1967 BRABANTS HEEM JAARGANG 19 (XIX) - Hops
1967 BRABANTS HEEM JAARGANG 19 (XIX) - Hops
1967 BRABANTS HEEM JAARGANG 19 (XIX) - Hops
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
ENIGE OPMERKINGEN OVER BEWONING EN<br />
PERCELERING TE DUIZEL (GEMEENTE EERSEL)<br />
Inleiding<br />
Wie de ontwikkelingsgeschiedenis van een Brabants dorp onderzoekt, moet<br />
steeds beseffen, dat de opzet van zo een dorp door landbouwers is gemaakt.<br />
Pas in onze tijd gaan mensen met andere beroepen het aanzien van het dorp<br />
veranderen. Omdat boeren onze dorpen hebben ontworpen, dient men iets<br />
te weten van de bodemgesteldheid. Zij plaatsten immers hun huizen daar,<br />
waar de toenmalige landbouwtechniek dit, in verband met de mogelijkheden<br />
die de grond bood, eiste.<br />
Nederzettingsonderzoek leidt vaak, zeker als we trachten door te dringen<br />
tot de oorsprong van de nederzetting, tot veronderstellingen. Dit is geen<br />
bezwaar, als men daarbij uitgaat van zo veel mogelijk feiten. Deze feiten<br />
verkrijgen we door bodemonderzoek, door het bestuderen van archiefstukken,<br />
toponymen, kaarten, luchtfoto's, enz. en door verkenning ter<br />
plaatse. We moeten de veronderstellingen duidelijk van de feiten onderscheiden.<br />
Het beste uitgangspunt voor zo een onderzoek is de oudste kadastrale<br />
beschrijving van de plaats, die van omstreeks 1830 (A.D.Kakebeeke <strong><strong>19</strong>67</strong>).<br />
Dan vermijden we, dat de grote veranderingen in de dorpsplattegrond, die<br />
onder invloed van de technische revolutie in de latere <strong>19</strong>6 en in de 2oe eeuw<br />
ontstonden, ons zicht in het verleden versluieren. Men vergelijke kaart 2<br />
(1831) met de luchtfoto (<strong>19</strong>61).<br />
De natuurlijke omgeving<br />
Op meestal grof zand met grind en leeminsluitingen, dat vroeg in het<br />
pleistoceen door voorlopers van Maas en Rijn is aangevoerd, ligt een dunne<br />
laag dekzand. Dekzanden werden, tezamen met sneeuw, in de laatste ijstijd<br />
door westenwind afgezet. Deze dekzanden brachten zachtglooiende hoogteverschillen<br />
teweeg: ze liggen in ruggen in het landschap. In Duizel ligt zo<br />
een dekzandrug: ze helt van ongeveer 30 m in het zuiden tot ongeveer<br />
26 m in het noorden en heeft een zuidwest-noordoostelijke richting. Later is<br />
deze dekzandrug door beken versneden. Aanvankelijk, op het einde van de<br />
laatste ijstijd, geschiedde dit in toendraomstandigheden met een altijd<br />
bevroren ondergrond. Dit had tot gevolg, dat, daar het water niet in de<br />
grond kon wegzakken (omdat deze bevroren was), alle regen- en smeltwater<br />
langs de oppervlakte moest wegstromen. Zo ontstonden dalen met een<br />
grote breedte en geringe diepte. Deze zijn nog aanwezig. De beken, die er<br />
nu in stromen zijn echter betrekkelijk klein. Nu immers kan veel water in de<br />
grond wegzakken en stroomt een kleiner deel van de neerslag langs de<br />
oppervlakte weg. Daar staat tegenover, dat kwelwater, afkomstig van het<br />
<strong>19</strong>1
emeyn i van Duizel,<br />
Ai<br />
'*1.<br />
if<br />
De Meer<br />
'///'•s<br />
Kaart 2. Getekend naar<br />
de minuutplans sectie<br />
A blad 1,2 en 3 van de<br />
kadastrale gemeente<br />
\^ Duikel en Steensel.<br />
* * \ « //' ^<br />
/ IV<br />
tf/<br />
uizei in /832<br />
l l bouwland<br />
l-'-'-' j 3rasland<br />
O \ 1 1 l naaldhout<br />
!•'• •'•! hakhout<br />
m \mr\ heide<br />
'•' '•••••••J iuin<br />
2«>[ZIZZl water<br />
grens von d&Hoef<br />
Ka »
Kempisch Plateau (Belgisch- Limburg) voor een extra wateraanvoer zorgt.<br />
Het kwelwater wordt door de geologische situatie in dit gebied gedwongen<br />
zich naar de oppervlakte te verplaatsen (D.van Diepen, <strong>19</strong>63, p.324). Dit<br />
is o.a. de reden, dat de „Hoge Kempen" nog vrij vochtig zijn en er zelfs vrij<br />
grote oppervlakken natte gronden voorkomen. Vóór de ontginning van de<br />
lagere gronden in Noord-Brabant was de vochtigheid er groter dan nu<br />
(H.van Velthoven, <strong>19</strong>42^.171).<br />
De beken<br />
De voornaamste beek van Duizel, de Kleine Beerse (in de quohieren van de<br />
18e eeuw wordt ze steeds A. genoemd) ontspringt slechts 3 km ten zuiden<br />
van Duizel. Toch is het dal in de buurt van het dorp al goed ontwikkeld: het<br />
is ongeveer 600 m breed en 3 m diep. Vermoedelijk is het dal van de Beerse<br />
stroomopwaarts door inwaaiing van dekzanden plaatselijk gedempt en zo<br />
verkort. (H.Thiadens, <strong><strong>19</strong>67</strong>).<br />
De geringe diepte van dit dal schijnt een onbelangrijk gegeven in het<br />
terrein te zijn. Toch is dit niet het geval. Dergelijke kleine hoogteverschillen<br />
m*<br />
Fig. 1. Dwarsdoorsnede van het dal van de Kleine Beerse bij Duikel.<br />
bepalen hier de landbouwmogelijkheden. De daldoorsnede (fig. i) is<br />
asymmetrisch: de westhelling is vlakker, de oosthelling steiler. De Kleine<br />
Beerse zelf heeft thans een breedte van ongeveer i m.<br />
De zijriviertjes van de Kleine Beerse zijn zo klein, dat ze meestal geen<br />
andere naam dragen dan 't loopke. De linkerzij beken zullen we (van zuid<br />
naar noord, zie kaart i) voor de duidelijkheid maar Mosikloop en Vriesvoortloop<br />
(dit zijn dus géén toponymen) noemen. Van de rechterzij beken heet de<br />
zuidelijkste de A., de andere zullen we hier Hoekse loop en Elsbroekse loop<br />
noemen. Hier en daar stagneerde de waterafvoer: daar zien we vennen.<br />
Vooral in het systeem van de Elsbroekse loop zijn op kaart 2 flinke vennen<br />
te zien.<br />
Deze beken, hoe nietig ook (ze zijn nauwelijks een halve meter breed),<br />
stromen ook weer in „dalen".<br />
<strong>19</strong>4
Deze zijn nog ondieper dan het dal van de Kleine Beerse: ze bereiken<br />
nauwelijks een diepte van ij m. Toch zijn ook deze geringe hoogteverschillen<br />
voor de ontwikkelingsgeschiedenis van grote betekenis geweest. 1<br />
Kaart 1. Hoogtekaar t van Duikel. Hoogtelijnen om de meter.<br />
500 m i coc<br />
Een versneden dek^andlandschap<br />
Zo kan het grondgebied van Duizel worden opgevat als een deel van een<br />
dekzandrug, dat tussen de Kleine Beerse en de Elsbroekse loop ligt. Langs<br />
deze rivieren lagen grote oppervlakken vochtige gronden. Dergelijke
zandige hoogten te midden van lage vochtige gronden heten in de Kempen<br />
donken (J.van Gorp <strong>19</strong>35). (In Duizel heet een deel van die zandige hoogte<br />
nog steeds de Donk). De zandige hoogte wordt door de Hoekse loop, de<br />
benedenloop van de Elsbroekse loop en door de A in enkele stukken<br />
versneden. Deze stukken dragen de elementen van het dorp Duizel. Op de<br />
betekenis van het versneden dekzandlandschap voor het begrijpen van<br />
Brabantse nederzettingen wees al eerder D.van Diepen (<strong>19</strong>49, p. <strong>19</strong>6).<br />
Uit de bodemkaart (Krabbenborg <strong>19</strong>62) blijkt, dat dit gebied lange tijd<br />
geheel met bos begroeid is geweest. Alleen in het uiterste oosten wijzen de<br />
profielen op hei-invloed. Op de lage vochtige gronden langs de beken<br />
groeide een oeverbos, het elzenbroek. De naam Elsbroeken herinnert daar<br />
nog aan. Op de hogere gronden stond het eiken-mengbos, de naam Houtakker<br />
(Quohier 1753) staat daarmee in verband.<br />
De naam Duikel<br />
De naam Duizel - vroeger Dusele - schetst de zojuist beschreven situatie.<br />
J.de Vries (<strong>19</strong>62, p. 5 o) meent, dat de naam is samengesteld uit een vorm, die<br />
samenhangt met does, vgl. dos, hetgeen moeras met bomen en struiken<br />
betekent (p.4Ó) en een vorm lo, lage moerassige grond (p.ioó). M.Gysseling<br />
(<strong>19</strong>60, i.v. Eersel) leidt lo af van lauha, bosje op hoge zandgrond. De verklaring<br />
van de Vries heeft iets pleonastisch. Vatten we lo op in de zin van<br />
Gysseling, dan is de betekenis van de naam in overeenstemming met<br />
hetgeen we zo juist van het natuurlijk milieu zeiden. A.Weijnen (<strong>19</strong>5 8, p.i i)<br />
vraagt zich af of het eerste lid van de naam Duizel niet samenhangt met de<br />
dusü, die de Kelten vereerden of met een Keltisch div-i-na, goddelijk water.<br />
Prehistorische gegevens<br />
Ten westen van de Hoef ligt de Dukesvoort. Hier kruist een prehistorische<br />
weg, die door G.Beex herhaaldelijk is beschreven (<strong>19</strong>52, <strong>19</strong>64), de Kleine<br />
Beerse. In de middeleeuwen was deze weg nog in gebruik, ze heette toen<br />
Antwerpse baan. Van de omgeving van Dukesvoort is urnenveld-aardewerk<br />
bekend (G.Beex i9Ó4a). Soortgelijk aardewerk vond J.Mollen op de<br />
Kerkakkers (G.Beex i9Ó4a). Tussen de Hoef en Broekeneind heeft W.Glasbergen<br />
een merovingische begraafplaats van een kleine boerengemeenschap<br />
opgegraven (W.Glasbergen <strong>19</strong>55; ibid. p.34).<br />
Enige vroege historische gegevens<br />
In 1031 verkoopt Hezelo, bisschop van Toul zijn allodium apud Duselam<br />
villam aan het kapittel van St.Bartholomeus te Luik (Daris VI, p. 178;<br />
Miraeus, Opera dipl. II p.809). In 1226 is sprake van een bos te Duizel, dat<br />
door dit kapittel aan de abdij Herkenrode is verkocht (Daris VI, p.204).<br />
Blijkbaar is dan het bos, waarover hierboven sprake was nog niet geheel<br />
<strong>19</strong>6
ontgonnen. Uit 12<strong>19</strong> en 1224 kennen we een vermelding van Dusele in het<br />
archief van Averbode (M.Gysseling <strong>19</strong>60). In het cijnsboek van Eersel van<br />
1380 lezen we (fol. 46 v ) vicini de dusel de communitate, 14 s. Dan is dus sprake<br />
van een dorpsgemeenschap met rechten op een gemeynt. Uit mijn (nog niet<br />
gepubliceerd) onderzoek van een vergelijkbaar gehucht (Schadewijk, gem.<br />
Eersel) blijkt, dat omstreeks 1380 de percelering in dit gebied reeds geheel<br />
het karakter heeft van de vormen, die we exact uit het kadaster van 1832<br />
kennen. Uit dit gehucht hebben wij bijv. een kavelbeschrijving van een<br />
boerderij van omstreeks 1400 (R.A. Den Bosch R 1209 fol. 91 en R 1227<br />
fol. 307). Dit bedrijf omvat dan huis, hof en aangelag, een beemd en acht<br />
percelen bouwland, die in het dorpsgebied verspreid liggen. De percelen<br />
worden aangeduid met toponymen, die thans nog te localiseren zijn.<br />
Voor Duizel ontbreekt zo een gegeven helaas nog.<br />
Nadere indeling van het dorp Duikel<br />
In Duizel onderscheiden we van noord naar zuid de volgende elementen:<br />
De Hoef, De Hoek, De Achterhoek, De Groenstraat, De Kom, Het Smitseind,<br />
De Donk, De Mosik en De Meer. Deze elementen hebben een verschillende<br />
wordingsgeschiedenis.<br />
Bij het indelen van de boerderijen bij deze elementen moet men de indeling,<br />
die de volksoverlevering maakt, laten prevaleren boven de kadastrale<br />
indeling. Men kan niet afgaan op de „plaatselijke benaming", waaronder de<br />
boerderij in de kadastrale bescheiden ressorteert. De landmeter deelde zijn<br />
kaart in volgens de eisen, die de overzichtelijkheid en de practische hanteerbaarheid<br />
aan de kaart stelden. Hij had geen enkele opdracht historische<br />
eenheden te karteren. Zo rekent de landmeter de boerderijen van de<br />
Groenstraat gedeeltelijk tot de Kom, omdat de grens van zijn kaartbladen<br />
Ai en A2 over de Groenstraat loopt en dit element dus in tweeën deelt.<br />
De Groenstraat<br />
Een opvallend element in Duizel is de Groenstraat. Het bezit alle kenmerken,<br />
die een driehoekige nederzetting karakteriseren als een typische<br />
Kempische^>/
In fig. i ziet men hoe de Groenstraat op de hogere gronden ligt, maar<br />
tevens in een ondiepe inzinking. Deze ligging maakte mogelijk, dat de<br />
boerenhuizen temidden van graslanden konden liggen, terwijl de hogere,<br />
voor bouwland geschikte gronden toch dichtbij lagen. Een welhaast ideale<br />
ligging in verband met de oude landbouwtechniek. Dit temeer, daar de<br />
afwatering van de laagte door de Hoekse loop verzekerd was.<br />
Volgens de theorie van C.H.Edelman en A.W.Edelman-Vlam <strong>19</strong>60 begon<br />
de occupatie met de ontginning van de huis-, hof- en aangelagpercelen.<br />
Het zijn blokvormige percelen, meest grasland, die hier i a i J ha groot zijn.-<br />
Op het kadastrale plan van 1832 zijn vier „huiskampen" nog duidelijk te<br />
herkennen. Daarbij sluit de blokvormige uitbreiding van de huiskampen<br />
{(Oostakkers, Reyakker) aan.<br />
Voor de verwante vorm in Zand-Vlaanderen, de dries, vond A.Verhulst<br />
(<strong>19</strong>66, p. 118), die daar over zeer oude archivalia kon beschikken, dat deze<br />
vorm in 600 reeds bestond.<br />
Vanuit de Groenstraat wijst ons de Akker straat zuidoostwaarts naar een<br />
merkwaardige groep bouwlandpercelen, de Lange Akkers, die we nu wat<br />
nader zullen bezien.<br />
De Lange Akkers<br />
Deze akkers liggen omstreeks 500 m van de Groenstraat. Ze zijn aangelegd<br />
op het hoogste deel van de dekzandrug ter plaatse (zie kaart i). Het complex<br />
toont percelen met een grote lengte (450-350 m) en een geringe breedte<br />
(35-15 m). De zuidwestelijke kavels zijn het langst, de middelste percelen<br />
zijn korter, omdat zij in het noorden aan een laagte grenzen (bij een latere<br />
ontginning kreeg deze laagte een andere perceleringsrichting). Ten oosten<br />
van de Lange Akkers sluiten de Kruisakkers aan, die ook wat korter zijn,<br />
omdat ze in het zuiden de laagte van de Heidalen bereiken. (Van een hagelkruis<br />
is me niets gebleken).<br />
Alle percelen zijn vanuit de akkerweg aan de smalle zijde te bereiken. Het<br />
plaggendek van deze akkers is 80 cm. dik.<br />
De omgeving van dit complex is later ontgonnen. Ten zuidwesten ervan<br />
lagen de Habraken, vermoedelijk pas in het begin van de i6e eeuw ontgonnen.<br />
Ten zuidoosten de Heidalen en ten oosten de Meer, terreinen, die in<br />
1832 nog niet geheel in cultuur waren gebracht.<br />
Verhulst (<strong>19</strong>66) heeft er op gewezen, dat in de vroege middeleeuwen alleen<br />
hogere, drogere gronden tot bouwland konden worden ontgonnen. Pas in<br />
de i ie eeuw zette de ontginning van vochtiger terrein door. Zo bezien, was<br />
de plek, waarde Lange Akkers zijn ontgonnen, wel de meest geschikte, die<br />
hier te vinden was.<br />
Al deze feiten maken het mogelijk de Lange Akkers als een Langstreifenflur<br />
op te vatten, zoals W.Müller-Wille (<strong>19</strong>44, p. 20) die voor Westfalen be-<br />
<strong>19</strong>8
schreef. Ook past de situatie geheel bij de Eschkern volgens G.Niemeier<br />
(<strong>19</strong>44). De Eschkern ligt dicht bij het dorp op de qua bodem en reliëf meest<br />
gunstige plek. Niemeier beschouwt de Eschkern als het oudste deel van een<br />
akkergebied.<br />
Muller-Wille kent aan de Langstreifenflur een hoge ouderdom toe: minstens<br />
6e eeuws (<strong>19</strong>44, p.27). Hij vond, in Westfalen, dat de Langstreifenflur behoort<br />
bij betrekkelijk kleine gehuchten, die hij Drubbel (= dorpke) noemt. In<br />
deze Drubbel onderscheidt hij een aantal typen: Groenstraat past geheel bij<br />
het type Plat%drubbel(\\nd.. p.34), het plein hier heeft echter een driehoekige<br />
vorm.<br />
Ik meen dus te Duizel in de Groenstraat een Drubbel en in de Lange Akkers<br />
een Langstreifenflur te herkennen: de feiten zijn volledig in overeenstemming<br />
met wat in Westfalen werd gevonden. Dit betekent, dat Groenstraat met de<br />
Lange Akkers een der oudste kernen van Duizel is. Konden we op grond<br />
van de zeer nauwe verwantschap met de dries op gezag van Verhulst (<strong>19</strong>66)<br />
een ouderdom van minstens 1400 jaar voorstellen, de identiteit met de<br />
Westfaalse Drubbel mit Langstreifenflur brengt ons tot dezelfde datering.<br />
In een nog niet gepubliceerd onderzoek kon ik te Schadewijk eveneens een<br />
Langstreifenflur aanwijzen (De Daalakkers). Stellig moeten ook de Lange<br />
Voren te Eersel zo worden opgevat. Ook de Hoekendaalse akkers te Bakel<br />
hebben dit karakter (zie kaart 8 bij Dussart <strong>19</strong>47). Nu het verschijnsel<br />
Langstreifenflur in de Kempen meer voor schijnt te komen, is het goed een<br />
vertaling van deze Duitse vakterm voor te stellen. Deze is zeer wel mogelijk,<br />
als we een woord ontlenen aan de taalschat van de Kempenaren ten zuiden<br />
van de grens: zij noemen een strookvormig perceel een repel. Dan zou in<br />
plaats van Langstreifenflur het woord langrepelakker kunnen worden gebruikt.<br />
De genese, die bij Groenstraat beschreven is, zou nu kunnen worden<br />
vervolgd met de strookvormige ontginning van een - schaars voorhanden -<br />
optimaal terrein tot een langrepelakker: de Lange Akkers. Daarbij zou dan<br />
kunnen aansluiten de strookvormige uitbreiding van de bouwlanden,<br />
z.a.bijv. de Streep. De theorie van E.W.Hofstee en A.W.Vlam (<strong>19</strong>52) is<br />
geheel in overeenstemming met de feiten te Duizel.<br />
De Hoef<br />
De Groenstraat en de Lange Akker s liggen op het zuidelijke deel van de<br />
Duizelse dekzandrug. Op het noordelijke deel, tussen de Kleine Beerse in<br />
het westen, de Hoekse loop in het zuiden en de Elsbroekse loop in het<br />
oosten en noorden, treffen we een nederzetting van geheel andere aard aan.<br />
Hier ligt de hoeve tot duysel, die in het verpondingsboek (1744) als volgt<br />
omschreven wordt: „de hoeve tot duysel, hof, huis en aangelach met de<br />
groes en lant daer toebehoorende met den voorbempt samen groot 95<br />
lopense". Ze betaalt in de verponding 33.4.0. Een flink bedrijf, want de<br />
<strong>19</strong>9
Luchtfoto van Duikel (<strong>19</strong>61) (Foto K.L.M. Aerocarto N. V.).<br />
200
95 lopense (bijna 16 ha) betreffen alleen het bouw- en grasland; de heide is<br />
daarin niet begrepen.<br />
In het verpondingsboek van 1753 blijkt deze hoeve in bezit te zijn van Aert<br />
Aerts en zijn drie kinderen, ook zij betalen 33.4.0. in de verponding. De<br />
kavels worden in dit quohier volledig opgesomd. De hoeve is dan 175<br />
lopense groot, waarvan 94 lopense bouw- en grasland. Er is sprake van een<br />
bouwlandkavel (De grote acker) van 18 lopense (3 ha). Het aaneengelegen<br />
bouwland bij de hoeve meet in vier kavels 3 5 lopense (bijna 6 ha). Inderdaad<br />
een groots opgezet bedrijf voor dit gebied. Uit de toponymen in de kavelstaat<br />
blijkt, dat het bedrijf gezocht moet worden op de Hoef, in het noorden<br />
van Duizel.<br />
Het is zeer wel mogelijk, dat de Hoef identiek is met het Hooghuis van Duikel,<br />
dat in de 15 e eeuw in bezit is van de familie van Eyck (zie de stichtingsacte<br />
van de kapel te Eersel in dit nummer meegedeeld door A.Frenken). Merkwaardig<br />
is, dat tussen 1761 en 1769 een Jan van Eyck van de familie Aerts<br />
een bouwlandkavel koopt (quohier 1769 fol. i v ). Hij verkoopt het weer in<br />
1779, maar niet aan de Aertsen (quohier 1777 fol. i v ). Een mislukte poging<br />
om weer vaste voet te krijgen op voorvaderlijke grond? De enige mij<br />
bekende oorkonde, die gewaagt van een hoeve te Duizel en een van Eyck<br />
(de hoeve wordt aan een Henrick van Eyck opgedragen, 1430), draagt niets<br />
bij tot de localisatie van die hoeve. (R. A. Den Bosch R 1200 fol. 13 8). Hoe dit<br />
ook zij, een archiefonderzoek naar de lotgevallen van een groot goed als de<br />
Hoef, moet zeker leiden tot de ontdekking van de vroegere eigenaars.<br />
Helaas heeft het me aan tijd en gelegenheid daarvoor ontbroken. Evenmin<br />
heb ik kunnen nagaan wat het allodium van Hezelo voorstelt en wat de<br />
lotgevallen zijn geweest van dit goed als bezit van het kapittel van St.<br />
Bartholomeus te;Luik. Het is niet onmogelijk dat beide onderzoeken bij de<br />
van Eycks op het Duizelse Hooghuis belanden. Maar voorlopig past hier<br />
slechts een vootizichtig zwijgen.<br />
De Hoef in 1832<br />
Op het eind van de i8e eeuw wordt de Hoef gedeeld (1780, 1785 en 1801).<br />
Dan blijft de toestand ongewijzigd tot 1832 (quohier van 1794; maatboekje<br />
van 1808). In 1832 staan er drie boerderijen op de hoef. Op de oude hoeve<br />
(kaart 2 letter A) woont Reynier Aerts, de kleinzoon van Aert. Op hoeve B<br />
woont zijn zuster, op hoeve C een Meulendyks. Door het bezit van deze<br />
deelhoeven in 1832 te karteren en dat gebied aan te vullen met de verkopen<br />
sinds 1744 (quohiers 1744-1794) kon een begrenzing worden gevonden van<br />
het territoir van de vroeg i8e eeuwse Hoef, (kaart 2).<br />
Hoeve D is blijkbaar een eerdere afsplitsing, ik heb er niets over kunnen<br />
vinden. Het is overigens een bedrijfje van minder dan 2 ha in 1832, in de<br />
<strong>19</strong>6 eeuw is het verdwenen. De hoeven E en F (ook hoeve E verdween in de<br />
201
<strong>19</strong>6 eeuw), in de Achterhoek, zijn nieuwere ontginningen in de gemeynt.<br />
Deze hoeven schijnen ook enige percelen van de Hoef te hebben verworven.<br />
Tot boerderij F behoorde in 1753 een bouwland „gekomen van Aerts"<br />
(quohier 1753).<br />
We moeten ons van die deelhoeven en de overige boerderijen van het<br />
toenmalige Duizel een niet te grootse voorstelling maken. Over het algemeen<br />
waren het eenvoudige boerderijtjes, waarin het wel zal zij toegegaan<br />
zoals dit in een brief van J.R.Sassen-Clinghis beschreven (H.Mandos <strong>19</strong>54).<br />
Denken we alle hoeven, behalve A weg, dan hebben we een beeld van de<br />
Hoef met zijn bouw- en graslanden en heidegronden zoals ze er omstreeks<br />
1700 lag. Ze grenst in het westen aan de Grote Aard (een gemeynt waarin<br />
Duizel gerechtigd was). Ten oosten ervan ligt de gemeynt van Duikel (die in<br />
1832 eigendom van de gemeente was). Vlak ten noorden van de Hoef lag in<br />
. de gemeynt het Berkven. Vanaf de Hoef loopt in westelijke richting een<br />
dreef (de Weege) naar de beemden en heidevelden aan deze en gene zijde van<br />
de Kleine Beerse. In het zuiden vormt de laagte van de Hoekse loop en van<br />
een ven (het Bak, in 't quohier van 1744 de Bak) de grens van het gebied van<br />
de Hoef.<br />
De Hoef ligt op een driesprong van wegen. De weg in noordelijke richting<br />
gaat naar Broekeneind en passeert op korte afstand het Merovingisch<br />
grafveld (W.Glasbergen <strong>19</strong>55). De weg, die in noord-oostelijke richting<br />
de Hoef verlaat komt uit bij de eveneens reeds eerder genoemde Dukesvoort.<br />
In 1753 bezat de Hoef hier een grote beemd (quohier 1753). Tenslotte<br />
is er in zuidelijke richting de weg naar de Groenstraat.<br />
De verkaveling is blokvormig. Daar de deling pas laat plaats vond is het<br />
niet gekomen tot een strookvormige opdeling van de grote bouwlandkavels.<br />
Dit zien we wel bij een andere Ein^elhof te Eersel (Boxheide), waar<br />
veel eerder veel meer deelhoeven (8) ontstonden. Vlak ten zuiden van het<br />
gebied van de Hoef zien we een klein aantal korte stroken. Dit complex heet<br />
het Leen. Mogen we in deze naam een tegenstelling tot de allodiale Hoef zien?<br />
Van enig bezit van de Hoef in het dorpsgebied is me niets gebleken. Het<br />
bezit van de Einaglhof Hoogstraat en dat van het aangrenzende gehucht<br />
(ook een Dmbbel) Schadewij k ligt wél dooreen.<br />
Overig Duikel<br />
De overige elementen van Duizel (de reeds besproken Achterhoek inbegrepen)<br />
zijn jongere occupaties. Dat geldt ook voor die elementen van<br />
Duizel, die nu als centrum van het dorp worden beschouwd, de Kom en<br />
het Smitseind. Opvallende feiten zijn hier de plaats van de kerk en de naar<br />
Tongerlose zede omgrachte pastorie (thans de Vest, in de i8e eeuw de<br />
Waterhof genoemd). Misschien kan De Mosik als een oudere vestiging<br />
worden beschouwd, maar feiten zijn hierover niet bekend. Voor wat betreft<br />
202
de boerderij groep de Donk heb ik wel eens gedacht aan de kiem van een<br />
ontwikkeling, die H.J.Keuning (<strong>19</strong>61) in groter verband (kransakkerdorp)<br />
voor Budel beschreef. Men zou dan bij deling van een bedrijf een deelhoeve<br />
aan de overkant van het akkergebied hebben geplaatst, om zo tot een<br />
practischer indeling van het verspreide bouwlandbezit te komen. Vermoedelijk<br />
speelde de voorde ook een rol.<br />
In verband met de plaatsruimte zal ik deze Duizelse elementen niet verder<br />
behandelen, ik hoop er nog eens op terug te komen.<br />
Ziedaar, jarige vriend, feiten, wat hypothesen en enkele veronderstellingen<br />
betreffende het „dorpken Duysel", de geboorteplaats van Petrus Norbertus<br />
Panken, de <strong>19</strong>6 eeuwse Kempenvorser, wiens leven en werk ons steeds<br />
heeft geboeid.<br />
A.D.KAKEBEEKE<br />
Bronnen :<br />
Quoh'ieren van de verponding voor het dorp Duizel van 1744, 1753, 1761, I 7Ö9, 1777,<br />
1785 en 1794.<br />
Maatboekje voor Duizel, 1808.<br />
Kadastrale Legger en oorspronkelijke aanwijzende tafel 1832. Minuutplans 1832.<br />
De tabellen 5, 5bis en La.B, R. A. 's-Hertogenbosch P. 3394. De overige bronnen bevinden<br />
zich alle in het G. A. te Eersel. Van de minuutplans waren fotocopiën ter beschikking.<br />
De archivalia uit het R.A. te 's-Hertogenbosch verkreeg ik dank zij de medewerking van<br />
F. Smulders.<br />
Litteratuur<br />
Beex, G., De graf heuvels en de weg langs het Huismeer te Knegsel, in: Brabants Heem<br />
4, <strong>19</strong>52, p. 14-18.<br />
Beex, G., Archeologische vondsten te Eersel, in: Brabants Heem 16, <strong>19</strong>64, p. 8-10.<br />
Beex, G., Archeologisch overzicht van de gemeente Hoogeloon, in: Brabants Heem 16,<br />
<strong>19</strong>64, p. 99-110.<br />
Daris, J., Notices sur les églises du diocese de Liège, VI, Liège 1892.<br />
Diepen, D. van, De bodemgesteldheid van de gemeente Heeze, in: Boor en Spade, III,<br />
<strong>19</strong>49, p. <strong>19</strong>4-200.<br />
Diepen, D. van, De bodemgesteldheid in het stroomgebied van het waterschap de<br />
Dommel, in : Het stroomgebied van de Dommel 1863-<strong>19</strong>63,60x16! <strong>19</strong>63, p. 282-328.<br />
Dussart, F., Structure agraire et paysages ruraux dans la commune de Bakel, Liège <strong>19</strong>47.<br />
Edelman, C. H. & A. W. Edelman-Vlam, Een bijdrage tot de ontginningsgeschiedenis<br />
van de zuidelijke zandgronden, in: Kultuurhistorische verkenningen in de Kempen I,<br />
Oisterwijk <strong>19</strong>60, p. 29-50.<br />
Glasbergen, W., Het Rijengrafveld te Broekeneind bij Hoogeloon (Bijdragen tot de<br />
studie van het Brabantse Heem VI), Eindhoven <strong>19</strong>55.<br />
Gorp, J. van, Donk-namen in de provincie Antwerpen, (Bijlagen deel viii Onomastica<br />
neerlandica), Leuven <strong>19</strong>35.<br />
Gysseling, M., Toponymisch woordenboek . . . vóór 1226, Brussel <strong>19</strong>60.<br />
Hofstee, E. W. & A. W. Vlam, Opmerkingen over de ontwikkeling van de perceelsvormen<br />
in Nederland, in: Boor en Spade V, <strong>19</strong>52, p. <strong>19</strong>5-235.<br />
Kakebeeke, A. D., Reconstructie van de agrarisch-ambachtelijke situatie onzer dorpen<br />
203
uit de kadastrale bescheiden van omstreeks 1830 als project voor een heemkundekring,<br />
in: Brabants Heem <strong>19</strong>, <strong><strong>19</strong>67</strong>, p. 5-18.<br />
Keuning, H. J., De problematiek van de ontwikkeling van het Brabantse cultuurlandschap,<br />
in: Tijdschrift voor Econ. en Soc. Geografie, <strong>19</strong>61, p. 13-21.<br />
Krabbenborg, A. J., De bodemgesteldheid van het ruilverkavelingsgebied De Zaligheden,<br />
Bennekom <strong>19</strong>62 (= Stichting voor Bodemkartering rapport 573).<br />
Mandos, H., Een interessante brief over het interieur van een brabantse boerderij in 1840,<br />
in: Brabants Heem 6, <strong>19</strong>54, p. 51-56.<br />
Muller-Wille, W., Langstreifenflur und Drubbel, in: Deutsches Archiv für Landes- und<br />
Volksforschung <strong>19</strong>44, p. 9-44.<br />
Niemeier, G., Gewannfluren, ihre Gliederung und die Eschkerntheorie, in: Petermanns<br />
Geographische Mitteilungen, <strong>19</strong>44, p. 57-74.<br />
Thiadens, H., diverse manuscripten, die in ons tijdschrift zullen verschijnen.<br />
Velthoven, H. van, De bewoning van Noord-Brabant, in: Brabantia nostra, 7, <strong>19</strong>42,<br />
p. 165-176.<br />
Verhulst, A., Het landschap in Vlaanderen in historisch perspectief, Antwerpen z.j.<br />
(<strong>19</strong>66).<br />
Vries, J. de, Woordenboek der Noord- en Zuid-Nederlandse plaatsnamen (Aulaboek 85)<br />
Utrecht <strong>19</strong>62.<br />
Weijnen, A., Praegermaanse elementen van de Nederlandse toponiemen en hydroniemen<br />
(Tilliburgis nr. 4), 's-Hertogenbosch <strong>19</strong>58.<br />
Kaart:<br />
Topkaart i : 25.000, blad 5iC, Hoogeloon.