 80% labor incapacity after 104 weeks and this<br />
may reasonably be expected to be a perman<strong>en</strong>t situation, he will receive 75%<br />
of his last normal earnings (never exceeding 75% of the maximized daily<br />
wages) until he reaches the age of 65 years, after which he is <strong>en</strong>titled to a Old<br />
Age P<strong>en</strong>sion. Again, the higher the original salary, the (relatively) worse off<br />
the employee will be.<br />
Usually, a Dutch employee will not claim damages from his employer<br />
(thereby putting the relationship un<strong>de</strong>r great pressure) unless he has already<br />
lost his job at that employer’s or has suffered great physical and (particularly)<br />
financial pain, effectively forcing him to claim damages. So, though<br />
the employer’s liability law does not have a ‘bottom limit, in practice one may<br />
expect some serious or ev<strong>en</strong> perman<strong>en</strong>t injuries or other major ailm<strong>en</strong>ts in a<br />
case of employers’ liability.<br />
8 The minimum wage for a 23-year old person or ol<strong>de</strong>r amounts to € 1,381.20 per month (working<br />
full-time, that is to say betwe<strong>en</strong> 38-40 hours a week) as of January 1 st , 2009.<br />
9 The social minimum for a single person of, say 35 years old, amounts to € 641.93 per month<br />
as of January 1 st , 2009. The income and wealth of an applicant are consi<strong>de</strong>red with respect<br />
to his eligibility for receiving the social minimum.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 437 24-9-2009 15:56:24<br />
437
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
All Dutch citiz<strong>en</strong>s are mandatorily insured against all costs pertaining to<br />
medical treatm<strong>en</strong>t (medication, hospitalization etc.) and pay the insurance<br />
premium to the State approved insurance company of their choice.<br />
4.3 Belgium<br />
In Belgium, it really is all much simpler. Art. 49 jo. 91 Occupational Acci<strong>de</strong>nts<br />
Act (Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet) requires every employer un<strong>de</strong>r p<strong>en</strong>alty of<br />
criminal prosecution to insure all his employees against damages which have<br />
aris<strong>en</strong> out of or in the course of employm<strong>en</strong>t (risque professionnel), including<br />
traffic acci<strong>de</strong>nts to, from and during work. For this he can choose amongst<br />
roughly tw<strong>en</strong>ty insurers which have be<strong>en</strong> approved for this purpose by the<br />
State. If he fails to insure his employee, he will be consi<strong>de</strong>red to have be<strong>en</strong><br />
insured with the governm<strong>en</strong>tal Fund for Occupational Acci<strong>de</strong>nts organization<br />
(‘Fonds <strong>voor</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>’), which will th<strong>en</strong> act as a guarantee fund on<br />
behalf of the employee and recover all paym<strong>en</strong>ts from the employer.<br />
As m<strong>en</strong>tioned before, the employer is immune against civil litigation concerning<br />
occupational acci<strong>de</strong>nts and diseases suffered by the employee.<br />
In case of temporary incapacity, the employee is eligible from the first day<br />
of incapacity to receive a daily b<strong>en</strong>efit of 90% of his previous average daily<br />
wages (‘basic wages’) during the year before he became incapacitated. As in<br />
The Netherlands, the daily wages are maximized: to a sum of € 36,809.73<br />
yearly as of January 1 st , 2009. If the employee earned more than these maximized<br />
wages, he must bear the differ<strong>en</strong>ce himself, though he is free to insure<br />
himself against such a situation or to negotiate such an insurance with his<br />
employer. Whatever exceeds the limit of the maximized wage is not covered<br />
by the employer’s civil immunity.<br />
The insurer may request the employer to find the employee suitable alternative<br />
work, either at his old job or in a new job. If the employee accepts, any loss<br />
of wages betwe<strong>en</strong> the old job and the new job is comp<strong>en</strong>sated. If he refuses,<br />
the employee receives only comp<strong>en</strong>sation in relation to his incapacity.<br />
If the employee does not recover fully from his injury, the perc<strong>en</strong>tage of incapacity<br />
will be assessed and he will receive a b<strong>en</strong>efit accordingly, which is calculated<br />
by multiplying his perc<strong>en</strong>tage of incapacity with his basic wages (not<br />
exceeding the maximized wages). Above this, the employee can also receive<br />
additional b<strong>en</strong>efits, <strong>de</strong>p<strong>en</strong>ding on the <strong>de</strong>gree of his incapacity.<br />
438<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 438 24-9-2009 15:56:24
8 Summary<br />
Only material damages are comp<strong>en</strong>sated; immaterial damages such as pain<br />
and suffering are not. Basically all costs relating in a broad s<strong>en</strong>se to medical<br />
care are insured.<br />
Ess<strong>en</strong>tially, the Belgian system with regard to occupational diseases works<br />
much the same wh<strong>en</strong> it comes to the actual b<strong>en</strong>efits. Only the governm<strong>en</strong>tal<br />
Fund for Occupational Acci<strong>de</strong>nts (‘Fonds <strong>voor</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong>’) is replaced<br />
by a similar office for occupational diseases, the Fund for Occupatonal Diseases<br />
(‘Fonds <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong>’) which is financed by each employer<br />
paying a ‘solidarity contribution’ of 1.1% of each employee’s wages.<br />
Actually getting the b<strong>en</strong>efits may be somewhat more difficult as the employee<br />
needs to prove his disease to be an occupational disease. He can do this by<br />
proving he has a disease which is officially listed as a recognized occupational<br />
disease and that he has be<strong>en</strong> exposed to (a cause of) this disease in the course<br />
of his work. In addition, workers in specific labor branches are assumed, barring<br />
evi<strong>de</strong>nce to the contrary, to have be<strong>en</strong> exposed to certain disease risks<br />
inher<strong>en</strong>t to the respective labor branches.<br />
If the employee’s disease is not listed, he may still receive his b<strong>en</strong>efit if he can<br />
prove that he has a specific illness which is directly and materially caused by<br />
an occupational health risk which has aris<strong>en</strong> out of or in the course of his<br />
employm<strong>en</strong>t. This bur<strong>de</strong>n of proof can be quite difficult for sufferers from<br />
‘vague’ ailm<strong>en</strong>ts, such as worn-out backs or psychiatric ailm<strong>en</strong>ts.<br />
4.4 England<br />
English employees who suffer from occupational acci<strong>de</strong>nts and diseases find<br />
themselves familiar with the Social Security Contributions and B<strong>en</strong>efits Act<br />
1992 (SSCBA), which incorporates the Industrial Injuries Scheme (IIS), the<br />
Employers’ Liability Act, <strong>de</strong> Statutory Sick Pay Act 1994 and the Social Security<br />
(Incapacity for Work) Act 1994.<br />
The first three days of incapacity to work the employee is not <strong>en</strong>titled to salary,<br />
though betwe<strong>en</strong> themselves, the employer and employee are free to negotiate<br />
otherwise. After this initial period, the employee is <strong>en</strong>titled to a flat rate<br />
statutory sick pay b<strong>en</strong>efit of £ 79.15 (e 91,18) per week; the <strong>en</strong>titlem<strong>en</strong>t lasts 28<br />
weeks. After this the short-term at the higher rate b<strong>en</strong>efit (IBST(H)) of £ 80.15<br />
(e 92,33) per week, followed by the long-term incapacity b<strong>en</strong>efit of £ 89.80<br />
(e 103,45) per week until he retires. All amounts are as of July 1, 2009 with<br />
conversion in euros as of August 20 th , 2009. Please note that the above is a<br />
very bare-bones version of a complex social security system.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 439 24-9-2009 15:56:24<br />
439
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
Labor union agreem<strong>en</strong>ts have little rele<strong>van</strong>ce here: financial arrangem<strong>en</strong>ts<br />
betwe<strong>en</strong> the employee and the employer regarding incapacity are consi<strong>de</strong>red<br />
to be a private matter. In practice, roughly half of English employers will<br />
offer some sort of occupational sick pay scheme, but t<strong>en</strong>d to guard the <strong>de</strong>tails<br />
jealously. The better paid segm<strong>en</strong>t of employees may also have or arrange for<br />
themselves a Perman<strong>en</strong>t Health Insurance (PHI) which will act as a ‘top-up’<br />
in case of incapacity.<br />
If the occupationally caused incapacity appears to be perman<strong>en</strong>t, the Industrial<br />
Injuries Scheme comes into play. It consists of two parts: the Industrial<br />
Injuries Disablem<strong>en</strong>t B<strong>en</strong>efit (acci<strong>de</strong>nts) (IIB) for occupational acci<strong>de</strong>nts and<br />
the Industrial Injuries Disablem<strong>en</strong>t B<strong>en</strong>efit (diseases and <strong>de</strong>afness) (IIDB)<br />
for occupational diseases and <strong>de</strong>afness. Every employee is covered by the IIS<br />
from his first day at work; contributions are paid by the English State.<br />
Both the IIB and the IIDB b<strong>en</strong>efits offer the employee a lifelong, tax-free and<br />
in<strong>de</strong>xed p<strong>en</strong>sion. To receive the IIB, the claimant must a) prove the exist<strong>en</strong>ce<br />
of the occupational acci<strong>de</strong>nt, b) having be<strong>en</strong> exposed to the particular health<br />
danger in the course of employm<strong>en</strong>t and suffering, because of this exposure,<br />
c) at least a minimum of 14% physical incapacity. The matter of fault of either<br />
party is completely irrele<strong>van</strong>t; that is, unless the claimant himself introduced a<br />
risk which was not inci<strong>de</strong>ntal to his employm<strong>en</strong>t, such as prohibited drugs.<br />
In case of an occupational disease the claimant is required to show that his<br />
particular diagnosis is prescribed, that is to say listed on the IIDB-list, and<br />
to make a plausible case ‘on the balance of probabilities’ that his disease is<br />
caused by the circumstances of his employm<strong>en</strong>t. Here too, it can be difficult<br />
for an incapacitated employee to apply for either b<strong>en</strong>efit wh<strong>en</strong> his ailm<strong>en</strong>t<br />
is neither clearly covered by the one or the other, as may for instance be the<br />
case for employees who suffer from burn-out syndrome. So far, the English<br />
governm<strong>en</strong>t has not allowed cases of ‘individual proof’, where a claimant can<br />
provi<strong>de</strong> evi<strong>de</strong>nce that his unlisted disease has an occupational cause.<br />
The size of either b<strong>en</strong>efit <strong>de</strong>p<strong>en</strong>ds on the perc<strong>en</strong>tage of physical incapacity.<br />
Tw<strong>en</strong>ty perc<strong>en</strong>t incapacity amounts, as of July 1, 2009, to £ 25.42 (e 29,28) a<br />
week, while complete incapacity is worth £ 127.10 (e 146,42) a week.<br />
4.5 Conclusion<br />
It is hard to compare the differ<strong>en</strong>t systems as they differ in many ways, with<br />
paym<strong>en</strong>ts and b<strong>en</strong>efits paid over differ<strong>en</strong>t periods. Also the influ<strong>en</strong>ces of labor<br />
unions and private insurance on individual income can differ dramatically.<br />
440<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 440 24-9-2009 15:56:24
8 Summary<br />
All in all, one might cautiously conclu<strong>de</strong> that the English victim of an occupational<br />
acci<strong>de</strong>nt or disease would initially appear to be the worst off financially,<br />
supposing no sick pay scheme or PHI applies (as may differ from employee<br />
to employee). But at the <strong>en</strong>d of the day (which would be after two years or<br />
more from the first day of incapacity), this would appear to be the Dutch<br />
victim whose income can come tumbling down from great heights to no more<br />
than approx. € 500 a month and this only after he has ma<strong>de</strong> inroads on his<br />
bank balance and the value of his house. Se<strong>en</strong> in this light, it does not seem<br />
surprising that, while social security levels have be<strong>en</strong> dropping steadily since<br />
the 1980’s, the number of published court cases in employers’ liability law has<br />
gradually increased.<br />
This leaves the Belgian employee the winner in the social security stakes,<br />
with a steady income of 90% of a fixed ceiling income that is high <strong>en</strong>ough to<br />
equate with the average income.<br />
5 Part III. Pres<strong>en</strong>t and comparative perspectives: employers’ liability law<br />
5.1 Introduction<br />
In this chapter, I shall conc<strong>en</strong>trate mainly on Dutch employers’ liability and<br />
compare it only where there are major differ<strong>en</strong>ces to the English and Belgian<br />
systems.<br />
5.2 Fault liability<br />
Dutch employers’ civil liability law, as laid down in s. 7:658 CC, is ess<strong>en</strong>tially a<br />
fault liability, while Belgian employers’ liability is a matter of no fault-liability<br />
and the English system is a hybrid of the two.<br />
5.3 Scope of s. 7:658 CC<br />
According to s. 7:658 CC, the employer is only liable wh<strong>en</strong> he has be<strong>en</strong> neglig<strong>en</strong>t<br />
in his duty of care and this had led to damage to the employee. Though<br />
the section covers material damage as well as occupational injury and disease,<br />
it is mostly used in relation to such injury and diseases and the damages<br />
which result of these. However, the emphasis on fault liability is slowly but<br />
surely becoming ero<strong>de</strong>d, as will become clear in the next chapter.<br />
The literal text in s. 7:658 CC itself is suffering from erosion, too, as judges<br />
have to make increasing efforts to align pres<strong>en</strong>t-day aspects of the workplace<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 441 24-9-2009 15:56:24<br />
441
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
with the original legislator’s view of a typical workplace over a c<strong>en</strong>tury ago.<br />
This means for instance that employees in the merchant navy are exclu<strong>de</strong>d<br />
from the scope of the section, but nowadays this is sometimes ignored as<br />
outdated. Volunteers and temporary workers are also treated as employees<br />
in the s<strong>en</strong>se of the section, ev<strong>en</strong> to the point that this has be<strong>en</strong> codified as<br />
an additional subsection. Where the workplace was originally int<strong>en</strong><strong>de</strong>d to be<br />
a single room that could literally be overse<strong>en</strong> by the employer, this can now<br />
inclu<strong>de</strong> workplaces at other employers’ premises. The section is now also consi<strong>de</strong>red<br />
to cover m<strong>en</strong>tal health, though it does not explicitly say so. In practice<br />
this means that recognized psychiatric illnesses like Post Traumatic Stress<br />
Syndrome and burn-out can also lead to employers’ liability, as they qualify as<br />
an infliction to the victim’s person. Such ailm<strong>en</strong>ts were unheard of at the <strong>en</strong>d<br />
of the ninete<strong>en</strong>th c<strong>en</strong>tury, wh<strong>en</strong> Freud had yet to publish his first work.<br />
There is also the circumstance that the original legislator was hardly aware of<br />
occupational diseases, as there was not much known about them at the time.<br />
This is reflected in the terminology and parliam<strong>en</strong>tary history of the section,<br />
which, though formally covering both occupational acci<strong>de</strong>nts and diseases<br />
in every way the same, is much more focused on acci<strong>de</strong>nts rather than diseases.<br />
But there are distinct differ<strong>en</strong>ces betwe<strong>en</strong> the two: acci<strong>de</strong>nts are easily<br />
<strong>de</strong>termined in time, location and cause. Diseases, on the other hand, may<br />
have multiple causes, both occupational and private, and may originate from<br />
exposure <strong>de</strong>ca<strong>de</strong>s ago, making any bur<strong>de</strong>n of proof much har<strong>de</strong>r as well as<br />
raising the possibility of limitation.<br />
That this inher<strong>en</strong>t discrepancy causes a range of problems of its own has<br />
become especially clear with the rising inci<strong>de</strong>nce of asbestos related occupational<br />
diseases. Such problems concern for instance the duty to perform<br />
research into prev<strong>en</strong>ting occupational diseases (‘Wh<strong>en</strong>, could and should the<br />
employer have known of mesothelioma?’), the bur<strong>de</strong>n of proof with regard<br />
to long tail diseases (‘Is the once-archived evi<strong>de</strong>nce still in exist<strong>en</strong>ce? Are<br />
witnesses still alive?’) and, again, the limitation period of liability for long tail<br />
occupational diseases. Though s. 7:658 CC would seem, after more than a<br />
c<strong>en</strong>tury, to be fairly crystallized out with regard to occupational acci<strong>de</strong>nts, the<br />
same cannot yet be said with regard to occupational diseases.<br />
Summarizing, the outdated s. 7:658 CC does not fully meet the requirem<strong>en</strong>ts<br />
of the pres<strong>en</strong>t day; and that it still works to a fashion is largely due to the<br />
inv<strong>en</strong>tiv<strong>en</strong>ess and liberal interpretation of the judiciary, but ev<strong>en</strong> so it is a<br />
hard stretch.<br />
442<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 442 24-9-2009 15:56:24
5.4 Duty of care<br />
8 Summary<br />
Returning to the duty of care: this requires of the Dutch employer that he<br />
organize the workplace, the equipm<strong>en</strong>t and tools in which or with which<br />
he has labor performed, takes safety measures and gives instructions and<br />
supervision regarding the same, in such a way as may reasonably be expected<br />
of him in or<strong>de</strong>r to prev<strong>en</strong>t the employee from coming to harm while in and<br />
during the course of his employm<strong>en</strong>t. ‘Reasonable’ means that, taking into<br />
account the specific circumstances, the employer cannot be expected to take<br />
his duty of care to absolute extremes. However, in practice he will find it hard<br />
to argue successfully that any safety measure that could have prev<strong>en</strong>ted the<br />
acci<strong>de</strong>nt could not reasonably be expected of him, especially if such a safety<br />
measure was installed after an acci<strong>de</strong>nt.<br />
In this regard it differs somewhat from the English statutory law, where a<br />
breach of regulations will automatically lead to the employer’s liability. The<br />
duty of care hardly ever crops up in Belgian case law of course, due to the<br />
Belgian employer’s civil immunity.<br />
Ext<strong>en</strong>sive Dutch case law provi<strong>de</strong>s gui<strong>de</strong>lines to the <strong>de</strong>tails of the duty of care,<br />
for instance with regard to the duty to perform research into the (possible)<br />
dangers of the workplace and (the causes of) occupational diseases, its equipm<strong>en</strong>t,<br />
machinery and tools, wh<strong>en</strong> and how to give instructions or provi<strong>de</strong><br />
supervision, etc. <strong>De</strong>tails of a more practical nature concerning the duty of<br />
care can be found in the Working Conditions Act (‘Arbeidsomstandighe<strong>de</strong>nwet’)<br />
and relating regulations. For instance: how to work safely around cranes<br />
or at altitu<strong>de</strong>, wh<strong>en</strong> protective clothing should be worn, etc. In the thesis<br />
itself, this is the subject of an in-<strong>de</strong>pth overview.<br />
5.5 Bur<strong>de</strong>n of proof<br />
Over the past <strong>de</strong>ca<strong>de</strong>s, there has be<strong>en</strong> much confusion on the subject of<br />
bur<strong>de</strong>n of proof, who bears it, wh<strong>en</strong> it arises, etc.; especially with regard to<br />
occupational (asbestos) diseases. It is pres<strong>en</strong>tly g<strong>en</strong>erally accepted that the<br />
primary bur<strong>de</strong>n of proof is carried by the employee as plaintiff; he is required<br />
to prove his claim, initially at least to a plausible <strong>de</strong>gree, that he has suffered<br />
damage and that this damage has aris<strong>en</strong> in and out of the course of employm<strong>en</strong>t<br />
(the conditio sine qua non aspect). He is not required to prove the neglig<strong>en</strong>ce<br />
of the employer, though of course being able to do so does his case no<br />
harm, either. Only after the employer has mounted a substantially motivated<br />
<strong>de</strong>f<strong>en</strong>ce, does the employee need to prove his claim in <strong>de</strong>tail. For instance,<br />
wh<strong>en</strong>, where and how his damages originated and what their precise and full<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 443 24-9-2009 15:56:24<br />
443
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
nature is. Obviously, this is much more difficult with regard to Repetitive<br />
Strain Injury than with regard to a brok<strong>en</strong> leg due to falling off faulty scaffolding.<br />
It is up to the employer to prove that he has un<strong>de</strong>rtak<strong>en</strong> all reasonable<br />
safety measures, instructions and supervision to prev<strong>en</strong>t the damage<br />
from occurring. Occasionally, it can happ<strong>en</strong> that the judge will rule that the<br />
employer has not be<strong>en</strong> neglig<strong>en</strong>t, due to the conv<strong>en</strong>tion that the duty of care<br />
is not of an absolute nature. In such cases the employee must in principle<br />
bear his damage himself, no matter how obviously work related it may be.<br />
This too, however, is gradually changing in case law, as will be explained in<br />
the next paragraph.<br />
All in all, the English worker carries a somewhat heavier, stricter bur<strong>de</strong>n of<br />
proof than his Dutch colleague, while for the Belgian worker once again the<br />
subject is of little litigational rele<strong>van</strong>ce due to the Belgian employers’ immunity<br />
to liability.<br />
5.6 Comp<strong>en</strong>sation<br />
The employers’ liability itself is a matter of ‘restitutio in integrum’: either the<br />
employer is liable and th<strong>en</strong> he is fully liable for all damage arising out of the<br />
occupational acci<strong>de</strong>nt or disease, or he is not liable at all and th<strong>en</strong> he doesn’t<br />
owe the employee a p<strong>en</strong>ny’s worth of comp<strong>en</strong>sation. Though this principle<br />
has held steadfast from the earliest days in the ninete<strong>en</strong>th c<strong>en</strong>tury’s parliam<strong>en</strong>tary<br />
history, it is now un<strong>de</strong>r attack. Again, asbestos diseases are the main<br />
cause for this. Ever since the Dutch Supreme Court (‘Hoge Raad <strong>de</strong>r Ne<strong>de</strong>rlan<strong>de</strong>n’)<br />
case of Nefalit v. Karamus in 2006, a division of liability betwe<strong>en</strong> the<br />
employee and the employer has become possible. Karamus was employed by<br />
the Nefalit firm, which exposed him over many years to high conc<strong>en</strong>trations<br />
of asbestos dust. He also used to be a heavy smoker as well for many years<br />
and ev<strong>en</strong>tually <strong>de</strong>veloped lung cancer, which can be caused by either asbestos<br />
or smoking and especially by the combination of the two. 10 The Hoge Raad<br />
ruled that, since the cause of the lung cancer could not be established with<br />
certainty and the chance of the cause lying outsi<strong>de</strong> of the workplace could not<br />
be ruled out, the advice of a medical specialist on the chances of the disease<br />
being proportionally caused by either the one cause or the other should be<br />
followed with respect to the liability, thus resulting in a proportional division<br />
of liability over both parties. While it is still early days to see to what <strong>de</strong>velopm<strong>en</strong>ts<br />
this <strong>de</strong>cision will lead to, one can easily imagine that the possibilities<br />
for ext<strong>en</strong>ding this reasoning to other cases where the (multiple) cause of an<br />
injury or a disease may possibly be sought in the private sphere are ample.<br />
10 Waterman 2006a.<br />
444<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 444 24-9-2009 15:56:24
8 Summary<br />
In this only the Belgian system differs in explicitly excluding an employee’s<br />
right to immaterial damages.<br />
5.7 Contributory neglig<strong>en</strong>ce<br />
There are few exonerating <strong>de</strong>f<strong>en</strong>ces op<strong>en</strong> to the Dutch employer. Basically<br />
these amount to contributory neglig<strong>en</strong>ce and limitation. It is exceedingly rare<br />
for a <strong>de</strong>f<strong>en</strong>ce of contributory neglig<strong>en</strong>ce to be successful. This would require a<br />
case of clear min<strong>de</strong>d int<strong>en</strong>tion of the employee to harm himself immediately<br />
before actually causing the harm, with this state of mind to be prov<strong>en</strong> by the<br />
employer, whose breach of duty (if any) must be negligible compared to that of<br />
the employee. A mom<strong>en</strong>t’s lapse of judgm<strong>en</strong>t or att<strong>en</strong>tion or an unnecessary<br />
risk does not lead to neglig<strong>en</strong>ce or partial liability on the part of the employee,<br />
not ev<strong>en</strong> if he is highly experi<strong>en</strong>ced.<br />
In this regard there is a marked differ<strong>en</strong>ce with English law, where the<br />
employee is held much more responsible for his mistakes. However, if the<br />
<strong>de</strong>f<strong>en</strong>ce of contributory neglig<strong>en</strong>ce is successful, it is consi<strong>de</strong>red to be a full<br />
<strong>de</strong>f<strong>en</strong>ce and exonerates the employer completely. Belgian law is ev<strong>en</strong> stricter<br />
in this regard than Dutch law, as ev<strong>en</strong> a clear int<strong>en</strong>t to commit suici<strong>de</strong> or self<br />
mutilation would be consi<strong>de</strong>red to be an expression of a m<strong>en</strong>tal malady and<br />
therefore not reflecting the employee’s true will and int<strong>en</strong>t.<br />
5.8 Limitation<br />
Dutch limitation law is divi<strong>de</strong>d into two parts: one for occurr<strong>en</strong>ces leading to<br />
personal injury or disease which took place before February 1 st , 2004 and one<br />
for similar occurr<strong>en</strong>ces which took place after this date. In practice, limitation<br />
of employers’ liability only comes into play with regard to long tail diseases,<br />
such as mesothelioma.<br />
In the first case, it can be inferred from s. 3:30 CC that a civil claim for damages<br />
arising out of an occupational injury or disease must be brought within<br />
five years after the victim or his heirs could reasonably have first known of<br />
the damage as well as the responsible employer (‘relative limitation’), but in<br />
any case no later than tw<strong>en</strong>ty years starting from the (last) day of harmful<br />
exposure for an occupational acci<strong>de</strong>nt or thirty years in case of an occupational<br />
disease caused by an <strong>en</strong>vironm<strong>en</strong>tal pollutant, e.g. asbestos (‘absolute<br />
limitation’). Ev<strong>en</strong> the thirty-year period can be stretched un<strong>de</strong>r certain circumstances,<br />
as it is consi<strong>de</strong>red to be profoundly unfair and unreasonable for<br />
an occupational asbestos victim to lose his right to damages before he ev<strong>en</strong><br />
Aansprakelijkheid_11.indd 445 24-9-2009 15:56:24<br />
445
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
could have known that he was <strong>en</strong>titled to it. 11 In such cases, one is well advised<br />
to hold the employer liable as soon as possible, preferably within six months<br />
after the diagnosis, as Dutch courts will not oft<strong>en</strong> stretch an ‘absolute’ limitation<br />
period beyond that.<br />
If the occurr<strong>en</strong>ce leading to personal injury took place after February 1 st ,<br />
2004, there is only a relative period of limitation which lasts five years. This<br />
was introduced after heavy criticism of the inher<strong>en</strong>t unfairness of limitation<br />
law for asbestos victims; but contrary to popular belief, it obviously does not<br />
apply to the pres<strong>en</strong>t g<strong>en</strong>eration of asbestos victims.<br />
In Belgium, an employee has only three years to claim comp<strong>en</strong>sation, starting<br />
the day that he first <strong>de</strong>veloped health problems that led to his incapacity.<br />
Usually, this will be the day of an occupational acci<strong>de</strong>nt; but this need not<br />
necessarily be the case wh<strong>en</strong> for instance a simple cut will lead to inflammation<br />
and, ev<strong>en</strong>tually, amputation of a body part. For the same reason, long tail<br />
occupational diseases do not pres<strong>en</strong>t a problem here as the ‘counting’ only<br />
starts wh<strong>en</strong> the disease first manifests itself. Altogether, a <strong>de</strong>f<strong>en</strong>ce of limitation<br />
is quite rare.<br />
In England too, limitation problems occur much more seldom than in The<br />
Netherlands. The English system recognizes a limitation period of three<br />
years starting from the day after the damaging occurr<strong>en</strong>ce, but if a plaintiff<br />
can prove that the damage did not materialize (i.e. was not diagnosed) until<br />
a later point in time, the limitation period will only start from th<strong>en</strong>. Besi<strong>de</strong>s<br />
which, the English judge is much freer than his Dutch colleague to disp<strong>en</strong>se<br />
such fairness with regard to the limitation period as he consi<strong>de</strong>red justified<br />
in an individual case.<br />
6 Part IV. A critical look at Dutch employers’ liability law and social<br />
security law<br />
6.1 Introduction<br />
Now the main ground has be<strong>en</strong> laid in the preceding parts and chapters, it<br />
is time to examine the triple question m<strong>en</strong>tioned in the introduction more<br />
closely. Did the Dutch make the right choice in 1967 by <strong>de</strong>viating from a legal<br />
system of social security law based on the principle of risque professionnel<br />
to a system based on risque social? Does the curr<strong>en</strong>t system of risque social<br />
11 Cf. HR 28 April 2000, NJ 2000, 430, LJN AA5635 (Van Hese/<strong>De</strong> Schel<strong>de</strong>).<br />
446<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 446 24-9-2009 15:56:24
8 Summary<br />
comply with the ratified ILO Conv<strong>en</strong>tion 121? And where is Dutch employers’<br />
liability law hea<strong>de</strong>d to?<br />
6.2 The profound influ<strong>en</strong>ce of traffic and commuting acci<strong>de</strong>nts<br />
In Part III Chapter 6 of the Dutch part of this thesis, an examination of the<br />
curr<strong>en</strong>t <strong>de</strong>velopm<strong>en</strong>ts shows where the answers to these questions lie. A wi<strong>de</strong><br />
variety of <strong>de</strong>velopm<strong>en</strong>ts is consi<strong>de</strong>red, such as the alleged non-insurability of<br />
occupational diseases, the introduction of the claims ma<strong>de</strong> insurance policy,<br />
uncertainty of causality, retroactive liability, liability for m<strong>en</strong>tal health, long<br />
tail-diseases, the alleged rise of the claim culture, the lack of statistics on<br />
occupational acci<strong>de</strong>nts and diseases, etc. However, for the sake of brevity I will<br />
focus on what may well be the most important <strong>de</strong>velopm<strong>en</strong>t: Dutch employers’<br />
liability for occupational acci<strong>de</strong>nts and diseases expanding in scope and<br />
at quite a fast rate, too. We have se<strong>en</strong> this already occur in the meaning of<br />
legislative words like employer, employee, damage and workplace. But it does<br />
not stop there: the very nature of Dutch employers’ liability law appears to be<br />
changing.<br />
A c<strong>en</strong>tury ago, the legislator was adamant that employers’ liability law would<br />
be based on fault liability rather than strict liability. This is reflected in the<br />
phrase that the employer should take all measures etc. as may reasonably be<br />
expected of him; there is emphatically no duty of care of an absolute nature.<br />
And while the Dutch Supreme Court (‘Hoge Raad’) reiterates this point time<br />
and again, since the 1990’s more and more case law is cropping up – mainly,<br />
in fact, from the Supreme Court itself – which is at odds with this principle.<br />
This is becoming especially clear in cases concerning occupational motorized<br />
traffic acci<strong>de</strong>nts, which is a type of acci<strong>de</strong>nt with particular characteristics. It<br />
usually takes place on the public road, away from the employer’s possibility to<br />
supervise and give instructions (or to be in breach of his duty of care), while<br />
leaving the injured employee with ext<strong>en</strong>sive damage that is only partly covered<br />
by social security. There is a s<strong>en</strong>se of injustice to this, as the employee is<br />
hurt in such cases during and in the course of his occupational duties; and yet<br />
he is expected to bear the damage himself, as if that particular circumstance<br />
makes no odds at all.<br />
The judiciary has found several means of circumv<strong>en</strong>ting this outcome and<br />
laying the bur<strong>de</strong>n of comp<strong>en</strong>sation at the employer’s door, ev<strong>en</strong> in cases where<br />
the employer is clearly not at fault for breaching any duty of care with regard<br />
to the employee’s road safety. This began in 1992, wh<strong>en</strong> the Supreme Court<br />
accepted that the employer could be liable for such damage on the grounds<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 447 24-9-2009 15:56:24<br />
447
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
of ‘reasonability and fairness’, ev<strong>en</strong> though he was in no way at fault. 12 This<br />
<strong>de</strong>cision was a first step in the direction of strict liability. It was repeated<br />
in later similar cases, some of which concerned commuting employees – a<br />
circumstance and time for which the employer usually does not carry any<br />
responsibility for at all. By 2001, an argum<strong>en</strong>t was found in the employer’s<br />
duty ex s. 7:611 CC to act as a ‘good employer’ to make him cover the employee’s<br />
damage. 13 By 2002, the Supreme Court found grounds for ‘reasonability<br />
and fairness’ and the ‘nature of the labor agreem<strong>en</strong>t’ in the abs<strong>en</strong>ce of an<br />
insurance to cover the injured employee’s damage caused by a road acci<strong>de</strong>nt –<br />
again while the employer was in no way to blame for the acci<strong>de</strong>nt. 14 By 2005,<br />
the single circumstance of an abs<strong>en</strong>ce of a<strong>de</strong>quate insurance was <strong>en</strong>ough for<br />
an employer to be held liable for damage arising out of a traffic acci<strong>de</strong>nt for<br />
which he was not at fault and it has remained so since. 15<br />
Nowadays, it is held to be clearly a part of the labor agreem<strong>en</strong>t and the<br />
employer’s duty to behave as a good employer should to a<strong>de</strong>quately insure his<br />
employees against the risks of traffic acci<strong>de</strong>nts. 16 Ev<strong>en</strong> this scope is expanding<br />
as, only quite rec<strong>en</strong>tly, the Supreme Court <strong>de</strong>ci<strong>de</strong>d that the employer’s duty to<br />
behave as a good employer and insure accordingly was ev<strong>en</strong> applicable with<br />
regard to an employee who suffered an injury while att<strong>en</strong>ding an office party<br />
outsi<strong>de</strong> her work hours. 17<br />
It would, however, put motorized employees at an unfair and ev<strong>en</strong> unjustifiable<br />
ad<strong>van</strong>tage to be insured against risks that are inher<strong>en</strong>tly occupational<br />
and natural to their work, while unmotorized employees and employees in<br />
the workplace are not insured against similar risks. Consi<strong>de</strong>r: the traditional<br />
employee will only receive comp<strong>en</strong>sation if the employer has breached his<br />
duty of care ex s. 7:658 CC and he has suffered damage because of this neglig<strong>en</strong>ce,<br />
while the ambulant employee need only show that the employer has<br />
breached his duty to act as a good employer should ex s. 7:611CC by insuring<br />
him against damage – whether or not the employer has breached any duty<br />
arising of s. 7:658 CC. While it is uncertain where this <strong>de</strong>velopm<strong>en</strong>t is hea<strong>de</strong>d<br />
to, it would seem reasonable to assume that the case law concerning s. 7:611<br />
CC for ambulant workers, being quite rec<strong>en</strong>t and therefore indicative of pres<strong>en</strong>t<br />
legal s<strong>en</strong>tim<strong>en</strong>ts, is unlikely to be so soon retracted. So if there is to be any<br />
12 HR 16 October 1992, NJ 1993, 264, LJN ZC0717 (Schuitmaker/Bruinsma Tapijt).<br />
13 HR 12 January 2001, NJ 2001, 253, LJN AA9434 (Vonk/Van <strong>de</strong>r Hoev<strong>en</strong>).<br />
14 HR 9 August 2002, NJ 2004, 235, LJN AE2113 (<strong>De</strong> Bont/Ou<strong>de</strong>nall<strong>en</strong>).<br />
15 HR 18 March 2005, JAR 2005/100, LJN AR6669 (KLM/<strong>De</strong> Kuijer).<br />
16 HR 1 February 2008, JA 2008/52, LJN BB6175 (Maasman/Akzo Nobel) and HR 1 February<br />
2008, JA 2008/53, LJN BB4767 (Kooiker/Taxic<strong>en</strong>trale).<br />
17 HR 17 April 2009, JAR 2009/128, LJN BH1996 (‘Rolschaatsworkshop’).<br />
448<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 448 24-9-2009 15:56:24
8 Summary<br />
sort of ‘catch-up’ in this unequal situation, this is more likely to concern and<br />
improve the legal position of the employee in the traditional workplace. All in<br />
all, wh<strong>en</strong> these <strong>de</strong>velopm<strong>en</strong>ts are followed to their logical outcome, it is likely<br />
to <strong>en</strong>d in a mandatory insurance duty to cover all employees, making the<br />
differ<strong>en</strong>ce betwe<strong>en</strong> fault and strict liability more theoretical than practical.<br />
In<strong>de</strong>ed, one may well ask whether this distinctive <strong>de</strong>velopm<strong>en</strong>t in case law<br />
should not give the legislator good reason to consi<strong>de</strong>r introducing employers’<br />
liability on the basis of a no-fault system. That would mean not merely<br />
a mo<strong>de</strong>rnization of s. 7:658 CC but rather a complete overhaul of the <strong>en</strong>tire<br />
employers’ liability system.<br />
6.3 ILO Conv<strong>en</strong>tion 121 cannot be disregar<strong>de</strong>d forever<br />
The <strong>de</strong>tailed treatm<strong>en</strong>t of Dutch social security law was not without reason,<br />
though it may have seemed a bit off course initially. For, as has be<strong>en</strong> stated<br />
before, in practice Dutch employers’ liability for occupational acci<strong>de</strong>nts and<br />
diseases only begins where social security for occupational acci<strong>de</strong>nts and<br />
diseases <strong>en</strong>ds. So how well does this aspect of social security meet a critical<br />
review? The answer to this can be brief: not well at all.<br />
As The Netherlands has ratified ILO Conv<strong>en</strong>tion 121 in 1966, being at the time<br />
only the third country to do so, Dutch social security law regarding occupational<br />
acci<strong>de</strong>nts and diseases (commuting acci<strong>de</strong>nts inclu<strong>de</strong>d) is now covered<br />
by the stipulations of this treaty. 18 Remarkably, this was only one year before<br />
the change was formally introduced from the risque professionnel system<br />
(Acci<strong>de</strong>nts Act or Ongevall<strong>en</strong>wet) to the risque social system.<br />
The Treaty is int<strong>en</strong><strong>de</strong>d to <strong>en</strong>sure that the occupationally injured and diseased<br />
workers in the ratified Member States receive social security b<strong>en</strong>efits which<br />
conform to the ILO’s main principle of ‘<strong>De</strong>c<strong>en</strong>t Work’. To <strong>en</strong>courage countries<br />
to ratify the treaty, its requirem<strong>en</strong>ts are, ev<strong>en</strong> so, of a fairly low threshold. At<br />
pres<strong>en</strong>t, 24 countries have ratified the treaty, including about half of Europe<br />
as well as such countries as Congo, Ecuador, Guinea, Japan, Libya, Uruguay<br />
and V<strong>en</strong>ezuela. Belgium has ratified the treaty too; England has not.<br />
At first sight there is already a glaring discrepancy betwe<strong>en</strong> the Dutch social<br />
security system and ILO Conv<strong>en</strong>tion 121: the first is based on a risque social<br />
system, while the second (and every country that has ratified it) is totally<br />
geared to a risque professionnel mo<strong>de</strong>l. Provi<strong>de</strong>d the b<strong>en</strong>efits that are granted<br />
18 The treaty is also known as the Employm<strong>en</strong>t Injury B<strong>en</strong>efits Conv<strong>en</strong>tion 1964.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 449 24-9-2009 15:56:24<br />
449
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
to every incapacitated employee meet with the minimum requirem<strong>en</strong>ts from<br />
the treaty, that need not be a problem. But as we shall see, they do not.<br />
As for the public s<strong>en</strong>tim<strong>en</strong>t on equal treatm<strong>en</strong>t of all incapacitated employees<br />
that caused this major change in 1967, it appears to have gradually diminished.<br />
The pres<strong>en</strong>t feeling in society seems to be moving towards placing<br />
responsibility and consequ<strong>en</strong>ces for personal life choices and acci<strong>de</strong>nts in the<br />
private sphere (such as breaking a leg while skiing) where they belong, rather<br />
than bur<strong>de</strong>ning the employer with heavy financial obligations for two years.<br />
In this s<strong>en</strong>se, one may won<strong>de</strong>r whether the system of risque social is due a<br />
reconsi<strong>de</strong>ration by the legislator.<br />
There are other looming discrepancies betwe<strong>en</strong> ILO Conv<strong>en</strong>tion 121 and the<br />
Dutch social security system, as well. It is <strong>de</strong>batable whether a Dutch victim<br />
of an occupational injury or disease with an incapacity perc<strong>en</strong>tage of less<br />
than 80%, who receives the WIA b<strong>en</strong>efit, will retain at least 60% of his last<br />
income before the inci<strong>de</strong>nt that caused his damage, consi<strong>de</strong>ring how sharply<br />
his income will ev<strong>en</strong>tually drop if he cannot find new work, either at his old<br />
employer’s or at a new employer. Certainly this drop is difficult to reconcile<br />
with the treaty’s provision in s. 14.3 that a b<strong>en</strong>efit for a ‘substantial’ loss of<br />
earning capacity should be ‘in suitable proportion’ to that same loss.<br />
One may also question whether the Dutch minimum <strong>de</strong>gree of 35% labor<br />
incapacity in or<strong>de</strong>r to be consi<strong>de</strong>red incapacitated in a social security s<strong>en</strong>se<br />
(WIA) after two years, is compatible with the main i<strong>de</strong>a behind ILO Conv<strong>en</strong>tion<br />
121: protection of the worker. This minimum <strong>de</strong>gree is by far the highest<br />
of all European countries which have ratified the treaty. For instance, Belgium,<br />
France, Ireland and Luxembourg all consi<strong>de</strong>r 1% suffici<strong>en</strong>t as a minimum<br />
of incapacity; Swe<strong>de</strong>n 7%; Italy 11%; Germany 20%. As the treaty does<br />
not prescribe a set minimum perc<strong>en</strong>tage, this means the Dutch regulation on<br />
this aspect is not directly in violation of the treaty. But it certainly is at distinct<br />
odds with the int<strong>en</strong>tion of the treaty.<br />
Th<strong>en</strong> there are the many <strong>de</strong>mands that by social security law (WIA) are ma<strong>de</strong><br />
of incapacitated employees. Many of these do not pass the scrutiny of the<br />
treaty. For instance: the WIA <strong>en</strong>tails a job-search requirem<strong>en</strong>t, which, as ILO<br />
officials have informed Dutch civil ser<strong>van</strong>ts of the Ministry for Social Affairs<br />
and Employm<strong>en</strong>t, is “contrary to the architecture of the conv<strong>en</strong>tion”. 19 S. 22<br />
19 As reported in p. 14 of an administrative note attached to a letter from Minister <strong>De</strong> Geus to<br />
the Presi<strong>de</strong>nt of the House (of Repres<strong>en</strong>tatives of the States-G<strong>en</strong>eral) dated <strong>De</strong>cember 18,<br />
2003.<br />
450<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 450 24-9-2009 15:56:24
8 Summary<br />
of the treaty <strong>de</strong>tails exhaustively what additional requirem<strong>en</strong>ts may be ma<strong>de</strong><br />
of the incapacitated employee and a job-search requirem<strong>en</strong>t is not listed as<br />
such. The same is true for other WIA-requirem<strong>en</strong>ts relating to e.g. the labor<br />
history of the incapacitated employee, a means test and ev<strong>en</strong> a means test for<br />
his partner. Such requirem<strong>en</strong>ts are in fact expressly prohibited by s. 9.2 of<br />
the treaty.<br />
To m<strong>en</strong>tion a few other discrepancies, without repeating the <strong>en</strong>tire thesis: a<br />
waiting period of two years before a perman<strong>en</strong>tly injured or diseased employee<br />
is <strong>en</strong>titled to a WIA b<strong>en</strong>efit is also clearly contrary to s. 6 of the treaty. This<br />
section <strong>en</strong>titles the employee to a social security b<strong>en</strong>efit as soon as it appears<br />
probable that his partial or full incapacity will be perman<strong>en</strong>t. The Dutch WIA<br />
does not specifically recognize the employee who has become injured due to a<br />
commuting acci<strong>de</strong>nt as <strong>en</strong>titled to b<strong>en</strong>efit, while according to the ratified ILO<br />
Conv<strong>en</strong>tion 121, it should. Nor does the Dutch legislation, either in the WIA<br />
or in any other law, provi<strong>de</strong> a list of prescribed diseases. Dutch occupational<br />
victims are required to pay contributions towards the health care which they<br />
need as a result of their occupational acci<strong>de</strong>nt or disease, though the treaty<br />
expressly forbids this and the Administrative High Court (C<strong>en</strong>trale Raad <strong>van</strong><br />
Beroep), the highest administrative judiciary office in The Netherlands, has<br />
confirmed this.<br />
And so on and on… One may easily conclu<strong>de</strong> that the WIA is not in compliance<br />
with ILO Conv<strong>en</strong>tion 121 on many important points, either in the s<strong>en</strong>se<br />
of architecture or justly plainly and literally. The Latin proverb ‘Pacta ser<strong>van</strong>da<br />
sunt’ comes to mind here. However, this is no news: the Dutch governm<strong>en</strong>t<br />
is well aware of these discrepancies as they have be<strong>en</strong> pointed out by ILO<br />
staff during a consultation by the aforem<strong>en</strong>tioned Dutch Ministry workers on<br />
the WIA in 2003. Yet none of these discrepancies have be<strong>en</strong> corrected since<br />
th<strong>en</strong>: they have be<strong>en</strong> the subject of some <strong>de</strong>bate on various governm<strong>en</strong>tal<br />
levels and ignored as not being ‘ess<strong>en</strong>tial’ to the treaty. Be that as it may: as<br />
time wears on, the Committee of Experts of the ILO will call the Dutch State<br />
to account for having ratified Conv<strong>en</strong>tion 121 and yet not living up to it, either<br />
concerning the letter or the architecture. While this may be played out for<br />
a while to gain time, at the <strong>en</strong>d of the day the Dutch governm<strong>en</strong>t will face<br />
an inevitable choice: either to comply with the treaty, which would mean a<br />
complete overhaul of the Labor and Income According to Labor Capacity Act<br />
2006 (WIA), or to face a major international embarrassm<strong>en</strong>t for not being<br />
able to legislate minimal social security levels for occupational victims that<br />
ev<strong>en</strong> apply in Third World countries.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 451 24-9-2009 15:56:24<br />
451
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
6.4 Some thoughts on various aspects<br />
Returning in a very comprised manner to a critical look at some other aspects<br />
of employers’ liability law for occupational acci<strong>de</strong>nts and diseases, there<br />
remain some obvious questions. If the expansion of this field of law is (possibly)<br />
due to <strong>de</strong>creasing b<strong>en</strong>efit levels, perhaps it would make s<strong>en</strong>se to up these<br />
b<strong>en</strong>efits to higher levels. Though this seems a somewhat obvious suggestion,<br />
it is unlikely to either work or to be accepted by the Dutch legislator. It would<br />
not change such important contributing factors to the expanding case law as<br />
long-tail diseases, retroactive liability or the emerg<strong>en</strong>ce of new occupational<br />
diseases. Nor is increased litigation wrong in itself: if more people wish to<br />
find justice and redress in court rather than suffer damage in sil<strong>en</strong>ce, they are<br />
surely <strong>en</strong>titled to do so. It is what courts are for, after all.<br />
Increasing the social security levels for a specific group, that is to say for<br />
occupational victims, may occur in or<strong>de</strong>r to comply with treaty law such as<br />
the aforem<strong>en</strong>tioned ILO Conv<strong>en</strong>tion 121, but hardly for other reasons. In<br />
these lean economic times, one cannot expect that such a suggestion would<br />
be looked on favorably by a governm<strong>en</strong>t that has for three <strong>de</strong>ca<strong>de</strong>s continually<br />
lowered the levels of b<strong>en</strong>efits.<br />
Should a better registration of occupational diseases be introduced? This certainly<br />
seems <strong>de</strong>sirable, with little to advocate against it. It is hard to sustain<br />
any <strong>de</strong>bate on the insurability of occupational diseases without the proper data<br />
publicly available, nor can any public policy on health and safety regarding<br />
occupational diseases be a<strong>de</strong>quate without the necessary knowledge of facts<br />
and figures. A prescribed list of occupational diseases would conceivably go<br />
a long way toward reaching better un<strong>de</strong>rstanding and registration of occupational<br />
diseases.<br />
A public guarantee fund for occupational diseases in combination with<br />
employers’ immunity from employees’ claims rather than recourse through<br />
employers’ liability law, as is the case in Belgium, is worth looking at, too. It<br />
appears to work well in Belgium and therefore <strong>de</strong>serves some careful consi<strong>de</strong>ration.<br />
Should the introduction of employers’ immunity against claims by occupational<br />
victims be consi<strong>de</strong>red? As the Belgian system has shown, this has<br />
much to offer and is valued very highly by the Belgians; but it is also unclear<br />
what prev<strong>en</strong>titive ad<strong>van</strong>tages civil immunity has to offer on the work floor.<br />
Without wishing to appear flippant, I do feel that actual prev<strong>en</strong>tion of occupational<br />
acci<strong>de</strong>nts and diseases makes for a better cure than legislation. Yet this<br />
452<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 452 24-9-2009 15:56:25
8 Summary<br />
is precisely where a strong Labor Inspectorate comes into its own; and in<strong>de</strong>ed<br />
Belgian workplaces do not seem to be, either factually or statistically, more<br />
dangerous or unhealthy than anywhere else. Also, there is the consi<strong>de</strong>ration<br />
that, while the employer may be immune against claims from his employees,<br />
this need not be the case with regard to a public guarantee fund for occupational<br />
diseases.<br />
As case law has shown, importance is increasingly attached to the employer<br />
a<strong>de</strong>quately insuring his employees to a wi<strong>de</strong> scope of liability arising out of<br />
the labor agreem<strong>en</strong>t: not only with regard to occupational injury which has<br />
undisputedly aris<strong>en</strong> in and during the employm<strong>en</strong>t, but also in a broa<strong>de</strong>r<br />
s<strong>en</strong>se, such as commuting and traffic acci<strong>de</strong>nts and injuries resulting from<br />
corporate ev<strong>en</strong>ts. This measure would seem to bridge the painful gap betwe<strong>en</strong><br />
the abs<strong>en</strong>ce of employers’ liability and low social security levels, as well as the<br />
fine line that exists betwe<strong>en</strong> fault and risk liability. Also, being able to provi<strong>de</strong><br />
full recourse to damages is fitting in a time wh<strong>en</strong> Dutch <strong>en</strong>trepr<strong>en</strong>eurs (and<br />
insurers) wish to un<strong>de</strong>rtake business in a responsible way towards society.<br />
Introducing mandatory liability insurance, as exists in England, is certainly<br />
worth a closer look by the Dutch legislator. In the thesis, I have dwelled on<br />
what kind of insurance this should be, what it would cover, etc. It is suffici<strong>en</strong>t<br />
to suggest here that a direct insurance, where the employee can directly<br />
approach the insurer who has insured the employer’s liability, could be consi<strong>de</strong>red.<br />
It is as such nothing new to The Netherlands: the Acci<strong>de</strong>nts Act<br />
(Ongevall<strong>en</strong>wet), which was abolished in 1967, was based on direct insurance.<br />
Especially in combination with a prescribed list of occupational diseases and<br />
presumptions of proof, this might go towards short<strong>en</strong>ing the legal sufferings<br />
of victims of long tail diseases.<br />
7 Conclusion<br />
It has become appar<strong>en</strong>t that Dutch employers’ liability law is teetering on<br />
the brink betwe<strong>en</strong> being outdated and <strong>de</strong>sperately trying to keep up with<br />
mo<strong>de</strong>rn <strong>de</strong>velopm<strong>en</strong>ts. A simple solution to this problem would be to have<br />
the legislator mo<strong>de</strong>rnize s. 7:658 CC thoroughly – for the first time in over a<br />
hundred years.<br />
Further, it seems highly plausible that the consi<strong>de</strong>rable <strong>de</strong>crease in social<br />
security levels and the sharp drop in income with which Dutch victims of<br />
occupational acci<strong>de</strong>nts and diseases are confronted, necessarily drives them<br />
to litigation for lack of any other remedy - if the financial damage is big<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 453 24-9-2009 15:56:25<br />
453
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong>ough. This would go far to explain the consi<strong>de</strong>rable increase in volume of<br />
employers’ liability case law.<br />
It is clear that, due to <strong>de</strong>velopm<strong>en</strong>ts regarding traffic and commuting acci<strong>de</strong>nts<br />
and acci<strong>de</strong>nts arising out of corporate ev<strong>en</strong>ts, the Dutch employers’<br />
liability law is in a high state of transition wherein the employee at the traditional<br />
workplace is becoming increasingly disad<strong>van</strong>taged in comparison with<br />
his ambulant colleague. As has be<strong>en</strong> shown, this is likely to <strong>en</strong>d in a mandatory<br />
insurance duty for the employer to cover all employees and may also lead<br />
to the displacem<strong>en</strong>t of the pres<strong>en</strong>t liability system by a no-fault system; in<br />
effect causing not just a mo<strong>de</strong>rnization but a complete overhaul of the <strong>en</strong>tire<br />
employers’ liability-based system.<br />
Returning now to the three questions which were posed at the beginning<br />
of this chapter, the consi<strong>de</strong>rations which have be<strong>en</strong> <strong>de</strong>tailed – very briefly in<br />
this summary and much more ext<strong>en</strong>sively in the thesis itself – lead to these<br />
conclusions.<br />
For the question ‘Does the curr<strong>en</strong>t Dutch system of risque social as laid<br />
down in the Labor and Income According to Labor Capacity Act 2006 (WIA)<br />
comply with ILO Conv<strong>en</strong>tion 121?’ the answer can only be: no, in many ways<br />
it clearly does not – but as the treaty has be<strong>en</strong> ratified <strong>de</strong>ca<strong>de</strong>s ago, it should.<br />
For treaties are ma<strong>de</strong> to be complied with – not to be ignored, nor to be gone<br />
directly against in many, if not almost every possible way. In time, it seems<br />
inevitable that the Dutch governm<strong>en</strong>t will have to make obeisance to the Latin<br />
proverb ‘Pacta ser<strong>van</strong>da sunt’ and change the Labor and Income According to<br />
Labor Capacity Act 2006 (WIA) drastically accordingly. A new Dutch system<br />
of social security for victims of occupational acci<strong>de</strong>nts and diseases is likely<br />
to resemble the Belgian system in many ways, as this is a very fine reflection<br />
of ILO Conv<strong>en</strong>tion 121.<br />
With regard to the question ‘Did the Dutch legislator make the right choice in<br />
1967 by <strong>de</strong>viating from a legal system of social security law based on the principle<br />
of risque professionnel to a system based on risque social?’, the answer<br />
must be again ‘no’. In the long run, too, the system of risque social has not<br />
worked out particularly well either, especially as embodied in the Labor and<br />
Income According to Labor Capacity Act 2006 (WIA). Here lies a clear duty<br />
for the legislator to correct the Labor and Income According to Labor Capacity<br />
Act 2006 (WIA) in or<strong>de</strong>r to comply with the treaty. That is not really such<br />
a big job as one would imagine: a Bill to that effect has be<strong>en</strong> prepared (and<br />
454<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 454 24-9-2009 15:56:25
8 Summary<br />
archived) for some years now. 20 Not surprisingly, this Bill would base the<br />
social security for occupational victims on … risque professionnel!<br />
What remains to be answered – though the subject warrants a sea of questions<br />
– is the third question: how will Dutch employers’ liability for occupational<br />
acci<strong>de</strong>nts and diseases <strong>de</strong>velop in the future? We have se<strong>en</strong> the possibility<br />
of several changes of course that may occur, such as a fundam<strong>en</strong>tal<br />
change in the basic social security system from risque social (back again) to<br />
risque professionnel with all that this <strong>en</strong>tails, including compliance with ILO<br />
Conv<strong>en</strong>tion 121; a mo<strong>de</strong>rnization of s. 7:658 CC; possibly the introduction of<br />
employers’ immunity for occupational damages, etc. What does seem fairly<br />
certain is that the intertwined relation betwe<strong>en</strong> employers’ liability and insurance<br />
will grow steadily stronger still.<br />
20 This Bill is named the Extra Garantieregeling Beroepsrisico’s (EGB), which may be translated<br />
as the Additional Guarantee for Occupational Risks Provision.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 455 24-9-2009 15:56:25<br />
455
Aansprakelijkheid_11.indd 456 24-9-2009 15:56:25
Bijlag<strong>en</strong><br />
Art. 7A:1638x oud-BW<br />
1. <strong>De</strong> <strong>werkgever</strong> is verplicht <strong>de</strong> lokal<strong>en</strong>, werktuig<strong>en</strong> <strong>en</strong> gereedschapp<strong>en</strong>,<br />
waarin of waarme<strong>de</strong> hij <strong>de</strong>n arbeid doet verricht<strong>en</strong>, op zoodanige wijze<br />
in te richt<strong>en</strong> <strong>en</strong> te on<strong>de</strong>rhou<strong>de</strong>n, alsme<strong>de</strong> omtr<strong>en</strong>t het verricht<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong>n arbeid zoodanige regeling<strong>en</strong> te treff<strong>en</strong> <strong>en</strong> aanwijzing<strong>en</strong> te verstrekk<strong>en</strong>,<br />
dat <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>r teg<strong>en</strong> het gevaar <strong>voor</strong> lijf, eerbaarheid <strong>en</strong> goed zoover<br />
beschermd is, als re<strong>de</strong>lijkerwijze in verband met <strong>de</strong>n aard <strong>van</strong> <strong>de</strong>n arbeid<br />
gevor<strong>de</strong>rd kan wor<strong>de</strong>n.<br />
2. Zijn die verplichting<strong>en</strong> niet nagekom<strong>en</strong>, dan is <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> gehou<strong>de</strong>n tot<br />
vergoeding <strong>de</strong>r scha<strong>de</strong> aan <strong>de</strong>n arbei<strong>de</strong>r di<strong>en</strong>t<strong>en</strong>gevolge in <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing<br />
zijner di<strong>en</strong>stbetrekking overkom<strong>en</strong>, t<strong>en</strong>zij door hem het bewijs wordt geleverd,<br />
dat die niet-nakoming aan overmacht, of die scha<strong>de</strong> in belangrijke<br />
mate me<strong>de</strong> aan grove schuld <strong>van</strong> <strong>de</strong>n arbei<strong>de</strong>r is te wijt<strong>en</strong>.<br />
3. Indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>r, t<strong>en</strong> gevolge <strong>van</strong> het niet nakom<strong>en</strong> dier verplichting<strong>en</strong><br />
door <strong>de</strong>n <strong>werkgever</strong>, in <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing zijner di<strong>en</strong>stbetrekking zoodanig<br />
letsel heeft bekom<strong>en</strong>, dat daar<strong>van</strong> <strong>de</strong> dood het gevolg is, is <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><br />
jeg<strong>en</strong>s <strong>de</strong>n overblijv<strong>en</strong><strong>de</strong> echtg<strong>en</strong>oot, <strong>de</strong> kin<strong>de</strong>r<strong>en</strong> of <strong>de</strong> ou<strong>de</strong>rs <strong>van</strong> <strong>de</strong>n<br />
overle<strong>de</strong>ne, die door zijn<strong>en</strong> arbeid pleg<strong>en</strong> te wor<strong>de</strong>n on<strong>de</strong>rhou<strong>de</strong>n, verplicht<br />
tot scha<strong>de</strong>vergoeding, t<strong>en</strong>zij door hem het bewijs wordt geleverd,<br />
dat die niet-nakoming aan overmacht, of <strong>de</strong> dood in belangrijke mate aan<br />
grove schuld <strong>van</strong> <strong>de</strong>n arbei<strong>de</strong>r is te wijt<strong>en</strong>.<br />
4. Elk beding, waardoor <strong>de</strong>ze verplichting<strong>en</strong> <strong>de</strong>s <strong>werkgever</strong>s zou<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n<br />
uitgeslot<strong>en</strong> of beperkt, is nietig.<br />
Art. 7:658 BW<br />
1. <strong>De</strong> <strong>werkgever</strong> is verplicht <strong>de</strong> lokal<strong>en</strong>, werktuig<strong>en</strong> <strong>en</strong> gereedschapp<strong>en</strong><br />
waarin of waarmee hij <strong>de</strong> arbeid doet verricht<strong>en</strong>, op zodanige wijze in<br />
te richt<strong>en</strong> <strong>en</strong> te on<strong>de</strong>rhou<strong>de</strong>n alsme<strong>de</strong> <strong>voor</strong> het verricht<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeid<br />
zodanige maatregel<strong>en</strong> te treff<strong>en</strong> <strong>en</strong> aanwijzing<strong>en</strong> te verstrekk<strong>en</strong> als re<strong>de</strong>lijkerwijs<br />
nodig is om te <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> werknemer in <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong><br />
zijn werkzaamhe<strong>de</strong>n scha<strong>de</strong> lijdt.<br />
2. <strong>De</strong> <strong>werkgever</strong> is jeg<strong>en</strong>s <strong>de</strong> werknemer aansprakelijk <strong>voor</strong> <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> die <strong>de</strong><br />
werknemer in <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> zijn werkzaamhe<strong>de</strong>n lijdt, t<strong>en</strong>zij hij aantoont<br />
dat hij <strong>de</strong> in lid 1 g<strong>en</strong>oem<strong>de</strong> verplichting<strong>en</strong> is nagekom<strong>en</strong> of dat <strong>de</strong><br />
scha<strong>de</strong> in belangrijke mate het gevolg is <strong>van</strong> opzet of bewuste roekeloosheid<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 457 24-9-2009 15:56:25<br />
457
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
3. Van <strong>de</strong> le<strong>de</strong>n 1 <strong>en</strong> 2 <strong>en</strong> <strong>van</strong> hetge<strong>en</strong> titel 3 <strong>van</strong> boek 6, bepaalt over <strong>de</strong><br />
<strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> kan niet t<strong>en</strong> na<strong>de</strong>le <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer<br />
wor<strong>de</strong>n afgewek<strong>en</strong>.Hij die in <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> zijn beroep of bedrijf<br />
arbeid laat verricht<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> persoon met wie hij ge<strong>en</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst<br />
heeft, is overe<strong>en</strong>komstig <strong>de</strong> le<strong>de</strong>n 1 tot <strong>en</strong> met 3 aansprakelijk <strong>voor</strong><br />
<strong>de</strong> scha<strong>de</strong> die <strong>de</strong>ze persoon in <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> zijn werkzaamhe<strong>de</strong>n<br />
lijdt.<br />
4. <strong>De</strong> kantonrechter is bevoegd k<strong>en</strong>nis te nem<strong>en</strong> <strong>van</strong> vor<strong>de</strong>ring<strong>en</strong> op grond<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> eerste zin <strong>van</strong> dit lid.<br />
458<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 458 24-9-2009 15:56:25
Literatuurlijst<br />
A<br />
Adviescommissie Arbeidsongeschiktheid 2001<br />
Adviescommissie Arbeidsongeschiktheid, Werk mak<strong>en</strong> <strong>van</strong> arbeidsgeschiktheid<br />
(‘Donner II-rapport’), <strong>De</strong>n Haag: Ministerie <strong>van</strong> Sociale Zak<strong>en</strong> <strong>en</strong> Werkgeleg<strong>en</strong>heid<br />
2001.<br />
Akkermans 1997<br />
A.J. Akkermans, Proportionele <strong>aansprakelijkheid</strong> bij onzeker causaal verband, <strong>De</strong>v<strong>en</strong>ter:<br />
W.E.J. Tje<strong>en</strong>k Willink 1997.<br />
Akkermans 1999<br />
A.J. Akkermans, ‘Proportionele scha<strong>de</strong>vergoeding bij longkanker door asbest <strong>en</strong>/<br />
of rok<strong>en</strong>’, in: Verkeersrecht 1999 nr. 7/8, p. 193-197.<br />
Akkermans 2002<br />
A.J. Akkermans, <strong>De</strong> ‘omkeringsregel’ bij het bewijs <strong>van</strong> causaal verband (oratie Amsterdam<br />
UvA), <strong>De</strong>n Haag: BJU 2002.<br />
Alt 2004<br />
H.J.W. Alt, ‘Bewijslastver<strong>de</strong>ling <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>voor</strong> RSI: gelijk<br />
overstek<strong>en</strong>; e<strong>en</strong> reactie’, in: ArbeidsRecht 2004 nr. 6/7, p. 35.<br />
Arbeidsinspectie 2007<br />
Arbeidsinspectie, Jaarverslag 2007, <strong>De</strong>n Haag: Arbeidsinspectie 2007.<br />
Asser/Hartkamp 2006 (4-III)<br />
A.S. Hartkamp, Mr. C. Asser’s Handleiding tot <strong>de</strong> beoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> het Ne<strong>de</strong>rlands<br />
burgerlijk recht; 4, Verbint<strong>en</strong>iss<strong>en</strong>recht; <strong>De</strong>el III, <strong>De</strong> Verbint<strong>en</strong>is uit <strong>de</strong> wet, <strong>De</strong>v<strong>en</strong>ter:<br />
W.E.J. Tje<strong>en</strong>k Willink 2006.<br />
Auty & Humphreys 2000<br />
A. Auty <strong>en</strong> T. Humphreys (red.), Comité Europé<strong>en</strong> <strong>de</strong>s Assurances, Employers liability<br />
and statutory comp<strong>en</strong>sation for workplace injury in Europe: a survey, Parijs: Euro<br />
Publishing System 2000.<br />
B<br />
Baars, Pelgrom, Hoeymans & Van Raaij 2005<br />
A.J. Baars, S.M. Pelgrom, F.H. Hoeymans <strong>en</strong> M.T. <strong>van</strong> Raaij, Gezondheidseffect<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> ziektelast door blootstelling aan stoff<strong>en</strong> op <strong>de</strong> werkplek – e<strong>en</strong> verk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>d on<strong>de</strong>rzoek,<br />
Bilthov<strong>en</strong>: RIVM 2005.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 459 24-9-2009 15:56:25<br />
459
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
Bacharias, Lin<strong>de</strong>nbergh & Mascini 2008<br />
Y. Bacharias, S.D. Lin<strong>de</strong>nbergh, P. Mascini, Prev<strong>en</strong>tie <strong>van</strong> arbeidsuitval: ontwikkeling<strong>en</strong><br />
in arbeidsomstandighe<strong>de</strong>nbeleid <strong>en</strong> civiele <strong>aansprakelijkheid</strong>, <strong>De</strong>n<br />
Haag: Boom Juridische Uitgevers 2008.<br />
Bal<strong>en</strong>, <strong>van</strong>, e.a. 1991<br />
J. <strong>van</strong> Bal<strong>en</strong>, S.G. <strong>van</strong> <strong>de</strong>n Heuvel, D.J. <strong>van</strong> Putt<strong>en</strong> <strong>en</strong> H.A. Smit, <strong>De</strong> surveillance<br />
<strong>van</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rzoek naar <strong>de</strong> mogelijkhe<strong>de</strong>n <strong>voor</strong> het signaler<strong>en</strong> <strong>van</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>,<br />
Directoraat-G<strong>en</strong>eraal <strong>van</strong> <strong>de</strong> Arbeid <strong>van</strong> het Ministerie <strong>van</strong> Sociale<br />
Zak<strong>en</strong> <strong>en</strong> Werkgeleg<strong>en</strong>heid, S 10-3, Voorburg: Directoraat-G<strong>en</strong>eraal <strong>van</strong> <strong>de</strong> Arbeid<br />
<strong>van</strong> het Ministerie <strong>van</strong> Sociale Zak<strong>en</strong> <strong>en</strong> Werkgeleg<strong>en</strong>heid 1991.<br />
Bar<strong>en</strong>ts<strong>en</strong> 2003<br />
B. Bar<strong>en</strong>ts<strong>en</strong>, Aansprakelijkheid, bescherming <strong>en</strong> comp<strong>en</strong>satie, <strong>De</strong>v<strong>en</strong>ter: Kluwer<br />
2003.<br />
Barrie 2005<br />
P. Barrie, Personal Injuries law: Liability, Comp<strong>en</strong>sation, and Procedure, Oxford:<br />
University Press 2005.<br />
Bauw e.a. 1999<br />
E. Bauw e.a., ‘Naar e<strong>en</strong> claimcultuur in Ne<strong>de</strong>rland?’, in: E. Bauw <strong>en</strong> J.M. Bar<strong>en</strong>drecht<br />
(red.), Het <strong>aansprakelijkheid</strong>srecht in <strong>de</strong> 21 e eeuw, <strong>De</strong>v<strong>en</strong>ter: Kluwer 1999.<br />
Beck & Woolfson 2000<br />
M. Beck <strong>en</strong> C. Woolfson, ‘The regulation of health and safety in Britain: from old<br />
Labour to new Labour’, in: Industrial Relations Journal 2000 nr. 1, p. 35-50.<br />
Beker 1998<br />
A. Beker, ‘<strong>De</strong> zeevar<strong>en</strong><strong>de</strong>’, in: ArbeidsRecht 1998 nr. 8/9, p. 4-8.<br />
Bergh, <strong>van</strong> <strong>de</strong>n & Faure 1990<br />
R. <strong>van</strong> <strong>de</strong>n Bergh <strong>en</strong> M.G. Faure, ‘<strong>De</strong> invloed <strong>van</strong> verzekering op <strong>de</strong> civiele <strong>aansprakelijkheid</strong>:<br />
e<strong>en</strong> rechtseconomische analyse’, in: Ver<strong>en</strong>iging <strong>voor</strong> Burgerlijk<br />
Recht, <strong>De</strong> invloed <strong>van</strong> verzekering op <strong>de</strong> civiele <strong>aansprakelijkheid</strong>, Preadviez<strong>en</strong> uitgebracht<br />
door <strong>de</strong> Ver<strong>en</strong>iging <strong>voor</strong> Burgerlijk Recht, 1990, p. 9-53.<br />
Bergkamp & Hanekamp 2003<br />
L. Bergkamp <strong>en</strong> J.C. Hanekamp, ‘Voorzorgs<strong>aansprakelijkheid</strong>: naar e<strong>en</strong> Post-<br />
Normale Jurispru<strong>de</strong>ntie?’, in: Tijdschrift <strong>voor</strong> Aansprakelijkheid Verzekering &<br />
Scha<strong>de</strong> 2003 nr. 4, p. 123-126.<br />
Better Regulation Task Force 2004<br />
Better Regulation Task Force, Better Routes to Redress, Lon<strong>de</strong>n: Better Regulation<br />
Task Force mei 2004.<br />
Bier 1988<br />
L. Bier, Aansprakelijkheid <strong>voor</strong> bedrijfsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>. <strong>De</strong> civielrechtelijke<br />
<strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>voor</strong> <strong>de</strong> aan het arbeidsmilieu gerelateer<strong>de</strong> persoonsscha<strong>de</strong> (diss.<br />
Utrecht), <strong>De</strong>v<strong>en</strong>ter: Kluwer 1988.<br />
460<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 460 24-9-2009 15:56:25
Literatuurlijst<br />
Bier & Geers 1991<br />
L. Bier <strong>en</strong> A.J.C.M. Geers, Schets Arbeidsomstandighe<strong>de</strong>nrecht, <strong>De</strong>v<strong>en</strong>ter: Kluwer<br />
1991.<br />
Bier 1995<br />
L. Bier, Aansprakelijkheid <strong>voor</strong> bedrijfsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>, <strong>De</strong>v<strong>en</strong>ter: Kluwer<br />
1995.<br />
Bier 1998<br />
L. Bier, ‘Aansprakelijkheid <strong>voor</strong> bedrijfsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>’, in: Handboek<br />
Person<strong>en</strong>scha<strong>de</strong>, Alph<strong>en</strong> aan <strong>de</strong>n Rijn/Zav<strong>en</strong>tem: Samsom BedrijfsInformatie<br />
<strong>de</strong>cember 1998.<br />
Bier (Handboek Person<strong>en</strong>scha<strong>de</strong>)<br />
L. Bier, ‘Beroepsziekt<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong>’, in: J. Wil<strong>de</strong>boer (red.), Handboek<br />
person<strong>en</strong>scha<strong>de</strong> (losbl.), Alph<strong>en</strong> aan <strong>de</strong>n Rijn: Samsom 1999, p. 6000.7-68.<br />
Bier 2002<br />
L. Bier, ‘<strong>De</strong> scha<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> ambt<strong>en</strong>aar’, in: Verkeersrecht 2002 nr. 12, p. 373-379.<br />
Blanchard 1917<br />
R. H. Blanchard, Liability and comp<strong>en</strong>sation insurance. Industrial acci<strong>de</strong>nts and<br />
their prev<strong>en</strong>tion, employers’ liability, workm<strong>en</strong>’s comp<strong>en</strong>sation, insurance of employers’<br />
liability and workm<strong>en</strong>’s comp<strong>en</strong>sation, New York/Lon<strong>de</strong>n: D. Appleton and Company<br />
1917.<br />
Bles 1907<br />
A.E. Bles, <strong>De</strong> wet op <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst. Geschie<strong>de</strong>nis <strong>de</strong>r Wet <strong>van</strong> <strong>de</strong>n 13<strong>de</strong>n<br />
Juli 1907 (Staatsblad no. 193), tot wijziging <strong>en</strong> aanvulling <strong>van</strong> <strong>de</strong> bepaling<strong>en</strong> in het<br />
Burgerlijk Wetboek omtr<strong>en</strong>t huur <strong>van</strong> di<strong>en</strong>stbo<strong>de</strong>n <strong>en</strong> werklie<strong>de</strong>n <strong>en</strong> daarme<strong>de</strong> sam<strong>en</strong>hang<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
artikel<strong>en</strong> in dat wetboek, alsme<strong>de</strong> in <strong>de</strong> Wetboek<strong>en</strong> <strong>van</strong> Koophan<strong>de</strong>l <strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
Burgerlijke Regtsvor<strong>de</strong>ring, in <strong>de</strong> Wet op <strong>de</strong> Regterlijke Organisatie <strong>en</strong> het Beleid <strong>de</strong>r<br />
Justitie, <strong>en</strong> in <strong>de</strong> Faillissem<strong>en</strong>tswet. Verzameling <strong>van</strong> Ontwerp<strong>en</strong>, Gewissel<strong>de</strong> Stukk<strong>en</strong>,<br />
Gevoer<strong>de</strong> Beraadslaging<strong>en</strong>, <strong>en</strong>z., <strong>de</strong>el I, <strong>De</strong>n Haag: Belinfante 1907.<br />
Bles 1909<br />
A.E. Bles, <strong>De</strong> wet op <strong>de</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst. Geschie<strong>de</strong>nis <strong>de</strong>r Wet <strong>van</strong> <strong>de</strong>n 13<strong>de</strong>n<br />
Juli 1907 (Staatsblad no. 193), tot wijziging <strong>en</strong> aanvulling <strong>van</strong> <strong>de</strong> bepaling<strong>en</strong> in het<br />
Burgerlijk Wetboek omtr<strong>en</strong>t huur <strong>van</strong> di<strong>en</strong>stbo<strong>de</strong>n <strong>en</strong> werklie<strong>de</strong>n <strong>en</strong> daarme<strong>de</strong> sam<strong>en</strong>hang<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
artikel<strong>en</strong> in dat wetboek, alsme<strong>de</strong> in <strong>de</strong> Wetboek<strong>en</strong> <strong>van</strong> Koophan<strong>de</strong>l <strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
Burgerlijke Regtsvor<strong>de</strong>ring, in <strong>de</strong> Wet op <strong>de</strong> Regterlijke Organisatie <strong>en</strong> het Beleid <strong>de</strong>r<br />
Justitie, <strong>en</strong> in <strong>de</strong> Faillissem<strong>en</strong>tswet. Verzameling <strong>van</strong> Ontwerp<strong>en</strong>, Gewissel<strong>de</strong> Stukk<strong>en</strong>,<br />
Gevoer<strong>de</strong> Beraadslaging<strong>en</strong>, <strong>en</strong>z., <strong>de</strong>el III, <strong>De</strong>n Haag: Belinfante 1909.<br />
Boas 1905<br />
H.H. Boas, <strong>De</strong> recht<strong>en</strong> <strong>de</strong>r verzeker<strong>de</strong>n kracht<strong>en</strong>s <strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet 1901, Amsterdam:<br />
Blikman & Sutorius 1905.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 461 24-9-2009 15:56:25<br />
461
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
Bolle 1990<br />
J.M. Bolle, <strong>De</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong>. Wet <strong>en</strong> toepassingsbesluit<strong>en</strong>. Tekst<strong>en</strong> <strong>en</strong> bespreking.<br />
Vertaald door L. <strong>van</strong> Loock, Zut<strong>en</strong>daal (België): AXA, Luik <strong>en</strong> Vailant-Carmanne<br />
NV 1990.<br />
Bolt & Spier 1996<br />
A.T. Bolt <strong>en</strong> J. Spier (<strong>voor</strong> hoofdstuk 2 sam<strong>en</strong> met O.A. Haaz<strong>en</strong>), <strong>De</strong> uitdij<strong>en</strong><strong>de</strong> reikwijdte<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> uit onrechtmatige daad; Han<strong>de</strong>ling<strong>en</strong> <strong>de</strong>r Ne<strong>de</strong>rlandse<br />
Jurist<strong>en</strong>ver<strong>en</strong>iging 1996-I, Zwolle: W.E.J. Tje<strong>en</strong>k Willink 1996.<br />
Boom & Tilanus-<strong>van</strong> Wass<strong>en</strong>aer 1995<br />
F.J. Boom <strong>en</strong> G.M. Tilanus-<strong>van</strong> Wass<strong>en</strong>aer, ‘Werkgevers<strong>aansprakelijkheid</strong> versus<br />
werknemersbescherming, hoe is <strong>de</strong> stand?’ in: Verkeersrecht 1995 nr. 4, p. 97-100.<br />
Boom, <strong>van</strong> & Bar<strong>en</strong>drecht 2000<br />
W.H. <strong>van</strong> Boom <strong>en</strong> J.M. Bar<strong>en</strong>drecht, ‘Gedrag <strong>van</strong> to<strong>en</strong>, norm<strong>en</strong> <strong>van</strong> nu?’, in:<br />
I. Brand, e.a., Tijd <strong>en</strong> onzekerheid, BW-Krant Jaarboek 16, <strong>De</strong>v<strong>en</strong>ter: Gouda Quint<br />
2000, p. 45-58.<br />
Boom, <strong>van</strong> 2001<br />
W.H. <strong>van</strong> Boom, ‘Anticiper<strong>en</strong> op nieuwe gezondheidsrisico’s’, in: Aansprakelijkheid<br />
Verzekering & Scha<strong>de</strong> 2001 nr. 1, p. 3-12.<br />
Boom, <strong>van</strong> 2003a<br />
W.H. <strong>van</strong> Boom, ‘Waarhe<strong>en</strong> leidt <strong>de</strong> weg… <strong>van</strong> werknemersscha<strong>de</strong>?’, in: Tijdschrift<br />
<strong>voor</strong> Aansprakelijkheid Verzekering & Scha<strong>de</strong> 2003 nr. 1, p. 33-40.<br />
Boom, <strong>van</strong> 2003b<br />
W.H. <strong>van</strong> Boom, Structurele fout<strong>en</strong> in het <strong>aansprakelijkheid</strong>srecht (oratie Tilburg),<br />
<strong>De</strong>n Haag: Boom Juridische Uitgevers 2003.<br />
Boom, <strong>van</strong> 2004a<br />
W.H. <strong>van</strong> Boom, ‘Aansprakelijkheid <strong>van</strong>, <strong>voor</strong> <strong>en</strong> jeg<strong>en</strong>s vrijwilligers’, in: Tijdschrift<br />
<strong>voor</strong> Aansprakelijkheid Verzekering & Scha<strong>de</strong> 2004 nr. 5, p. 191-198.<br />
Boom, <strong>van</strong> 2004b<br />
W.H. <strong>van</strong> Boom, ‘Waarom moet <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong> er aan gelov<strong>en</strong>?’,<br />
in: Tijdschrift <strong>voor</strong> Vergoeding Person<strong>en</strong>scha<strong>de</strong> 2004 nr. 1, p. 1-2.<br />
Boom, <strong>van</strong> 2006a<br />
W.H. <strong>van</strong> Boom, ‘Oublié d’assurer, obligé <strong>de</strong> comp<strong>en</strong>ser? Enige opmerking<strong>en</strong><br />
over <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> weg<strong>en</strong>s het niet verzeker<strong>en</strong> <strong>van</strong> zijn<br />
werknemer’, in: N. <strong>van</strong> Tiggele-Van <strong>de</strong>r Vel<strong>de</strong>, J.G.C. Kamphuis<strong>en</strong> <strong>en</strong> B.K.M. Lauwerier<br />
(red.), <strong>De</strong> Wansink-bun<strong>de</strong>l. Van dra<strong>de</strong>n <strong>en</strong> da<strong>de</strong>n, <strong>De</strong>v<strong>en</strong>ter: Kluwer 2006,<br />
p. 61-72.<br />
Boom, <strong>van</strong> 2006b<br />
W.H. <strong>van</strong> Boom, ‘Annotatie bij HR 11-11-2005, C04/253HR’, in: Jurispru<strong>de</strong>ntie<br />
Aansprakelijkheidsrecht 2006 nr. 1, nr. 11, p. 15-19.<br />
462<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 462 24-9-2009 15:56:25
Literatuurlijst<br />
Boom <strong>van</strong>, Van Koot<strong>en</strong> & Schnei<strong>de</strong>r 2008<br />
W.H. <strong>van</strong> Boom, G.N. <strong>van</strong> Koot<strong>en</strong> <strong>en</strong> P.L.M. Schnei<strong>de</strong>r, ‘Comp<strong>en</strong>satie <strong>van</strong> verkeersletsel<br />
<strong>van</strong> werknemers: wat is e<strong>en</strong> behoorlijke verzekering?’, in Arbeidsrechtelijke<br />
Annotaties 2008 nr. 2, p. 43-60.<br />
Boom, <strong>van</strong> 2009<br />
W.H. <strong>van</strong> Boom, ‘Verjaring mesothelioomclaims doorbrok<strong>en</strong>’, in: Tijdschrift <strong>voor</strong><br />
Aansprakelijkheid & Verzekering 2000 nr. 3/46, p. 55-69.<br />
Boonekamp (Scha<strong>de</strong>vergoeding)<br />
R.J.B. Boonekamp, in: A.R. Bloemberg<strong>en</strong> (red.), Scha<strong>de</strong>vergoeding, <strong>De</strong>v<strong>en</strong>ter: Kluwer<br />
(losbl.).<br />
Bos-<strong>van</strong> <strong>de</strong>n Berg 2000<br />
E. Bos-<strong>van</strong> <strong>de</strong>n Berg, ‘Werkgevers<strong>aansprakelijkheid</strong>. Ktr. Breda 12 mei 1999, zaaknr.<br />
116318\CV\98-4616 <strong>en</strong> Rb. Breda 16 mei 2000, rolnr. 75019/HA ZA 99-1257’,<br />
in: Tijdschrift <strong>voor</strong> Vergoeding Person<strong>en</strong>scha<strong>de</strong> 2000 nr. 4, p. 109-111.<br />
Bov<strong>en</strong> 1993<br />
J.H.K. Bov<strong>en</strong>, ‘Door bedrijfsongevall<strong>en</strong> getroff<strong>en</strong> person<strong>en</strong> 1989’, in: Maandbericht<br />
gezondheidheidsstatistiek, Voorburg: CBS 1993 nr. 8, p. 26-33.<br />
Brinkkemper 2009<br />
W. Brinkkemper, ‘Van arbeidsongeval tot beroepsinci<strong>de</strong>nt’, in: ArbeidsRecht<br />
2009 nr. 1, p. 14-18.<br />
Broek, <strong>van</strong> <strong>de</strong>n 2006<br />
P. <strong>van</strong> <strong>de</strong>n Broek, ‘Hoe bewust <strong>en</strong> hoe roekeloos han<strong>de</strong>lt <strong>de</strong> bewust roekeloze<br />
werknemer? Bespreking <strong>van</strong> twee rec<strong>en</strong>te arrest<strong>en</strong> over ‘bewuste roekeloosheid’<br />
in <strong>de</strong> zin <strong>van</strong> <strong>de</strong> artikel<strong>en</strong> 7:658, 7:611 <strong>en</strong> 6:170 BW’, in: Tijdschrift <strong>voor</strong> Vergoeding<br />
Person<strong>en</strong>scha<strong>de</strong> 2006 nr. 2, p. 38-45.<br />
Brugmans 1975<br />
I.J. Brugmans, <strong>De</strong> arbei<strong>de</strong>n<strong>de</strong> klasse in Ne<strong>de</strong>rland gedur<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong> neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong><strong>de</strong> eeuw<br />
1813-1870, Utrecht: Het Spectrum 1975.<br />
Brunink & <strong>De</strong> Winter 1999<br />
H.J.G. Brunink <strong>en</strong> R.M. <strong>de</strong> Winter, ‘Is privé echt privé?’, in: ArbeidsRecht 1999<br />
nr. 6/7, p. 30-35.<br />
Burdorf e.a. 1997<br />
A. Burdorf, J.J. Bar<strong>en</strong>dregt, P.H.J.J. Swuste, D.J.J. Hee<strong>de</strong>rik, Schatting <strong>van</strong> asbestgerelateer<strong>de</strong><br />
ziekt<strong>en</strong> in <strong>de</strong> perio<strong>de</strong> 1996-2030 door beroepsmatige blootstelling in het<br />
verle<strong>de</strong>n, <strong>De</strong>n Haag: Ministerie <strong>van</strong> Sociale Zak<strong>en</strong> <strong>en</strong> Werkgeleg<strong>en</strong>heid 1997.<br />
C<br />
Cane 2006<br />
P. Cane (ed.), Atiyah’s Acci<strong>de</strong>nts, Comp<strong>en</strong>sation and the Law, Cambridge: University<br />
Press 2006.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 463 24-9-2009 15:56:25<br />
463
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
Cawthon 1997<br />
E.A. Cawthon, Job acci<strong>de</strong>nts and the law in England’s early railway age: origins of<br />
employer liability and workm<strong>en</strong>’s comp<strong>en</strong>sation, vol. 43 in <strong>de</strong> serie ‘Studies in British<br />
History’, Lewiston/Que<strong>en</strong>ston/Lampeter: The Edwin Mell<strong>en</strong> Press Ltd. 1997.<br />
Charlier 2008a<br />
L.E.M. Charlier, ‘<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong>, <strong>de</strong> bewijslastver<strong>de</strong>ling <strong>en</strong> <strong>de</strong> State of the<br />
Art in RSI-zak<strong>en</strong>: het bre<strong>de</strong>r perspectief’ in: Letsel & Scha<strong>de</strong> 2004 nr. 2, p. 12-<br />
22.<br />
Charlier 2008b<br />
L.E.M. Charlier, ‘Het bewijs in beroepsziektezak<strong>en</strong>’ in: Letsel & Scha<strong>de</strong> 2008 nr.<br />
3, p. 5-21.<br />
Charlier 2008c<br />
L.E.M. Charlier, ‘Ti<strong>en</strong> jaar Conv<strong>en</strong>ant Asbestslachtoffers: e<strong>en</strong> trieste balans’, in:<br />
Ne<strong>de</strong>rlands Jurist<strong>en</strong>blad 2008 nr. 30, p. 1857-1861.<br />
Chlepner 1972<br />
B.S. Chlepner, C<strong>en</strong>t ans d’histoire sociale <strong>en</strong> Belgique, Brussel: Ed. Univ. Brux.<br />
1972<br />
Clausing 1964<br />
B. Clausing, ‘Aansprakelijkheid <strong>van</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong>r<strong>de</strong>n, in het bijzon<strong>de</strong>r teg<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> ongevalsgetroff<strong>en</strong><strong>en</strong><strong>en</strong> in <strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet 1921 <strong>en</strong> in het ontwerp WAO’ in:<br />
Sociaal Maandblad Arbeid 1964 nr. 6, p. 407-408.<br />
Coll<strong>en</strong><strong>de</strong>r 2001<br />
A. Coll<strong>en</strong><strong>de</strong>r, ‘Law of vicarious liability ext<strong>en</strong><strong>de</strong>d’, in: All England Legal Opinion,<br />
juli 2001, p. 1-2.<br />
Commissie Buurmeijer 1993<br />
Commissie Buurmeijer, Rapport parlem<strong>en</strong>taire <strong>en</strong>quête uitvoeringsorgan<strong>en</strong> sociale<br />
verzekering<strong>en</strong>, <strong>De</strong>n Haag: SDU Uitgevers 1993.<br />
Commissie Cort Van <strong>de</strong>r Lin<strong>de</strong>n III 1894<br />
Commissie Cort Van <strong>de</strong>r Lin<strong>de</strong>n III, Veiligheid. Orgaan <strong>de</strong>r Ne<strong>de</strong>rlandsche Vere<strong>en</strong>iging<br />
tot <strong>voor</strong>koming <strong>van</strong> ongelukk<strong>en</strong> in fabriek<strong>en</strong> <strong>en</strong> werkplaats<strong>en</strong>, Amsterdam: Ne<strong>de</strong>rlandsche<br />
Vere<strong>en</strong>iging tot <strong>voor</strong>koming <strong>van</strong> ongelukk<strong>en</strong> in fabriek<strong>en</strong> <strong>en</strong> werkplaats<strong>en</strong><br />
1894.<br />
Commissie <strong>van</strong> <strong>de</strong> Europese Geme<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> 2000<br />
Commissie <strong>van</strong> <strong>de</strong> Europese Geme<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong>, Me<strong>de</strong><strong>de</strong>ling <strong>van</strong> <strong>de</strong> Commissie over<br />
het <strong>voor</strong>zorgsbeginsel, Brussel: Europese Commissie 2 februari 2000, Com (2000)<br />
1 <strong>de</strong>finitief.<br />
Commissie <strong>van</strong> <strong>de</strong> Europese Geme<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> 2003<br />
Commissie <strong>van</strong> <strong>de</strong> Europese Geme<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong>, Aanbeveling <strong>van</strong> <strong>de</strong> Commissie <strong>van</strong><br />
19 september 2003 betreff<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong> Europese lijst <strong>van</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>, Brussel: Europese<br />
Commissie 19 september 2003, Com (2003) 3297 <strong>de</strong>finitief.<br />
464<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 464 24-9-2009 15:56:25
Literatuurlijst<br />
Commissie fundam<strong>en</strong>tele herbezinning Wet sociale werk<strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>ing 2008<br />
Commissie fundam<strong>en</strong>tele herbezinning Wet sociale werk<strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>ing, Werk<strong>en</strong><br />
naar vermog<strong>en</strong>, <strong>De</strong>n Haag: Ministerie SZW 2008.<br />
Commissie Van Rhijn II 1945<br />
Commissie Van Rhijn, Rapport <strong>van</strong> <strong>de</strong> Commissie, ingesteld bij Beschikking <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
Minister <strong>van</strong> Sociale Zak<strong>en</strong> <strong>van</strong> 26 maart 1943, met <strong>de</strong> opdracht algeme<strong>en</strong>e richtlijn<strong>en</strong><br />
vast te stell<strong>en</strong> <strong>voor</strong> <strong>de</strong> toekomstige ontwikkeling <strong>de</strong>r sociale verzekering in Ne<strong>de</strong>rland.<br />
<strong>De</strong>el II: Algem<strong>en</strong>e richtlijn<strong>en</strong> <strong>voor</strong> <strong>de</strong> toekomstige ontwikkeling <strong>de</strong>r sociale verzekering<br />
in Ne<strong>de</strong>rland, <strong>De</strong>n Haag: Algeme<strong>en</strong>e Landsdrukkerij 1945.<br />
Copp<strong>en</strong>s 2009<br />
M. Copp<strong>en</strong>s, Handboek Sociaal Recht, G<strong>en</strong>t: Story Publishers 2009.<br />
Cordy 1967<br />
A. Cordy, ‘<strong>De</strong> grote ontwikkelingsstadia <strong>van</strong> <strong>de</strong> sociale wetgeving (1866-1966)’, in:<br />
Belgisch tijdschrift <strong>voor</strong> sociale zekerheid 1967 nr. 6/7, p. 929-951.<br />
Cotter & B<strong>en</strong>net 2008<br />
B. Cotter <strong>en</strong> D. B<strong>en</strong>net, Munkman on Employer’s Liability, Chipp<strong>en</strong>ham: Lexis-<br />
Nexis 2008.<br />
Crémer 1964<br />
R. Crémer, ‘<strong>De</strong> mutualistische beweging in België’, in: Belgisch tijdschrift <strong>voor</strong><br />
sociale zekerheid 1964 nr. 1, p. 12-137.<br />
D<br />
Dam, <strong>van</strong> 2000a<br />
C.C. <strong>van</strong> Dam, Aansprakelijkheidsrecht: E<strong>en</strong> gr<strong>en</strong>soverschrij<strong>de</strong>nd handboek, <strong>De</strong>n<br />
Haag: BJU 2000.<br />
Dam, <strong>van</strong> 2000b<br />
C.C. <strong>van</strong> Dam, ‘<strong>De</strong> reikwijdte <strong>van</strong> <strong>de</strong> nieuwe <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>. Meer<br />
zekerheid over het flexibele artikel 7:658 lid 4 BW’, in: Verkeersrecht 2000 nr. 2,<br />
p. 43-44.<br />
<strong>De</strong>partm<strong>en</strong>tal Committee on Workm<strong>en</strong>’s Comp<strong>en</strong>sation 1922<br />
<strong>De</strong>partm<strong>en</strong>tal Committee on Workm<strong>en</strong>’s Comp<strong>en</strong>sation, Report to the Secretary of<br />
State by the <strong>De</strong>partm<strong>en</strong>t Committee Appointed to Inquire Into the System of Comp<strong>en</strong>sation<br />
for Injuries to Workm<strong>en</strong>, Lon<strong>de</strong>n: Her Majesty’s Stationary Office, 1922.<br />
<strong>De</strong>partm<strong>en</strong>t of Tra<strong>de</strong> and Industry 1994a<br />
<strong>De</strong>partm<strong>en</strong>t of Tra<strong>de</strong> and Industry, <strong>De</strong>regulation: Cutting red Tape, Lon<strong>de</strong>n: Her<br />
Majesty’s Stationary Office 1994.<br />
<strong>De</strong>partm<strong>en</strong>t of Tra<strong>de</strong> and Industry 1994b<br />
<strong>De</strong>partm<strong>en</strong>t of Tra<strong>de</strong> and Industry, Thinking About Regulating: A Gui<strong>de</strong> To Good<br />
Regulation, Lon<strong>de</strong>n: Her Majesty’s Stationary Office 1994.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 465 24-9-2009 15:56:25<br />
465
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
Did<strong>de</strong> 1994<br />
R. Did<strong>de</strong>, Beroepsziekt<strong>en</strong>, vroeger <strong>en</strong> nu: veran<strong>de</strong>r<strong>de</strong> risico’s in acht beroep<strong>en</strong>, Amsterdam:<br />
NIA 1994.<br />
Dijk, <strong>van</strong> 1998<br />
Chr.H. <strong>van</strong> Dijk, ‘Bewijslastver<strong>de</strong>ling bij <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong>, Rechtbank<br />
’s-Grav<strong>en</strong>hage 29 oktober 1997’, in: Letsel & Scha<strong>de</strong> 1998 nr. 1, p. 14.<br />
Dijk, <strong>van</strong> 2000<br />
Chr.H. <strong>van</strong> Dijk, ‘Werkgevers<strong>aansprakelijkheid</strong>, e<strong>en</strong> stand <strong>van</strong> zak<strong>en</strong>’, in: Tijdschrift<br />
<strong>voor</strong> Vergoeding Person<strong>en</strong>scha<strong>de</strong> 2002 nr. 1, p. 4-13.<br />
Dijk, <strong>van</strong> 2009<br />
Chr.H. <strong>van</strong> Dijk, ‘Aansprakelijkheid weg<strong>en</strong>s sch<strong>en</strong>ding <strong>van</strong> <strong>de</strong> zorgplicht ex art.<br />
7:611 BW’, in: PIV-Bulletin juni 2009, p. 10-14.<br />
Dijk, <strong>van</strong> & Van Osch 2008<br />
T.J.J. <strong>van</strong> Dijk <strong>en</strong> N.J. <strong>van</strong> Osch, ‘Conv<strong>en</strong>ant Instituut Asbestslachtoffers ti<strong>en</strong> jaar<br />
later’, in: Verkeersrecht 2008 nr. 12, p. 378-380.<br />
Dilnot, Kay & Morris 1991<br />
A.W. Dilnot, J.A. Kay <strong>en</strong> C.N. Morris, The reform of social security, Oxford: Clar<strong>en</strong>don<br />
Press 1991.<br />
Dommering-Van Rong<strong>en</strong> 1993<br />
L. Dommering-Van Rong<strong>en</strong>, ‘Stelplicht <strong>en</strong> bewijslast bij <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong>’, in:<br />
Person<strong>en</strong>scha<strong>de</strong> door bedrijfsongevall<strong>en</strong>: <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>en</strong> afwikkeling: inleiding<strong>en</strong>,<br />
gehou<strong>de</strong>n op het symposium <strong>van</strong> <strong>de</strong> Ver<strong>en</strong>iging <strong>van</strong> Letselscha<strong>de</strong> Advocat<strong>en</strong> 1993,<br />
Lelystad: Koninklijke Verman<strong>de</strong> 1993, p. 15-27.<br />
Dommering-Van Rong<strong>en</strong> 1995<br />
L. Dommering-<strong>van</strong> Rong<strong>en</strong>, ‘Aansprakelijkheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> toets<strong>en</strong>bordletsel<br />
(‘Repetitive Strain Injury’), in: Tijdschrift <strong>voor</strong> Aansprakelijkheid &<br />
Verzekering 1995 nr. 2, p. 27-30.<br />
Dong<strong>en</strong>, <strong>van</strong> 1995<br />
H.J.W. <strong>van</strong> Dong<strong>en</strong>, ‘Schets <strong>van</strong> <strong>de</strong> regeling tot scha<strong>de</strong>vergoeding <strong>van</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
in Ne<strong>de</strong>rland, België, Duitsland <strong>en</strong> het Ver<strong>en</strong>igd Koninkrijk’, in: M.G.<br />
Faure <strong>en</strong> T. Hartlief (red.), Verzekering <strong>en</strong> <strong>de</strong> groei<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong>slast. E<strong>en</strong><br />
juridisch, gezondheidskundig <strong>en</strong> economisch on<strong>de</strong>rzoek naar ontwikkeling<strong>en</strong> met betrekking<br />
tot <strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong>slast <strong>en</strong> <strong>de</strong> consequ<strong>en</strong>ties <strong>voor</strong> verzekeraars naar aanleiding<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>voor</strong> bedrijfsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>,<br />
<strong>De</strong>v<strong>en</strong>ter: Kluwer 1995, p. 87-113.<br />
Driess<strong>en</strong> 1997<br />
M. Driess<strong>en</strong>, ‘Pemba: afgod, paradijs of gewoon e<strong>en</strong> privaatput’, in: Tijdschrift<br />
Sociaal Recht 1997, p. 312-317.<br />
Drongel<strong>en</strong>, <strong>van</strong> 1989<br />
J. <strong>van</strong> Drongel<strong>en</strong>, ‘Nogmaals fabriek of werkplaats: Arbeidswet 1919, Veiligheidswet<br />
1934, Arbeidsomstandighe<strong>de</strong>nwet’, in: Sociaal Maandblad Arbeid 1989 nr. 9,<br />
p. 486-493.<br />
466<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 466 24-9-2009 15:56:25
Literatuurlijst<br />
Drucker 1887<br />
H.L.Drucker, ‘E<strong>en</strong>ige opmerking<strong>en</strong> naar aanleiding <strong>de</strong>r jongste literatuur over<br />
het arbeidscontract’, in: Rechtsgeleerd Magazijn 1887 <strong>de</strong>el VI, p. 48-49.<br />
Dunné, <strong>van</strong> 1994<br />
J.M. <strong>van</strong> Dunné (red.), Asbest <strong>en</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong>, Arnhem: Gouda Quint 1994.<br />
Dunné, <strong>van</strong> 1995<br />
J.M. <strong>van</strong> Dunné, Psychisch letsel als vorm <strong>van</strong> scha<strong>de</strong>, in: Bijzon<strong>de</strong>r letsel. Inleiding<strong>en</strong><br />
gehou<strong>de</strong>n op het symposion <strong>van</strong> <strong>de</strong> ver<strong>en</strong>iging <strong>van</strong> Letselscha<strong>de</strong> Advocat<strong>en</strong>,<br />
Lelystad: Verman<strong>de</strong>, 1995, p. 51-67.<br />
Dunné, <strong>van</strong> 2002<br />
J.M. <strong>van</strong> Dunné, ‘Verjaring <strong>van</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong>. Rec<strong>en</strong>te ontwikkeling<strong>en</strong> op<br />
het gebied <strong>van</strong> lat<strong>en</strong>te scha<strong>de</strong>, zoals asbestziekt<strong>en</strong>. <strong>De</strong>el I’, in: Tijdschrift <strong>voor</strong><br />
Milieuscha<strong>de</strong> <strong>en</strong> Aansprakelijkheidsrecht 2002 nr. 5, p. 119-129.<br />
Dunné, <strong>van</strong> 2003<br />
J.M. <strong>van</strong> Dunné, ‘Ruime opvatting <strong>van</strong> alternatieve causaliteit: als kans op veroorzaking<br />
<strong>van</strong> gehele scha<strong>de</strong>. Amerikaanse toestan<strong>de</strong>n? HR 31 januari 2003, RvdW<br />
nr 30, Drewel c.s. - AMEV Scha<strong>de</strong>verzekering N.V.’, in: Arbeidsrechtelijke Annotaties<br />
2003 nr. 10, p. 765-772.<br />
E<br />
Eeckhoutte, <strong>van</strong> 1996<br />
W. <strong>van</strong> Eeckhoutte (ed.), <strong>De</strong> grote arrest<strong>en</strong> <strong>van</strong> het Hof <strong>van</strong> Cassatie in sociale zak<strong>en</strong><br />
gewez<strong>en</strong> op conclusie em. procureur-g<strong>en</strong>eraal H. L<strong>en</strong>aerts, Antwerp<strong>en</strong>-Apeldoorn:<br />
MAKLU 1996.<br />
Eeckhoutte, <strong>van</strong> 2000<br />
W. <strong>van</strong> Eeckhoutte, Socialezekerheidsrecht 1999-2000, Antwerp<strong>en</strong>: Kluwer rechtswet<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong><br />
2000.<br />
Engelhard & Verhey<strong>de</strong>n 1934<br />
J.L.F. Engelhard <strong>en</strong> A.W. Verhey<strong>de</strong>n, <strong>De</strong> overe<strong>en</strong>komst<strong>en</strong> tot het verricht<strong>en</strong> <strong>van</strong> arbeid,<br />
Lei<strong>de</strong>n: Han<strong>de</strong>lswet<strong>en</strong>schappelijke Bibliotheek 1934.<br />
Eshuis 2003<br />
R.J.J. Eshuis, Claims bij <strong>de</strong> rechtbank, <strong>De</strong>n Haag: Boom Juridische Uitgevers<br />
2003.<br />
Eva & Oswald 1981<br />
D. Eva <strong>en</strong> R. Oswald, Health and safety at work, Lon<strong>de</strong>n: Pan Books 1981.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 467 24-9-2009 15:56:25<br />
467
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
F<br />
Faure & Hartlief 1995<br />
M.G. Faure <strong>en</strong> T. Hartlief (red.), Verzekering <strong>en</strong> <strong>de</strong> groei<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong>slast.<br />
E<strong>en</strong> juridisch, gezondheidskundig <strong>en</strong> economisch on<strong>de</strong>rzoek naar ontwikkeling<strong>en</strong> met<br />
betrekking tot <strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong>slast <strong>en</strong> <strong>de</strong> consequ<strong>en</strong>ties <strong>voor</strong> verzekeraars naar<br />
aanleiding <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>voor</strong> bedrijfsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>,<br />
<strong>De</strong>v<strong>en</strong>ter: Kluwer, 1995.<br />
Faure 1996<br />
M.G. Faure, ‘Beschouwing<strong>en</strong> over bescherm<strong>de</strong> slachtoffers, vrijgevige rechters <strong>en</strong><br />
zucht<strong>en</strong><strong>de</strong> verzekeraars’, in: Ne<strong>de</strong>rlands Jurist<strong>en</strong>blad 1996 nr. 32, p. 1227-1235.<br />
Faure & Hartlief 1996<br />
M.G. Faure <strong>en</strong> T. Hartlief, ‘Ontwikkeling<strong>en</strong> in <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong><br />
<strong>voor</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>: aanleiding <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> nieuwe AVB-polis?’, in: Tijdschrift <strong>voor</strong><br />
Aansprakelijkheid & Verzekering 1996 nr. 6, p. 140-151.<br />
Faure 1998<br />
M.G. Faure, ‘Is <strong>aansprakelijkheid</strong> met “terugwerk<strong>en</strong><strong>de</strong> kracht” efficiënt <strong>en</strong> verzekerbaar?’,<br />
in: Tijdschrift <strong>voor</strong> Aansprakelijkheid & Verzekering 1998 nr. 1, p. 1-11.<br />
Faure & Hartlief 1998<br />
M.G. Faure <strong>en</strong> T. Hartlief, ‘Verzekering <strong>en</strong> financiering <strong>van</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>: <strong>en</strong>kele<br />
tips <strong>voor</strong> <strong>de</strong> SER’, in: Ne<strong>de</strong>rlands Jurist<strong>en</strong>blad 1998 nr. 25, p. 1135-1142.<br />
Faure & Hartlief 1999<br />
M.G. Faure <strong>en</strong> T. Hartlief, ‘Enkele opmerking<strong>en</strong> naar aanleiding <strong>van</strong> <strong>de</strong> brief <strong>van</strong><br />
het kabinet over <strong>de</strong> claimcultuur’, in: Tijdschrift <strong>voor</strong> Aansprakelijkheid & Verzekering<br />
1999 nr. 4, p. 75-84.<br />
Faure & Hartlief 2002<br />
M.G. Faure <strong>en</strong> T. Hartlief, Nieuwe risico’s <strong>en</strong> vrag<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>en</strong> verzekering,<br />
<strong>De</strong>v<strong>en</strong>ter: Kluwer 2002.<br />
Fe<strong>de</strong>rale Overheidsdi<strong>en</strong>st Werkgeleg<strong>en</strong>heid, Arbeid <strong>en</strong> Sociaal Overleg 2004<br />
Algem<strong>en</strong>e Directie Humanisering <strong>van</strong> <strong>de</strong> Arbeid, Evaluatieverslag. Wet <strong>van</strong> 11 juni<br />
2002 betreff<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong> bescherming teg<strong>en</strong> geweld, pesterij<strong>en</strong> <strong>en</strong> ongew<strong>en</strong>st seksueel gedrag<br />
op het werk Brussel: FOD 2004.<br />
Fillet 1985<br />
L.J. Fillet, ‘Ge<strong>de</strong>el<strong>de</strong> smart, halve smart: <strong>de</strong> elastiek<strong>en</strong> regel <strong>van</strong> art. 1638x le<strong>de</strong>n 2<br />
<strong>en</strong> 3 BW’, in: Sociaal Maandblad Arbeid 1985 nr. 5, p. 350-361.<br />
Fischer 1993<br />
P.I.M. Fischer, ‘Waarom verhal<strong>en</strong> werknemers na e<strong>en</strong> arbeidsongeval <strong>de</strong> gele<strong>de</strong>n<br />
scha<strong>de</strong> niet op hun <strong>werkgever</strong>?’, in: Recht <strong>de</strong>r Werkelijkheid 1993 nr. 1, p. 25-51.<br />
468<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 468 24-9-2009 15:56:25
Literatuurlijst<br />
Fitzpatrick 1999<br />
B. Fitzpatrick, ‘UK Implem<strong>en</strong>tation of Directive 89/391/EEC on the introduction<br />
of measures to <strong>en</strong>courage improvem<strong>en</strong>ts in the safety and health of workers at<br />
work’, in: Zeitschrift für ausländisches und internationales Arbeits-und Sozialrecht<br />
(ZIAS), 1999 nr. 1, p. 119-129.<br />
Freedland, <strong>De</strong>akin & Nolan 1995<br />
M.R. Freedland, S. <strong>De</strong>akin <strong>en</strong> D. Nolan, ‘Recovering Damages for Psychiatric<br />
Injury at Work’, in: Industrial Law Journal 1995, p. 280-284<br />
Fr<strong>en</strong>k 1996<br />
N. Fr<strong>en</strong>k, ‘Nieuwe regeling <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>voor</strong> bedrijfsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
beroepsziekt<strong>en</strong>’, in: Tijdschrift <strong>voor</strong> Aansprakelijkheid & Verzekering 1996 nr.<br />
4, p. 81.<br />
Fr<strong>en</strong>k 1999<br />
N. Fr<strong>en</strong>k, ‘<strong>De</strong> directe verzekering als ver<strong>van</strong>ging <strong>van</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong>’, in: Ne<strong>de</strong>rlands<br />
Jurist<strong>en</strong>blad 1999 nr. 32, p. 1547-1554.<br />
Fr<strong>en</strong>k 2004<br />
N. Fr<strong>en</strong>k, ‘Herijking <strong>van</strong> <strong>de</strong> vermog<strong>en</strong>srechtelijke karakteristiek<strong>en</strong> <strong>van</strong> het recht<br />
op smart<strong>en</strong>geld’, in: Nieuwsbrief BW 2004 nr. 5, p. 62-65.<br />
G<br />
Gaillard & Jacobs 2003<br />
A.W.K. Gaillard <strong>en</strong> I.D. Jacobs, Stress, productiviteit <strong>en</strong> gezondheid, Amsterdam:<br />
Uitgeverij Nieuwezijds 2003.<br />
Geers 1988<br />
A.J.C.M. Geers, Recht <strong>en</strong> humanisering <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeid, <strong>De</strong>v<strong>en</strong>ter: Kluwer 1988.<br />
Geers 2001<br />
A.J.C.M. Geers, ‘Werkgever<strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>voor</strong> psychische scha<strong>de</strong>’, in: M. Faure<br />
<strong>en</strong> T. Hartlief (red.), Scha<strong>de</strong> door <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> nieuwe beroepsziekt<strong>en</strong>, <strong>De</strong>n<br />
Haag: Boom Juridische Uitgevers 2001, p. 19-30.<br />
G<strong>en</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong>, <strong>van</strong> e.a. 2004<br />
D.M. <strong>van</strong> G<strong>en</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong> e.a., Arbeidsrecht in <strong>de</strong> praktijk, <strong>De</strong>n Haag: SDU Uitgevers<br />
2004.<br />
Gezondheidsraad 2006<br />
Gezondheidsraad, Betek<strong>en</strong>is <strong>van</strong> nanotechnologieën <strong>voor</strong> <strong>de</strong> gezondheid, <strong>De</strong>n Haag:<br />
Gezondheidsraad 2006.<br />
Gies<strong>en</strong> 2001<br />
I. Gies<strong>en</strong>, ‘Normering <strong>van</strong> scha<strong>de</strong>vergoeding in Engeland: e<strong>en</strong> les <strong>voor</strong> Ne<strong>de</strong>rland?’,<br />
in: Ne<strong>de</strong>rlands Jurist<strong>en</strong>blad 2001 nr. 3, p. 120-123.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 469 24-9-2009 15:56:25<br />
469
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
Goriss<strong>en</strong> & Schröer 1995<br />
A.A. Goriss<strong>en</strong> <strong>en</strong> C.A.P. Schröer, ‘Om<strong>van</strong>g beroepsziekt<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong><br />
in Ne<strong>de</strong>rland. E<strong>en</strong> schatting op basis <strong>van</strong> Belgische <strong>en</strong> Duitse gegev<strong>en</strong>s’, in: M.G.<br />
Faure <strong>en</strong> T. Hartlief (red.), Verzekering <strong>en</strong> <strong>de</strong> groei<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong>slast. E<strong>en</strong><br />
juridisch, gezondheidskundig <strong>en</strong> economisch on<strong>de</strong>rzoek naar ontwikkeling<strong>en</strong> met betrekking<br />
tot <strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong>slast <strong>en</strong> <strong>de</strong> consequ<strong>en</strong>ties <strong>voor</strong> verzekeraars naar aanleiding<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>voor</strong> bedrijfsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>,<br />
<strong>De</strong>v<strong>en</strong>ter: Kluwer 1995, p. 115-172 (inclusief bijlag<strong>en</strong>).<br />
Gossum, Van & Van Molle 1991<br />
L. Van Gossum <strong>en</strong> J. <strong>van</strong> Molle, Arbeidsongevall<strong>en</strong>, <strong>De</strong>urne (België): MIM 1991.<br />
Gossum, Van 2002<br />
L. Van Gossum, ‘<strong>De</strong> verzekering teg<strong>en</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong>: e<strong>en</strong> eeuw <strong>van</strong> toekomst’,<br />
in: <strong>De</strong> Verz., Arbeidsongevall<strong>en</strong> – e<strong>en</strong> eeuw <strong>van</strong> toekomst, in: Bulletin <strong>de</strong>s<br />
Assurances, Dossier nr. 8, Antwerp<strong>en</strong>: Kluwer 2002.<br />
Goudswaard 2000<br />
K.P. Goudswaard, ‘<strong>De</strong> opmars <strong>van</strong> particuliere verzekeraars bij <strong>de</strong> <strong>de</strong>kking <strong>van</strong><br />
sociale risico’s’, in: T. Hartlief <strong>en</strong> M.M. M<strong>en</strong><strong>de</strong>l (red.), Verzekering <strong>en</strong> maatschappij,<br />
<strong>De</strong>v<strong>en</strong>ter: Kluwer 2000, p. 435-451.<br />
Grev<strong>en</strong> 1887<br />
H.B. Grev<strong>en</strong>, “Is het w<strong>en</strong>schelijk, t<strong>en</strong> bate <strong>de</strong>r arbei<strong>de</strong>rs dwangverzekering in<br />
te voer<strong>en</strong>, <strong>voor</strong> zover betreft <strong>de</strong> gevolg<strong>en</strong> <strong>van</strong> ongelukk<strong>en</strong> in <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong>ing <strong>van</strong><br />
het bedrijf on<strong>de</strong>rvon<strong>de</strong>n?’(preadvies Ne<strong>de</strong>rlandsche Jurist<strong>en</strong> Ver<strong>en</strong>iging 1887), in:<br />
Han<strong>de</strong>ling<strong>en</strong> NJV 1887-I, <strong>De</strong>n Haag: Belinfante 1887.<br />
Grint<strong>en</strong>, <strong>van</strong> <strong>de</strong>r 1966<br />
W.C.L. <strong>van</strong> <strong>de</strong>r Grint<strong>en</strong>, ‘<strong>De</strong> goe<strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> goe<strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>r’, in: W.F. <strong>de</strong><br />
Gaay Fortman, P.A.J.M. Ste<strong>en</strong>kamp, G.M.J. Veldkamp, He<strong>de</strong>ndaags arbeidsrecht:<br />
opstell<strong>en</strong> aangebo<strong>de</strong>n aan Prof. Mr. M.G. Lev<strong>en</strong>bach ter geleg<strong>en</strong>heid <strong>van</strong> zijn aftre<strong>de</strong>n<br />
als hoogleraar in het arbeidsrecht <strong>en</strong> het or<strong>de</strong>ningsrecht aan <strong>de</strong> Universiteit <strong>van</strong> Amsterdam,<br />
Alph<strong>en</strong> aan <strong>de</strong>n Rijn: Samsom 1966.<br />
H<br />
Haaz<strong>en</strong> & Spier 1995<br />
O.A. Haaz<strong>en</strong> <strong>en</strong> J. Spier, ‘Comm<strong>en</strong>taar op het rapport ‘Verzekering <strong>en</strong> <strong>de</strong> groei<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
<strong>aansprakelijkheid</strong>slast’, in: Tijdschrift <strong>voor</strong> Aansprakelijkheid & Verzekering<br />
1995 nr. 6, p. 141-148.<br />
Haaz<strong>en</strong> & Spier 1996<br />
O.A. Haaz<strong>en</strong> <strong>en</strong> J. Spier, ‘Amerikaanse toestan<strong>de</strong>n <strong>en</strong> <strong>de</strong> nieuwe <strong>aansprakelijkheid</strong>sverzekering<br />
<strong>voor</strong> bedrijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroep<strong>en</strong>’, in: Ne<strong>de</strong>rland Jurist<strong>en</strong>blad 1996<br />
nr. 1, p. 45-50.<br />
Haley 1978<br />
B. Haley, The Healthy Body and Victorian Culture, Cambridge: Harvard University<br />
Press, 1978.<br />
470<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 470 24-9-2009 15:56:25
Literatuurlijst<br />
Hammond, Selikoff & Seidman 1979<br />
E.C. Hammond, I.J. Selikoff <strong>en</strong> H. Seidman, ‘Asbestos exposure, cigarette smoking<br />
and <strong>de</strong>ath rates’, in: Annals of the New York Aca<strong>de</strong>my of Sci<strong>en</strong>ces 1979;330:473-<br />
490.<br />
Hansoul 1970<br />
Ph. Hansoul, ‘<strong>De</strong> oorsprong <strong>en</strong> <strong>de</strong> ontwikkeling <strong>van</strong> <strong>de</strong> Voorzorgsfonds<strong>en</strong> <strong>voor</strong> mijnwerkers’,<br />
in: Belgisch Tijdschrift <strong>voor</strong> Sociale Zekerheid 1970, nr. 4, p. 571-573.<br />
Hartlief & Tjittes 1990<br />
T. Hartlief <strong>en</strong> R.P.J.L. Tjittes, ‘<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>voor</strong> bedrijfsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
-ziekt<strong>en</strong>: rec<strong>en</strong>te ontwikkeling<strong>en</strong> met betrekking tot tewerkstelling <strong>en</strong> bewijslast’,<br />
in: Tijdschrift <strong>voor</strong> Sociaal Recht 1990 nr. 10, p. 282-288.<br />
Hartlief & Spier 1994<br />
T. Hartlief <strong>en</strong> J. Spier, Verzekering <strong>en</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> met “terugwerk<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
kracht”, in: Tijdschrift <strong>voor</strong> Aansprakelijkheid & Verzekering 1994 nr. 2, p. 27-33.<br />
Hartlief 1996<br />
T. Hartlief, ‘Sport <strong>en</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong>’, in: Ne<strong>de</strong>rlands Tijdschrift <strong>voor</strong> Burgerlijk<br />
Recht 1996 nr. 2, p. 61-62.<br />
Hartlief 1997a<br />
T. Hartlief, ‘Van art. 7A:1638x naar 7:658 BW. Beantwoordt <strong>de</strong> regeling <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
<strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> nog aan <strong>de</strong> no<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze tijd?’, in: S.C.J.J.<br />
Kortmann, N.E.D. Faber, A.A. <strong>van</strong> Rossum, H.L. E. Verhag<strong>en</strong> (red.), On<strong>de</strong>rneming<br />
<strong>en</strong> 5 jaar nieuw burgerlijk recht, Zwolle: W.E.J. Tje<strong>en</strong>k Willink 1997, p. 495-509.<br />
Hartlief 1997b<br />
T. Hartlief, ‘Eig<strong>en</strong> schuld <strong>en</strong> letselscha<strong>de</strong>’, in: J. t<strong>en</strong> Kate, R.J.P. Kott<strong>en</strong>hag<strong>en</strong>,<br />
A.I.M. <strong>van</strong> Mierlo <strong>en</strong> J.H. Wansink (red.), Miscellanea Jurisconsulto vero <strong>De</strong>dicata,<br />
<strong>De</strong>v<strong>en</strong>ter: Kluwer 1997, p. 129-142.<br />
Hartlief 1997c<br />
T. Hartlief, E<strong>en</strong>ie<strong>de</strong>r draagt zijn eig<strong>en</strong> scha<strong>de</strong> (oratie Lei<strong>de</strong>n), <strong>De</strong>v<strong>en</strong>ter: Kluwer<br />
1997.<br />
Hartlief 1999<br />
T. Hartlief, ‘Stichting Reclassering Ne<strong>de</strong>rland/X’, in: Ars Aequi 1999 nr. 4,<br />
p. 278-290.<br />
Hartlief 2000<br />
T. Hartlief, ‘Het verzekeringsargum<strong>en</strong>t in het <strong>aansprakelijkheid</strong>s- <strong>en</strong> scha<strong>de</strong>vergoedingsrecht’,<br />
in: T. Hartlief <strong>en</strong> M.M. M<strong>en</strong><strong>de</strong>l (red.), Verzekering <strong>en</strong> maatschappij,<br />
<strong>De</strong>v<strong>en</strong>ter: Kluwer 2000, p. 373-395.<br />
Hartlief 2001a<br />
T. Hartlief, ‘Stress <strong>en</strong> <strong>de</strong> verhouding tuss<strong>en</strong> art. 7:658 <strong>en</strong> 7:611 BW’, in: Weekblad<br />
<strong>voor</strong> Privaatrecht, Notariaat <strong>en</strong> Registratie 2001 nr. 6471, p. 1067-1068.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 471 24-9-2009 15:56:25<br />
471
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
Hartlief 2001b<br />
T. Hartlief, ‘<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> verkeersongevall<strong>en</strong>’, in:<br />
Tijdschrift <strong>voor</strong> Aansprakelijkheid Verzekering & Scha<strong>de</strong> 2001 nr. 1, p. 37-42.<br />
Hartlief 2002a<br />
T. Hartlief, ‘Werkgevers<strong>aansprakelijkheid</strong>: het bereik <strong>van</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> verhouding<br />
tuss<strong>en</strong> art. 7:658 <strong>en</strong> 7:611 BW’, in: Rechtsgeleerd Magazijn Themis 2002 nr. 2,<br />
p. 67-83 .<br />
Hartlief 2002b<br />
T. Hartlief, ‘Kroniek <strong>aansprakelijkheid</strong>srecht- <strong>en</strong> scha<strong>de</strong>vergoedingsrecht’, in:<br />
Ne<strong>de</strong>rlands Tijdschrift <strong>voor</strong> Burgerlijk Recht 2002 nr. 9, p. 460-478.<br />
Hartlief 2003<br />
T. Hartlief, ‘Vonk/Van <strong>de</strong>r Hoev<strong>en</strong>, het ein<strong>de</strong> <strong>van</strong> art. 7:658 BW <strong>en</strong> <strong>de</strong> terugkeer<br />
naar <strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet’, in: Tijdschrift <strong>voor</strong> Aansprakelijkheid Verzekering &<br />
Scha<strong>de</strong> 2003 nr. 1, p. 3-13.<br />
Hartlief, Hijma & Snij<strong>de</strong>rs 2009a<br />
T. Hartlief, J. Hijma <strong>en</strong> H.J. Snij<strong>de</strong>rs, Stelplicht <strong>en</strong> bewijslast <strong>voor</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong><br />
<strong>voor</strong> het Instituut Asbestslachtoffers, <strong>De</strong>n Haag: Instituut Asbestslachtoffers 2009.<br />
Hartlief, Hijma & Snij<strong>de</strong>rs 2009b<br />
T. Hartlief, J. Hijma <strong>en</strong> H.J. Snij<strong>de</strong>rs, ‘Over verjaringsperikel<strong>en</strong> in <strong>de</strong> bemid<strong>de</strong>lingspraktijk<br />
<strong>van</strong> het Instituut Asbestslachtoffers’, in: Ne<strong>de</strong>rlands Jurist<strong>en</strong>blad<br />
2009 nr. 25, p. 1554-1559.<br />
Hasson 1974<br />
R. Hasson, ‘The Employers’ Liability (Compulsory) Insurance Act – A Brok<strong>en</strong><br />
Reed’, in: Industrial Law Journal 1974 nr. 2, p. 79-87.<br />
Health and Safety Executive 1995<br />
Health and Safety Executive, Stress at Work: A gui<strong>de</strong> for employers, Sudbury: HSE<br />
Books 1995.<br />
Heerma <strong>van</strong> Voss 1999<br />
G.J.J. Heerma <strong>van</strong> Voss, Goed <strong>werkgever</strong>schap als bron <strong>voor</strong> vernieuwing <strong>van</strong> het<br />
arbeidsrecht, Ver<strong>en</strong>iging <strong>voor</strong> Arbeidsrecht, Kluwer: <strong>De</strong>v<strong>en</strong>ter 1999.<br />
Heerma <strong>van</strong> Voss 2007<br />
G.J.J. Heerma <strong>van</strong> Voss, ‘Scha<strong>de</strong>vergoeding <strong>en</strong> goed <strong>werkgever</strong>schap: over het gat<br />
in <strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong>sregeling <strong>van</strong> het arbeidsrecht’, in: ArbeidsRecht 2007 nr.<br />
8/9, p. 15-23.<br />
H<strong>en</strong>drix 2000<br />
L.G.J. H<strong>en</strong>drix, ‘Onmid<strong>de</strong>llijke werking <strong>van</strong> art. 7:658 BW. Hoge Raad 10 <strong>de</strong>cember<br />
1999, RvdW 1999, 199c’, in: Bedrijfsjuridische bericht<strong>en</strong> 2000 nr. 3, p. 25-<br />
27.<br />
Hepple & Matthews 1991<br />
B.A. Hepple <strong>en</strong> M.H. Matthews, Tort: Cases and Materials, Lon<strong>de</strong>n/Dublin/Edinburgh:<br />
Butterworths 1991.<br />
472<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 472 24-9-2009 15:56:25
Literatuurlijst<br />
Hoffmans 1989<br />
J.G.F.M. Hoffmans, Veran<strong>de</strong>ring<strong>en</strong> in <strong>de</strong> sociale zekerheid: op weg naar e<strong>en</strong> geprivatiseerd<br />
stelsel?, Zwolle: W.E.J. Tje<strong>en</strong>k Willink 1989.<br />
Houb<strong>en</strong> 2006<br />
E.J. Houb<strong>en</strong>, ‘Scha<strong>de</strong>vergoeding bij zuiver psychisch letsel’, in: Arbeidsrecht<br />
2006 nr. 2, p. 31-36.<br />
Houtman, Schaufeli & Taris 2000a<br />
I.L.D. Houtman, W.B. Schaufeli <strong>en</strong> T. Taris, Psychische vermoeidheid <strong>en</strong> werk: cijfers,<br />
tr<strong>en</strong>ds <strong>en</strong> analyses, Alph<strong>en</strong> aan <strong>de</strong>n Rijn: Samsom 2000.<br />
Houtman, Schaufeli & Taris 2000b<br />
I.L.D. Houtman, W.B. Schaufeli <strong>en</strong> T. Taris, ‘Risicogroep<strong>en</strong> <strong>en</strong> risicofactor<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
burn-out’, in: Tijdschrift <strong>voor</strong> bedrijfs- <strong>en</strong> verzekeringsg<strong>en</strong>eeskun<strong>de</strong> 2000 nr. 5,<br />
p. 123-129.<br />
Houweling 2009<br />
A.R. Houweling, ‘Werkgevers<strong>aansprakelijkheid</strong> in geval <strong>van</strong> werkgerelateer<strong>de</strong><br />
verkeersongevall<strong>en</strong>. Hoge Raad 12 <strong>de</strong>cember 2008, JAR 2009/15, JIN 2009/82’,<br />
in: Arbeidsrechtelijke Annotaties 2009 nr. 8, p. 20-37.<br />
I<br />
Incomes Data Services 2001<br />
Incomes Data Services, Sick pay schemes, Old Woking (Engeland): The Gressham<br />
Press 2001.<br />
Industrial Injuries Advisory Council (IIAC) 1993<br />
Industrial Injuries Advisory Council, Periodic Report 1993, Lon<strong>de</strong>n: Her Majesty’s<br />
Stationery Office 1993.<br />
Industrial Injuries Advisory Council (IIAC) 1995a<br />
Industrial Injuries Advisory Council, European Commission Recomm<strong>en</strong>dation - Occupational<br />
Diseases, Position Paper nr. 8, Lon<strong>de</strong>n: Her Majesty’s Stationery Office<br />
1995.<br />
Industrial Injuries Advisory Council (IIAC) 1995b<br />
Industrial Injuries Advisory Council, Coverage un<strong>de</strong>r the Industrial Injuries Scheme<br />
for injury by “process”, Lon<strong>de</strong>n: Her Majesty’s Stationery Office 1995.<br />
Industrial Relations Services (IRS) 1996<br />
Industrial Relations Services, ‘Small Firms <strong>De</strong>mand Safety <strong>De</strong>regulation’, in:<br />
Health and Safety Bulletin 1996 nr. 8, Lon<strong>de</strong>n: Industrial Relations Services<br />
1996, p. 244.<br />
J<br />
Jacobs 1997<br />
A.T.J.M. Jacobs, Veran<strong>de</strong>r<strong>en</strong>d socialezekerheidsrecht, Lelystad: Verman<strong>de</strong> 1997.<br />
Jans<strong>en</strong> 1997<br />
P.J. Jans<strong>en</strong>, ‘Het Schattingsbesluit WAO <strong>en</strong> maatmaninkom<strong>en</strong>, actualiser<strong>en</strong> of<br />
in<strong>de</strong>xer<strong>en</strong>?’, in: Rechtshulp 1997 nr. 6/7, p. 2-12.<br />
473<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 473 24-9-2009 15:56:25
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
Jans<strong>en</strong> & Loonstra 2006a<br />
C.J.H. Jans<strong>en</strong> <strong>en</strong> C.J. Loonstra, ‘Inhoud, stelplicht <strong>en</strong> bewijslast bewuste roekeloosheid’,<br />
in: Arbeidsrechtelijke Annotaties 2006 nr. 1, p. 46-63.<br />
Jans<strong>en</strong> & Loonstra 2006b<br />
C.J. H. Janss<strong>en</strong> <strong>en</strong> C.J. Loonstra, ‘<strong>De</strong> zorgplicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> op grond <strong>van</strong><br />
art. 7:658 BW. HR 11 november 2005, JAR 2005/287 (Bayar/Wijn<strong>en</strong> Groothan<strong>de</strong>l<br />
in Vlees BV)’, in: Arbeidsrechtelijke Annotaties 2006 nr. 3, p. 101-113.<br />
Jaspers 2001<br />
A.Ph.C.M. Jaspers, F.M. Noordam, W.J.H. <strong>van</strong> Oorschot e.a. (red.), ‘<strong>De</strong> politiek <strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> sociale verzekering’, in: <strong>De</strong> geme<strong>en</strong>schap is aansprakelijk… Hon<strong>de</strong>rd jaar sociale<br />
verzekering 1901-2001, Lelystad: Verman<strong>de</strong> 2001.<br />
Jones 2000<br />
S. Jones, Social Security and Industrial Injury, in: N. Harris (red.), Social security<br />
law in context, Oxford: University Press 2000, p. 461-494.<br />
Jong<strong>en</strong>s 2001<br />
C.C. Jong<strong>en</strong>s, ‘CRvB 22 juni 2000, rolnr. 98/5657 AW’, in: Tijdschrift <strong>voor</strong> Vergoeding<br />
Person<strong>en</strong>scha<strong>de</strong> 2001 nr. 1, p. 13-15.<br />
Jong<strong>en</strong>s 2002<br />
C.C. Jong<strong>en</strong>s, ‘Civiele bescherming ambt<strong>en</strong>aar nog niet volledig’, in: Nieuwsbrief<br />
Person<strong>en</strong>scha<strong>de</strong> 2002 nr. 7/8 2002, p. 2-5.<br />
Jor<strong>en</strong>s 2004<br />
Y. Jor<strong>en</strong>s, ’100 jaar Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet. <strong>De</strong> immuniteit <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> bij<br />
<strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong>: e<strong>en</strong> rechtsvergelijk<strong>en</strong><strong>de</strong> analyse’, in: Belgisch Tijdschrift <strong>voor</strong><br />
Sociale Zekerheid 2004 nr. 3, p. 551-575.<br />
K<br />
Kalshov<strong>en</strong> 1999<br />
E.M. Kalshov<strong>en</strong>, ‘Aansprakelijkheid <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> ongevall<strong>en</strong> in <strong>de</strong> privé-situatie’,<br />
in: Nieuwsbrief Person<strong>en</strong>scha<strong>de</strong> 1999 nr. 3, p. 2-3.<br />
Kamp 1996<br />
P.A.J. Kamp, ‘First party verzekering, e<strong>en</strong> first class oplossing?’, in: Verzekeringsrechtelijke<br />
bericht<strong>en</strong> 1996 nr. 5, p. 59-60.<br />
Kamp 1997<br />
P.A.J. Kamp, ‘Interv<strong>en</strong>tie’, in: Verslag over <strong>De</strong> uitdij<strong>en</strong><strong>de</strong> reikwijdte <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong><br />
uit onrechtmatige daad, HNJV 1996-II, <strong>De</strong>v<strong>en</strong>ter: Kluwer 1997, p. 36-37.<br />
Kamp<strong>en</strong>, <strong>van</strong> & MacLean 2006<br />
T.A. <strong>van</strong> Kamp<strong>en</strong> <strong>en</strong> M. MacLean, ‘Proportionaliteit: ver<strong>de</strong>ling <strong>van</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong><br />
of <strong>van</strong> scha<strong>de</strong>?’, in: PIV-Bulletin 2006 nr. 4.<br />
Keirse 2003<br />
A.L.M. Keirse, Scha<strong>de</strong>beperkingsplicht. Over eig<strong>en</strong> schuld aan <strong>de</strong> om<strong>van</strong>g <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
scha<strong>de</strong>, <strong>De</strong>v<strong>en</strong>ter: Kluwer, 2003<br />
474<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 474 24-9-2009 15:56:25
Literatuurlijst<br />
Keirse 2007<br />
A.L.M. Keirse, ‘Wie is er bang <strong>voor</strong> nieuwe risico’s?’, in: A.L.M. Keirse e.a., Nieuwe<br />
risico’s, nieuwe claimgebie<strong>de</strong>n: inleiding<strong>en</strong> gehou<strong>de</strong>n op het symposium <strong>van</strong> <strong>de</strong> Ver<strong>en</strong>iging<br />
<strong>van</strong> Letselscha<strong>de</strong> Advocat<strong>en</strong>, <strong>De</strong>n Haag: SDU 2007, p. 1-22.<br />
Kieviet & P<strong>en</strong>nings 1996<br />
M.P.J. Kieviet <strong>en</strong> F.P.L. P<strong>en</strong>nings, ‘Ontwikkeling<strong>en</strong> in <strong>de</strong> rechtspositie <strong>van</strong> uitkeringsgerechtig<strong>de</strong>n<br />
in het arbeidsongeschiktheids- <strong>en</strong> werkloosheidsrecht’, in:<br />
Sociaal Recht 1996 nr. 11, p. 300-305.<br />
Kind, <strong>van</strong> <strong>de</strong>r 2000<br />
O. <strong>van</strong> <strong>de</strong>r Kind, ‘<strong>De</strong> C<strong>en</strong>trale Raad <strong>van</strong> Beroep <strong>en</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong>. Bij na<strong>de</strong>r<br />
inzi<strong>en</strong>…’, in: Arbeidsrecht 2000 nr. 11, p. 13-16.<br />
Klaass<strong>en</strong> 2000<br />
C.J.M. Klaass<strong>en</strong>, ‘Arbeidsongeval; stelplicht <strong>en</strong> bewijslast. HR 17 november 2000,<br />
RvdW 2000, 230 (Ne<strong>de</strong>rlandse Unilever Bedrijv<strong>en</strong> BV/H.J. Dikmans)’, in: Tijdschrift<br />
<strong>voor</strong> Aansprakelijkheid Vergoeding & Scha<strong>de</strong> 2001, p. 24-26.<br />
Klaass<strong>en</strong> 2007<br />
C.J.M. Klaass<strong>en</strong>, ‘Proportionele <strong>aansprakelijkheid</strong>: e<strong>en</strong> goe<strong>de</strong> of kwa<strong>de</strong> kans?’, in:<br />
Ne<strong>de</strong>rlands Jurist<strong>en</strong>blad 2007 nr. 22, p. 1346-1362.<br />
Kloss 2005<br />
D. Kloss, Occupational Health Law, Chichester: Blackwell Publishing 2005.<br />
Klosse & Vonk 2000<br />
S. Klosse <strong>en</strong> G. Vonk, ‘<strong>De</strong> betek<strong>en</strong>is <strong>van</strong> het recht <strong>voor</strong> <strong>de</strong> toekomst <strong>van</strong> <strong>de</strong> sociale<br />
zekerheid’, in: S. Klosse (red.), Sociale Zekerheid: e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>r gezichtspunt; toekomstperspectief<br />
<strong>van</strong>uit vier disciplines, Brugge: Die Keure 2000, p. 189-248.<br />
Klosse 2001<br />
S. Klosse, ‘Scha<strong>de</strong>vergoeding via sociale zekerheid <strong>en</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong>srecht:<br />
Communicer<strong>en</strong><strong>de</strong> vat<strong>en</strong>?’, in: M. Faure <strong>en</strong> T. Hartlief, Scha<strong>de</strong> door <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong><br />
<strong>en</strong> nieuwe beroepsziekt<strong>en</strong>, <strong>De</strong>n Haag: Boom Juridische Uitgevers 2001, p. 1-18.<br />
Klosse 2003<br />
S. Klosse, ‘Vergoeding als noodverband?’, in: Tijdschrift <strong>voor</strong> Aansprakelijkheid<br />
Vergoeding & Scha<strong>de</strong> 2003 nr. 1, p. 25-33.<br />
Klosse 2006<br />
S. Klosse, ‘WIA: prikkel tot werk of tot e<strong>en</strong> to<strong>en</strong>em<strong>en</strong>d gebruik <strong>van</strong> het <strong>aansprakelijkheid</strong>srecht?’,<br />
in: Tijdschrift <strong>voor</strong> Aansprakelijkheid Vergoeding & Scha<strong>de</strong><br />
2006 nr. 5, p. 139-148.<br />
Kortmann 2006<br />
J.S. Kortmann, ‘Karamus/Nefalit: proportionele <strong>aansprakelijkheid</strong>? Aansprakelijkheid<br />
<strong>voor</strong> longkanker na asbestblootstelling in het licht <strong>van</strong> HR 31 maart 2006,<br />
RvdW 2006, 328 (Karamus/Nefalit)’, in: NJB 2006 nr. 26, p. 1404-1412.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 475 24-9-2009 15:56:25<br />
475
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
Kott<strong>en</strong>hag<strong>en</strong> 1998<br />
R.P.J. Kott<strong>en</strong>hag<strong>en</strong>, ‘Vergoeding <strong>van</strong> immateriële scha<strong>de</strong>; e<strong>en</strong> rechtsgebied in<br />
stroomversnelling?’, in: Ne<strong>de</strong>rlands Tijdschrift <strong>voor</strong> Burgerlijk Recht 1998 nr. 5,<br />
p. 137-142.<br />
Krispijn & Oskam 2008<br />
A.E. Krispijn <strong>en</strong> P. Oskam, ‘Werkgever<strong>aansprakelijkheid</strong>. Br<strong>en</strong>gt <strong>de</strong> rec<strong>en</strong>te rechtspraak<br />
ons e<strong>en</strong> stap ver<strong>de</strong>r?’, in: Tijdschrift <strong>voor</strong> Vergoeding Person<strong>en</strong>scha<strong>de</strong><br />
2008 nr. 3, p. 83-96.<br />
Kron<strong>en</strong>burg-Willems 2005<br />
E.J. Kron<strong>en</strong>burg-Willems, Wet werk <strong>en</strong> inkom<strong>en</strong> naar arbeidsvermog<strong>en</strong>, <strong>De</strong>v<strong>en</strong>ter:<br />
Kluwer 2005.<br />
L<br />
Lang<strong>en</strong>donck, Van 1994<br />
J. Van Lang<strong>en</strong>donck, Handboek sociaal zekerheidsrecht, <strong>De</strong>urne (België): Kluwer<br />
Rechtswet<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> 1994.<br />
Lang<strong>en</strong>donck, Van & Put 2002<br />
J. Van Lang<strong>en</strong>donck <strong>en</strong> J. Put, Handboek socialezekerheidsrecht, Antwerp<strong>en</strong>/Groning<strong>en</strong>/Oxford:<br />
Inters<strong>en</strong>tia 2002.<br />
Law Commission 1995<br />
Law Commission, Consultation Paper on Liability for Psychiatric Illness, Lon<strong>de</strong>n:<br />
Her Majesty’s Stationery Office 1995.<br />
Law Commission 2001<br />
Law Commission, Consultation Paper on Limitation of Actions, Lon<strong>de</strong>n: Her Majesty’s<br />
Stationery Office 2001.<br />
Lietaert 1996<br />
B. Lietaert, ‘Is <strong>de</strong> immuniteit <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong>wett<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziektewet<br />
aan e<strong>en</strong>ie<strong>de</strong>r teg<strong>en</strong>werpelijk?’, in: Tijdschrift <strong>voor</strong> Sociaal Recht 1996,<br />
p. 143-185.<br />
Lietaert 1997<br />
B. Lietaert, ‘<strong>De</strong> immuniteit <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong>wet ter discussie’, in: Tijdschrift<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> Vre<strong>de</strong>- <strong>en</strong> politierechters 1997, p. 221-222.<br />
Lin<strong>de</strong>nbergh 1997<br />
S.D. Lin<strong>de</strong>nbergh, ‘Schrik, onrechtmatigheid <strong>en</strong> scha<strong>de</strong>’, in: Rechtsgeleerd Magazijn<br />
Themis 1997 nr. 5, p. 178-193.<br />
Lin<strong>de</strong>nbergh 1998a<br />
S.D. Lin<strong>de</strong>nbergh, ‘Eén miljo<strong>en</strong> smart<strong>en</strong>geld weg<strong>en</strong>s geestelijk letsel. <strong>De</strong> <strong>de</strong>ur op<br />
e<strong>en</strong> kier?’, in: Ne<strong>de</strong>rlands Jurist<strong>en</strong>blad 1998 nr. 8, p. 351-356.<br />
Lin<strong>de</strong>nbergh 1998b<br />
S. D. Lin<strong>de</strong>nbergh, Smart<strong>en</strong>geld, <strong>De</strong>v<strong>en</strong>ter: Kluwer, 1998.<br />
476<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 476 24-9-2009 15:56:25
Literatuurlijst<br />
Lin<strong>de</strong>nbergh 1999<br />
S.D. Lin<strong>de</strong>nbergh, ‘Werkgevers<strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>voor</strong> ongevall<strong>en</strong> in <strong>de</strong> privésfeer.<br />
HR 22 januari 1999, NJ 1999, 534 (Stichting Reclassering Ne<strong>de</strong>rland/S.)’,<br />
in: Nieuwsbrief BW 1999 nr. 4, p. 47-51.<br />
Lin<strong>de</strong>nbergh 2000a<br />
S.D. Lin<strong>de</strong>nbergh, Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>, <strong>De</strong>v<strong>en</strong>ter: W.E.J. Tje<strong>en</strong>k<br />
Willink 2000.<br />
Lin<strong>de</strong>nbergh 2000b<br />
S.D. Lin<strong>de</strong>nbergh, ‘Overheids<strong>aansprakelijkheid</strong>; zorgplicht overheids<strong>werkgever</strong>;<br />
arbeidsongeval’, in: Tijdschrift <strong>voor</strong> Aansprakelijkheid & Verzekering 2000,<br />
p. 118-121.<br />
Lin<strong>de</strong>nbergh 2001<br />
S.D. Lin<strong>de</strong>nbergh, Smart<strong>en</strong>geld <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>, in:<br />
M.G. Faure <strong>en</strong> T. Hartlief (red.), Scha<strong>de</strong> door <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> nieuwe beroepsziekt<strong>en</strong>,<br />
<strong>De</strong>n Haag: Boom Juridische Uitgevers 2001, p. 167-180.<br />
Lin<strong>de</strong>nbergh 2006<br />
S.D. Lin<strong>de</strong>nbergh, ‘Arbeid, scha<strong>de</strong>, zorgplicht <strong>en</strong> eig<strong>en</strong> schuld’, in: Maandblad<br />
<strong>voor</strong> Vermog<strong>en</strong>srecht 2006 nr. 2, p. 39-43.<br />
Lin<strong>de</strong>nbergh 2008<br />
S.D. Lin<strong>de</strong>nbergh, Smart<strong>en</strong>geld ti<strong>en</strong> jaar later, <strong>De</strong>v<strong>en</strong>ter: Kluwer 2008.<br />
Loonstra 2002<br />
C.J. Loonstra, ‘Uitdij<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>werkgever</strong><strong>aansprakelijkheid</strong>’, in: Ne<strong>de</strong>rlands Tijdschrift<br />
<strong>voor</strong> Sociaal Recht 2002 nr. 11, p. 309-310.<br />
Loonstra 2003<br />
C.J. Loonstra, ‘<strong>De</strong> spanningsrelatie tuss<strong>en</strong> art. 7:658 <strong>en</strong> art. 7:611 BW’, in: C.J.M.<br />
Klaass<strong>en</strong>, R.J.N. Schlössels, G. <strong>van</strong> Solinge, L. Timmerman (red.), Aansprakelijkheid<br />
in beroep, bedrijf of ambt, <strong>De</strong>v<strong>en</strong>ter: Kluwer 2003, p. 91-112.<br />
Loonstra & Zondag 2003<br />
C.J. Loonstra <strong>en</strong> W.A. Zondag, ‘<strong>De</strong> bewust roekeloos han<strong>de</strong>l<strong>en</strong><strong>de</strong> werknemer.<br />
Beschouwing<strong>en</strong> over het begrip “bewuste roekeloosheid” in titel 7.10 BW’, in: Arbeidsrechtelijke<br />
Annotaties 2003 nr. 3, p. 43-69.<br />
Loonstra & Zondag 2004<br />
C.J. Loonstra <strong>en</strong> W.A. Zondag, ‘Bewuste roekeloosheid in het arbeidsrecht’, in:<br />
K.F. Haak <strong>en</strong> F.L. Koot (red.), Bewuste roekeloosheid in het privaatrecht, <strong>De</strong>v<strong>en</strong>ter:<br />
Kluwer 2004, p. 53-82.<br />
Loonstra & Zondag 2008<br />
C.J. Loonstra <strong>en</strong> W.A. Zondag, Arbeidsrechtelijke themata, <strong>De</strong>n Haag: Boom Juridische<br />
Uitgevers 2008.<br />
Lunney & Oliphant 2000<br />
M. Lunney <strong>en</strong> K. Oliphant, Tort law. Text and Materials, New York: Oxford University<br />
Press 2000.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 477 24-9-2009 15:56:26<br />
477
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
Lunsingh Scheurleer 1997<br />
D.F. Lunsingh Scheurleer, ‘Onmid<strong>de</strong>llijke werking: het overgangsrecht met betrekking<br />
tot <strong>de</strong> bewijslastver<strong>de</strong>ling ex art. 7:658 BW in lop<strong>en</strong><strong>de</strong> procedures’, in:<br />
Advocat<strong>en</strong>blad 1997 nr. 14, p. 659-660.<br />
M<br />
Maan<strong>en</strong>, <strong>van</strong> 1990<br />
G.E. <strong>van</strong> Maan<strong>en</strong>, J. Spier <strong>en</strong> C.H.W.M. Sterk, ‘Van schuld naar risico? Enkele<br />
opmerking<strong>en</strong> over ontwikkeling<strong>en</strong> in het <strong>aansprakelijkheid</strong>srecht’, in: M.J.G.C.<br />
Raaymakers, R. <strong>van</strong> Rooij <strong>en</strong> J. Spier (red.), Aansprakelijkhe<strong>de</strong>n. Opstell<strong>en</strong> rond het<br />
thema ontwikkeling<strong>en</strong> in het <strong>aansprakelijkheid</strong>srecht bij geleg<strong>en</strong>heid <strong>van</strong> het 60-jarig<br />
bestaan <strong>van</strong> het Ne<strong>de</strong>rlands G<strong>en</strong>ootschap <strong>van</strong> Bedrijfsjurist<strong>en</strong>, <strong>De</strong>v<strong>en</strong>ter: Kluwer<br />
1990, p. 65-143.<br />
Maan<strong>en</strong>, <strong>van</strong> 2001<br />
G.E. <strong>van</strong> Maan<strong>en</strong>, ‘<strong>De</strong> rechtspositie <strong>van</strong> <strong>de</strong> ambt<strong>en</strong>aar bij <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong><br />
beroepsziekt<strong>en</strong>’, in: M.G. Faure <strong>en</strong> T. Hartlief (red.), Scha<strong>de</strong> door <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong><br />
<strong>en</strong> nieuwe beroepsziekt<strong>en</strong>, <strong>De</strong>n Haag: Boom Juridische Uitgevers 2001, p. 31-45.<br />
Maan<strong>en</strong>, <strong>van</strong> 2008<br />
T. <strong>van</strong> Maan<strong>en</strong>, ‘Ruim 300 duiz<strong>en</strong>d sociale uitkering<strong>en</strong> in min<strong>de</strong>r dan drie jaar<br />
tijd’, in: Webmagazine: C<strong>en</strong>traal Bureau <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Statistiek 21 juli 2008.<br />
Margadant 2006<br />
M. Margadant, ‘Invoering <strong>van</strong> <strong>de</strong> WIA: <strong>van</strong> WAO-gat naar WIA-krater’, in: ArbeidsRecht<br />
2006 nr. 1, p. 16-22.<br />
Markesinis & <strong>De</strong>akin 1999<br />
B.S. Markesinis <strong>en</strong> S.F. <strong>De</strong>akin, Tort Law, Oxford: Clar<strong>en</strong>don Press 1999.<br />
Middleton e.a. 1994<br />
S. Middleton e.a., Statutory Sick Pay: The Response of employers to the 1991 changes,<br />
<strong>De</strong>partm<strong>en</strong>t of Social Security Research Report No. 24, Lon<strong>de</strong>n: Her Majesty’s<br />
Stationery Office 1994.<br />
Mierlo, <strong>van</strong> 1995<br />
J.G.A. <strong>van</strong> Mierlo, Economische inschatting <strong>van</strong> <strong>de</strong> evolutie <strong>van</strong> <strong>de</strong> kost<strong>en</strong> <strong>van</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong>, in: M.G. Faure <strong>en</strong> T. Hartlief (red.), Verzekering<br />
<strong>en</strong> <strong>de</strong> groei<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong>slast. E<strong>en</strong> juridisch, gezondheidskundig <strong>en</strong> economisch<br />
on<strong>de</strong>rzoek naar ontwikkeling<strong>en</strong> met betrekking tot <strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong>slast<br />
<strong>en</strong> <strong>de</strong> consequ<strong>en</strong>ties <strong>voor</strong> verzekeraars naar aanleiding <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong><br />
<strong>voor</strong> bedrijfsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>, <strong>De</strong>v<strong>en</strong>ter: Kluwer 1995, p. 221-282.<br />
Ministerie <strong>van</strong> Sociale Zak<strong>en</strong> <strong>en</strong> Werkgeleg<strong>en</strong>heid 2000<br />
Ministerie <strong>van</strong> Sociale Zak<strong>en</strong> <strong>en</strong> Werkgeleg<strong>en</strong>heid, Arbo-informatieblad AI-1, <strong>De</strong>n<br />
Haag: SDU 2000.<br />
478<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 478 24-9-2009 15:56:26
Literatuurlijst<br />
Ministerie <strong>van</strong> Sociale Zak<strong>en</strong> <strong>en</strong> Werkgeleg<strong>en</strong>heid 2001<br />
Ministerie <strong>van</strong> Sociale Zak<strong>en</strong> <strong>en</strong> Werkgeleg<strong>en</strong>heid, Sociale Nota 2001, <strong>De</strong>n Haag:<br />
SDU 2001.<br />
Mol<strong>en</strong>aar 1957<br />
A.N. Mol<strong>en</strong>aar, Arbeidsrecht, <strong>de</strong>el II, 1957-1958, Zwolle: W.E.J. Tje<strong>en</strong>k Willink.<br />
Mol<strong>en</strong>aar 1958<br />
A.N. Mol<strong>en</strong>aar, Arbeidsrecht, <strong>de</strong>el IIB, Het gel<strong>de</strong>nd recht (<strong>voor</strong>tzetting), Zwolle:<br />
W.E.J. Tje<strong>en</strong>k Willink 1958.<br />
Mollitor Group 1996<br />
Mollitor Group, ‘Report of the Mollitor Group’, in: Safety and Health Practitioner<br />
1996 (September).<br />
Mullany & Handford 1993<br />
N.J. Mullany <strong>en</strong> P.R. Handford, Tort liability for psychiatric damage, Lon<strong>de</strong>n: Sweet<br />
& Maxwell 1993.<br />
Munkman 1985<br />
J. Munkman, Employer’s Liability at Common Law, Lon<strong>de</strong>n: Butterworths 1985.<br />
Munkman 1996<br />
J. Munkman, Damages for Personal Injuries and <strong>De</strong>ath, Lon<strong>de</strong>n/Dublin/Edinburgh:<br />
Butterworths 1996.<br />
N<br />
Neave 1910<br />
F.G. Neave, The Law Relating to Injuries to Workm<strong>en</strong>. I. At Common Law; II. Un<strong>de</strong>r<br />
the Employers’ Liability Act, 1880, III. Un<strong>de</strong>r the Workm<strong>en</strong>’s Comp<strong>en</strong>sation Act, 1906<br />
And the Cases <strong>De</strong>ci<strong>de</strong>d Thereun<strong>de</strong>r, Lon<strong>de</strong>n: Effingham Wilson 1910.<br />
Ne<strong>de</strong>rlands C<strong>en</strong>trum <strong>voor</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong> 2001<br />
Ne<strong>de</strong>rlands C<strong>en</strong>trum <strong>voor</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong>, Signaleringsrapport Beroepsziekt<strong>en</strong> ’01,<br />
Amsterdam: Ne<strong>de</strong>rlands C<strong>en</strong>trum <strong>voor</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong> 2001.<br />
Ne<strong>de</strong>rlands C<strong>en</strong>trum <strong>voor</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong> 2002<br />
Ne<strong>de</strong>rlands C<strong>en</strong>trum <strong>voor</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong>, Signaleringsrapport Beroepsziekt<strong>en</strong> ’02,<br />
Amsterdam: Ne<strong>de</strong>rlands C<strong>en</strong>trum <strong>voor</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong> 2002.<br />
Ne<strong>de</strong>rlands C<strong>en</strong>trum <strong>voor</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong> 2006<br />
Ne<strong>de</strong>rlands C<strong>en</strong>trum <strong>voor</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong>, Signaleringsrapport Beroepsziekt<strong>en</strong> ’06,<br />
Amsterdam: Ne<strong>de</strong>rlands C<strong>en</strong>trum <strong>voor</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong> 2006.<br />
Ne<strong>de</strong>rlands C<strong>en</strong>trum <strong>voor</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong> 2007<br />
Ne<strong>de</strong>rlands C<strong>en</strong>trum <strong>voor</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong>, Signaleringsrapport Beroepsziekt<strong>en</strong> ’07,<br />
Amsterdam: Ne<strong>de</strong>rlands C<strong>en</strong>trum <strong>voor</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong> 2007.<br />
Ne<strong>de</strong>rlands C<strong>en</strong>trum <strong>voor</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong> 2008<br />
Ne<strong>de</strong>rlands C<strong>en</strong>trum <strong>voor</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong>, Signaleringsrapport Beroepsziekt<strong>en</strong> ’08,<br />
Amsterdam: Ne<strong>de</strong>rlands C<strong>en</strong>trum <strong>voor</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong> 2008.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 479 24-9-2009 15:56:26<br />
479
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
Ne<strong>de</strong>rlandsche Jurist<strong>en</strong>-Vere<strong>en</strong>iging 1887<br />
Ne<strong>de</strong>rlandsche Jurist<strong>en</strong>-Vere<strong>en</strong>iging, Han<strong>de</strong>ling<strong>en</strong> <strong>de</strong>r Ne<strong>de</strong>rlandsche Jurist<strong>en</strong>-<br />
Vere<strong>en</strong>iging, <strong>De</strong>n Haag: Belinfante 1887.<br />
Nichols & Armstrong 1973<br />
T. Nichols <strong>en</strong> P. Armstrong, Safety or Profit: Industrial Acci<strong>de</strong>nts and the Conv<strong>en</strong>tional<br />
Wisdom, Bristol: Falling Wall Press 1973.<br />
Nichols 1997<br />
T. Nichols, The Sociology of Industrial Injury and <strong>De</strong>ath, London, Mansell, 1997.<br />
Nieuw<strong>en</strong>huijs<strong>en</strong> 2009<br />
K. Nieuw<strong>en</strong>huijs<strong>en</strong>, ‘Bericht<strong>en</strong> uit het NCvB. Wanneer is e<strong>en</strong> psychische aando<strong>en</strong>ing<br />
e<strong>en</strong> beroepsziekte?’, in: Tijdschrift <strong>voor</strong> bedrijfs- <strong>en</strong> verzekeringsg<strong>en</strong>eeskun<strong>de</strong><br />
2009; 17(2): 85-87.<br />
Nieuwstadt, <strong>van</strong> 2008<br />
T. <strong>van</strong> Nieuwstadt, ‘Werkgevers<strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>voor</strong> ongevall<strong>en</strong> in het schemergebied<br />
tuss<strong>en</strong> werk <strong>en</strong> privé: licht aan het ein<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> (verkeers)tunnel?’, in:<br />
ArbeidsRecht 2008 nr. 4, p. 8-14.<br />
Nikkels-Agema 2005<br />
M. Nikkels-Agema, <strong>De</strong> Wet werk <strong>en</strong> inkom<strong>en</strong> naar arbeidsvermog<strong>en</strong> (WIA). Werk<strong>en</strong><br />
wie werk<strong>en</strong> kan!, <strong>De</strong>v<strong>en</strong>ter: Kluwer 2005.<br />
Nikkels-Agema & Wielink 2006<br />
M. Nikkels-Agema <strong>en</strong> J. Wielink, <strong>De</strong> WIA <strong>en</strong> haar gevolg<strong>en</strong>. Nieuwe verzekeringsoplossing<strong>en</strong><br />
<strong>voor</strong> <strong>werkgever</strong>s <strong>en</strong> werknemers, <strong>De</strong>v<strong>en</strong>ter: Kluwer 2006.<br />
Noordam 2005<br />
F.M. Noordam, Socialezekerheidsrecht, <strong>De</strong>v<strong>en</strong>ter: Kluwer 2005.<br />
O<br />
Olaerts 2003<br />
M. Olaerts, ‘Van <strong>aansprakelijkheid</strong> tot <strong>voor</strong>zorg. Enige beschouwing<strong>en</strong> omtr<strong>en</strong>t<br />
<strong>de</strong> to<strong>en</strong>em<strong>en</strong><strong>de</strong> betek<strong>en</strong>is <strong>van</strong> het <strong>voor</strong>zorgsbeginsel in verhouding tot het <strong>aansprakelijkheid</strong>srecht’,<br />
in: Tijdschrift <strong>voor</strong> Aansprakelijkheid Verzekering & Scha<strong>de</strong><br />
2003 nr. 4, p. 114-122.<br />
Olsthoorn 2008<br />
S. Olsthoorn, ‘Wankele basis’, in: Binn<strong>en</strong>lands Bestuur 2008 nr. 41, p. 2.<br />
Overeem 1999<br />
R. Overeem, ‘Smart<strong>en</strong>geld in geval <strong>van</strong> psychisch leed: e<strong>en</strong> beschouwing naar<br />
aanleiding <strong>van</strong> S.D. Lin<strong>de</strong>nbergh, Smart<strong>en</strong>geld’, in: Verkeersrecht 1999 nr. 10,<br />
p. 161-164.<br />
P<br />
Parsons 1999<br />
C. Parsons, ‘Employers’ Liability Insurance – How Secure is the System?’, in:<br />
Industrial Law Journal 1999 vol. 28, p. 109-132.<br />
480<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 480 24-9-2009 15:56:26
Literatuurlijst<br />
P<strong>en</strong>nings 2000<br />
F.J.L. P<strong>en</strong>nings, <strong>De</strong> WAO, <strong>De</strong>v<strong>en</strong>ter: Kluwer 2000.<br />
P<strong>en</strong>nings 2002<br />
F.J.L. P<strong>en</strong>nings, ‘Het arbeidsongeschiktheidcriterium in internationaal perspectief’,<br />
in: SMA 2002 nr. 3, p. 207-218.<br />
P<strong>en</strong>nings 2006<br />
F.J.L. P<strong>en</strong>nings, Ne<strong>de</strong>rlands socialezekerheidsrecht in e<strong>en</strong> internationale context, <strong>De</strong>v<strong>en</strong>ter:<br />
Kluwer 2006.<br />
Persyn, Janvier <strong>en</strong> Van Eeckhoutte 1990<br />
C. Persyn, R. Janvier <strong>en</strong> W. <strong>van</strong> Eeckhoutte, ‘Arbeidsongevall<strong>en</strong>, 1984-1989’, in:<br />
Tijdschrift <strong>voor</strong> Privaatrecht, 1990 nr. 3, p. 1223-1228.<br />
Petit 2005<br />
J. Petit, Arbeidsongevall<strong>en</strong>, Mechel<strong>en</strong>: Wolters Kluwer 2005.<br />
Put 1999<br />
J. Put, ‘<strong>De</strong> erk<strong>en</strong>ning <strong>van</strong> e<strong>en</strong> zelfmoord als arbeidsongeval’, in: Arbeidsovere<strong>en</strong>komst<strong>en</strong><br />
– Actuele Voorinformatie 1999 nr. 184, p. 20-24.<br />
Putt<strong>en</strong>, <strong>van</strong>, Smit & Sikkema-<strong>de</strong> Graaff 1990<br />
D.J. <strong>van</strong> Putt<strong>en</strong>, H.A. Smit <strong>en</strong> J.S. Sikkema-<strong>de</strong> Graaff, Het mel<strong>de</strong>n <strong>en</strong> registrer<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> evaluatie <strong>van</strong> <strong>de</strong> praktijk bij zes beroepsgezondheidsdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong>,<br />
Voorburg: Directoraat-G<strong>en</strong>eraal <strong>van</strong> <strong>de</strong> Arbeid <strong>van</strong> het Ministerie <strong>van</strong> Sociale Zak<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> Werkgeleg<strong>en</strong>heid 1990.<br />
R<br />
Rauws 2001<br />
W. Rauws, ‘Financiering <strong>van</strong> scha<strong>de</strong> veroorzaakt door <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>:<br />
België als w<strong>en</strong>k<strong>en</strong>d <strong>voor</strong>beeld’, in: M.G. Faure <strong>en</strong> T. Hartlief (red.),<br />
Scha<strong>de</strong> door <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>, <strong>De</strong>n Haag: Boom Juridische Uitgevers<br />
2001.<br />
Reehuis <strong>en</strong> Slob 1990<br />
W.H.M. Reehuis <strong>en</strong> E.E. Slob, (Eindredactie C.J. <strong>van</strong> Zeb<strong>en</strong> et alia), Parlem<strong>en</strong>taire<br />
geschie<strong>de</strong>nis <strong>van</strong> het nieuwe burgerlijk wetboek: parlem<strong>en</strong>taire stukk<strong>en</strong> systematisch gerangschikt<br />
<strong>en</strong> <strong>van</strong> not<strong>en</strong> <strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>. Invoering boek<strong>en</strong> 3, 5 <strong>en</strong> 6. Boek 3: Vermog<strong>en</strong>srecht<br />
in het algeme<strong>en</strong>, <strong>De</strong>v<strong>en</strong>ter: Kluwer 1990.<br />
Reg<strong>en</strong>mortel, Van & Vervliet 2003<br />
A. Van Reg<strong>en</strong>mortel <strong>en</strong> V. Vervliet, ‘Aansprakelijkheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>, zijn lasthebbers<br />
<strong>en</strong>/of aangestel<strong>de</strong>n <strong>voor</strong> ongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> ziekt<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> het bedrijf’, in:<br />
R. Janvier, A. Van Reg<strong>en</strong>mortel <strong>en</strong> V. Vervliet, Actuele problem<strong>en</strong> in het socialezekerheidsrecht,<br />
Brugge: Die Keure 2003, p. 99-239.<br />
Rob<strong>en</strong>s 1972a<br />
A. Rob<strong>en</strong>s, Safety and Health at Work. Report of the Committee Volume 1, Lon<strong>de</strong>n:<br />
Her Majesty’s Stationary Office 1972.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 481 24-9-2009 15:56:26<br />
481
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
Rob<strong>en</strong>s 1972b<br />
A. Rob<strong>en</strong>s, Safety and Health at Work. Report of the Committee Volume 2. Selected<br />
Writt<strong>en</strong> Evi<strong>de</strong>nce, Lon<strong>de</strong>n: Her Majesty’s Stationary Office 1972.<br />
Roelvink 1993<br />
H.L.J. Roelvink, ‘<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>’, in: Person<strong>en</strong>scha<strong>de</strong> door<br />
bedrijfsongevall<strong>en</strong>, Inleiding<strong>en</strong> Symposium LSA, Lelystad: Verman<strong>de</strong> 1993, p. 1-8.<br />
Roland Holst-<strong>van</strong> <strong>de</strong>r Schalk 1901a<br />
H. Roland Holst-<strong>van</strong> <strong>de</strong>r Schalk, Kapitaal <strong>en</strong> arbeid in Ne<strong>de</strong>rland. Bijdrage tot <strong>de</strong><br />
economische geschie<strong>de</strong>nis <strong>de</strong>r 19 e eeuw. <strong>De</strong>el I, Amsterdam: Soep 1901.<br />
Roland Holst-<strong>van</strong> <strong>de</strong>r Schalk 1901b<br />
H. Roland Holst-<strong>van</strong> <strong>de</strong>r Schalk, Kapitaal <strong>en</strong> arbeid in Ne<strong>de</strong>rland. Bijdrage tot <strong>de</strong><br />
economische geschie<strong>de</strong>nis <strong>de</strong>r 19 e eeuw. <strong>De</strong>el II, Amsterdam: Soep 1901.<br />
Rompaey, Van 2001<br />
L. Van Rompaey, ‘Beroepsziekt<strong>en</strong>: wetgeving <strong>en</strong> rechtspraak’, in: D. Simo<strong>en</strong>s <strong>en</strong><br />
J. Put (red.), Ontwikkeling<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> sociale zekerheid 1990-1996 – Wetgeving-Rechtspraak,<br />
Brugge: Die Keure 2001, p. 710-714.<br />
Ross 2002<br />
S. Ross, ‘‘Buckling’ workplace comp<strong>en</strong>sation system drives UK insurance association<br />
to urge long-term reform’, in: Insurance Day, 5 september 2002.<br />
Rowlingson & Berthoud 1996<br />
K. Rowlingson <strong>en</strong> R. Berthoud, Disability, b<strong>en</strong>efits and employm<strong>en</strong>t, Lon<strong>de</strong>n: Her<br />
Majesty’s Stationary Office 1996.<br />
Ruiter, <strong>de</strong> 1997<br />
J. <strong>de</strong> Ruiter, Asbestslachtoffers. Advies in opdracht <strong>van</strong> <strong>de</strong> Staatssecretaris <strong>van</strong> Sociale<br />
Zak<strong>en</strong> <strong>en</strong> Werkgeleg<strong>en</strong>heid, <strong>De</strong>n Haag: Ministerie <strong>van</strong> Sociale Zak<strong>en</strong> <strong>en</strong> Werkgeleg<strong>en</strong>heid<br />
1997.<br />
S<br />
Schoemaker & Bijl 1996<br />
C. Schoemaker <strong>en</strong> R. Bijl, Zorg bij ziekteverzuim om psychische re<strong>de</strong>n<strong>en</strong>: inv<strong>en</strong>tarisatie<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> hulpverl<strong>en</strong>ing aan werknemers die om psychische re<strong>de</strong>n<strong>en</strong> verzuim<strong>en</strong>,<br />
Utrecht: Ne<strong>de</strong>rlands C<strong>en</strong>trum Geestelijke Volksgezondheid 1996.<br />
Schothorst-Gransier 2006<br />
E.J.P. Schothorst-Gransier, ‘OPS: <strong>de</strong> Hoge Raad spreekt’, in: Bedrijfsjurische bericht<strong>en</strong><br />
2006, p. 206-209.<br />
Schwitters 1991a<br />
R.J.S. Schwitters, ‘Riskante <strong>aansprakelijkheid</strong>’, in: Recht <strong>en</strong> kritiek 1991 nr. 17,<br />
p. 5-39.<br />
Schwitters 1991b<br />
R.J.S. Schwitters, <strong>De</strong> risico’s <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeid. Het ontstaan <strong>van</strong> <strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet 1901<br />
in sociologisch perspectief, Groning<strong>en</strong>: Wolters-Noordhoff 1991.<br />
482<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 482 24-9-2009 15:56:26
Literatuurlijst<br />
Selikoff & Hammond 1975<br />
I.J. Selikoff <strong>en</strong> E.C. Hammond, ‘Multiple risk factors in <strong>en</strong>vironm<strong>en</strong>tal cancer’,<br />
in: J.F. Fraum<strong>en</strong>i Jr. (red.), Persons at high risk of cancer: an approach to cancer etiology<br />
and control, New York: Aca<strong>de</strong>mic Press, 1975;467-483.<br />
Selikoff, Seidman & Hammond 1980<br />
I.J. Selikoff, H. Seidman <strong>en</strong> E.C. Hammond, ‘Mortality effects of cigarette smoking<br />
among amosite asbestos factory workers’, in: Journal of the National Cancer<br />
Institute 1980 vol. 65, p. 507-513.<br />
Simkins & Tickner 1978<br />
J. Simkins <strong>en</strong> V. Tickner, Whose b<strong>en</strong>efit?: an examination of the existing system of<br />
cash b<strong>en</strong>efits and related provisions for intrinsically handicapped adults and their families,<br />
Lon<strong>de</strong>n, Lon<strong>de</strong>n: Economist Intellig<strong>en</strong>ce Unit 1978.<br />
Simo<strong>en</strong>s 1997<br />
D. Simo<strong>en</strong>s, Sociale-zekerheidsrecht, Leuv<strong>en</strong>: Acco 1997.<br />
Sinninghe Damsté & Burdorf 2009<br />
W.A. Sinninghe Damsté <strong>en</strong> A. Burdorf, Asbestscha<strong>de</strong> <strong>en</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong>, <strong>De</strong>n<br />
Haag: SDU 2009.<br />
Smeehuijz<strong>en</strong> 2005<br />
J.L. Smeehuijz<strong>en</strong>, ‘Naar e<strong>en</strong> scherpere gezichtspunt<strong>en</strong>catalogus bij verjaring <strong>van</strong><br />
asbestzak<strong>en</strong>’, in: Tijdschrift <strong>voor</strong> Aansprakelijkheidsrecht Vergoeding & Scha<strong>de</strong><br />
2005, p. 49-60.<br />
Smeehuijz<strong>en</strong> 2006<br />
J.L. Smeehuijz<strong>en</strong>, Verjaring <strong>van</strong> het recht op vergoeding <strong>van</strong> person<strong>en</strong>scha<strong>de</strong>, <strong>De</strong>n<br />
Haag: Boom Juridische Uitgevers 2006.<br />
Smeehuijz<strong>en</strong> 2008<br />
J.L. Smeehuijz<strong>en</strong>, <strong>De</strong> bevrij<strong>de</strong>n<strong>de</strong> verjaring, <strong>De</strong>v<strong>en</strong>ter: Kluwer 2008.<br />
Smith 2007<br />
C.E. Smith, ‘<strong>De</strong> rechter: onafhankelijk <strong>en</strong> autonoom?’, in: Ars Aequi mei 2008,<br />
p. 386-390.<br />
Sociaal-Economische Raad 1957<br />
Sociaal-Economische Raad, Advies inzake <strong>de</strong> herzi<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> <strong>de</strong> invaliditeitsverzekering,<br />
<strong>De</strong>n Haag: Sociaal-Economische Raad 1957.<br />
Sociaal-Economische Raad 2002a<br />
Sociaal-Economische Raad, Advies Werk<strong>en</strong> aan arbeidsgeschiktheid. Voorstell<strong>en</strong><br />
WAO-beleid, <strong>De</strong>n Haag: VUGA 2002.<br />
Sociaal-Economische Raad 2002b<br />
Sociaal-Economische Raad, Risico’s, externe gezondheids<strong>de</strong>terminant<strong>en</strong> <strong>en</strong> het bedrijfslev<strong>en</strong>,<br />
<strong>De</strong>n Haag: VUGA 2002.<br />
Sociaal-Economische Raad 2004<br />
Sociaal-Economische Raad, Advies Ver<strong>de</strong>re uitwerking WAO-reactie op <strong>en</strong>kele kabinet<strong>voor</strong>nem<strong>en</strong>s,<br />
<strong>De</strong>n Haag: VUGA 2004.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 483 24-9-2009 15:56:26<br />
483
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
Sociaal-Economische Raad 2005<br />
Sociaal-Economische Raad, Van alle leeftij<strong>de</strong>n: e<strong>en</strong> toekomstgericht ou<strong>de</strong>r<strong>en</strong>beleid op<br />
het terrein <strong>van</strong> werk, inkom<strong>en</strong>, p<strong>en</strong>sio<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> zorg, <strong>De</strong>n Haag: VUGA 2005.<br />
Spier 1990<br />
J. Spier, Sluip<strong>en</strong><strong>de</strong> scha<strong>de</strong> (oratie Tilburg), <strong>De</strong>v<strong>en</strong>ter: Kluwer 1990.<br />
Spier 1992a<br />
J. Spier, Scha<strong>de</strong>vergoeding: algeme<strong>en</strong>, <strong>de</strong>el 3, <strong>De</strong>v<strong>en</strong>ter: Kluwer 1992.<br />
Spier 1992b<br />
J. Spier, <strong>De</strong> maalstroom <strong>van</strong> het <strong>aansprakelijkheid</strong>srecht, Amsterdam: Houthoff Van<br />
Heycop t<strong>en</strong> Ham 1992.<br />
Spier & Haaz<strong>en</strong> 1996<br />
J. Spier <strong>en</strong> O.A. Haaz<strong>en</strong>, ‘Aansprakelijkheidsverzekering<strong>en</strong> op claims ma<strong>de</strong>-grondslag<br />
in rechtsvergelijk<strong>en</strong>d perspectief’, <strong>De</strong>v<strong>en</strong>ter: Kluwer 1996.<br />
Spier 1999<br />
J. Spier, E<strong>en</strong> nieuwe dageraad <strong>voor</strong> het <strong>aansprakelijkheid</strong>srecht? (Tilburgse afscheidsre<strong>de</strong>),<br />
<strong>De</strong>v<strong>en</strong>ter: W.E.J. Tje<strong>en</strong>k Willink 1999.<br />
Spier 2000a<br />
J. Spier, Verbint<strong>en</strong>iss<strong>en</strong> uit <strong>de</strong> wet <strong>en</strong> Scha<strong>de</strong>vergoeding, <strong>De</strong>v<strong>en</strong>ter: Kluwer 2000.<br />
Spier 2000b<br />
J. Spier, ‘Mijmering<strong>en</strong> <strong>en</strong> afsluiting <strong>van</strong> e<strong>en</strong> (A&V)tijdperk. Gevar<strong>en</strong> <strong>en</strong> uitdaging<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> zich steeds ver<strong>de</strong>r ontwikkel<strong>en</strong>d <strong>aansprakelijkheid</strong>srecht’, in: Tijdschrift<br />
<strong>voor</strong> Aansprakelijkheid & Verzekering 2000 nr. 6, p. 123-128.<br />
Spier 2006<br />
J. Spier, Verbint<strong>en</strong>iss<strong>en</strong> uit <strong>de</strong> wet <strong>en</strong> Scha<strong>de</strong>vergoeding, <strong>De</strong>v<strong>en</strong>ter: Kluwer 2006.<br />
Spreeuwers 2008<br />
D. Spreeuwers, ‘Wat zijn beroepsziekt<strong>en</strong>?’, in: Volksgezondheid Toekomst Verk<strong>en</strong>ning,<br />
Nationaal Kompas Volksgezondheid, Bilthov<strong>en</strong>: RIVM september 2008.<br />
Ste<strong>en</strong>berghe, Van 1977<br />
J. Van Ste<strong>en</strong>berghe, ‘<strong>De</strong>rtig jaar Belgische sociale zekerheidswetgeving <strong>voor</strong><br />
werknemers. Evolutie, t<strong>en</strong><strong>de</strong>ns<strong>en</strong> <strong>en</strong> perspectiev<strong>en</strong>’, in: R. Blanpain e.a., <strong>De</strong>rtig<br />
jaar Belgische arbeidsverhouding<strong>en</strong>, <strong>De</strong>v<strong>en</strong>ter: Kluwer 1977, p. 371-380.<br />
Stev<strong>en</strong>s 2008<br />
Y. Stev<strong>en</strong>s, ‘Arrest Arbeidshof te Antwerp<strong>en</strong> 4 juni 2008’, in: TSR 2008 nr. 3, p.<br />
433-452.<br />
Stichting <strong>van</strong> <strong>de</strong> Arbeid 2007<br />
Stichting <strong>van</strong> <strong>de</strong> Arbeid, Beleidsconclusies <strong>van</strong> <strong>de</strong> Stichting <strong>van</strong> <strong>de</strong> Arbeid naar aanleiding<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> uitkomst<strong>en</strong> <strong>van</strong> het On<strong>de</strong>rzoek naar <strong>de</strong> re-integratie <strong>van</strong> werknemers die<br />
min<strong>de</strong>r dan 35 % arbeidsongeschikt zijn, <strong>De</strong>n Haag: Stichting <strong>van</strong> <strong>de</strong> Arbeid 2007.<br />
484<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 484 24-9-2009 15:56:26
Literatuurlijst<br />
Stolker & Levine 1996<br />
C.J.J.M. Stolker <strong>en</strong> D.I. Levine, ‘Aids-phobia. Scha<strong>de</strong>vergoeding <strong>voor</strong> angst’, in:<br />
Ne<strong>de</strong>rlands Jurist<strong>en</strong>blad 1996, p. 882-891.<br />
Stolker & Levine 1996<br />
C.J.J.M. Stolker <strong>en</strong> D.I. Levine, ‘Comp<strong>en</strong>sation for the Fear of Contracting Asbestos<br />
Related Diseases – Critical Reflections on an Important US Supreme Court<br />
<strong>De</strong>cision and its Rele<strong>van</strong>ce for Europe’, in: European Review of Private Law 1999<br />
vol. 1, p. 1-19.<br />
Stolker & Moelands 1999<br />
C.J.J.M. Stolker <strong>en</strong> C.M.J.F. Moelands, ‘Cijsouw II <strong>en</strong> <strong>de</strong> gevolg<strong>en</strong> <strong>voor</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong><br />
<strong>voor</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>’, in: Tijdschrift <strong>voor</strong> Aansprakelijkheid,<br />
Verzekering & Scha<strong>de</strong> 1999 nr. 6, p. 130-133.<br />
Stumphius 1969<br />
J. Stumphius, Asbest in e<strong>en</strong> bedrijfsbevolking, Ass<strong>en</strong>: Van Gorcum 1969.<br />
Swuste 1994<br />
P.H.J.J. Swuste, ‘Asbest, feit<strong>en</strong> <strong>en</strong> maatregel<strong>en</strong>’ in: J.M. <strong>van</strong> Dunné (red.), ‘Asbest<br />
<strong>en</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong>’, Arnhem: Gouda Quint 1994, p. 4-12.<br />
Swuste & Burdorf 1994<br />
P.H.J.J. Swuste <strong>en</strong> A. Burdorf, ‘Recognition of Occupational Asbestos Diseases<br />
and Introduction of Prev<strong>en</strong>tive Measures in the Netherlands 1930-1990’, in:<br />
J.M. <strong>van</strong> Dunné (red.), Asbest <strong>en</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong>, Arnhem: Gouda Quint 1994,<br />
p. 105-126.<br />
T<br />
Tan 2008<br />
R.L.M.M. Tan, ‘Over het mogelijke <strong>en</strong> het waarschijnlijke, salomonsoor<strong>de</strong>l<strong>en</strong> in<br />
het <strong>aansprakelijkheid</strong>srecht’, in: Tijdschrift <strong>voor</strong> Aansprakelijkheid, Verzekering<br />
& Scha<strong>de</strong> 2008 nr. 1, p. 23-27.<br />
Tilanus-<strong>van</strong> Wass<strong>en</strong>aer 1996<br />
G.M. Tilanus-<strong>van</strong> Wass<strong>en</strong>aer, ‘Werkgevers<strong>aansprakelijkheid</strong> versus werknemersbescherming,<br />
hoe is <strong>de</strong> stand?’, Verkeersrecht 1996 nr. 4, p. 97-100.<br />
Tjittes 1999<br />
R.P.J.L. Tjittes, ‘<strong>De</strong> tijd heelt alle won<strong>de</strong>n: verjaring <strong>en</strong> verwerking <strong>van</strong> het recht<br />
op vergoeding <strong>van</strong> letselscha<strong>de</strong>’, in: T. Hartlief e.a., Het belang <strong>van</strong> <strong>de</strong> da<strong>de</strong>r. Inleiding<strong>en</strong>,<br />
gehou<strong>de</strong>n op het symposium <strong>van</strong> <strong>de</strong> Ver<strong>en</strong>iging <strong>van</strong> Letselscha<strong>de</strong> Advocat<strong>en</strong><br />
1999, Lelystad: Verman<strong>de</strong> 1999, p. 45-68.<br />
TNO Kwaliteit <strong>van</strong> Lev<strong>en</strong> 2008<br />
TNO Kwaliteit <strong>van</strong> Lev<strong>en</strong>, Arbobalans 2007/2008. Kwaliteit <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeid, effect<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> maatregel<strong>en</strong> in Ne<strong>de</strong>rland, Hoofddorp: TNO Kwaliteit <strong>van</strong> Lev<strong>en</strong> 2008.<br />
Trap & Wijnhov<strong>en</strong> 1998<br />
J.J. Trap <strong>en</strong> A.M. Wijnhov<strong>en</strong>, ‘Aansprakelijkheid <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> psychische scha<strong>de</strong><br />
werknemer’, in: ArbeidsRecht 1998 nr. 12, p. 21-24.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 485 24-9-2009 15:56:26<br />
485
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
U<br />
UWV 2009<br />
UWV, Cijfers <strong>en</strong> tr<strong>en</strong>ds UWV, januari 2009.<br />
V<br />
Van<strong>de</strong>ur 1973<br />
M. Van<strong>de</strong>ur, <strong>De</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong>. Wet <strong>van</strong> 10 april 1971, Tonger<strong>en</strong>: Michiels 1973.<br />
Van<strong>de</strong>weerdt 1994<br />
M. Van<strong>de</strong>weerdt, ‘Het ‘op<strong>en</strong> systeem’ in <strong>de</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>verzekering’, in: Belgisch<br />
Tijdschrift <strong>voor</strong> Sociale Zekerheid 1994 nr. 3, p. 1045-1059.<br />
Veerman 1998<br />
Th.J. Veerman e.a., Psychische klacht<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> WAO: e<strong>en</strong> overzicht <strong>van</strong> cijfers <strong>en</strong> literatuur,<br />
Amsterdam: Lan<strong>de</strong>lijk Instituut Sociale Verzekering<strong>en</strong> 1998.<br />
Vegter 2001<br />
M.S.A. Vegter, ‘Aansprakelijkheid <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> psychische scha<strong>de</strong> werknemer<br />
als gevolg <strong>van</strong> seksuele intimidatie <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer’, in: Tijdschrift <strong>voor</strong> Aansprakelijkheid,<br />
Verzekering & Scha<strong>de</strong> 2001 nr. 5, p. 133-140.<br />
Vegter 2002<br />
M.S.A. Vegter, ‘Aansprakelijkheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> overbelasting (stress)<br />
<strong>en</strong> an<strong>de</strong>re vorm<strong>en</strong> <strong>van</strong> psychisch letsel’, in: Ne<strong>de</strong>rlands Jurist<strong>en</strong>blad 2002 nr. 39,<br />
p. 1935-1942.<br />
Vegter 2004<br />
M.S.A. Vegter, ‘Predispositie <strong>en</strong> eig<strong>en</strong> schuld bij RSI <strong>en</strong> an<strong>de</strong>re multi-causale<br />
ziekt<strong>en</strong>’, in: Tijdschrift <strong>voor</strong> Vergoeding Person<strong>en</strong>scha<strong>de</strong> 2004 nr. 3, p. 73-79.<br />
Vegter 2005<br />
M.S.A. Vegter, Vergoeding <strong>van</strong> psychisch letsel door <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong>, <strong>De</strong>n Haag: SDU<br />
2005.<br />
Vegter 2006<br />
M.S.A. Vegter, ‘Bewuste roekeloosheid bij het veroorzak<strong>en</strong> <strong>van</strong> scha<strong>de</strong> aan bedrijfsauto’,<br />
in: Tijdschrift <strong>voor</strong> Sociaal Recht 2006 nr. 1, p. 25-28.<br />
Vegter 2008<br />
S.M.A. Vegter, ‘Causaal verband <strong>en</strong> zorgplicht bij <strong>werkgever</strong>s<strong>aansprakelijkheid</strong><br />
<strong>voor</strong> stressklacht<strong>en</strong>’, in: Tijdschrift ArbeidsRecht 2008 nr. 6/7, p. 9-13.<br />
Vegter 2009<br />
S.M.A. Vegter, ‘Arbeidsongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>: <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>en</strong>/of<br />
verzekeringsplicht’, in: Tijdschrift Recht <strong>en</strong> Arbeid 2009, p. 5-11.<br />
Vel<strong>de</strong>n, <strong>van</strong> <strong>de</strong> & Schamp 1981<br />
A. <strong>van</strong> <strong>de</strong> Vel<strong>de</strong>n <strong>en</strong> H. Schamp, Arbeidsongevall<strong>en</strong> privésector, Antwerp<strong>en</strong>: Kluwer<br />
Rechtswet<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> 1981.<br />
Veldkamp 1949<br />
G.M.J. Veldkamp, Individualistische karaktertrekk<strong>en</strong> in <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse sociale arbeidsverzekering,<br />
Alph<strong>en</strong> a/d Rijn: Samson 1949.<br />
486<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 486 24-9-2009 15:56:26
Literatuurlijst<br />
Veldkamp 1976<br />
G.M.J. Veldkamp, <strong>De</strong> crisis in <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse sociale zekerheid anno 1976: obstructie/<strong>de</strong>structie/constructie,<br />
Amsterdam: Bonav<strong>en</strong>tura 1976.<br />
Velthov<strong>en</strong>, <strong>van</strong> & Van Wijck 2008<br />
B.C.J. <strong>van</strong> Velthov<strong>en</strong> <strong>en</strong> P.W. <strong>van</strong> Wijck, ‘Proportionele <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong>uit<br />
ex ante perspectief’, in: Tijdschrift <strong>voor</strong> Aansprakelijkheid, Verzekering & Scha<strong>de</strong><br />
2008 nr. 3, p. 130-140.<br />
Verbond <strong>van</strong> Verzekeraars 1997<br />
Verbond <strong>van</strong> Verzekeraars, ‘Advies herbezinning AVB’, <strong>De</strong>n Haag: Verbond <strong>van</strong><br />
Verzekeraars 1997.<br />
Verbond <strong>van</strong> Verzekeraars 2008<br />
Verbond <strong>van</strong> Verzekeraars, ‘Beroepsziekt<strong>en</strong> verdi<strong>en</strong><strong>en</strong> meer aandacht’, in: Verzekerd!<br />
20 maart 2008, p. 12.<br />
Verhoef 2006<br />
H. Verhoef, WIA in <strong>de</strong> praktijk. Handleiding bij <strong>de</strong> nieuwe arbeidsongeschiktheidsregeling,<br />
<strong>De</strong>v<strong>en</strong>ter: Kluwer 2005.<br />
Vermeesch 1909<br />
A. Vermeesch, Manuel social dl. II, Leuv<strong>en</strong>: Uystpruys 1909.<br />
Verschoor & Verschoor 2009<br />
L. Verschoor <strong>en</strong> A.H. Verschoor, ‘Ziek door blootstelling aan toxische stoff<strong>en</strong> op<br />
het werk’, in: Ne<strong>de</strong>rlands Tijdschrift <strong>voor</strong> G<strong>en</strong>eeskun<strong>de</strong> 2009; 153; B312, p. 1-4.<br />
Vervliet 2009<br />
V. Vervliet, Burgerrechtelijke <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>,<br />
G<strong>en</strong>t: Larcier 2009.<br />
Vinke 1997<br />
H. Vinke, Werknemerscomp<strong>en</strong>satie bij beroepsgebon<strong>de</strong>n scha<strong>de</strong>, <strong>De</strong>n Haag: SDU<br />
1997.<br />
Vrie, <strong>van</strong> <strong>de</strong> 2008<br />
N.J. <strong>van</strong> <strong>de</strong> Vrie, Mo<strong>de</strong>rnisering <strong>van</strong> <strong>de</strong> Wet sociale werk<strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>ing, <strong>De</strong>v<strong>en</strong>ter: Kluwer<br />
2008.<br />
Vries, <strong>de</strong> 1998<br />
J. <strong>de</strong> Vries, ‘Beroepsziekt<strong>en</strong> als financieringsprobleem’, in: Tijdschrift <strong>voor</strong> Milieuscha<strong>de</strong><br />
<strong>en</strong> Aansprakelijkheidsrecht 1998 nr. 5, p. 145-149.<br />
Vries Wzn., <strong>de</strong> 1970<br />
W. <strong>de</strong> Vries Wzn., <strong>De</strong> invloed <strong>van</strong> <strong>werkgever</strong>s <strong>en</strong> werknemers op <strong>de</strong> totstandkoming<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> eerste sociale verzekeringswet in Ne<strong>de</strong>rland (<strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet 1901), <strong>De</strong>v<strong>en</strong>ter:<br />
Kluwer 1970.<br />
Vroom, <strong>de</strong> 1998<br />
B. <strong>de</strong> Vroom (red.), Betwijfel<strong>de</strong> zekerhe<strong>de</strong>n: reacties op nieuwe risico’s in Ne<strong>de</strong>rland,<br />
Ensche<strong>de</strong>: Universiteit Tw<strong>en</strong>te 1998.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 487 24-9-2009 15:56:26<br />
487
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
W<br />
Wachter 1995<br />
D. Wachter, ‘Annotatie bij HR 9 juni 1995, NJ 1995, 630 (Van <strong>de</strong>n Luytgaar<strong>de</strong>n/<br />
Machinefabriek Schuurink)’, in: Tijdschrift <strong>voor</strong> Aansprakelijkheid, Verzekering<br />
& Scha<strong>de</strong> 1995 nr. 6, p. 165-167.<br />
Waller 2009<br />
M. Waller (red.), The White Book Service 2009. Volume II: Special Procedure and<br />
Resources, Lon<strong>de</strong>n: Sweet & Maxwell 2009.<br />
Wansink 1987<br />
J.H. Wansink, <strong>De</strong> algem<strong>en</strong>e <strong>aansprakelijkheid</strong>sverzekering. E<strong>en</strong> hernieuw<strong>de</strong> verzekeringstechnische<br />
<strong>en</strong> verzekeringsrechtelijke beschouwing, Zwolle: W.E.J. Tje<strong>en</strong>k Willink<br />
1987.<br />
Wansink 1993<br />
J.H. Wansink, ‘Het DES-arrest in het perspectief <strong>van</strong> <strong>de</strong> verzekerbare slachtofferbescherming’,<br />
in: Tijdschrift <strong>voor</strong> Aansprakelijkheid, Verzekering & Scha<strong>de</strong><br />
1993 nr. 1, p. 6-14.<br />
Wansink 1995<br />
J.H. Wansink, ‘<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong>sverzekering <strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>de</strong>kking <strong>van</strong> “Long-tail”risico’,<br />
in: Tijdschrift <strong>voor</strong> Aansprakelijkheid, Verzekering & Scha<strong>de</strong> 1995 nr. 1,<br />
p. 1-5.<br />
Wansink 2000<br />
J.H. Wansink, ‘Onverzekerbare <strong>aansprakelijkheid</strong>: (verplichte) directe verzekering<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> aanvaardbaar alternatief?’, in: T. Hartlief <strong>en</strong> M.M. M<strong>en</strong><strong>de</strong>l (red.), Verzekering<br />
<strong>en</strong> maatschappij, <strong>De</strong>v<strong>en</strong>ter: Kluwer 2000, p. 407-422.<br />
Water, <strong>van</strong> <strong>de</strong> 2001<br />
R. <strong>van</strong> <strong>de</strong> Water, ‘Bewijslastver<strong>de</strong>ling bij beroepsziekt<strong>en</strong>’, in: ArbeidsRecht 2001,<br />
p. 15-16.<br />
Waterman 2000<br />
Y.R.K. Waterman, ‘<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> psychische scha<strong>de</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer. E<strong>en</strong> nieuwe uitdijing <strong>van</strong> het <strong>aansprakelijkheid</strong>srecht’, in:<br />
Arbeid Integraal 2000 nr. 3, p. 86-90.<br />
Waterman 2001<br />
Y.R.K. Waterman, ‘<strong>De</strong> directe verzekering <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> terugkeer naar <strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet?’, in: Arbeid Integraal 2001 nr. 1,<br />
p. 17-25.<br />
Waterman 2002a<br />
Y.R.K. Waterman, ‘The Netherlands on the curr<strong>en</strong>t legal position of employers’<br />
duty to manage road safety’, Lon<strong>de</strong>n: RoSPA 2002.<br />
Waterman 2002b<br />
Y.R.K. Waterman, ‘<strong>De</strong> uitdij<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> verkeersongevall<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer’, in: Arbeid Integraal 2002 nr. 2, p. 60-73.<br />
488<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 488 24-9-2009 15:56:26
Literatuurlijst<br />
Waterman 2003a<br />
Y.R.K. Waterman, ‘<strong>De</strong> Fairchild-zaak: perikel<strong>en</strong> <strong>van</strong> het Engelse asbestslachtoffer’,<br />
in: Tijdschrift <strong>voor</strong> Milieuscha<strong>de</strong> <strong>en</strong> Aansprakelijkheidsrecht 2003 nr. 6,<br />
p. 151-159.<br />
Waterman 2003b<br />
Y.R.K. Waterman, ‘<strong>De</strong> perikel<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemer in het verkeer. HR 9 augustus<br />
2002, JAR 2002/205 (<strong>De</strong> Bont/Ou<strong>de</strong>nall<strong>en</strong> Betonbouw BV)’, Arbeidsrechtelijke<br />
Annotaties 2003 nr. 1, p. 40-61.<br />
Waterman 2006a<br />
Y.R.K. Waterman, ‘Asbestos and Smoking: Proportional Liability of the Employer<br />
in the Netherlands. Turning a Blind Eye to Synergistic Causation’, in: Mealey’s<br />
International Asbestos Liability Reporter 2006 nr. 5, p. 25-31; ook in: Letsel &<br />
Scha<strong>de</strong> 2006 nr. 3, p. 21-27.<br />
Waterman 2006b<br />
Y.R.K. Waterman, ‘<strong>De</strong> aantasting <strong>van</strong> het risque social. Noot bij CRvB 8 september<br />
2006’, in: Letsel & Scha<strong>de</strong> 2007 nr. 10, p. 38-40.<br />
Waterman 2009<br />
Y.R.K. Waterman, ‘Arbeidsongeval of stomme pech? Noot bij HR 17 april 2009,<br />
LJN BH1996 (M/V Communicatie BV/Van <strong>de</strong>n Brink-Bos)’, in: Letsel & Scha<strong>de</strong><br />
2009/2 nr. 105, p. 54-58.<br />
Wessels 1990<br />
B. Wessels, ‘Me<strong>de</strong>-<strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> bedrijfsopvolgers’, in: N.S.J. Koeman<br />
(red.), Art. 21 Interimwet Bo<strong>de</strong>msanering: annotaties <strong>en</strong> jurispru<strong>de</strong>ntie, Zwolle:<br />
W.E.J. Tje<strong>en</strong>k Willink 1990, p. 87-99.<br />
Weterings 2004<br />
W.C.T. Weterings, Efficiëntere <strong>en</strong> effectievere afwikkeling <strong>van</strong> letselscha<strong>de</strong>claims. E<strong>en</strong><br />
studie naar schikkingson<strong>de</strong>rhan<strong>de</strong>ling<strong>en</strong> in <strong>de</strong> letselscha<strong>de</strong>praktijk, normering <strong>en</strong> geschiloplossing<br />
door <strong>de</strong>r<strong>de</strong>n, <strong>De</strong>n Haag: Boom Juridische Uitgevers 2004.<br />
White Paper 1985<br />
White Paper, Lifting the Bur<strong>de</strong>n (Cmnd 9571), Lon<strong>de</strong>n: Her Majesty’s Stationary<br />
Office 1985.<br />
White Paper 1986<br />
White Paper, Building Business - Not Barriers (Cmnd 9794), Lon<strong>de</strong>n: Her Majesty’s<br />
Stationary Office 1986.<br />
Wijkerslooth, <strong>de</strong> 1996<br />
L.J.F.E. <strong>de</strong> Wijkerslooth, ‘<strong>De</strong> <strong>de</strong>kking <strong>voor</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> op het polismo<strong>de</strong>l AVB<br />
96’, in: Tijdschrift <strong>voor</strong> Aansprakelijkheid, Verzekering & Scha<strong>de</strong> 1996, p. 133-<br />
139.<br />
Wikeley 1993<br />
N.J. Wikeley, Comp<strong>en</strong>sation for Industrial Disease, Al<strong>de</strong>rshot: Darthmouth Publishing<br />
1993.<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 489 24-9-2009 15:56:26<br />
489
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
Wikeley & Ogus 2002<br />
N.J. Wikeley <strong>en</strong> A.I. Ogus, The law of social security, Lon<strong>de</strong>n: Butterworths Lexis-<br />
Nexis 2002.<br />
Wil<strong>de</strong>boer 2006<br />
Th.W.J. Wil<strong>de</strong>boer, Tekst <strong>en</strong> toelichting WIA <strong>en</strong> IWIA, <strong>De</strong>n Haag: Verman<strong>de</strong><br />
2006.<br />
Willems 1985<br />
J. Willems, Naar e<strong>en</strong> verbeter<strong>de</strong> melding <strong>en</strong> registratie <strong>van</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> in Ne<strong>de</strong>rland,<br />
<strong>De</strong>n Haag: Directoraat-G<strong>en</strong>eraal <strong>van</strong> <strong>de</strong> Arbeid <strong>van</strong> het Ministerie <strong>van</strong> Sociale<br />
Zak<strong>en</strong> <strong>en</strong> Werkgeleg<strong>en</strong>heid 1985.<br />
Willig<strong>en</strong>burg, <strong>van</strong> & Van <strong>de</strong>r Lin<strong>de</strong>n 2005<br />
S. <strong>van</strong> Willig<strong>en</strong>burg <strong>en</strong> J. <strong>van</strong> <strong>de</strong>r Lin<strong>de</strong>n, ‘Tilburgs normeringsproject: oorzaak<br />
<strong>van</strong> ‘drift’ in letselscha<strong>de</strong>land of oplossing?’, in: Tijdschrift <strong>voor</strong> Vergoeding Person<strong>en</strong>scha<strong>de</strong><br />
2005 nr. 4, p. 110-115.<br />
Wolff 1897<br />
H. W. Wolff, Employers’ Liability. What ought it to be?, Lon<strong>de</strong>n: P.S. King & Son<br />
1897.<br />
Work-related Road Safety Task Group 2001<br />
Work-related Road Safety Task Group 2001, Reducing at-work road traffic inci<strong>de</strong>nts.<br />
Report to Governm<strong>en</strong>t and the Health and Safety Commission, Sudbury:<br />
HSE Books 2001.<br />
Wuite 1947<br />
J.G. Wuite, Medisch comm<strong>en</strong>taar op <strong>de</strong> Ongevall<strong>en</strong>wet 1921 me<strong>de</strong> in verband met <strong>de</strong><br />
plann<strong>en</strong> tot unificatie <strong>de</strong>r sociale verzekeringswett<strong>en</strong>, Groning<strong>en</strong>: Erv<strong>en</strong> A. <strong>de</strong> Jager<br />
1947.<br />
Z<br />
Zivkovic 2007<br />
D. Zivkovic, ‘Proportionele <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>voor</strong> <strong>de</strong> blootstelling aan sigarett<strong>en</strong>rook<br />
op <strong>de</strong> werkplek’, in: Tijdschrift Vergoeding Person<strong>en</strong>scha<strong>de</strong> 2007 nr. 2,<br />
p. 38-45.<br />
Zwam, <strong>van</strong> & Van Drongel<strong>en</strong> 1988<br />
H.J. <strong>van</strong> Zwam <strong>en</strong> J. <strong>van</strong> Drongel<strong>en</strong>, ‘Fabriek of werkplaats: Arbeidswet 1919,<br />
Veiligheidswet 1934, Arbeidsomstandighe<strong>de</strong>nwet’, in: Sociaal Maandblad Arbeid<br />
1988 nr. 6, p. 389-486.<br />
490<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 490 24-9-2009 15:56:26
Jurispru<strong>de</strong>ntieregister<br />
NEDERLAND<br />
Hoge Raad <strong>de</strong>r Ne<strong>de</strong>rlan<strong>de</strong>n<br />
HR 02-12-1901 W. 7700 35<br />
HR 04-02-1916 W. 9949 IJzer<strong>en</strong> Spoorwegmaatschappij/Morré 139<br />
HR 31-01-1919 NJ 1919, 161 Lin<strong>de</strong>nbaum/Coh<strong>en</strong> 31<br />
HR 08-01-1960 NJ 1960, 127 Daal<strong>de</strong>r/Zandberg<strong>en</strong> 163<br />
HR 05-11-1965 NJ 1966, 136 ‘Kel<strong>de</strong>rluik’ 82, 83, 111,<br />
LJN AB7079 112, 117, 123<br />
HR 14-02-1969 NJ 1969, 189<br />
LJN AC3415<br />
‘Eefje Kamerbeek’ 389<br />
HR 20-06-1969 NJ 1969, 374<br />
LJN AD8001<br />
Zitman/<strong>De</strong> Nieuwe 163<br />
HR 21-06-1974 NJ 1974, 453<br />
LJN AC5463<br />
Windmill/Roelofs<strong>en</strong> 127, 311<br />
HR 27-06-1975 NJ 1976, 81<br />
LJN AC5607<br />
Heesters/Sch<strong>en</strong>kelaars 121, 147, 290<br />
HR 14-04-1979 NJ 1979, 245 Messaoudi/Hoechst 83, 107, 109,<br />
LJN AC3514 113-118<br />
HR 23-05-1980 NJ 1980, 633<br />
LJN AC6901<br />
Manpower/Sie 284<br />
HR 18-01-1982 NJ 1982, 614<br />
LJN AG4306<br />
‘Natronloog’ 112<br />
HR 25-06-1982 NJ 1983, 151 Rijnberg/Speerstra 52, 126, 128,<br />
LJN AG4420 135<br />
HR 15-10-1982 NJ 1984, 21<br />
LJN AG4457<br />
Bahou/Fireco 92<br />
HR 29-04-1983 NJ 1984, 19 <strong>De</strong> Vries & Zn. BV/Kuijt 107, 109, 110,<br />
LJN AC1481 117<br />
HR 17-05-1983 NJ 1983, 690<br />
LJN AC7981<br />
Tieman/Holland Fumigation 113<br />
HR 10-06-1983 NJ 1984, 20 Berisa/Raymakers 83, 111, 291,<br />
LJN AG4611 292<br />
HR 09-01-1987 NJ 1987, 948<br />
LJN AG5504<br />
Sweegers/Van <strong>de</strong>n Hout 121, 139<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 491 24-9-2009 15:56:26<br />
491
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
HR 27-02-1987 NJ 1987, 584 Van <strong>de</strong>r Peijl/Erasmuscollege 140<br />
492<br />
LJN AG5547<br />
HR 06-03-1987 NJ 1987, 533 Bilal Dirmik/Van Nelle-Lassie 115<br />
LJN AG5555<br />
HR 27-05-1988 NJ 1989, 29 ‘Ve<strong>en</strong>broei’ 112<br />
LJN AD0344<br />
HR 24-02-1989 NJ 1989, 426 Van Bur<strong>en</strong>/Elektroschmelzwerk 128, 132,<br />
LJN AD0640 135, 311<br />
HR 17-11-1989 NJ 1990, 572 <strong>De</strong> Kok/Jans<strong>en</strong> 127, 291, 311,<br />
LJN AB9375 317,<br />
HR 06-04-1990 NJ 1990, 573 Janss<strong>en</strong>/Nefabas 107, 108, 109,<br />
LJN AB9376 110, 117, 121,<br />
128, 131, 135, 311, 327<br />
HR 15-06-1990 NJ 1990, 716 Stormer/Vedox 87, 89, 284<br />
LJN AC4217<br />
HR 22-03-1991 NJ 1991, 420 Roeff<strong>en</strong>/Thijss<strong>en</strong> 113, 121, 127,<br />
LJN ZC0181 149, 311<br />
HR 27-03-1992 NJ 1992, 496 Morsink/Nebem 93, 148<br />
LJN ZC0559<br />
HR 08-07-1992 NJ 1992, 714 AMC/O. 141<br />
LJN ZC0665<br />
HR 09-10-1992 NJ 1994, 535 ‘<strong>De</strong>s-dochters’ 133, 314<br />
LJN ZC0706<br />
HR 16-10-1992 NJ 1993, 264 Schuitmaker/Bruinsma Tapijt 292, 301, 448<br />
LJN ZC0717<br />
HR 25-06-1993 NJ 1993, 686 Cijsouw/<strong>De</strong> Schel<strong>de</strong> I 98, 107, 110,<br />
LJN AC1907 111, 123, 127, 135, 311, 312<br />
HR 01-07-1993 NJ 1993, 667 Nuts/Hofman 102, 104, 127<br />
LJN ZC1032<br />
HR 01-07-1993 NJ 1993, 687 Power/Ardross 82, 83, 93, 96,<br />
LJN ZC1027 135, 137, 291<br />
HR 01-10-1993 NJ 1995, 182 Lekk<strong>en</strong><strong>de</strong> kruik II 112<br />
LJN ZC1080<br />
HR 22-04-1994 NJ 1994, 624 ‘Taxus’ 112<br />
LJN ZC1347<br />
HR 24-06-1994 NJ 1995, 137 ‘Rolsteiger’ 82, 83, 153,<br />
LJN ZC1405 291, 292<br />
HR 09-07-1994 NJ 2005, 260 Oost/Brands Bouwgroep 113, 114, 115,<br />
LJN AO8171 119, 153, 292<br />
HR 30-09-1994 NJ 1996, 196 Staat/Shell 110<br />
LJN ZC1460<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 492 24-9-2009 15:56:26
Jurispru<strong>de</strong>ntieregister<br />
HR 13-01-1995 NJ 1997, 175 <strong>De</strong> Heel/Korver 108, 127<br />
LJN ZC1611<br />
HR 13-01-1995 NJ 1997, 366 Ont<strong>van</strong>ger/Bos 101, 140<br />
LJN ZC1608<br />
HR 09-06-1995 NJ 1995, 630 Van <strong>de</strong> Luytgaar<strong>de</strong>n/ Schuurink 127, 128, 132<br />
LJN ZC1746<br />
HR 03-11-1995 NJ 1998, 380 ‘Bloedtransfusie’ 155, 156<br />
LJN ZC1867<br />
HR 17-11-1995 NJ 1998, 241 Babayigit/NKF Kabel 128, 131<br />
LJN ZC2460<br />
HR 24-11-1995 NJ 1996, 271 Rust/Bataafse Aanneming 115, 128, 135<br />
LJN ZC1888<br />
HR 26-01-1996 NJ 1996, 607 ‘Dicky Trading’ 127<br />
LJN AD2476<br />
HR 20-09-1996 NJ 1997, 198 Pollemans/Hoon<strong>de</strong>rt 121, 127, 148,<br />
LJN ZC2142 149, 311<br />
HR 01-11-1996 NJ 1997, 134 Blaauwbroek/Van Loon 140<br />
LJN ZC2185<br />
HR 06-12-1996 NJ 1997, 398 Fortes/Smits 90, 127, 128<br />
LJN ZC2219 132<br />
HR 17-01-1997 NJ 1997, 230 Moerman/Bakker 133<br />
LJN ZC2247<br />
HR 21-02-1997 NJ 1999, 145 O./B. 140<br />
LJN ZC2286<br />
HR 08-04-1997 NJ 1997, 510 Hilligehekk<strong>en</strong>/CVO 137<br />
LJN ZC2347<br />
HR 02-05-1997 NJ 1997, 662 Kip <strong>en</strong> Sloetjes/Rabobank 140<br />
LJN ZC2356<br />
HR 17-10-1997 NJ 1998, 241 Bhoelai/Buttner 137, 162<br />
LJN ZC2460<br />
HR 31-10-1997 NJ 1998, 258 An<strong>de</strong>weg/RDM 161<br />
LJN ZC2480<br />
HR 16-01-1998 JAR 1998/55 Van <strong>de</strong>r Elst/Laracker 114, 149<br />
LJN AG2169<br />
HR 23-01-1998 NJ 1998, 366 Fiom 102<br />
LJN ZC2551<br />
HR 30-01-1998 NJ 1998, 476 Chubb Lips/Jans<strong>en</strong> 102<br />
LJN ZC2562<br />
HR 05-06-1998 NJ 1998, 817 St. Beroepson<strong>de</strong>rwijs N./B. 131, 137, 372<br />
LJN ZC2662<br />
HR 18-09-1998 NJ 1999, 45 Van Doorn/NBM 113, 121, 122,<br />
LJN ZC2706 137<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 493 24-9-2009 15:56:26<br />
493
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
HR 11-09-1998 NJ 1998, 870 Van <strong>de</strong>r Wiel/ Philips 148<br />
494<br />
LJN ZC2702<br />
HR 02-10-1998 NJ 1999, 682 <strong>De</strong> Schel<strong>de</strong>/Wijkhuis<strong>en</strong> 135, 155,<br />
LJN ZC2720 156-158<br />
HR 02-10-1998 NJ 1999, 683 Cijsouw/<strong>De</strong> Schel<strong>de</strong> II 110, 121, 311<br />
LJN ZC2721<br />
HR 23-10-1998 NJ 2000, 15 M./B. 157<br />
LJN ZC2748<br />
HR 15-01-1999 NJ 1999, 242 Mastum/NN 290, 331<br />
LJN ZC2819<br />
HR 22-01-1999 NJ 1999, 534 Reclassering Ne<strong>de</strong>rland/S. 81, 87, 94,<br />
VR 1999, 118 125, 283, 319<br />
LJN ZC2783 320<br />
HR 19-02-1999 NJ 1999, 428 Lahjaji/Marcel Muyres 162<br />
LJN ZC2856<br />
HR 16-04-1999 NJ 1999, 666 L./Interpolis 290<br />
LJN ZC2887<br />
HR 28-05-1999 NJ 1999, 564 ‘Johanna Kruidhof’ 290, 331<br />
LJN ZC2912<br />
HR 25-06-1999 NJ 2000, 16 B. sr./B. jr. 155<br />
LJN ZC2934<br />
HR 10-12-1999 NJ 2000, 211 Frans<strong>en</strong>/Pasteurziek<strong>en</strong>huis 124, 127, 128,<br />
LJN AA3837 138, 162, 312<br />
HR 28-04-2000 NJ 2000, 430 Van Hese/<strong>De</strong> Schel<strong>de</strong> 157, 285, 446<br />
LJN AA5635<br />
HR 28-04-2000 NJ 2000, 431 Rouwhof/Eternit 110<br />
LJN AA5634<br />
HR 16-06-2000 NJ 2000, 584 St. Willibrord 127<br />
LJN AB0382<br />
HR 17-11-2000 NJ 2001, 596 Unilever/Dikmans 125, 127, 128,<br />
LJN AA8369 130,134, 162<br />
HR 15-12-2000 NJ 2001, 252 Van Merksteijn/Öztürk<br />
LJN AA9051<br />
HR 15-12-2000 NJ 2001, 198 Van Uitert/Jalas 94, 124, 126<br />
LJN AA9048<br />
HR 12-01-2001 NJ 2001, 253 Vonk/Van <strong>de</strong>r Hoev<strong>en</strong> 86, 286, 293,<br />
LJN AA9434 294, 301, 302, 448<br />
HR 26-01-2001 NJ 2001, 597 Weststrate/<strong>De</strong> Schel<strong>de</strong> 125, 130<br />
LJN AA9666<br />
HR 06-04-2001 NJ 2001, 333 Van Kester<strong>en</strong>/Rabobank 65, 106, 156<br />
LJN AB0904<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 494 24-9-2009 15:56:26
Jurispru<strong>de</strong>ntieregister<br />
HR 04-05-2001 NJ 2001, 377 Bloemsma/Hattuma 131, 132<br />
LJN AB1430<br />
HR 08-06-2001 NJ 2001, 433 Zwolsche Algeme<strong>en</strong>e/<strong>De</strong> Greef 126, 128, 131<br />
LJN AB2019<br />
HR 29-06-2001 NJ 2001, 476 Industromontaza/Banfic 124, 131, 137<br />
LJN AB2342<br />
HR 19-10-2001 NJ 2001, 663 ‘Postbo<strong>de</strong>’ 81, 94, 113,<br />
LJN ZC3689 296<br />
HR 09-11-2001 NJ 2002, 79 Doesburg/Tan 139<br />
LJN AD3985<br />
HR 09-11-2001 NJ 2002, 80 Meuffels/Ca-La 82, 291, 296<br />
LJN ZC3677<br />
HR 16-11-2001 NJ 2002, 71 Quant/Berg<strong>en</strong> 124, 295, 360<br />
LJN AD5483<br />
HR 17-11-2001 NJ 2001, 215 Druijff/Bouw 141<br />
HR 18-01-2002 NJ 2002, 147 Albert Heijn/Van Boxtel 138<br />
LJN AD4923<br />
HR 12-04-2002 NJ 2003, 138 Heijboer/<strong>De</strong> Branding 87, 90, 91<br />
LJN AD9124<br />
HR 07-06-2002 JOL 2002/327 ‘Diakoness<strong>en</strong>’ 87<br />
LJN AE3784<br />
HR 28-06-2002 JOL 2002/389 X/RAB 107, 129<br />
LJN AE2175<br />
HR 09-08-2002 NJ 2004, 235 <strong>De</strong> Bont/Ou<strong>de</strong>nall<strong>en</strong> 124, 286, 296,<br />
LJN AE2113 302, 306, 448<br />
HR 20-09-2002 NJ 2004, 112 ‘Coma’ 140<br />
LJN AE2149<br />
HR 04-10-2002 NJ 2004, 175 ‘Broodmes’ 82, 119, 153,<br />
LJN AE4090 154, 291<br />
HR 04-10-2002 NJ 2002, 557 Excell<strong>en</strong>t/Suares 87, 284<br />
LJN AE4080<br />
HR 29-11-2002 NJ 2004, 305 Kastelijn/Gem. Achtkarspel<strong>en</strong> 126<br />
LJN AE7351<br />
HR 31-01-2003 NJ 2003, 346 Drewel/AMEV 131<br />
LJN AF 1301<br />
HR 09-05-2003 NJ 2007, 352 El Hachioui/Hester 90<br />
LJN AF 3412<br />
HR 16-05-2003 NJ 2004, 176 Dusarduyn/Du Puy 82, 119, 138,<br />
LJN AF7000 152, 153, 291<br />
HR 12-09-2003 NJ 2004, 177 ‘Koffievlek’ 82, 119, 138,<br />
LJN AF8254 153, 292<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 495 24-9-2009 15:56:26<br />
495
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
HR 26-09-2003 NJ 2003, 660 Zeeuwse eilan<strong>de</strong>n/Royal 83<br />
496<br />
LJN AI0830<br />
HR 31-10-2003 NJ 2006, 112 S./AZ VU 156<br />
LJN AL8168<br />
HR 30-01-2004 NJ 2005, 235 Van Kimm<strong>en</strong>a<strong>de</strong>/Waijers 87, 163<br />
LJN AN8601<br />
HR 09-04-2004 NJ 2004, 308 D./Achmea 126<br />
LJN AO3170<br />
HR 28-05-2004 NJ 2005, 105 ‘Jetblast’ 83, 114, 303<br />
LJN AO4224<br />
HR 04-07-2004 JOL 2004/306 X/Gemex 109<br />
LJN AO4596<br />
HR 09-07-2004 NJ 2005, 260 Oost/Brands Bouwgroep 82, 119, 153,<br />
LJN AO8171 292<br />
HR 05-11-2004 NJ 2005, 215 Lozerhof/Van Duyv<strong>en</strong>bo<strong>de</strong> 82, 107, 113,<br />
LJN AP1463 115, 116, 136, 292<br />
HR 12-11-2004 NJ 2005, 552 Schulte/KCA <strong>De</strong>utag 163<br />
LJN AP0965<br />
HR 26-11-2004 NJ 2006, 115 <strong>De</strong> Jong/Optimodal 156, 159<br />
LJN AR3138<br />
HR 17-12-2004 NJ 2006, 147 Hertel/Van <strong>de</strong>r Lugt 117<br />
LJN AR3290<br />
HR 11-03-2005 JAR 2005/84 ABN AMRO/Nieuw<strong>en</strong>huys 103, 123, 177,<br />
LJN AR6657 269, 316<br />
HR 18-03-2005 JAR 2005/100 KLM/<strong>De</strong> Kuijer 303, 387, 448<br />
LJN AR6669<br />
HR 20-05-2005 JA 2005/65 <strong>De</strong> Bakker/Zee Electronics 124, 326<br />
LJN AS4406<br />
HR 27-05-2005 NJ 2006,114 X/Elisabeth Ziek<strong>en</strong>huis 155<br />
LJN AS8455<br />
HR 14-10-2005 NJ 2005, 539 City Tax/<strong>De</strong> Boer 113, 148<br />
LJN AU2235<br />
HR 11-11-2005 NJ 2008, 460 Bayar/Wijn<strong>en</strong> 83, 113, 114,<br />
LJN AU3313 116, 118, 121<br />
HR 02-12-2005 JAR 2007/15 ‘Hypoglykemie’ 151<br />
LJN AZ6326<br />
HR 09-12-2005 JA 2006/30 ‘Gritstraler’ 114, 149, 150<br />
LJN AU6512<br />
HR 16-12-2005 NJ 2008, 186 ‘Togglebaan’ 125<br />
LJN AU6089<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 496 24-9-2009 15:56:26
Jurispru<strong>de</strong>ntieregister<br />
HR 20-01-2006 NJ 2008, 461 ‘Cem<strong>en</strong>tpomp’ 83, 109, 113,<br />
LJN AT6013 115, 119, 120, 153<br />
HR 17-02-2006 JA 2006/94 Van Swaay/Heesbe<strong>en</strong> 49, 107, 113,<br />
LJN AU6927 115, 142<br />
HR 31-03-2006 JA 2006/81 Nefalit/Karamus 49, 104, 107,<br />
LJN AU6092 142, 143, 313<br />
HR 31-03-2006 JAR 2006/101 Eternit/Hollink 313<br />
LJN AU6093<br />
HR 02-06-2006 JAR 2006/155 Köpcke/Global 326<br />
LJN AW6167<br />
HR 23-06-2006 NJ 2006, 354 Havermans/Luyckx 124, 129, 130,<br />
LJN AW6166 162, 325<br />
HR 09-02-2007 NJ 2007, 105 ‘Elba II’ 113, 120, 149<br />
LJN AZ6526<br />
HR 02-03-2007 NJ 2007, 143 Perez/Casa Gran<strong>de</strong> 107, 113, 115,<br />
LJN AZ5834 119, 136, 153<br />
HR 16-03-2007 JAR 2007/92 Egemin/’t Mannetje 121, 124<br />
LJN AZ6718<br />
HR 27-04-2007 NJ 2008, 462 Kalai/Petit 82, 103, 104,<br />
LJN AZ6717 107, 108, 113, 136, 292<br />
HR 25-05-2007 JA 2007/137 X/Leger <strong>de</strong>s Heils 124<br />
LJN BA3017<br />
HR 13-07-2007 JA 2007/173 Van Veghel/H<strong>en</strong>driks 113, 119, 120,<br />
LJN BA7355 148, 153<br />
HR 23-11-2007 JAR 2004, 288 Schulte/KCA <strong>De</strong>utag 163<br />
LJN BB7191<br />
HR 30-11-2007 JA 2008/32 X/NCM 124, 298, 310<br />
LJN BB6178<br />
HR 07-12-2007 NJ 2007, 643 X/Shell 83, 115, 153<br />
LJN BB5625<br />
HR 01-02-2008 JA 2008/52 Maasman/Akzo Nobel 151, 286, 297,<br />
LJN BB6175 298, 304, 306, 315, 317, 448<br />
HR 01-02-2008 JA 2008/53 Kooiker/Taxic<strong>en</strong>trale 286, 297, 304,<br />
LJN BB4767 306, 315, 377, 448<br />
HR 08-02-2008 NJ 2008, 93 Lagraauw/Van Schie 113, 115, 119,<br />
LJN BB7423 153<br />
HR 14-03-2008 JAR 2008/306 ‘Zaalvoetball<strong>en</strong><strong>de</strong> Chauffeur’ 346<br />
LJN BG1793<br />
HR 11-04-2008 NJ 2008, 465 Tarioui/V<strong>en</strong>drig-IJsselstein 82, 116, 119<br />
LJN BC9225 122<br />
HR 16-05-2008 JAR 2008/149 Pekaar/Atofina 130<br />
LJN BC7683<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 497 24-9-2009 15:56:26<br />
497
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
HR 06-06-2008 NJ 2008, 326 ‘Portacabins’ 119<br />
498<br />
LJN BC9344<br />
HR 11-07-2008 JAR 2008/206 ‘Kamersteiger’ 113, 120<br />
LJN BD3747<br />
HR 12-12-2008 JAR 2009/15 Maatzorg/<strong>De</strong> Graaf 82, 361<br />
LJN BD3129<br />
HR 19-12-2008 JAR 2009/18 ‘Ambulance’ 297<br />
LJN BD7480<br />
HR 19-12-2008 JAR 2009/17 Gündogdu/Febo 297<br />
LJN BD7480<br />
HR 09-01-2009 JA 2009/59 ‘Isalakliniek<strong>en</strong>’ 143, 325<br />
LJN BG4014<br />
HR 09-01-2009 JA 2009/58 Landskroon/BAM 108, 126, 127<br />
LJN BF8875 213<br />
HR 20-02-2009 JAR 2009/76 X/Autop Roermond 94, 322<br />
LJN BF0003<br />
HR 17-04-2009 JAR 2009/128 ‘Rolschaatsworkshop’ 125, 305, 309,<br />
Gerechtshov<strong>en</strong><br />
LJN BH1996 321, 449<br />
Hof Arnhem 07-05-1996 JAR 1996/127 <strong>De</strong> Vries/Visser 87<br />
LJN AG1188<br />
Hof Amsterdam 08-08-1996 VR 1997, 58 Ste<strong>en</strong>berg<strong>en</strong>/NAM 88<br />
LJN AJ6339<br />
Hof <strong>De</strong>n Bosch 23-02-1999 NJ 2000, 370 Van Dijk/Pisters 89<br />
LJN AD3019<br />
Hof Amsterdam 22-06-2000 JAR 2000/178 KLM /Jabbar 122<br />
LJN AG5283<br />
Hof <strong>De</strong>n Bosch 21-08-2001 KG 2001, 274 Geme<strong>en</strong>te Helmond/X 158<br />
LJN AD3880<br />
Hof <strong>De</strong>n Haag 24-07-2002 Prg. 2002,5967 Van Hese/<strong>De</strong> Schel<strong>de</strong> 158<br />
LJN AE6530<br />
Hof Leeuwar<strong>de</strong>n 27-08-2003 JAR 2003/241 X/Noor<strong>de</strong>lijke Beveiligings-<br />
LJN AJ6851 organisatie 125<br />
Hof <strong>De</strong>n Haag 05-12-2003<br />
<strong>en</strong> 18-08-2006 JA 2006/139<br />
LJN AO3515<br />
Atofina/Pekaar 130<br />
Hof <strong>De</strong>n Bosch 22-06-2004 JAR 2004/237<br />
LJN AR2568<br />
‘Pootje ba<strong>de</strong>n’ 125<br />
Hof <strong>De</strong>n Bosch 06-07-2004 JAR 2004/187<br />
LJN AQ6742<br />
Giel<strong>en</strong>/Spaar-Select 125<br />
Hof Arnhem 11-01-2005 JA 2005/18<br />
LJN AS2588<br />
X/Dier<strong>en</strong>bescherming 88<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 498 24-9-2009 15:56:26
Jurispru<strong>de</strong>ntieregister<br />
Hof <strong>De</strong>n Haag 21-01-2005 JAR 2005/97 Köpke/Camp<strong>en</strong> 126, 130<br />
LJN AS8586<br />
Hof <strong>De</strong>n Haag 15-03-2005 VR 2006, 84 Egemin/’t Mannetje 124<br />
LJN AX9375<br />
Hof Arnhem 18-10-2005 JA 2006/13 Maasman/Akzo Nobel 151<br />
LJN AU 5876<br />
Hof Arnhem 22-11-2005 JA 2006/12 Albert Heijn/X 115, 116, 119<br />
LJN AU7347<br />
Hof Amsterdam 24-11-2005 1297/03 KG ‘Hexaangas’ 149<br />
LJN AV0198<br />
Hof <strong>De</strong>n Bosch 20-12-2005 JA 2006/60 X/Y 121<br />
LJN AV2134<br />
Hof <strong>De</strong>n Haag 13-01-2006 JA 2006/82 X/Mercuri Urval 300<br />
LJN AV4652<br />
Hof Arnhem 21-01-2006 NJF 2006/306 X/Y 150<br />
LJN AV1417<br />
Hof <strong>De</strong>n Bosch 14-03-2006 JA 2006/95 CPS Color/X 114, 116, 119,<br />
LJN AW4164 121<br />
Hof Leeuwar<strong>de</strong>n 22-03-2006 JAR 2006/98 ‘Thaise boortor<strong>en</strong>’ 87<br />
LJN AV6840<br />
Hof Arnhem 27-06-2006 NJ 2006, 474 ‘Zaalvoetball<strong>en</strong><strong>de</strong> chauffeur’ 346<br />
LJN AY5993<br />
Hof Amsterdam 06-07-2006 JA 2006/108 ‘Natte vloer’ 119, 153<br />
Hof <strong>De</strong>n Haag 07-07-2006 JA 2006/123 X/Kalmar Solutions 83, 300<br />
Hof <strong>De</strong>n Haag 18-08-2006 L&S 2006/188 Arkema/Pekaar 325<br />
Hof Amsterdam 07-09-2006 JAR 2007/65 X/PGGM 326<br />
LJN AZ5431<br />
Hof Amsterdam 26-09-2006 JAR 2007/30 ‘Isalakliniek<strong>en</strong>’ 143<br />
LJN AZ0584<br />
Hof Leeuwar<strong>de</strong>n 22-11-2006 LJN AZ2853 ‘Borstelmachine’ 149<br />
Hof Amsterdam 30-11-2006 L&S 2007, 17 A./Terra Imaging 326<br />
Hof Amsterdam 14-12-2006 JAR 2007/87 Van Selm/Schol<strong>en</strong>geme<strong>en</strong>schap 146, 326<br />
LJN BA2428<br />
Hof <strong>De</strong>n Haag 26-01-2007 JAR 2007/79 Schurink/Hassink 298<br />
LJN BA2430<br />
Hof <strong>De</strong>n Haag 09-02-2007 LJN BA1606 Atlantic/X 90<br />
Hof <strong>De</strong>n Haag 16-02-2007 JAR 2007/69 Nieuw<strong>en</strong>huys/ABN AMRO 103, 105<br />
LJN BA0761<br />
Hof Arnhem 27-02-2007 LJN AZ9763 X/Eternit 158<br />
Hof <strong>De</strong>n Bosch 17-04-2007 JAR 2007/159 A2 Networks/X 151<br />
LJN BA5750<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 499 24-9-2009 15:56:26<br />
499
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
Hof <strong>De</strong>n Bosch 17-04-2007 JAR 2007/209 H<strong>en</strong>driks/Autoster Berg<strong>en</strong> 150, 298<br />
500<br />
LJN BB2438<br />
Hof <strong>De</strong>n Haag 27-04-2007 JAR 2007/177 X/Dow 105<br />
LJN BA6359<br />
Hof <strong>De</strong>n Haag 11-05-2007 JA 2007/159 Wilton-Feij<strong>en</strong>oord/A. 114<br />
LJN BA6795<br />
Hof <strong>De</strong>n Haag 10-07-2007 L& S2007/106 Zee Electronics/<strong>De</strong> Bakker 326<br />
Hof Amsterdam 19-07-2007 JA 2008/14 X/Kouw<strong>en</strong>hov<strong>en</strong> 83<br />
LJN BB6134<br />
Hof <strong>De</strong>n Bosch 31-07-2007 L&S 2007/180 Leitz/<strong>De</strong> Louw 130, 325<br />
LJN BB1552<br />
Hof Leeuwar<strong>de</strong>n 24 -10-2007 L&S 2008/174 Zandlev<strong>en</strong>/Kooitje 325<br />
Hof Amsterdam 08-11-2007 JAR 2008/88 ‘Omgevall<strong>en</strong> container’ 108, 126<br />
LJN BC2939<br />
Hof Amsterdam 18-12-2007 JA 2008/55 ‘Onaanvaardbare werkdruk’ 121<br />
LJN BC5387<br />
Hof <strong>De</strong>n Bosch 08-01-2008 JA 2008/56 Van G<strong>en</strong>d & Loos/X 156<br />
LJN BC3222<br />
Hof <strong>De</strong>n Haag 15-01-2008 JAR 2008/91 ‘Burn-out’ 105<br />
LJN BC2747<br />
Hof <strong>De</strong>n Haag 18-01-2008 JAR 2008/129 Kunst Ecoservice/X 105, 326<br />
LJN BC7681<br />
Hof <strong>De</strong>n Haag 14-03-2008 LJN BC7692 X/Japan Airlines 298<br />
Hof <strong>De</strong>n Bosch 01-04-2008 L&S 2008/171 Soft Drink/Moon<strong>en</strong> 130<br />
LJN BC8292<br />
Hof Amsterdam 08-04-2008 L & S 2008/175 326<br />
Hof <strong>De</strong>n Bosch 06-05-2008 JA 2008/126 ‘Asbestangst’ 103, 106<br />
LJN BD5666<br />
Hof Leeuwar<strong>de</strong>n 14-05-2008 JA 2008/104 X/Dactylo 124,131<br />
LJN BD2318<br />
Hof Leeuwar<strong>de</strong>n 14-05- 2008 NJF 2008, 327 Sylpha<strong>van</strong>e Plastics/X 108<br />
LJN BD2312<br />
Hof Leeuwar<strong>de</strong>n 14-05- 2008 JAR 2008/165 Koperly/Dactylo 132<br />
LJN BD2318<br />
Hof Leeuwar<strong>de</strong>n 25-06-2008 LJN BD5881 El<strong>de</strong>rs/Van <strong>de</strong>r Wei<strong>de</strong> 325<br />
Hof Amsterdam 03-07-2008 LJN BG3727 X/Cardanus 103<br />
Hof <strong>De</strong>n Haag 17-07-2008 L&S 2008/173 B &C/Kanters 325<br />
Hof <strong>De</strong>n Haag 17-07-2008 JA 2008/125 Victorina/Unitech 150, 151<br />
Hof Amsterdam 17-07-2008 JA 2008/157 ‘Imperiaal’ 115, 126, 153<br />
Hof Arnhem 23-09-2008 JA 2009/74 Licotec/X 298<br />
LJN BH1948<br />
Hof <strong>De</strong>n Bosch 23-09-2008 LJN BG2158 ‘Fikkie stok<strong>en</strong>’ 149<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 500 24-9-2009 15:56:27
Jurispru<strong>de</strong>ntieregister<br />
Hof Amsterdam 18-11-2008 NJF 2008,521 ‘Verjaring asbestscha<strong>de</strong>’ 158<br />
LJN BH4147<br />
Hof <strong>De</strong>n Haag 31-03-2009 NJF 2009, 258 Oosthoek/Kemper BV/Van <strong>de</strong>r Mark 87<br />
LJN BI3303<br />
Hof Arnhem 14-04-2009 LJN BJ2194 X/G<strong>en</strong>eral Logistics 105<br />
Hof <strong>De</strong>n Haag 26-05-2009 LJN BJ3482 X/<strong>De</strong> Compaan 104, 106<br />
Hof <strong>De</strong>n Haag 07-07-2009 LJN BJ3803 X/Da Vinci College 104, 124<br />
Rechtbank<strong>en</strong><br />
Rb. Haarlem 04-05-1982 NJ 1982, 396 Stal<strong>en</strong> Steiger/Ste<strong>en</strong> 139<br />
Rb. Haarlem 07-12-1993 VR 1995, 68 Handgraaf/Hoogov<strong>en</strong>s 115, 292<br />
LJN AJ6151<br />
Rb. <strong>De</strong>n Haag 29-10-1997 L&S 1998/1 A./G. 162<br />
Rb. Utrecht 29-04-1998 JAR 1998/163 Unigro/Dreijer 162<br />
LJN AG2137<br />
Rb. Mid<strong>de</strong>lburg 01-02-1999 VR 1999, 117 Schaier/<strong>De</strong> Schel<strong>de</strong> 104<br />
Rb. Amsterdam 04-08-1999 JAR 1999/172 Huig<strong>en</strong>/<strong>De</strong>lta Lloyd 125<br />
LJN AJ6558<br />
Rb. Utrecht 19-01-2000 JAR 2000/59 Schoofs/Brouwer 98, 162<br />
Rb. Rotterdam 23-03-2000 rolnr.<br />
LJN ZL0942<br />
HaZa 99-25/111313 88<br />
niet gepubliceerd<br />
Rb. Alkmaar 20-04-2000 Prg. 2000, 5502 Prima Bella/Kamerling 114, 132<br />
LJN AJ0090<br />
Rb. Breda 16-05-2000 TVP 2000, p. 111<br />
Rb. Alkmaar 13-07-2000 A & A 2000 129<br />
nr. 11, A-46<br />
Rb. Amsterdam 07-02-2001 L & S 2000, 3 Swijters/Bak<strong>en</strong>gracht 90<br />
rolnr. H 00.1083<br />
Rb. Mid<strong>de</strong>lburg 30-05-2001 JAR 2001/232 <strong>De</strong> Schel<strong>de</strong>/Wijnandus 106<br />
LJN AB2209<br />
Rb. Zutph<strong>en</strong> 13-09-2001 JAR 2001/13 R<strong>en</strong>sink/BASF 155<br />
LJN AA9048<br />
Rb. Utrecht 12-12-2001 JAR 2001/12 Poortvliet/LPG 107<br />
LJN AA8722<br />
Rb. Groning<strong>en</strong> 30-05-2002 JAR 2002/141 Duarte/Wag<strong>en</strong>borg 90<br />
LJN AG7881<br />
Rb. <strong>De</strong>n Haag 02-10-2002 LJN AE8345 X/Gemex 109<br />
Rb. Arnhem 26-02-2003 JAR 2003/101 Sportfonds<strong>en</strong>bad/Meijn<strong>de</strong>rs 115<br />
LJN AG8031<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 501 24-9-2009 15:56:27<br />
501
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
Pres. Rb. Groning<strong>en</strong> 27-06-2003<br />
LJN AH9008 John Daniels/ROC 150<br />
Rb. Alkmaar 25-01-2006 JAR 2006/43<br />
LJN AV0785<br />
X/Martinair 303<br />
Rb. Leeuwar<strong>de</strong>n 12-12-2006<br />
Pres. Rb. Maastricht<br />
JAR 2007/28<br />
LJN AZ6030<br />
‘Schizofr<strong>en</strong>e werknemer’ 103<br />
16-04-2007 JA 2007/86<br />
LJN BA3241<br />
X/Nefalit 158<br />
Rb. Groning<strong>en</strong> 15-06-2007 LJN BA7469 X/Eternit 158<br />
Pres. Rb. <strong>De</strong>n Bosch 09-07-2007<br />
JA 2007/160 X/Giesbers-Maasdijk<strong>en</strong> 87<br />
Rb. Haarlem 26-03-2008 LJN BC8936 X/M<strong>en</strong>zies 103<br />
Rb. <strong>De</strong>n Haag 21-05-2008 JA 2008/145<br />
LJN BE8800<br />
‘Entonox’ 126<br />
Rb. Almelo 09-07-2008 LJN BF1904 X/Nefalit 158<br />
Rb. Maastricht 21-11-2008 LJN BG6536 X/Korpsbeheer<strong>de</strong>r Limburg Zuid 137<br />
Rb. <strong>De</strong>n Haag 10-12-2008 JA 2009/75<br />
LJN BH5031<br />
X/Rona 90<br />
Rb. Mid<strong>de</strong>lburg 14-01-2009 JA 2009/36<br />
LJN BG9910<br />
‘Ziekte <strong>van</strong> Lyme’ 325<br />
Rb. Dordrecht 25-06-2009 LJN BJ1805 X/Albert Schweitzer Ziek<strong>en</strong>huis 105<br />
Kantongerecht<strong>en</strong><br />
Ktr. Amsterdam 27-11-1922 NJ 1923, 169 Glasberg<strong>en</strong>/Knott<strong>en</strong>belt 50<br />
Ktr. Amsterdam 29-03-1935 NJ 1935, 1293 Valies/Simplex 50<br />
Ktr. Utrecht 14-05-1987 Prg. 1987, 2710 Elter<strong>en</strong>/Meijs<strong>en</strong> 122<br />
Ktr. Zev<strong>en</strong>berg<strong>en</strong> 10-03-1994 Prg. 1994, 4095<br />
LJN 6152<br />
Bont/<strong>De</strong> Baronie 150<br />
Ktr. Zaandam 21-12-1995 JAR 1996/172<br />
LJN AG1230<br />
Semedo/Marvelo 114, 303<br />
Ktr. Har<strong>de</strong>rwijk 11-11-1998 Prg. 1999, 5115<br />
LJN AI9831<br />
Bewier/Rid<strong>de</strong>r 150<br />
Ktr. Gouda 26-11-1998 JAR 1999/20<br />
LJN AG2467<br />
Hilgers /Gro<strong>en</strong>e Hart 162<br />
Ktr. Mid<strong>de</strong>lburg 01-02-1999 VR 1999, 117<br />
LJN AJ6532<br />
Schaier/<strong>De</strong> Schel<strong>de</strong> 143<br />
Ktr. Rotterdam 10-12-1999 Prg. 2000, 5424<br />
LJN AJ0016<br />
El Hamdioui/Jan <strong>de</strong> Lange 161<br />
502<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 502 24-9-2009 15:56:27
Jurispru<strong>de</strong>ntieregister<br />
Ktr. <strong>De</strong>v<strong>en</strong>ter 06-01-2000 JAR 2000, 33 ‘Verjaring arbeidsongeval’ 161<br />
Ktr. Amsterdam 06-04-2001 rolnr. CV 00-9124 150<br />
ongepubliceerd<br />
Ktr. Beetsterzwaag 12-06-2001 Prg. 2001, 5714 Nicolai-<strong>van</strong> <strong>de</strong>r Ve<strong>en</strong>/ 303, 320<br />
LJN AD4718 St. Maart<strong>en</strong>swou<strong>de</strong>n<br />
Ktr. Rotterdam 04-06-2002 JAR 2002/83 Da Cruz/Amstelstraat 90<br />
LJN AG7901<br />
Ktr. Utrecht 04-09-2002 JAR 2002/220 X/NS 100<br />
LJN AE7348<br />
Ktr. Leeuwar<strong>de</strong>n 18-03-2003 LJN AF6126 Bewuste roekeloosheid 150<br />
Ktr. Rotterdam 25-08-2004 JAR 2004/253 Akkersdijk/Bavo 150<br />
LJN AQ8758<br />
Ktr. Terneuz<strong>en</strong> 19-01-2005 JAR 2005/76 X/Dow 105<br />
LJN AS8825<br />
Ktr. Boxmeer 02-08-2005 JAR 2005/194 Nibbelke/Playland 106<br />
LJN AU2069<br />
Ktr. Maastricht 18-01-2006 JAR 2006/62 KAV/<strong>De</strong> Veer 298<br />
LJN AV4659<br />
Ktr. Heerl<strong>en</strong> 19-04-2006 JAR 2004/270 Walrav<strong>en</strong>/Ste<strong>en</strong>fabriek Nuth 105, 143<br />
LJN AR4225<br />
Ktr. Nijmeg<strong>en</strong> 30-06-2006 JA 2006/126 X/Schil<strong>de</strong>rsbedrijf 131<br />
LJN AY3818<br />
Ktr. Zwolle 08-08-2006 LJN AY7850 ‘Bandschuurmachine’ 137<br />
Ktr. Leeuwar<strong>de</strong>n 11-08-2006 JA 2006/125 Kooitje/Zandlev<strong>en</strong> 131<br />
LJN AY6472<br />
Ktr. Ass<strong>en</strong> 14-09-2006 JA 2006/140 ‘Causaliteitsvraag’ 131<br />
LJN AY8269<br />
Ktr. Heerl<strong>en</strong> 13-12-2006 JAR 2007/26 Van <strong>de</strong>r Veer/Erk<strong>en</strong>s 105<br />
Ktr. Utrecht 02-05-2007 JAR 2007/136 ‘Treinmachinist’ 103, 106<br />
LJN BA4348<br />
Ktr. Rotterdam 08-05-2008 NJF 2008, 432 X/Bas <strong>van</strong> <strong>de</strong>r Heij<strong>de</strong>n 305<br />
Ktr. Arnhem 11-07-2008 JA 2008/173 X/Emons Cargo 124<br />
LJN BF1823<br />
Ktr. Utrecht 19-11-2008 Prg. 2009, 27 X/Oracle 124<br />
Ktr. Emm<strong>en</strong> 10-09-2008 JAR 2009/28 X/RST Bouwsystem<strong>en</strong> 83, 300<br />
LJN BG7281<br />
Ktr. Utrecht 04-02-2009 JA 2009/76 K./Bam Woningbouw 87<br />
LJN BH2287<br />
Ktr. Zwolle 04-03-2009 LJN BH7627 X/Y 87<br />
Ktr. Utrecht 23-06-2009 LJN BJ3477 X/International 132<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 503 24-9-2009 15:56:27<br />
503
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
C<strong>en</strong>trale Raad <strong>van</strong> Beroep<br />
CRVB 12-07-1928 A.B. 1928, 658 41<br />
CRvB 31-12-1952 A.B. 1953, 438 41<br />
CRvB 30-11-1989 VR 1995, 58 M/B&W Eindhov<strong>en</strong> 97<br />
CRvB 19-03-1993 RSV 1993, 214 55<br />
CRvB 29-05-1996 RSV 1997/9 B/Cie. Sociale Zekerheid 358<br />
CRvB 25-10-2001 NJB 2002, p. 142 A/Staatssecr. <strong>De</strong>f<strong>en</strong>sie 89, 139<br />
CRvB 22-11-2001 JAR 2002/15 Staatssecr. Financiën/ 89<br />
504<br />
Van <strong>de</strong>n Hoef-Zaey<strong>en</strong><br />
CRvB 19-09-2002 VR 2002, 211 A/Coll. <strong>van</strong> B & W <strong>De</strong>n Haag 89<br />
CRvB 08-09-2005 TAR 2005, 177 X/Staatssecr. <strong>De</strong>f<strong>en</strong>sie 89, 103, 105<br />
CRvB 08-09-2006 L&S 2007/9 A/Achmea 359, 420<br />
BELGIË<br />
Hof <strong>van</strong> Cassatie<br />
Cass. 29-09-1961 Pas. 1962, I, 122 186<br />
Cass. 09-10-1974 AC 1975, 179 Gem. Verzekeringskas/Janss<strong>en</strong>s 196<br />
Cass. 26-02-1975 AC 1975, 729 Ver<strong>en</strong>ig<strong>de</strong> Provinciën/Schuller 174<br />
Cass. 22-09-1976 AC 1977, 87 Assurances Générales/Moors 178<br />
Cass. 03-05-1978 RW 1977-78, 2775 Zürich/Ronda 180<br />
Cass. 03-05-1978 RW 1977-78, 2786 Assubel/Segers 180<br />
Cass. 06-11-1978 AC 1978-79, 266 Royale Belge/Cor<strong>de</strong>mans 196<br />
Cass. 28-05-1979 RW 1979-80, 1028 174<br />
Cass. 08-10-1979 RRD 1980, 62 189<br />
Cass. 24-03-1980 RW 1980-81, 107 Zürich/Verck<strong>en</strong>s 196<br />
Cass. 11-01-1982 RW 1981-82, 1872 Royal Belge/Vermeire 178<br />
Cass. 21-03-1983 AC 1982-83, 408 <strong>De</strong> Schel<strong>de</strong>/Vaes 198<br />
Cass. 24-09-1984 AC 1984-85, 64 Mo<strong>en</strong>s/Fe<strong>de</strong>rale Verzekering<strong>en</strong> 181<br />
Cass. 18-03-1985 SRK 1985, 142 177<br />
Cass. 01-04-1985 BTSZ 1985, 9-10 174<br />
Cass. 02-12-1985 RW 1985-86, 2861 215<br />
Cass. 01-02-1993 RW 1993-94, 87 205<br />
Cass. 19-12-1994 AR S.94.70.N. Croes/AG 1824 183, 389<br />
Cass. 13-11-1995 onuitgegev<strong>en</strong> Zürich/Pinot 196<br />
Cass. 13-11-1995 AR S.95.30.F Fi<strong>de</strong>litas/Felici, onuitgegev<strong>en</strong> 196<br />
Cass. 13-11-1995 RW 1996-97, 134 198<br />
Cass. 15-01-1996 RW 1995-96, 1088 203<br />
Cass. 06-05-1996 AR S.95.64.F AXA/Cantillion, onuitgegev<strong>en</strong> 192<br />
Cass. 18-11-1996 JTT 1997, 29 178<br />
Cass. 20-01-1997 AR S.96.112.F AG 1824/Goulios 178<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 504 24-9-2009 15:56:27
Jurispru<strong>de</strong>ntieregister<br />
Cass. 02-02-1998 JTT 1989, 409 213<br />
Cass. 03-04-2000 SRK 2001, 185 189<br />
Cass. 18-12-2000 <strong>De</strong> Verz. 2002, 338 196<br />
Cass. 15-04-2002 RW 2002-03, 1100 178<br />
Cass. 25-11-2002 JTT 2003, 164 186<br />
Cass. 25-11-2002 <strong>De</strong> Verz. 2003, 17 186<br />
Cass. 13-01-2003 JTT 2003, 159 194<br />
Cass. 03-02-2003 AR S020088N 179<br />
Cass. 08-09-2003 JTT 2004, 42 195<br />
Cass. 13-10-2003 SRK 2004, 211 188<br />
Cass. 13-10-2003 JTT 2004, 39 195<br />
Cass. 05-04-2004 JTT 2004, 468 188<br />
Cass. 06-11-2004 JTT 2005, 26 188<br />
Cass. 02-01-2006 JTT 2006, 53 189<br />
Cass. 30-10-2006 JTT 2007, 94 188<br />
Arbitragehof<br />
Arbitragehof 01-03-2001 B.S. 17 -05- 2001 nr. 31/2001 175,201<br />
Arbitragehof 16-01-1997 B.S. 21-01-1997 nr. 3/1997 199<br />
Arbeidshov<strong>en</strong><br />
Arbh. G<strong>en</strong>t 01-12-1988 JTT 1989, 111 186<br />
Arbh. Antw. 31-07-1990 Soc. Kron. 1994, 292 204<br />
Arbh. G<strong>en</strong>t 18-11-1993 Soc. Kron. 1994, 311 205<br />
Arbh. Brussel 03-01-1994 <strong>De</strong> Verz. 1996, 240 199<br />
Arbh. Berg<strong>en</strong> 09-02-1994 <strong>De</strong> Verz. 529 197<br />
Arbh. Luik 21-02-1994 <strong>De</strong> Verz. 1995, 102 193<br />
Arbh. Antw. 05-09-1994 RW 1995-96, 114 204<br />
Arbh. Luik 22-09-1994 <strong>De</strong> Verz. 1996, 32 201<br />
Arbh. G<strong>en</strong>t 22-09-1994 <strong>De</strong> Verz. 1996, 41 205<br />
Arbh. Berg<strong>en</strong> 08-11-1995 <strong>De</strong> Verz. 1996, 257 203<br />
Arbh. G<strong>en</strong>t 09-11-1995 <strong>De</strong> Verz. 1996, 261 188, 193<br />
Arbh. Luik 27-11-1995 Soc. Kron. 1997, 96 204<br />
Arbh. Brussel 18-03-1996 <strong>De</strong> Verz. 1996, 624 193<br />
Arbh. Antw. 09-03-1999 <strong>De</strong> Verz., 2000, 330, p. 35 187<br />
Arbh. Luik 04-10-1999 <strong>De</strong> Verz., 2000, 330, p. 50 174, 184<br />
Arbh. Berg<strong>en</strong> 17-11-2000 JTT 2001, 27 179<br />
Arbh. Berg<strong>en</strong> 07-02-2001 JT 2001, 109 186<br />
Arbh. G<strong>en</strong>t 06-09-2001 <strong>De</strong> Verz. 2003, 70 195<br />
Arbh. Antw. 13-11- 2001 AR 2002, 98 181<br />
Arbh. Antw. 23-01-2002 LR 2003, 308 178<br />
Arbh. Berg<strong>en</strong> 22-01-2003 AR 16.981 188<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 505 24-9-2009 15:56:27<br />
505
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
Arbh. Luik 03-02-2003 SRK 2004, 235 192<br />
Arbh. Antw. 25-02-2003 AR 890087 205<br />
Arbh. Antw. 18-10- 2004 <strong>De</strong> Verz. 2005, 463 188<br />
Arbh. Luik 14-09-2005 <strong>De</strong> Verz. 2006, 67 195<br />
Arbh. Antw. 03-10-2005 AR 2050181 192<br />
Arbh. Berg<strong>en</strong> 11-01-2006 <strong>De</strong> Verz. 2006, 415 188<br />
Arbh. Luik 23-01-2006 SRK 2007, 343 186<br />
Arbh. Luik 06-06-2006 SRK 2003, 329 188<br />
Arbh. G<strong>en</strong>t 21-09-2006 AR 467/04 178<br />
Arbh. Antw. 04-06-2008 TSR 2008, p. 435-437 194<br />
Arbeidsrechtbank<strong>en</strong><br />
Arbrb. <strong>De</strong>n<strong>de</strong>rmon<strong>de</strong><br />
(afd. St. Nikl.) 21-11-1995 JTT 1995, 480 188<br />
Arbrb. <strong>De</strong>n<strong>de</strong>rmon<strong>de</strong> JTT 1996, 256<br />
(afd. St. Ni¬kl.) 21-11-1995 AJT 1995-96, 505 188<br />
Arbrb. Berg<strong>en</strong> 13-11-1996 <strong>De</strong> Verz. 1997, 98 178, 192<br />
Arbrb. Luik 17-09-1998 <strong>De</strong> Verz. 2000, 331, p. 217 178, 179<br />
Arbrb. Brugge 12-11-1999 <strong>De</strong> Verz. 2001, 334, p. 59 196<br />
Arbrb. Luik 29-06-2000 <strong>De</strong> Verz. 2001, 336, p. 486 191<br />
Arbrb. Mons 21-03-2001 <strong>De</strong> Verz. 2001, 336, p. 454 190<br />
Hof <strong>van</strong> Beroep G<strong>en</strong>t<br />
Hof <strong>van</strong> Beroep G<strong>en</strong>t 30-06-1994, TBBR 1996, 225 176<br />
Hof <strong>van</strong> Beroep G<strong>en</strong>t 22-09-1995, AJT 1995-96, 309 176<br />
ENGELAND<br />
A.C. Billings & Sons Ltd. v. Ri<strong>de</strong>n<br />
Adsett v. K and L Steelfoun<strong>de</strong>rs<br />
[1958] AC 240 235<br />
and Engineers Ltd. [1953] 1 All ER 97n at 98 255<br />
Alcock v. Chief Constable of South<br />
Yorkshire Police<br />
Aston v. Imperial Chemical<br />
[1992] 1 AC 310, [1991] 4 All ER 907 271<br />
Industries Group 21 mei 1992 (niet gepubliceerd) 274<br />
Baker v. J Clarke (Leeds) Ltd. [1992] PIQR P262, CA 266<br />
Barber v. Somerset County Council [2004] UKHL 13, Lawtel 1 april 2004 246<br />
Blyth v. Birmingham Waterworks Co. (1856) 11 Exch 781 240<br />
Bonnington Castings Ltd. v. Wardlaw [1956] AC 613 234<br />
Bow<strong>de</strong>n v. Barbrooke Brothers (1973) 15 KIR 232 267<br />
Bowes v. Sedgefield District Council [1981] ICR 234, CA 234, 255<br />
506<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 506 24-9-2009 15:56:27
Jurispru<strong>de</strong>ntieregister<br />
Boyle v. Kodak [1969] All E R 439 238<br />
Brydon v. Stewart (1855) 2 Macq 30 225<br />
Burgess v. Plymouth City Council [2005] Civ 1659 266<br />
Byers v. Head Wrightson & Co. Ltd. [1961] 2 All ER 538 243<br />
Caswell v. Powell Duffryn Associated<br />
Colleries Ltd. [1940] AC 152, [1939] 3 All ER 722 266<br />
Coddington v. International<br />
Harvester Co. of GB (1969) 6 KIR 146 248<br />
Corbin v. P<strong>en</strong>fold Metallising The Times, 2 mei 2000 277<br />
Corr v. IBC Vehicles [2005] EWHC 859, [2006] PIQR P123 270<br />
Das v. Ganju [1999] PIQR P260 277<br />
Davie v. New Merton Board Mills Ltd. [1958] 1 QB 210, 1 All ER 67 232, 236<br />
[1959] AC 604<br />
Doherty v Rugby Joinery (UK) Ltd [2004] EWCA Civ 147 241<br />
Donoghue v. Stev<strong>en</strong>son [1932] AC 562 232, 236<br />
Dooley v. Cammell Laird Co. Ltd. [1951] 1 LR 271 269<br />
Dugmore v. Swansea NHS Trust [2003] PIQE P220 240<br />
Dulieu v. White & Sons [1901] 2 KB 669 269<br />
Eastwood v. Magnox Electric [2002] EWCA Civ 463 271<br />
Fair v. London and North Western Rly Co. (1869) 21 LT 326 268<br />
F<strong>en</strong>ton v. Thorley [1903] AC 442 (at 448) 260<br />
Flower v. Ebbw Valey Iron [1934] 2 KB 132 at 140, CA <strong>en</strong><br />
and Coal Ltd. [1936] AC 206 267<br />
Frost and Others v. The Chief<br />
Constable of South Yorkshire<br />
Police and Others [1999] 2 AC 455 273<br />
Fytche v. Wincanton Logistics [2003] EWCA Civ 874, [2004] PIQR P10 249<br />
Galtry v. British Railways Board<br />
G<strong>en</strong>eral Cleaning Contractors Ltd.<br />
[1983] 133 NLJ 870 269<br />
v. Christmas [1953] AC 180, [1952] 2 All ER 1110 236, 238,<br />
239,<br />
G<strong>en</strong>eral Cleaning Contractors 243, 244, 247,<br />
v. Christmas [1953] AC 180 248<br />
Gibson v. British Insulated Call<strong>en</strong><strong>de</strong>r’s<br />
Construction Co. Ltd. 1973 SLT 2 (HL) 234<br />
Glasgow Corp v. Muir [1943] AC 448 240<br />
Gorris v. Scott (1874) LR 9 Exch 125, 43 LJ Ex 92 268<br />
Harris v. BRB (Residuary) Ltd [2005] EWCA Civ 900 244<br />
Harrison v. Michelin Tyre Co. Ltd. [1985] 1 All ER 918 248<br />
Harvey v. Singer Man. Co. Ltd. 1960 SLT 178 240<br />
Hawkins v. Ian Ross (Castings) Ltd. [1970] 1 All ER 180 246<br />
Hawley v. Luminar Leisure [2006] EWCA Civ 18, [2006] PIQR P211 233<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 507 24-9-2009 15:56:27<br />
507
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
Hayes v. Pilkington Glass [1998] PIQR P303 277<br />
Horne v. Lec Refrigeration Ltd. [1965] 2 All ER 898 266<br />
Horton v. Caplin Contracts [2003] PIQR 180 238, 245<br />
Hudson v. Ridge Man. Co. Ltd. [1957] 2 QB 348 248<br />
Hutchinson v. York, Newcastle<br />
and Berwick Rly Co. (1850) 5 Exch. 343 224<br />
Irshadi v. Ali [1999] Lloyd’s Rep. 301 277<br />
James v. Hepworth & Grandage Ltd. [1968] 1 QB 94 246<br />
Jayes v. IMI (Kinoch) Ltd [1985] ICR 155 267<br />
Johnstone v. Bloomsbury Health Authority [1991] 1 WLR 1314 270<br />
Joseph v. Ministry of <strong>De</strong>f<strong>en</strong>se The Times, 4 maart 1980<br />
Killgolan v. William Cooke & Co. Ltd. [1956] 2 All ER 294, [1956]<br />
1 WLR 527, CA 270<br />
King v. Smith [1995] ICR 339 247<br />
Kirby v. National Coal Board 1959 SLT 7 237<br />
Larner v. British Steel plc. [1993] 4 All ER [1993] ICR 551, CA 255<br />
Latimer v. AEC Ltd [1952] 2 QB 701 244<br />
Lister v. Hesley Hall Ltd. [2001] UKHL 22, [2001] All ER, 769 233<br />
Majrovski v. Guy’s and St. Thomas’s NHS Trust<br />
Market Investigation Ltd. v. Ministry of<br />
[2006] UKHL 34 233<br />
Social Security [1969] 2 QB 173, [1968] 3 All ER 732 237<br />
Marshall v. Gotham [1954] AC 360, [1954] 1 All ER 937 234, 255<br />
Mattis v. Pollock (t/a Flamingo’s Nightclub) [2003] EWCA Civ 887, [2004] PIQR P21 233<br />
McCabe v. Cornwall County Council<br />
McCafferty v. Metropolitan Police<br />
[2002] EWCA Civ 1887, [2003] PIQR P292 271<br />
District Receiver [1977] 1 WLR 1073 247<br />
McSherry v. British Telecom. plc. [1992] 3 Med LR 129 246<br />
McWilliams v. Sir W. Arrol & Co. Ltd. [1962] 1 WLR 295 245<br />
Michie v. Sh<strong>en</strong>ley Times 19 maart 1952 238<br />
Moffat v. Marconi Space and <strong>De</strong>f<strong>en</strong>ce<br />
Systems Ltd. 1975 SLT (Notes) 60 234<br />
Moorcroft v. Thomas and Sons Ltd. [1962] 3 All ER 741, [1962]<br />
1 WLR 1447, DC 255<br />
Nimmo v. A. Cowan and Sons Ltd. [1968] AC 107 255<br />
Oakley v. Chief Adjudication Officer (1997) 6 maart, niet gepubliceerd 260<br />
O’Neill v. DSG Retail [2002] EWCA Civ 1139 31 juli 2002 246<br />
Overseas Tankship (U.K.) Ltd. v.<br />
Morts Dock and Engineering<br />
Co. Ltd., The Wagon Mound; [1961] AC 388, [1961] 1 All ER 404;<br />
bek<strong>en</strong>d als Wagon Mound I. 268<br />
Page v. Sheerness Steel [1998] 3 All ER 251<br />
Paris v. Stepney Borough Council [1951] AC 367, [1951] 1 All ER 42 24, 236, 239<br />
508<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 508 24-9-2009 15:56:27
Jurispru<strong>de</strong>ntieregister<br />
Parkinson v. Lyle Shipping Co. Ltd. [1964] 2 Lloyd’s Rep. 79 249<br />
Parkinson v. Customs and Excise Com. [1993] ICR 789 271<br />
Pickford v. Imperial Chemical Industries plc [1998] 3 All ER; All England Law Reports 22<br />
July 1998, p. 462 e.v.; House of Lords<br />
23-26 March, 25 June 1998 246<br />
Poliskie v. Lane 1981 SLT 282 237<br />
Pratley v. Surrey C C [2003] EWCA Civ 1067, [2004] PIQR P252 245<br />
Priestley v. Fowler (1837) 3 M & W 1 224<br />
Qualcast (Wolverhampton) Ltd. v. Haynes [1959] AC 743 245, 247<br />
Quintas v. National Smelting Co. Ltd. [1961] 1 All ER 630 243<br />
R v. Associated Octel Ltd. [1997] 1 Cr App R (S) 435, CA 234<br />
R v. F Howe & Son (Engineers) Ltd. [1999] 2 All ER, p. 249 e.v. 234<br />
Rands v. McNeil [1955] 1 QB 245, [1954] 3 All ER 593 238<br />
Re Creutzfeldt-Jacob Disease Lit. [1998] 41 BMLR 157 274<br />
Read v. Lyons & Co. Ltd. [1947] AC 156, [1946] 2 All ER 471 239, 243<br />
Richardson v. Pitt-Stanley [1995] ICR 303 250<br />
Robb v. Salamis [2006] UKHL 56 267<br />
Roberts v. Dorothea Slate Quarries [1948] 2 All ER 201 260<br />
Saul v. St. Andrew’s Steam Fishing<br />
Co. Ltd., The St. Chad (1965) 109 Sol Jo 392 238<br />
Searby v. Yorkshire Traction<br />
Secretary of State<br />
[2003] EWCA Civ Lawtel 19/12/2003 238<br />
for Social Security v. Davis 12 januari 2001, BLD 1601044 259<br />
Sherlock v. Chester City Council Lawtel 26 februari 2004 CA 242<br />
Smith v. Baker & Sons [1891] AC 325 225<br />
Smith v. Crossley Bros Ltd. (1951) 95 SJ 655 237, 248<br />
Smith (or Westwood) v. National Coal Board [1967] 2 All ER 593 243<br />
Sow<strong>de</strong>n v. Crookdale [2004] EWCA Civ 1370 225, 232, 266<br />
Stapley v. Gypsum Mines Ltd. [1953] AC 663, [1953] 2 All ER 478 267<br />
Stark v. Post Office [2000] PIQR P105 235<br />
Steeds v. Peverel Managem<strong>en</strong>t The Times, 16 mei 2001 277<br />
St. Gypsum Mines Ltd. v. Stapley [1953] AC 663, [1953] 2 All ER 478, HL 266<br />
Stokes v. GKN [1968] 1 WLR 1776, 1783 242, 244, 245<br />
Tate v. Latham & Son [1897]1 QB 502 256<br />
Thompson v. Smiths Ship Repairers<br />
(North Shields) Ltd. [1984] QB 405, 1 All ER 881, 889 242, 245<br />
Vaughan v. Ropner & Co Ltd. (1947) 80 LI L Rep. 119 236<br />
Victorian Railway Commission v. Coultas (1888), 13 App Cas 222 269<br />
Walker v. Northumberland County Council [1995] IRLR 35 269, 271<br />
Waters v. Commissioner of the Police [2000] 4 All E R 934 272<br />
White v. Chief Constable of South Yorkshire [1998] 3 WLR 1509 271<br />
White v. Holbrook Precision Castings [1985] ILRL 215, CA 246<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 509 24-9-2009 15:56:27<br />
509
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
Wigg v. British Railways Board The Times 4 februari 1986 269<br />
Wigley v. British Vinegars Ltd. [1964] AC 307 245<br />
Williams v. <strong>De</strong>von County Council [2003] EWCA Civ 365 266<br />
Williams v. Port of Liverpool<br />
Stevedoring Co. [1956] 2 All ER 69 267<br />
Wilsons and Cly<strong>de</strong> Coal Ltd. v. English [1937] 3 All ER 628 233, 236,<br />
Wilson v. Tynesi<strong>de</strong> Window Cleaning Co. [1958] 2 QB 110 239<br />
Winter v. Cardiff Rural District Council [1950] 1 All ER 819 238<br />
Withers v. Perry Chain Co. Ltd. [1961] 3 All ER 676 273<br />
Woods v. Durable Suites Ltd. [1953] 1 WLR 857, 862 248<br />
Wright v. Dunlop Rubber Co. Ltd. (1972) 13 KIR 225 246<br />
510<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 510 24-9-2009 15:56:27
Trefwoor<strong>de</strong>nregister<br />
A<br />
absolute waarborg 82, 163, 234, 290, 292<br />
alledaagse risico’s 153, 187, 193<br />
ambt<strong>en</strong>aar 88<br />
angstscha<strong>de</strong> 106, 273<br />
arbeidsongeschiktheid 64, 206, 208, 215<br />
arbeidsongeval 84, 174, 361<br />
Arbeidsongevall<strong>en</strong>wet 169, 171, 173, 174, 194<br />
arbeidswegongevall<strong>en</strong> 194<br />
Arbeidswet 34, 37, 50, 401<br />
art. 7: 658 BW 50, 81<br />
art. 7A: 1638x oud-BW 44, 50<br />
asbest 106, 110, 133, 141, 144, 156, 160, 217, 273, 276<br />
asssumption of risk 222<br />
B<br />
bedi<strong>en</strong><strong>de</strong>n 193<br />
bedrijfsfeest 200, 282, 300, 305, 309, 392<br />
behoorlijke verzekering 295, 298, 301, 304, 306, 308, 310, 415<br />
beroepsziekte 84, 324<br />
beroepsziekt<strong>en</strong>lijst 172, 213, 258, 364, 370, 371<br />
Beroepsziekt<strong>en</strong>wet 172, 209<br />
bewijslastver<strong>de</strong>ling 123, 190<br />
bewuste roekeloosheid 146<br />
C<br />
causaal verband 123, 313<br />
causaliteitsonzekerheid 311<br />
claimcultuur 231, 329<br />
claims ma<strong>de</strong>-polis 340, 341<br />
Commissie Buurmeijer 58<br />
Commissie Donner 60, 287, 330, 349, 367, 368, 385, 388, 403, 418<br />
Commissie Van Rhijn 43, 52, 402<br />
common employm<strong>en</strong>t 222, 224<br />
common law 222, 231, 232, 234, 235, 236<br />
contributory neglig<strong>en</strong>ce 225<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 511 24-9-2009 15:56:27<br />
511
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
D<br />
directe verzekering 376, 378, 385<br />
duty of care 236, 239<br />
E<br />
eig<strong>en</strong> bijdrage in ziektekost<strong>en</strong> 359, 367<br />
eig<strong>en</strong> schuld 146, 186, 266<br />
eig<strong>en</strong> verantwoor<strong>de</strong>lijkheid 151, 152<br />
Employers’ Liability Act 225<br />
Employers’ Liability<br />
512<br />
(Compulsory Insurance) Act 249<br />
ervaringsfeit 48, 113, 116, 120, 147, 151, 243<br />
Europese Co<strong>de</strong> inzake sociale zekerheid 344<br />
Extra Garantieregeling Beroepsrisico’s<br />
F<br />
(EGB) 348, 349, 367, 388, 418, 420, 422, 423<br />
Factories Acts 226<br />
faillissem<strong>en</strong>t 161<br />
Fonds <strong>voor</strong> Arbeidsongevall<strong>en</strong> 170, 182, 202<br />
Fonds <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Beroepsziekt<strong>en</strong> 211, 214<br />
functioneel verband 133<br />
G<br />
gem<strong>en</strong>gd systeem 210, 212<br />
geslot<strong>en</strong> systeem 210<br />
goed <strong>werkgever</strong>schap 317<br />
H<br />
Health and Safety at Work Act 254<br />
historische achtergrond<br />
I<br />
– in Ne<strong>de</strong>rland 28<br />
– in België 167<br />
– in Engeland 221<br />
IAO-verdrag 121 344, 350<br />
immateriële scha<strong>de</strong> 99, 139, 205, 269<br />
immuniteit 47, 173, 194, 199, 205, 209, 380, 385<br />
Incapacity b<strong>en</strong>efit 261<br />
Industrial Injury Scheme 256<br />
Instituut Asbestslachtoffers 159<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 512 24-9-2009 15:56:27
instructieplicht 113, 245<br />
inv<strong>en</strong>tarisatie- <strong>en</strong> evaluatieplicht 241<br />
IVA 76<br />
K<br />
k<strong>en</strong>baarheidseis 105, 107, 110, 111, 320<br />
L<br />
lijstsysteem 210<br />
lokaal 92<br />
loss occurr<strong>en</strong>ce-polis 340<br />
M<br />
maatregel<strong>en</strong> 242<br />
materiaal 248<br />
materiële scha<strong>de</strong> 203, 268<br />
me<strong>de</strong><strong>de</strong>lingsplicht 131, 135<br />
morele scha<strong>de</strong> 205, 407<br />
N<br />
neglig<strong>en</strong>ce 225<br />
nieuwe beroepsziekt<strong>en</strong> 110, 328<br />
normale weg 196<br />
O<br />
occupational sick pay scheme 264<br />
omkering bewijslast 51, 127, 135<br />
on<strong>de</strong>rzoeksplicht 107, 240<br />
ongeschrev<strong>en</strong> veiligheidsnorm<strong>en</strong> 108<br />
Ongevall<strong>en</strong>wet 37, 44, 45, 49, 53, 123, 369, 379<br />
ongevalsrapportage 136<br />
onmid<strong>de</strong>llijke werking 162<br />
onzekere toedracht 131, 134<br />
op<strong>en</strong> systeem 210, 212<br />
opzet 146, 185<br />
overgangsrecht 62, 161<br />
overmacht 52, 190<br />
Trefwoor<strong>de</strong>nregister<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 513 24-9-2009 15:56:27<br />
513
<strong>De</strong> <strong>aansprakelijkheid</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> <strong>voor</strong> <strong>arbeidsongevall<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />
P<br />
plotselinge gebeurt<strong>en</strong>is 178, 188<br />
pot<strong>en</strong>tieel gevaar 111<br />
predispositie 104, 179, 188<br />
proportionele <strong>aansprakelijkheid</strong> 141<br />
psychisch letsel 316<br />
R<br />
514<br />
– naar Ne<strong>de</strong>rlands recht 99, 139, 316<br />
– naar Belgisch recht 205<br />
– naar Engels recht 269<br />
re<strong>de</strong>lijkheidsvereiste 109, 120, 243<br />
registratie <strong>van</strong> beroepsziekt<strong>en</strong> 371<br />
reïntegratie 64, 355<br />
retroactieve <strong>aansprakelijkheid</strong> 314<br />
risico<strong>aansprakelijkheid</strong> 82, 154, 163, 291, 311, 362<br />
risico<strong>aansprakelijkheid</strong>. 363<br />
risk assumption 224, 225<br />
risque professionnel 43, 345, 370, 418<br />
risque social 43, 345, 348<br />
S<br />
scha<strong>de</strong>fonds 374<br />
schuld<strong>aansprakelijkheid</strong> 82, 163, 286, 292, 296<br />
SER 43, 61, 349, 350, 360, 370, 388, 402, 418, 419, 423<br />
sfeercriterium 134,135<br />
sluip<strong>en</strong><strong>de</strong> scha<strong>de</strong> 315, 338<br />
smart<strong>en</strong>geld 140<br />
sociaal-economische positie<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>werkgever</strong> 81, 87, 163, 284<br />
sociale vre<strong>de</strong> 169, 323, 346, 405<br />
Social Security Administration Act 231<br />
Social Security Contributions and<br />
B<strong>en</strong>efits Act 231, 256<br />
speciaal elem<strong>en</strong>t 188<br />
stagiaire 86<br />
statistiek 332<br />
statutory duties 232<br />
statutory law 231, 234, 235, 236<br />
Statutory Sick Pay 260<br />
stelplicht 123<br />
synergetisch effect 103, 144, 259<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 514 24-9-2009 15:56:27
T<br />
toezichtplicht 113, 245<br />
tort 231<br />
U<br />
uitz<strong>en</strong>dkracht 86, 176<br />
V<br />
veiligheids<strong>de</strong>skundige 113<br />
veiligheidsmaatregel<strong>en</strong> 117, 122<br />
veiligheidsnorm<strong>en</strong> 121<br />
verjaring<br />
– naar Ne<strong>de</strong>rlands recht 107<br />
– naar Belgisch recht 174, 189, 209, 217<br />
– naar Engels recht 276<br />
verkeersongeval 191, 194, 199, 274, 290, 304<br />
Trefwoor<strong>de</strong>nregister<br />
verzekeringsplicht 201, 301, 302, 304, 305, 307, 308, 309, 318, 388<br />
vrijwilliger 86<br />
W<br />
waarborgfonds 375<br />
WAO 52, 322<br />
Welzijnswet 183<br />
<strong>werkgever</strong> 91<br />
werklie<strong>de</strong>n 193<br />
werknemer 86<br />
werkplek 92<br />
wets<strong>voor</strong>stel Verkeersongevall<strong>en</strong> 294<br />
WGA 72, 352<br />
WIA 57, 62, 78, 163, 323, 326, 334, 344, 349, 350, 351, 352,<br />
Workm<strong>en</strong>’s Comp<strong>en</strong>sation Act 226<br />
Z<br />
zeeman 89<br />
354, 355, 356, 358, 360, 366, 367<br />
zegg<strong>en</strong>schap 81, 87, 88, 94, 95, 96, 97, 98, 99, 131, 163, 240, 242,<br />
ZZP’er 86<br />
283, 284, 292, 299, 307, 309, 319, 363<br />
Aansprakelijkheid_11.indd 515 24-9-2009 15:56:27<br />
515
Aansprakelijkheid_11.indd 516 24-9-2009 15:56:27