Ommetje om Oud M erkelbeek - VVV Zuid-Limburg
Ommetje om Oud M erkelbeek - VVV Zuid-Limburg
Ommetje om Oud M erkelbeek - VVV Zuid-Limburg
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
<strong>Ommetje</strong> <strong>om</strong><br />
<strong>Oud</strong> M<strong>erkelbeek</strong><br />
<strong>Ommetje</strong> <strong>om</strong> <strong>Oud</strong> M<strong>erkelbeek</strong><br />
1
Voorwoord<br />
Welk<strong>om</strong> in <strong>Oud</strong> M<strong>erkelbeek</strong>. Wij zijn vereerd dat u deze<br />
wandeling heeft uitgekozen. We hebben voor u een route<br />
getraceerd. Centraal in deze route ligt het monumentale<br />
St. Clemenskerkje en de loop van de Merkelbeker beek.<br />
Het Clemenskerkje is gebouwd op een terp bij de beek:<br />
van oudsher een kruispunt van wegen, een plaats van<br />
uitwisseling van culturen. Ook in het rijke Ro<strong>om</strong>se en<br />
intellectuele leven heeft M<strong>erkelbeek</strong> een belangrijke plaats<br />
ingen<strong>om</strong>en (Klooster, Latijnse School, groot seminarie<br />
en apostolische school). Omdat de <strong>om</strong>geving niet direct<br />
zijn betekenis en waarde prijs geeft, willen we u met deze<br />
diepere laag kennis laten maken door middel van deze<br />
folder en de informatiepanelen, die geplaatst zijn bij<br />
verschillende interessante plekken.<br />
Wij wensen u veel wandelplezier.<br />
Werkgroep OM3<br />
(<strong>Ommetje</strong> <strong>om</strong> <strong>Oud</strong> M<strong>erkelbeek</strong>)<br />
De Onderste Hof<br />
2 <strong>Ommetje</strong> <strong>om</strong> <strong>Oud</strong> M<strong>erkelbeek</strong><br />
3
Inleiding<br />
<strong>Oud</strong> M<strong>erkelbeek</strong>, is het onderste en oudste deel van het dorp M<strong>erkelbeek</strong>.<br />
De oorsprong en de kern van het dorp lag vroeger bij deze<br />
terp. Dit gebied is al lang bewoond. Langs de beek zijn vondsten uit<br />
de Steentijd bekend. De weg Coriovallum-Xanten (via Tuddern) liep<br />
hier en kruiste bij de terp en de beek de weg van Vaesrade (R<strong>om</strong>einse<br />
villa) naar Schinveld (R<strong>om</strong>eins kamp). Dit kruispunt lag op een<br />
halve dagmars op de route Heerlen-Tuddern: een mooie rustplek!.<br />
De naam M<strong>erkelbeek</strong> is afk<strong>om</strong>stig van de 2 woorden Markila (markt<br />
of afgebakend gebied) en backi (beek), waarmee de Merkelbeker<br />
beek bedoeld is. Hier op deze terp in Onderste M<strong>erkelbeek</strong> werd<br />
later ook de Clemenskerk gebouwd en ontstond de kern van het dorp<br />
M<strong>erkelbeek</strong>. Na de bouw van een nieuwe parochiekerk in 1887 op de<br />
grens van M<strong>erkelbeek</strong> en Dovergenout (de gehuchten Haag, Hout en<br />
Douve) verplaatst zich ook het centrum van het dorp. De gemeentegrens<br />
met Brunssum werd gevormd door de meanderende Merkelbeker<br />
beek. Toen de beek overkluisd en enigszins verplaatst werd,<br />
ontstond een onbegrijpelijke en niet meer zichtbare gemeentegrens,<br />
waardoor verschillende buren of overburen tot een andere gemeente<br />
behoorden. Op 1 januari 1982 kwam in deze vreemde situatie een<br />
oplossing. De gemeente M<strong>erkelbeek</strong> werd bij de nieuwe gemeente<br />
Onderbanken gevoegd, terwijl <strong>Oud</strong>-M<strong>erkelbeek</strong> bij de gemeente<br />
Brunssum werd gevoegd.<br />
Dit <strong>om</strong>metje voert U door dit oude gedeelte en toont u een aantal<br />
bijzondere objecten.<br />
<strong>Ommetje</strong> <strong>om</strong> <strong>Oud</strong> M<strong>erkelbeek</strong> is mede mogelijk gemaakt door<br />
Het gemeentewapen<br />
van M<strong>erkelbeek</strong><br />
Het gemeentewapen (verworven per Koninklijk Besluit in 1892)<br />
bestaat uit twee gedeelten. In het linker deel is het dubbel koppig<br />
slangenkruis, het wapen van de familie Huyn van Amstenrade,<br />
afgebeeld. Het rechter deel toont een afbeelding van de heilige paus<br />
en martelaar Clemens, in pauselijk ornaat met in de hand een bijbel<br />
en aan zijn voeten een scheepsanker. Clemens was de vierde paus<br />
(van 88 tot 97) en werd verbannen en gedood door verdrinking met<br />
een anker <strong>om</strong> zijn hals. Zijn feestdag wordt gevierd op 23 november<br />
(winterkermis rond die datum in M<strong>erkelbeek</strong>). Hij is de patroon of<br />
parochieheilige en natuurlijk kreeg ook de parochiekerk zijn naam.<br />
De z<strong>om</strong>erkermis wordt gevierd rond 24 juni. Dit is de dag waarop de<br />
geboorte van Johannes de Doper wordt gevierd en waarop in het<br />
verleden vele (mid)z<strong>om</strong>erfeesten werden gevierd.<br />
4 <strong>Ommetje</strong> <strong>om</strong> <strong>Oud</strong> M<strong>erkelbeek</strong><br />
5
Start route<br />
Start- en eindpunt: het Clemenskerkje, op de hoek van Groeneweg<br />
en M<strong>erkelbeek</strong>erstraat. U kunt ook starten bij: De Schinvelder Hoeve,<br />
Brunssummerstraat 65, Schinveld of de Bovenste Hof, Akkerweg 7,<br />
Brunssum. Zie ook de plattegrond op pag 22.<br />
Duur van de wandeling: circa 3 uur<br />
Lengte: circa 10 km (mogelijk ook 2 etappes van 5 km )<br />
> U start <strong>Ommetje</strong> <strong>om</strong> <strong>Oud</strong> M<strong>erkelbeek</strong> bij de monumentale<br />
Clemenskerk op de hoek Groeneweg en M<strong>erkelbeek</strong>erstraat, waar<br />
naast de Clemenskerk ook nog een aantal anderen beschermde<br />
monumenten te zien zijn zoals de Lourdesgrot, het grafmonument<br />
van baron de Negri en de <strong>om</strong>muring.<br />
1. De Clemenskerk<br />
De Clemenskerk is de oorspronkelijke parochiekerk van M<strong>erkelbeek</strong>.<br />
De fundamenten van de kerk dateren uit de 10e eeuw. De muur aan<br />
de zuidzijde bestaat voor een gedeelte uit breeksteen (Maaskeien)<br />
en in het metselwerk zijn nog R<strong>om</strong>einse dakpannen verwerkt. De<br />
Clemenskerk was al een zelfstandige parochiekerk in 1234. In dat jaar<br />
wordt in een verslag van het Landskapittel van Susteren van 1 juni<br />
1234 vermeld: ‘Joannes sacerdos de Merckelbeich (Johannes pastoor<br />
van M<strong>erkelbeek</strong>).<br />
De kerk had ook een zijbeuk, maar deze is afgebroken. De kerk heeft<br />
tot 1878 dienst gedaan als parochiekerk totdat de parochiekerk in<br />
bovenste M<strong>erkelbeek</strong> werd ingewijd. De kerk hier werd vervolgens<br />
verbouwd tot nachtkoor voor de priesters: eerst Benedictijnen en later<br />
Karmelieten. Tevens werd de binnenzijde van het kerkje vanaf 1901<br />
voorzien van nieuwe muurschilderingen, gemaakt door D<strong>om</strong> R<strong>om</strong>anus<br />
Jacobs. Gelijktijdig werden de grenen koorbanken aangebracht<br />
in de kapittelzaal of het nachtkoor. Hier werden de getijden door de<br />
monnikengemeenschap gebeden of gezongen.<br />
De 8 getijden of Uren vonden tussen 5 uur in de ochtend en 20 uur<br />
’s avonds plaats. Het klooster naast de kerk werd steeds verder uitgebouwd.<br />
In 1904 werden de leien op het dak vervangen door pannen<br />
en werd het ‘oude kerkhof’ naast de kerk, waarop een Lourdesgrot<br />
was gebouwd, <strong>om</strong>muurd.<br />
Na de Benedictijnen hebben de Karmelieten de kerk en het klooster<br />
bewoond en gebruikt van 1923 tot 1968. Vervolgens kwamen<br />
klooster en kerk in particuliere handen (bejaardenhuis ‘Huize Tieder’)<br />
totdat in 1992 de gemeente Brunssum eigenaar werd van het hele<br />
c<strong>om</strong>plex. Door inspanningen van vrijwilligers wordt de kerk en de<br />
Lourdesgrot onderhouden en vinden hier regelmatig activiteiten<br />
plaats.<br />
> U bevindt zich nu op dit oude kerkhof en kunt hier nog twee<br />
interessante objecten zien: het grafmonument Familie De Negri en<br />
2 grafkruisen tegen de kerkmuur van de slachtoffers van de ‘Heks’<br />
van M<strong>erkelbeek</strong>.<br />
6 <strong>Ommetje</strong> <strong>om</strong> <strong>Oud</strong> M<strong>erkelbeek</strong><br />
7
Grafmonument De Negri (1859)<br />
Naast de kerk ziet u het grafmonument van het adellijk echtpaar de<br />
Negri (Josep Antoon de Negri en Pauline Catherina Gislena Gilliodts).<br />
In de laatste levensjaren woonden zij op ‘De Vossenhof’, tegenwoordig<br />
‘Onderste Hof’ naast de kerk. Het praalgraf is onlangs gerestaureerd<br />
en bevat nog altijd de 2 intacte lijkkisten met daarboven het wapen<br />
van de familie de Negri.<br />
De ‘Heks’ van M<strong>erkelbeek</strong><br />
Tegen de zijgevel zien we 2 kruisen, afk<strong>om</strong>stig van het nieuwe<br />
kerkhof. Dit zijn de herdenkingskruisen van de slachtoffers van ‘de<br />
heks van Merkelbek’. Bij die naam denkt men wellicht aan een middeleeuws<br />
gebeuren. Maar niets is minder waar. Het betreft hier een<br />
gruwelijk, maar waar gebeurd, voorval in Onderste M<strong>erkelbeek</strong>:<br />
Op 22 november 1936 werden de bejaarde Ferdinand Buijzen en<br />
diens schoonzus Dina Senden, resp. 71 en 73 jaar oud, door de huishoudster,<br />
de 64 jarige Maria Clara van H. uit Stevensweert, vermoord.<br />
Dina vond men op die zondagochtend met een ingeslagen schedel<br />
in de voorkamer en Ferdinand werd gevonden in zijn bed, met een<br />
doorgesneden, keel. Op 5 april 1937 werd Maria veroordeeld tot 15<br />
jaar gevangenisstraf. Deze voor die tijd en <strong>om</strong>standigheden niet al te<br />
zware straf werd opgelegd, <strong>om</strong>dat men rekening hield met haar hoge<br />
leeftijd.<br />
2. De Lourdesgrot<br />
Deze grot werd gebouwd in 1887 op initiatief van emeritus pastoor<br />
Kamps. Na een bezoek aan het Franse Lourdes bracht hij een stukje<br />
steen mee van de rots, waar nog geen 30 jaar daarvoor, in 1858,<br />
Maria aan Bernadette was verschenen. Pastoor Kamps verbleef in het<br />
Klooster van de zusters van het Kostbaar Bloed, gevestigd in de<br />
voormalige pastorie. De grot werd gebouwd met veldbrandstenen<br />
van de ringovens uit de buurt tussen M<strong>erkelbeek</strong> en Brunssum. Het<br />
Mariabeeld in de grot werd geschonken door barones De Negri, die<br />
verzorgd werd in het bejaardenhuis. Op 26 juni 1887 werd de grot<br />
onder enorme belangstelling ingezegend. Het succes van de grot als<br />
bedevaartplaats was de oorzaak dat de zusters het klooster in 1892<br />
verkochten aan de Benedictijnen. Het werd namelijk rond de grot te<br />
druk en de rust, die de ouden van dagen wensten, werd verstoord<br />
door de bedevaartgangers. De grot bleef een grote aantrekkingskracht<br />
uitoefenen op bedevaartgangers, <strong>om</strong>dat Lourdes of te ver of te duur<br />
was. De pelgrims vormden een belangrijke ink<strong>om</strong>ensbron voor het<br />
klooster, dat na de Benedictijnen vanaf 1923 gebruikt werd door de<br />
orde van de Karmelieten. Tot de zestiger jaren van de vorige eeuw<br />
duurde die massale belangstelling. Na het 2e Vaticaans concilie, de<br />
veranderingen in de Kerk en in de maatschappij vertrokken de Karmelieten<br />
al snel en verst<strong>om</strong>de het ‘Ave Maria’van de pelgrims hier.<br />
8 <strong>Ommetje</strong> <strong>om</strong> <strong>Oud</strong> M<strong>erkelbeek</strong><br />
9
3. Terrein voormalige abdijkerk<br />
& het klooster (fundamenten in de bodem)<br />
Het klooster van de zusters van het Kostbaar Bloed werd gevestigd<br />
(1878) in de voormalige pastorie. Deze werd verbouwd en uitgebreid<br />
tot een klein klooster. Een gedeelte van het klooster deed dienst<br />
als bewaarschool; verder werden in het klooster ouden van dagen<br />
verzorgd, waaronder de barones de Negri. Toen de zusters vertokken,<br />
werd het klooster met het kerkje overgen<strong>om</strong>en door de Benedictijnen,<br />
die ergens bij de grens met Duitsland een basis zochten (door de<br />
Kulturkampf in Duitsland waren daar kloosters verboden). Zij breidden<br />
het klooster verder uit en bouwden een grote abdijkerk die op 29<br />
mei 1900 werd ingewijd. Ook voor de Benedictijnen werd de ruimte<br />
uiteindelijk te beperkt en zij verkochten het klooster aan de paters<br />
Karmelieten in 1923 (en vertrokken naar het klooster in Mamelis bij<br />
Vaals). In 1928 werd door de Karmelieten een priesteropleiding gevestigd<br />
in het klooster.<br />
In 1963 begon de belangstelling voor de priesteropleiding terug te<br />
lopen en enkele jaren later werd de opleiding verplaatst. In 1968<br />
werd het klooster verkocht aan Dhr. Tiemessen en Derks, die er een<br />
particulier bejaardenhuis van maakten: ‘Huize Tieder’. De grote abdijkerk<br />
werd in 1975 afgebroken. In 1992 werd het c<strong>om</strong>plex ingericht<br />
als asielzoekerscentrum (ca. 300 mensen). Dat heeft geduurd tot<br />
2000. Het c<strong>om</strong>plex werd toen niet meer geschikt geacht voor<br />
bewoning. Het c<strong>om</strong>plex werd daarna doelwit van vandalen. In 2009<br />
werd het klooster gesloopt, na enkele branden en vele vernielingen.<br />
M<strong>om</strong>enteel wordt er gewerkt aan een nieuwe bestemming voor het<br />
verwilderend terrein naast het rijksmonument.<br />
> Vanuit de Clemenskerk loopt u bij de trappen aan de M<strong>erkelbeek</strong>erstraat,<br />
naar links, bergaf tot bij de kruising van de Titus<br />
Brandsmastraat. Hier ziet u de monumentale boerderij Renckenshuis<br />
(M<strong>erkelbeek</strong>erstraat 89)<br />
10 <strong>Ommetje</strong> <strong>om</strong> <strong>Oud</strong> M<strong>erkelbeek</strong><br />
11
4. Boerderij Renckenshuis<br />
Deze boerderij is in 1754 gebouwd. In 1836 werd dit pand bij openbare<br />
verkoop verkocht. De koopakte begon met ‘Wij, Leopoldus de<br />
eerste Koning der Belgen’. Het pand werd gekocht door zadelmaker<br />
Pieter Hendrik Debie, die er een kuiperij (vaten maken) begon. Later<br />
werd het ook café en ‘uitspanning’, een plaats waar grossiers een plek<br />
vonden <strong>om</strong> zich zelf en de paarden te verzorgen.<br />
Dichtbij de oude parochiekerk heeft hier aan de beek de verdwenen<br />
Wijershof gelegen. Als oudste leenbezitter van Wijershof wordt<br />
genoemd Reyner Beck van M<strong>erkelbeek</strong>. Hier ligt de bakermat van de<br />
adellijke familie Beck of Becx met een familietak in Brunssum op het<br />
kasteel het Bexhuis of Spiekert.<br />
> Vervolg uw weg naar rechts bij het fraaie gevelkruis en loop de<br />
Titus Brandsmastraat in. Volg de straat tot bij de Europalaan. Links in<br />
de weilanden tussen huisnummer 32 en 26 kunt u de Feldbissbreuk<br />
bewonderen.<br />
5. Titus Brandsmastraat<br />
Deze straat is genoemd naar Titus Brandsma, een Karmeliet, die<br />
regelmatig in het klooster kwam en hier brevierde. Titus werd op 23<br />
februari 1881 in de buurt van Bolsward geboren. Later werd hij na zijn<br />
studies pater Karmeliet, hoogleraar mystiek en later rector magnificus<br />
aan de Kath. Universiteit in Nijmegen. Titus verbleef voornamelijk in<br />
het Karmelietenklooster ‘Doddendael’ in Nijmegen, maar daarnaast<br />
ook veel, vanwege zijn zwakkere gezondheid, in het klooster in M<strong>erkelbeek</strong>,<br />
waar tevens een priesteropleiding gevestigd was. Door zijn<br />
kritische publicaties over de NSB (Nationaal Socialistische Beweging)<br />
werd de aandacht van Duitsers op hem gevestigd. Wanneer hij als adviseur<br />
van de Katholieke Dagbladpers ook nog weet te bewerkstelligen<br />
dat Nazi-advertenties uit de Kath. Bladen worden geweerd, wordt hij<br />
door de Duitsers gearresteerd. Via gevangenissen in Scheveningen en<br />
Amersfoort werd hij in 1942 op transport gesteld naar Dachau, waar<br />
hij als martelaar stierf. In 1985 werd Titus zalig verklaard.<br />
> Bij de T-splitsing na circa 500 meter volgt u de Loogstraat naar<br />
rechts.<br />
12 <strong>Ommetje</strong> <strong>om</strong> <strong>Oud</strong> M<strong>erkelbeek</strong><br />
13
6. De Loogstraat en het bronnenbos<br />
> U vervolgt uw weg via de Loogstraat en u houdt na 150m links aan;<br />
u volgt de Mgr. Mannensstraat tot u bij de Akkerweg (links) bent aangek<strong>om</strong>en.<br />
Op de Akkerweg loopt u naar boerderij ‘De Bovenste Hof’.<br />
In het bronnenbos ontspringen verschillende bronnen uit de kalkrijke<br />
lössgrond, die het begin van de Merkelbeker beek vormen. In dit<br />
moerassige bosgedeelte treffen we een elzenbroekbos aan met een<br />
zeldzaam vegetatietype met sleutelbloem, dotterbloem, eenbes en<br />
muskuskruid. Het hoger en droger gelegen loofbos wordt in het voorjaar<br />
gesierd met bloeiende gele doventelels, bosanemonen, sal<strong>om</strong>onszegels<br />
en gevlekte aronskelken<br />
Bij het vochtige gedeelte heeft men oorspronkelijk 6 vijvers aangelegd,<br />
waarin forellen gekweekt werden en wilgen geplant (voor het vlechten<br />
van manden). Voor de 2e wereldoorlog zijn deze vijvers in verval geraakt<br />
en in de zestiger jaren werden de vijvers gevuld met gemeentelijk<br />
huisvuil. In de 90-er jaren werden weer enkele vijvers uitgebaggerd<br />
en doen nu dienst als opvangplaats van overmatige regenwater.<br />
7. De Bovenste Hof<br />
De Bovenste Hof was een leengoed van de heer van Valkenburg en<br />
maakte deel uit van de goederen behorende bij het leengoed ‘Huize<br />
Douwe’ welk in 1381 werd verworven door de Huyns van Amstenrade.<br />
In 1385 wordt Reynaert Vaes Huyn, broer van Werner Huyn<br />
van Amstenrade als eerste leenheer vermeld. Het huidige hoofdgebouw<br />
dateert uit de 18e eeuw. Na de familie Huyn is deze pachthoeve<br />
eigend<strong>om</strong> geweest van de verschillende geslachten, die kasteel<br />
Amstenrade bewoond hebben. Hier werd in 1853, als zoon van de<br />
toenmalige pachter, geboren Mgr. Dr. Paulus Mannens, bekend theoloog,<br />
proost, vicaris generaal en President van het Groot Seminarie<br />
in Roermond. Naar hem is de Mgr. Manensstraat genoemd.<br />
De woning is in 1930 ingrijpend gewijzigd na een brand. De binnenmuren<br />
zijn opgetrokken met eiken vakwerk en baksteen. De Hof is<br />
nog steeds eigend<strong>om</strong> van het graafschap de Marchant et d’Ansembourg<br />
en doet dienst als pachtboerderij. Vanaf 1981 had het Ministerie<br />
van Landbouw het bedrijf gepacht als proefdierenbedrijf en Paardveehouderij.<br />
Hier is zo’n 10 jaar onderzoek gedaan aan paarden. Door<br />
bezuinigingen bij het ministerie van Landbouw werden de onderzoeksactiviteiten<br />
vanaf 1992 geconcentreerd in Dronten. Nu is in dit<br />
pand een rundveehouderij en manege gehuisvest. In de kantine van<br />
de manage kunt u eventueel iets consumeren.<br />
14 <strong>Ommetje</strong> <strong>om</strong> <strong>Oud</strong> M<strong>erkelbeek</strong><br />
15
Vanaf boerderij Bovenste Hof loopt u verder over de Akkerweg en<br />
gaat door de tunnel onder de N276 door; U vervolgt verder deze<br />
weg tot een splitsing. Hier neemt u links de holle weg door het bos<br />
<strong>om</strong>hoog. Boven volgt u de route verder naar rechts via de notenlaan<br />
en u laat het mogelijk Buitenringtracé links liggen. Na 200 meter<br />
notenlaan gaat u naar rechts en vervolgt het pad tot aan de Hagendoornweg<br />
(volg de routemarkering); via een bospad, parallel aan de<br />
Hagendoornweg, volgt u deze weg en gaat u dan weer rechts naar<br />
beneden door het voetgangerspoortje. In het weiland volgt u het<br />
weidepad tot een volgende hek. Hier gaat u doorheen en meteen op<br />
het pad naar links volgt u de weg, die weer door de tunnel onder de<br />
N 276 naar de Bovenste Hof loopt. U loopt vervolgens verder richting<br />
de Mgr. Mannensstraat. Hier slaat u rechtsaf en volgt deze straat tot<br />
de kruising met de Loogstraat. Hier ziet u een mooie witte boerderij<br />
aan de Vogelsvaldenerweg en een fraai wegkruis. Steek de Loogstraat<br />
voorzichtig over en volg de route via de Vogelsvaldenerweg.<br />
8. ’t Vögelke<br />
Het pand ‘het Vögelke’, is geen monument, maar wel een fraai gelegen<br />
carréboerderijtje. De Vogelsvalderenweg was een wandelpad door<br />
weilanden naar de oorspronkelijke parochiekerk. Aan het begin en het<br />
einde van deze weg bevond zich een valderen (dichtvallend toegangsheg,<br />
waar wandelaars gemakkelijk door konden lopen, maar het vee<br />
de wei niet kon verlaten). Bij de viersprong kruist u de Valderenweg<br />
(met links een fraai stukje holle weg).<br />
> U laat Boerderij ’t Vögelke achter u en u vervolgt de route via<br />
de verharde weg, de Vogelsvaldenerweg. Deze weg blijft u volgen.<br />
Onderweg loopt u langs waterbuffers en steekt u de Valderensweg<br />
over. U vervolgt de Vogelsvalderenweg tot de kruising met de M<strong>erkelbeek</strong>erstraat,<br />
een geasfalteerde weg. Hier steekt u voorzichtig over<br />
(startpunt) en volgt u de Groeneweg 300 meter tot aan de monumentale<br />
boerderij Onderste Hof.<br />
16 <strong>Ommetje</strong> <strong>om</strong> <strong>Oud</strong> M<strong>erkelbeek</strong><br />
17
9. De Onderste Hof<br />
In 1671 is het oudste deel van dit pand gebouwd. Eerder stond hier<br />
al een leenhof dat in 1386 door Thijs Vos verkregen werd als leenhof<br />
van Valkenburg. In 1729 heeft de familie De Negri de Vossenhof<br />
verworven. De Onderste Hof was in vroegere tijden een weerbaar<br />
huis: geschikt voor de verdediging. Op de binnenplaats zijn resten<br />
van oude mergelfundamenten gevonden, die uit de dertiende eeuw<br />
stammen. Boven de deur van de binnenplaats bevindt zich een<br />
hardstenen lijst met drie wapenschilden en hardstenen metselwerk er<br />
<strong>om</strong>heen. Het is niet onmogelijk, gezien de wapens die er op staan, dat<br />
deze steen afk<strong>om</strong>stig is van de oude Wijershof (verdwenen hoeve in<br />
de buurt). In het woongedeelte is nog veel oorspronkelijk, zoals trappen,<br />
deuren en vloeren. Het woongedeelte van nu heeft in 1848 zijn<br />
huidige vorm gekregen; voordien waren dit stallen. Het voormalige<br />
herenhuis kijkt uit op het beekdal.<br />
> Na boerderij de Onderste Hof gaat u rechtsaf en loopt u via een<br />
onverharde weg het beekdal in.<br />
10. Beekdal<br />
Nabij het beekdal lagen vroeger twee steenfabrieken, die tot in de<br />
zestigerjaren van de vorige eeuw van de <strong>Limburg</strong>se klei bakstenen<br />
maakten. De beek, vroeger ook gebruikt als riool, werd na de 2e<br />
wereldoorlog overkluisd. In 2000 is de beek tussen M<strong>erkelbeek</strong> en<br />
Schinveld door het Waterschap Roer en Overmaas weer open gelegd,<br />
zodat deze beek weer rustig door het dal kan meanderen. Bij een<br />
groot wateraanbod kan hier in het stro<strong>om</strong>dal een massa water<br />
gebufferd worden. Daarnaast zijn nog extra waterbuffers uitgegraven<br />
<strong>om</strong> de kernen van Schinveld en M<strong>erkelbeek</strong> bij een hevig stortbui<br />
droog te houden.<br />
> Bij het ‘Zwarte paedje’ (zwart: door as en steenkoolresten <strong>om</strong> paden<br />
begaanbaar te houden bij regen en sneeuw) volgt u de weg naar links<br />
richting Schinveld, met de stro<strong>om</strong> van de beek mee. Na 800 meter<br />
ziet u rechts van de weg een heuvel (motte) in het bos.<br />
18 <strong>Ommetje</strong> <strong>om</strong> <strong>Oud</strong> M<strong>erkelbeek</strong><br />
19
11. Middeleeuwse Motte<br />
‘De Vossenberg’<br />
Het eerste soort kasteel in onze contreien was de motte. Op een<br />
kunstmatige aarden heuvel werd een versterking, gebouwd, vaak<br />
voorzien van een palissade (palenafrastering). In het begin was de<br />
motte niet meer dan een houten toren. Motten werden alleen opgeworpen,<br />
wanneer er geen natuurlijke heuvels waren. De Brunssumse<br />
motte lag <strong>om</strong>streeks 1000- 1100 op een strategisch punt, namelijk bij<br />
de splitsing van de oude R<strong>om</strong>einse weg van Heerlen over Brunssum<br />
naar Gangelt en Tuddern. Op deze punten hadden de R<strong>om</strong>einen hun<br />
wachttorens gebouwd en mogelijk was deze motte een voortzetting<br />
van zo’n wachttoren en diende als eerste verdedigbaar onderk<strong>om</strong>en<br />
van een heer uit de <strong>om</strong>geving. Fraaie voorbeelden van mottekastelen<br />
van steen in de <strong>om</strong>geving vinden we in Wijnandsrade en Terborg in<br />
Schinnen.<br />
> U keert terug naar het ‘Zwarte paedje’ en vervolgt uw tocht tot de<br />
weg van Brunssum-Schinveld. Steek hier bij het tankstation voorzichtig<br />
de weg over. Vervolgens ziet u rechts van u Hotel Restaurant Monument<br />
de Schinvelderhoeve: ‘Schinvelderhuuske’.<br />
12. Schinvelder Huuske<br />
Het rijksmonument Schinvelder Huuske, nu Schinvelder Hoeve<br />
genoemd, was ooit een carrévormige hoeve, die door een gracht<br />
(water uit de Roode Beek) werd <strong>om</strong>geven. Het was een adellijk huis<br />
en grootleen van Valkenburg. De oudste vermelding is uit 1385<br />
(Edmond van Heyenhoven) en het staat ook bekend onder de naam<br />
Huis Heyenhoven. Het kasteel is ontstaan als woontoren. Deze toren<br />
bestond uit een kelder en een hoge verdieping met daarboven het<br />
dak. Ten westen van de toren stond vermoedelijk een nog ouder<br />
gebouw, voorzien van een 1,3 m dikke muur. Het huidige bakstenen<br />
huis met fraaie, door Naamse steen <strong>om</strong>geven ramen, <strong>om</strong>geeft samen<br />
met de voormalige stallen en pachterwoning de binnenhof. Deze is<br />
waarschijnlijk rond 1723 gebouwd. Aan de Binnenhofzijde zijn, typisch<br />
voor deze streek, tussendorpelvensters (eigenlijk 2 vensters) zichtbaar.<br />
Via een bordes met een dubbele, zijdelingse trap betreedt men bet<br />
huis. Het Schinvelder Huuske is nu een hotel / restaurant. Hier bestaat<br />
de mogelijkheid <strong>om</strong> even te rusten en iets te consumeren.<br />
> Na het bezoek aan de Schinvelder Hoeve gaat u terug en steekt u<br />
bij het tankstation de drukke weg over naar de Beekweg. Hier neemt<br />
u weder<strong>om</strong> het ‘Zjwarte Paedje’ of het smalle wandelpad langs de<br />
beek. U loopt door tot dat u arriveert bij het vertrek- en eindpunt van<br />
<strong>Ommetje</strong> <strong>om</strong> <strong>Oud</strong> M<strong>erkelbeek</strong> ‘de Clemenskerk’ (kruising M<strong>erkelbeek</strong>erstraat<br />
en de Groeneweg).<br />
20 <strong>Ommetje</strong> <strong>om</strong> <strong>Oud</strong> M<strong>erkelbeek</strong><br />
21
EG<br />
1 De Clemenskerk<br />
2 De Lourdesgrot<br />
3 Terrein voormalige abdijkerk en het klooster<br />
4 Boerderij Renckenshuis<br />
5 Titus Brandsmastraat<br />
6 De Loogstraat en het bronnenbos<br />
7 De Bovenste Hof<br />
8 t Vögelke<br />
9 De Onderste Hof<br />
10 Beekdal<br />
11 Middeleeuwse Motte ‘De Vossenberg’<br />
12 Schinvelder Huuske<br />
AMSTENRADERWEG<br />
BELENWEG<br />
STEENWEG<br />
MAARWEG<br />
R<br />
HULTERWEG<br />
M<strong>erkelbeek</strong><br />
KERKSTRAAT<br />
Plattegrond<br />
STEEN<br />
AKKERPAD<br />
STEEN<br />
AKKERHOF<br />
CLEMENSWEG<br />
GREYERTWEG<br />
IRENE<br />
HOF<br />
JULIANASTRAAT<br />
N276<br />
> uitkijkpunt, panorama<br />
> Restaurant/café /kantine<br />
MISWEG<br />
MARIJKE<br />
STRAAT<br />
U<br />
OUDE MISWEG<br />
BEATRIXSTR<br />
MARGRIET<br />
STRAAT<br />
BERNHARD<br />
STRAAT<br />
WILMENWEG<br />
HAAGDOORNWEG<br />
JULIANASTRAAT<br />
RAADHUISSTRAAT<br />
MGR. MANNENSSTRAAT<br />
AKKERWEG<br />
R<br />
KLOOSTERSTRAAT<br />
8<br />
7<br />
VALDERENSWEG<br />
> Schinvelder Hoeve, Brunssummerstraat 65, 6451 CR Schinveld<br />
> Kantine manege Bovenste Hof, Akkerweg 7, Brunssum<br />
> Gastron<strong>om</strong>ie- Eetcafé Smeets, Steenweg 6, 6447 BP M<strong>erkelbeek</strong><br />
> Café de Kling, M<strong>erkelbeek</strong>erstraat 75, 6441 KK Brunssum<br />
22 <strong>Ommetje</strong> <strong>om</strong> <strong>Oud</strong> M<strong>erkelbeek</strong><br />
23<br />
6<br />
1<br />
U<br />
HENRI DUNANTSTRAAT<br />
2<br />
VOGELVALDERENWEG<br />
TITUS BRANDSMASTRAAT<br />
Brunssum<br />
ALB.<br />
THIBALD<br />
STRAAT<br />
RIDDER<br />
LEMMENDER<br />
5<br />
EUROPALAAN<br />
F. NIGHTINGALE<br />
STRAAT<br />
HERTOG<br />
KENNEDYLAAN<br />
RIDDER<br />
WALRAMSTR<br />
RIDDER<br />
DIRKSTR<br />
RIDDER<br />
GOSWINSTR<br />
LOOGSTRAAT<br />
9<br />
MONTGOMERYSTR<br />
EUROPALAAN<br />
BEXDELLESTRAAT<br />
RIDDER<br />
CORTENBACHSTR<br />
RIDDER<br />
HOEN<br />
STRAAT<br />
EISEN<br />
R<br />
4<br />
HOWER<br />
STRAAT<br />
DE GASPERI STRAAT<br />
STRAAT<br />
KEIZERSTRAAT<br />
KONINGSTRAAT<br />
SLUITERDSTRAAT<br />
De Grub<br />
GROENEWEG<br />
STRAAT<br />
SCHUMANSTRAAT<br />
3<br />
MARSHALLSTRAAT<br />
ADENAUER<br />
CHURCHILL<br />
REGENTESSE<br />
STRAAT<br />
STR<br />
STADHOUDER<br />
STRAAT<br />
HERTOG<br />
STRAAT<br />
STRAAT<br />
ROOSEVELT<br />
LEENHEER<br />
HEUFKESTRAAT<br />
RIDDER<br />
ULRICH<br />
STRAAT<br />
RIDDER<br />
REINER<br />
STRAAT<br />
BERKENSTR<br />
MAASTRICHTERSTRAAT<br />
BEEKWEG<br />
MERKELBEEKERSTRAAT<br />
EUROPALAAN<br />
RIDDER BEXSTRAAT<br />
ESSEN<br />
RINGOVEN<br />
KENNEDYLAAN<br />
LANDSHEER<br />
KLINGBEMDEN<br />
STRAAT<br />
VROEDSCHAP<br />
BRUNNER<br />
BRON<br />
STOK<br />
HOES<br />
STRAAT<br />
STRAAT<br />
DORPSTRAAT<br />
KLINGBEMDEN<br />
STRAAT<br />
SCHOUT<br />
STRAAT<br />
POORTERSTRAAT<br />
DR. POELS<br />
STRAAT<br />
JACINTA<br />
HOF<br />
SCHEPEN<br />
CLERC<br />
10<br />
VELDSTRAAT<br />
STRAAT<br />
STRAAT<br />
STRAAT<br />
RAADHUISSTRAAT<br />
SCHINKELSTRAAT<br />
HOKKELENBERG<br />
STRAAT<br />
KRUISBERG<br />
STRAAT<br />
LAAN<br />
KENNEDY<br />
LINDESTRAAT<br />
Schinveld<br />
VELDSTRAAT<br />
VOSSEN<br />
LEEN<br />
KLOOSTER<br />
TUYN<br />
JNKR V. WEERSTSTRAAT<br />
HEULENDER<br />
STRAAT<br />
HEULENDERSTR<br />
KLOOSTER<br />
HOF<br />
OLYMPIADE<br />
OP DE VAARD<br />
MERKELBEEKERWEG<br />
HAEFLAND<br />
DORPSTRAAT<br />
JONKER CLUTTSTRAAT<br />
DE NEGRISTR<br />
HOUSER<br />
STR<br />
HEUFSTRAAT<br />
KLOOSTERSTRAAT<br />
ST.<br />
BRIGIDASTR<br />
FOLKLORIADA<br />
KOUTENVELD<br />
SCHIFFELER<br />
STRAAT<br />
LINDEPLEIN<br />
KERKSTRAAT<br />
RIDDER<br />
VOS T<br />
S R<br />
KASTEELSTRAAT<br />
HOF<br />
STEDE<br />
KERKSTRAAT<br />
PAS<br />
SAGE<br />
R<br />
VELDSTRAAT<br />
HEUFSTRAAT<br />
POST<br />
STRAAT<br />
JULIANASTRAAT<br />
PAST.<br />
MOONEN<br />
HOF<br />
‘T WINKEL<br />
CENTRUM<br />
KERKEVELD<br />
STRAAT<br />
JULIANA<br />
STRAAT<br />
PASTOOR<br />
DOOR<br />
VAART<br />
PLEIN<br />
ING. O.D. KAMPSTRAAT<br />
ECHTERBAAN<br />
PROVINCIALE WEG<br />
SCHINVELDERSTRAAT<br />
SAVELBERGSTR<br />
11<br />
GRACHT<br />
DORPSTRAAT<br />
ALEX. STR<br />
STR<br />
12<br />
PR. HENDRIKLAAN<br />
OP<br />
GENHOES<br />
TEGEL<br />
STRAAT<br />
WILLEM<br />
PR. BERNHARD<br />
STRAAT<br />
BIESSTRAAT<br />
PR. HENDRIK<br />
LAAN<br />
WILHELMINASTRAAT<br />
PR.<br />
BERNHARD<br />
STRAAT<br />
J. FRISO<br />
MOLENVAART<br />
WATERMOLEN<br />
HOOGENBOSCH WEG<br />
PR. BEATRIX<br />
STRAAT<br />
STRAAT<br />
DOORVAARTSTRAAT<br />
OPGENHOES<br />
PASTOOR HAGENSTRAAT<br />
BOERHAAVE<br />
STRAAT<br />
MUEZEBERG<br />
LAND<br />
STEINER<br />
STRAAT<br />
FLEMING<br />
PASTEURSTRAAT<br />
ST. GREGORIUSLAAN<br />
BUNDER<br />
STRAAT<br />
HOFPOEL<br />
STRAAT<br />
PR.<br />
MARIJKE<br />
PR. BEATRIXSTRAAT<br />
BONGARDSTRAAT<br />
EGGELAAN<br />
PLOEG<br />
STR<br />
ORANJESTRAAT<br />
PR.<br />
MARGRIET<br />
STRAAT<br />
PR. IRENE<br />
STRAAT<br />
PR. HENDRIKLAAN<br />
MILIEUWEG<br />
MEELOVENSTRAAT<br />
STRAAT<br />
ZAND<br />
STRAAT
Colofon<br />
Deze brochure is een uitgave van de werkgroep<br />
OM3 ‘<strong>Ommetje</strong> <strong>om</strong> <strong>Oud</strong> M<strong>erkelbeek</strong>’ en <strong>VVV</strong><br />
<strong>Zuid</strong>-<strong>Limburg</strong>. Wij hebben deze brochure met de<br />
meeste zorg samengesteld. Alle informatie hierin<br />
wordt echter verstrekt zonder aansprakelijkheid<br />
onzerzijds.<br />
© <strong>VVV</strong> <strong>Zuid</strong>-<strong>Limburg</strong> 2012<br />
Werkgroep OM3: Piet Cox, Frank Ulaga<br />
en Peter Kleuters<br />
Coördinatie <strong>VVV</strong> <strong>Zuid</strong>-<strong>Limburg</strong>,<br />
afdeling Marketing & Evenementen<br />
Fotografie Werkgroep OM3, Jos van Wunnik<br />
(foto’s Motte).<br />
Met dank aan Jac Smeets (historische bronnen).<br />
Cartografie AnyWay Productions, Hansweert<br />
Vormgeving Het Vormlab, Heerlen<br />
Druk Leen B.V.<br />
www.clemensd<strong>om</strong>ein.nl