Bijlage 5 Cultuurhistorische verkenning Binnenstad en uitlopers ...
Bijlage 5 Cultuurhistorische verkenning Binnenstad en uitlopers ...
Bijlage 5 Cultuurhistorische verkenning Binnenstad en uitlopers ...
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
Waard<strong>en</strong>stell<strong>en</strong>d gebiedsonderzoek<br />
BINNENSTAD EN UITVALSWEGEN |<br />
SITTARD
projectgegev<strong>en</strong>s<br />
Code HB039-<br />
Onderzoek Waard<strong>en</strong>stell<strong>en</strong>d gebiedsonderzoek<br />
Onderwerp<br />
Cultuurhistorisch onderzoek<br />
<strong>Binn<strong>en</strong>stad</strong> <strong>en</strong> <strong>uitlopers</strong> Sittard<br />
Status gebied Deels beschermd stadsgezicht ingevolge<br />
Artikel 35 van de Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>wet<br />
Opdrachtgever Geme<strong>en</strong>te Sittard-Gele<strong>en</strong><br />
Hub Dass<strong>en</strong>plein 3<br />
6131 LB Sittard<br />
Uitgave 2012<br />
Buro4 │ Monum<strong>en</strong>t <strong>en</strong> Ruimte<br />
Postbus 229<br />
6040 AE Roermond<br />
T +31 (0475) 786289<br />
E info@buro4.nl<br />
I www.buro4.nl<br />
Tekst <strong>en</strong> sam<strong>en</strong>stelling H.J. van der Borgh<br />
R.H.M. D<strong>en</strong>ess<strong>en</strong> (2006)<br />
Met dank aan Euregionaal Historisch C<strong>en</strong>trum Sittard-Gele<strong>en</strong>;<br />
Geo-informatie geme<strong>en</strong>te<br />
Sittard-Gele<strong>en</strong>, Hamida Ulkeinovic<br />
Status Concept<br />
Versie 1.7<br />
3
inhoudsopgave<br />
Inleiding 7<br />
Historisch-ruimtelijke ontwikkeling<br />
Ontstaan 9<br />
Versterkte stad in de middeleeuw<strong>en</strong> 11<br />
Sittard <strong>en</strong> het oud Italiaanse verdedigingssysteem 13<br />
Verdere uitbouw in de 17 e eeuw tot het einde van de vestiging 15<br />
Vestingstad in de zesti<strong>en</strong>de <strong>en</strong> zev<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de eeuw 11<br />
Het post-militaire Sittard in de achtti<strong>en</strong>de eeuw 11<br />
Nieuwe functies in <strong>en</strong> om de stad in de neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de eeuw 17<br />
Ruimtelijke verdichting in de twintigste eeuw 19<br />
Huidig ruimtelijk karakter<br />
<strong>Binn<strong>en</strong>stad</strong><br />
23<br />
Schootsveld<strong>en</strong> 27<br />
De uitvalsweg<strong>en</strong><br />
33<br />
Overige elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> in het gebied 37<br />
<strong>Cultuurhistorische</strong> waard<strong>en</strong><br />
Algeme<strong>en</strong> 39<br />
Zichtlijn<strong>en</strong> 39<br />
Strat<strong>en</strong>, Markt <strong>en</strong> voormalige verdedigingswerk<strong>en</strong> 39<br />
Perceel indeling <strong>en</strong> op<strong>en</strong> ruimt<strong>en</strong> 41<br />
Sted<strong>en</strong>bouwkundige structuur <strong>en</strong> korrel 41<br />
Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> cultuurhistorisch beeldbepal<strong>en</strong>de gebouw<strong>en</strong>. 41<br />
Middeleeuwse bebouwing <strong>en</strong> bouwhistorische waard<strong>en</strong> 43<br />
Historische rooilijn<strong>en</strong> <strong>en</strong> gevelwand<strong>en</strong> 43<br />
Historische afscheiding<strong>en</strong> 45<br />
Monum<strong>en</strong>taal gro<strong>en</strong> <strong>en</strong> bom<strong>en</strong> 45<br />
Overige cultuurhistorisch waardevolle elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> 47<br />
Bronn<strong>en</strong><br />
<strong>Bijlage</strong>n<br />
Lijst met rijks- <strong>en</strong> geme<strong>en</strong>telijke monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
Lijst beeldbepal<strong>en</strong>de pand<strong>en</strong><br />
<strong>Cultuurhistorische</strong> waard<strong>en</strong>kaart<br />
5
inleiding<br />
Aanleiding<br />
In opdracht van de geme<strong>en</strong>te Sittard-Gele<strong>en</strong> heeft Buro4 Monum<strong>en</strong>t <strong>en</strong> Ruimte<br />
e<strong>en</strong> waardestell<strong>en</strong>d gebiedsonderzoek uitgevoerd van de historische binn<strong>en</strong>stad,<br />
de stadsrand rondom de historische binn<strong>en</strong>stad van Sittard, de zog<strong>en</strong>oemde<br />
‘schootsveld<strong>en</strong>’ <strong>en</strong> historische uitvalsweg<strong>en</strong> van de stad. Het onderzoek is uitgevoerd<br />
in het kader van de herzi<strong>en</strong>ing van het bestemmingsplan voor de binn<strong>en</strong>stad<br />
<strong>en</strong> stationsgebied van Sittard.<br />
Sinds 1 januari 2012 moet bij het mak<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> bestemmingsplan rek<strong>en</strong>ing word<strong>en</strong><br />
gehoud<strong>en</strong> met cultuurhistorie. Deze inv<strong>en</strong>tarisatie met waard<strong>en</strong>stelling vormt<br />
de onderlegger voor het bestemmingsplan. De cultuurhistorisch waardevolle<br />
elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> word<strong>en</strong> in het bestemmingsplan beschermd.<br />
Deze cultuurhistorische <strong>verk<strong>en</strong>ning</strong> bestaat allereerst uit e<strong>en</strong> analyse van de historische<br />
ruimtelijke ontwikkeling van het gebied. Hierna is de huidige ruimtelijke<br />
structuur beschrev<strong>en</strong>. Tot slot zijn de cultuurhistorische waard<strong>en</strong> van verschill<strong>en</strong>de<br />
onderdel<strong>en</strong> aangeduid <strong>en</strong> op e<strong>en</strong> waardekaart aangegev<strong>en</strong>.<br />
Dit rapport heeft de status van concept <strong>en</strong> zal nog op e<strong>en</strong> aantal punt<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />
aangevuld.<br />
7
Ontwikkeling van Sittard tuss<strong>en</strong> de derti<strong>en</strong>de <strong>en</strong> de vijfti<strong>en</strong>de eeuw. Bov<strong>en</strong> circa 1250<br />
met omgrachting rondom kerk <strong>en</strong> kasteel, b<strong>en</strong>ed<strong>en</strong> circa 1350 na de planmatige<br />
stadsuitleg. Vorm <strong>en</strong> de omvang van de dubbele omgrachting is e<strong>en</strong> aanname. Herkomst:<br />
Wieland [1989], 88.<br />
8
historisch-ruimtelijke ontwikkeling 1<br />
Ontstaan<br />
Sittard is als nederzetting ontstaan bij e<strong>en</strong> doorwaadbare plaats in de Gele<strong>en</strong>beek,<br />
aan de belangrijke handelsroute tuss<strong>en</strong> Keul<strong>en</strong> <strong>en</strong> Vlaander<strong>en</strong>. De eerste vermelding<br />
dateert uit 1157 . Er is dan sprake van Siter, wat in de literatuur wordt aangeduid<br />
als ‘terrein teg<strong>en</strong> de helling’. 2 Deze helling is de Koll<strong>en</strong>berg, de meest<br />
noordelijke uitloper van het Zuid-Limburgse heuvelland, aan de oostzijde van de<br />
stad. De oudste kern van Sittard lag tuss<strong>en</strong> de Gele<strong>en</strong>beek <strong>en</strong> de Mol<strong>en</strong>beek. Deze<br />
laatste waterloop was e<strong>en</strong> zijtak van de Gele<strong>en</strong>beek <strong>en</strong> liep grot<strong>en</strong>deels door e<strong>en</strong><br />
kunstmatig gegrav<strong>en</strong> stroombed. Uit gevond<strong>en</strong> pré-romaanse fundering<strong>en</strong> onder<br />
de St. Petruskerk zou m<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> afleid<strong>en</strong> dat Sittard omstreeks 1000 reeds van<br />
betek<strong>en</strong>is was.<br />
De middeleeuwse ontwikkeling van Sittard verliep gefaseerd. Het brandpunt van<br />
de nederzetting lag bij het mottekasteel met voorburcht van de plaatselijke heer,<br />
het latere ‘huis op de berg’, <strong>en</strong> de kerk. Waarschijnlijk heeft het mottekasteel<br />
bestaan uit e<strong>en</strong> hout<strong>en</strong> woontor<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> motte, omringd door e<strong>en</strong> gracht. T<strong>en</strong><br />
zuid<strong>en</strong> daarvan lag e<strong>en</strong> voorburcht, ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> gracht, voor schur<strong>en</strong> <strong>en</strong> stall<strong>en</strong>.<br />
Motte <strong>en</strong> voorburcht zull<strong>en</strong> beschermd zijn geweest door e<strong>en</strong> hout<strong>en</strong> palissade op<br />
e<strong>en</strong> aard<strong>en</strong> wal. In de twaalfde eeuw werd<strong>en</strong> kerk <strong>en</strong> kasteel sam<strong>en</strong>gevat binn<strong>en</strong><br />
één gracht <strong>en</strong> groeide de nederzetting verder uit. De ovale vorm van deze nederzetting<br />
is nog herk<strong>en</strong>baar in het huidige strat<strong>en</strong>patroon.<br />
Sittard kreeg in 1243 stadsrecht<strong>en</strong> van de hertog<strong>en</strong> van Limburg. To<strong>en</strong> Walram<br />
van Monschau in 1243 stadsrecht verle<strong>en</strong>de, was er reeds e<strong>en</strong> omwalling met<br />
gracht<strong>en</strong> aanwezig, terwijl er ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s sprake was van weg<strong>en</strong> e<strong>en</strong> ste<strong>en</strong>weg<strong>en</strong> in<br />
<strong>en</strong> buit<strong>en</strong> de stad die onderhoud<strong>en</strong> moest<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. Ook wordt in het handvest<br />
gesprok<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> markt waar op kost<strong>en</strong> van de landsheer e<strong>en</strong> hal met winkels<br />
gebouwd zou kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. Enkele dec<strong>en</strong>nia later werd de stad Valk<strong>en</strong>burgs<br />
bezit. Omstreeks 1300 volgde e<strong>en</strong> planmatige uitleg in oostelijke richting, waardoor<br />
de Mol<strong>en</strong>beek niet langer om de stad he<strong>en</strong> stroomde, maar Sittard ging<br />
doorkruis<strong>en</strong>. In het hart van de nieuwe ovale stad werd omstreeks 1353 e<strong>en</strong> nieuw<br />
marktplein aangelegd. De hoofdas van de stad, de oost-west verbinding liep nu via<br />
de bochtige Limbrichterstraat naar de markt <strong>en</strong> werd van daar af voortgezet via de<br />
rechte Putstraat. Haaks daarop kwam<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele zijstrat<strong>en</strong> uit. E<strong>en</strong> daarvan, de<br />
Paardestraat, kreeg e<strong>en</strong> verbinding met buit<strong>en</strong>: de Broekpoort. Daarmee kreeg de<br />
binn<strong>en</strong>stad zijn thans nog bestaande, typische vorm. In 1400 werd de stad sam<strong>en</strong><br />
met Born <strong>en</strong> Suster<strong>en</strong> verkocht aan de hertog<strong>en</strong> van Gulik. Gulik of Jülich ontle<strong>en</strong>d<br />
zijn naam aan de gelijknamige hoofdstad van het hertogdom, veertig kilometer<br />
t<strong>en</strong> oost<strong>en</strong> van Sittard, teg<strong>en</strong>woordig in Duitsland. Tot aan de Franse Tijd<br />
(1794-1814) was Sittard onderdeel van dit hertogdom. 3<br />
1 In eerder versch<strong>en</strong><strong>en</strong> rapport<strong>en</strong> is de stadsontwikkeling van Sittard uitvoerig beschrev<strong>en</strong>.<br />
Hier is e<strong>en</strong> resumé weergegev<strong>en</strong> van bestaande literatuur <strong>en</strong> bronn<strong>en</strong>.<br />
2 Keysers & Jonkergouw [1998], 101.<br />
3 Keysers & Jonkergouw [1998], 103.<br />
9
Vermoedelijke toestand van de versterking<strong>en</strong> rondom Sittard in de tweede helft<br />
van de zesti<strong>en</strong>de eeuw. Niet zeker is of alle afgebeelde fort<strong>en</strong> daadwerkelijk hebb<strong>en</strong><br />
bestaan. Herkomst Keysers & Jonkergouw [1998], 103.<br />
1. Limbrichterpoort<br />
2. Fort Montjoie<br />
3. Fort Lalanca<br />
4. Fort Picard<br />
5. Broekpoort<br />
6. Fort Louis<br />
7. Fort Sanderbout<br />
8. Putpoort<br />
9. Fort La Catz<br />
10. Fort Coll<strong>en</strong>berg<br />
11. Ste<strong>en</strong><strong>en</strong> Muurke<br />
12. ‘citadel’ Ehr<strong>en</strong>breitstein<br />
10
Versterkte stad in de Middeleeuw<strong>en</strong><br />
Sittard was in de Middeleeuw<strong>en</strong> omgev<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> dubbele gracht <strong>en</strong> e<strong>en</strong> aard<strong>en</strong><br />
wal, aanvankelijk voorzi<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> hout<strong>en</strong> palissade die echter al snel werd vervang<strong>en</strong><br />
door e<strong>en</strong> st<strong>en</strong><strong>en</strong> muur. Er war<strong>en</strong> drie versterkte <strong>en</strong>trees: de Limbrichterpoort<br />
(1348) in het west<strong>en</strong>, de Broekpoort (1333) in het noordoost<strong>en</strong> <strong>en</strong> de Putpoort<br />
(1408) in het zuid oost<strong>en</strong>. In de derti<strong>en</strong>de eeuw werd de Mol<strong>en</strong>beek dwars<br />
door de stad gekanaliseerd. Deze beek di<strong>en</strong>de onder andere om de stadsgracht<strong>en</strong><br />
te vull<strong>en</strong>. De Mol<strong>en</strong>beek kwam in het zuid<strong>en</strong> Sittard binn<strong>en</strong> langs e<strong>en</strong> zog<strong>en</strong>aamde<br />
waterpoort met hout<strong>en</strong> bolwerk: het Stein<strong>en</strong> Muyrk<strong>en</strong>. De bebouwing binn<strong>en</strong><br />
de middeleeuwse stadsomwalling conc<strong>en</strong>treerde zich in hoofdzaak als lintbebouwing<br />
langs de strat<strong>en</strong>, waardoor voldo<strong>en</strong>de ruimte voor grasland <strong>en</strong> boomgaard<strong>en</strong><br />
overbleef. Het veld met natte beemd<strong>en</strong> buit<strong>en</strong> de omwalling was in vredestijd<br />
ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s door de stadsbewoners in gebruik g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. In period<strong>en</strong> van onrust <strong>en</strong><br />
oorlog moest letterlijk ‘het veld word<strong>en</strong> geruimd’. Verder van de stad verwijderd<br />
lag akkerland, met name langs de oevers van de Mol<strong>en</strong>beek <strong>en</strong> de Gele<strong>en</strong>beek.<br />
Het overige buit<strong>en</strong>gebied bestond in hoofdzaak uit woeste grond. 4<br />
Vestingstad in de zesti<strong>en</strong>de <strong>en</strong> zev<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de eeuw<br />
Uit zesti<strong>en</strong>de <strong>en</strong> zev<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de-eeuwse bronn<strong>en</strong> is bek<strong>en</strong>d dat Sittard in meerdere<br />
of mindere mate e<strong>en</strong> rol heeft gespeeld in e<strong>en</strong> aantal internationale oorlog<strong>en</strong>. In<br />
dit verband kunn<strong>en</strong> vooral de Gelderse Successieoorlog (1538-1543) <strong>en</strong> de Dertigjarige<br />
Oorlog (1618-1648) word<strong>en</strong> g<strong>en</strong>oemd. Tijd<strong>en</strong>s de Gelderse Successieoorlog,<br />
werd de stad op last van de hertog van Gulik versterkt.<br />
Sittard omstreeks 1538.. Herkomst: Haupstaatsarchiv Düsseldorf<br />
4 RAAP 976 [2004], 22-23, gebaseerd op Van Luyn [1993].<br />
11
Uit deze periode stamt de oudst bek<strong>en</strong>de afbeelding van Sittard als versterkte stad<br />
zoals deze op de vorige pagina is aangegev<strong>en</strong>. Hoewel in de literatuur wordt verondersteld<br />
dat deze tek<strong>en</strong>ing niet geheel overe<strong>en</strong>komt met de to<strong>en</strong>malige werkelijkheid,<br />
geeft de pr<strong>en</strong>t toch e<strong>en</strong> idee van de omvang van de Sittardse verdedigingswek<strong>en</strong>.<br />
Zo zijn de drie <strong>en</strong>trees tot de stad duidelijk weergegev<strong>en</strong>, ev<strong>en</strong>als de<br />
dubbele gracht, <strong>en</strong>kele muurtor<strong>en</strong>s <strong>en</strong> e<strong>en</strong> drietal rondel<strong>en</strong>. De ingetek<strong>en</strong>de ‘citadel’<br />
aan de zuidwestzijde betreft vermoedelijk e<strong>en</strong> op dat mom<strong>en</strong>t nog onuitgevoerd<br />
plan. Archeologisch onderzoek heeft in 1989 uitgewez<strong>en</strong> dat dit verdedigingswerk,<br />
in de zev<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de eeuw fort Ehr<strong>en</strong>breitstein g<strong>en</strong>oemd, waarschijnlijk<br />
nooit in deze vorm werd gerealiseerd. Neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de-eeuwse topografische <strong>en</strong> kadastrale<br />
kaart<strong>en</strong> lat<strong>en</strong> echter wel de vorm van e<strong>en</strong> bastion op deze plek zi<strong>en</strong>. 5<br />
Omstreeks 1500 kwam de Duitse kunst<strong>en</strong>aar <strong>en</strong> wet<strong>en</strong>schapper Albrecht Dürer<br />
(1471-1528) met ideeën voor de afweer van to<strong>en</strong>tertijd modern vuurgeschut.<br />
Dürer introduceerde nieuwe verdedigingsmethodiek met halfronde gemetselde<br />
muurtor<strong>en</strong>s in de vestingmuur, bastei<strong>en</strong> g<strong>en</strong>aamd, die ter verzwaring voor e<strong>en</strong><br />
deel met grond werd<strong>en</strong> opgevuld. Zowel op als in de tor<strong>en</strong>s werd geschut opgesteld<br />
om de vijand onder vuur te kunn<strong>en</strong> nem<strong>en</strong>. Dürer stelde tev<strong>en</strong>s voor om aan<br />
de buit<strong>en</strong>zijde van het gracht<strong>en</strong>stelsel st<strong>en</strong><strong>en</strong> mur<strong>en</strong> op te metsel<strong>en</strong>, waardoor het<br />
moeilijk zou word<strong>en</strong> om in de gracht te kom<strong>en</strong>.<br />
Dit werd vanwege de kostbaarheid slechts op beperkte schaal toegepast. De opbouw<br />
van de stadsmuur <strong>en</strong> de kanonn<strong>en</strong>kelder bij fort Sanderbout wijz<strong>en</strong> erop dat<br />
Dürers ideeën waarschijnlijk in Sittard zijn uitgevoerd. Dürer bezocht de stad in<br />
1520<br />
Reconstructie van Sanderbout,<br />
volg<strong>en</strong>s tek<strong>en</strong>ing van<br />
Frank Keijsers. 1. Bomvrije<br />
gang, 2. kazemat. Herkomst<br />
Keysers & Jonkergouw<br />
[1998], 104.<br />
5 Keysers & Jonkergouw [1998], 104.<br />
12
Sittard <strong>en</strong> het Oud-Italiaanse verdedigingssysteem<br />
Aan het einde van de Gelderse Successieoorlog leed de vesting Sittard grote schade.<br />
In 1543-1544 werd<strong>en</strong> de verdedigingswerk<strong>en</strong> grot<strong>en</strong>deels verwoest. Wederopbouw<br />
volgde in de daarop volg<strong>en</strong>de dec<strong>en</strong>nia. Inmiddels was in 1549 door de<br />
Hertog van Gulik de uit Bologna afkomstige bouwmeester Alessandro Pasqualini<br />
(1493-1559) aangetrokk<strong>en</strong>, die het to<strong>en</strong>tertijd moderne vestingbouwsysteem uit<br />
Italië in het Land van Gulik introduceerde. Sam<strong>en</strong> met zijn zoon Massimiliano<br />
Pasqualini (1534-1572) werd e<strong>en</strong> modernisering van de Gulikse vesting<strong>en</strong> ter<br />
hand g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. De verbouw <strong>en</strong> uitbreiding van de vesting Jülich vond plaats<br />
vanaf 1549. Kort daarop werd<strong>en</strong> plann<strong>en</strong> gemaakt voor de verdedigingsgordel<br />
rondom Düsseldorf. 6<br />
Vermoedelijk was Sittard omstreeks 1565 aan de beurt. Het is niet geheel duidelijk<br />
welke specifieke aanpassing<strong>en</strong> aan de vesting door de Pasqualini’s moest<strong>en</strong><br />
word<strong>en</strong> doorgevoerd. In elk geval zijn er aanwijzing<strong>en</strong> dat vanaf de jar<strong>en</strong> zestig<br />
van de zesti<strong>en</strong>de eeuw verschill<strong>en</strong>de stedelijke bouwopgav<strong>en</strong> plaatsvond<strong>en</strong> waarbij<br />
de bouwmeesterfamilie min of meer was betrokk<strong>en</strong>. Zo kwam Massimiliano<br />
Pasqualini in 1561 naar Sittard om zijn ontwerp voor het nieuwe stadhuis op de<br />
Markt te besprek<strong>en</strong>. 7<br />
Uit onderzoek is vast kom<strong>en</strong> te staan dat het fort Sanderbout, aanvankelijk nog<br />
uitgevoerd als rondeel, omstreeks 1565 werd omgevormd tot bastion volg<strong>en</strong>s het<br />
Oud-Italiaanse systeem. De betrokk<strong>en</strong>heid van de familie Pasqualini is zeer aannemelijk.<br />
Sanderbout, geleg<strong>en</strong> aan de noordkant van de Putpoort ter hoogte van<br />
de huidige Putstraat, kreeg e<strong>en</strong> veertig meter diep driehoekig aard<strong>en</strong> lichaam aan<br />
de buit<strong>en</strong>zijde van de stadswal. In de flank<strong>en</strong> van het verdedigingswerk werd<strong>en</strong><br />
kazematt<strong>en</strong> gebouwd, die vanuit de stad bereikbaar war<strong>en</strong> vanuit e<strong>en</strong> ondergrondse<br />
bomvrije gang. Tegelijkertijd met Sanderbout is zeer waarschijnlijk ook<br />
het verdedigingswerk aan de Broekpoort, het fort ‘Picard’, tot bastion omgebouwd.<br />
Dit werk werd in het begin van de twintigste eeuw geruimd t<strong>en</strong> behoeve<br />
van het thans nog bestaande ‘Huis op ’t Fort’ aan de Paardestraat. 8<br />
In navolging van de vesting<strong>en</strong> Jülich <strong>en</strong> Düsseldorf zal de Gulikse hertog de bedoeling<br />
hebb<strong>en</strong> gehad om ook Sittard volledig up-to-date te mak<strong>en</strong>. Uitgezonderd<br />
Sanderbout <strong>en</strong> het fort bij de Broekpoort is het niet geheel duidelijk waaruit die<br />
modernisering moest bestaan <strong>en</strong> wat daadwerkelijk is uitgevoerd. Voor e<strong>en</strong> volledig<br />
beeld van de Sittardse verdedigingsgordel in de tweede helft van de zesti<strong>en</strong>de<br />
<strong>en</strong> de eerste helft van de zev<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de eeuw tast<strong>en</strong> we vooralsnog in het duister. 9<br />
6 Van Luyn [1993], 77-82. Verder Keysers & Jonkergouw [1998], 104-105. Zie ook: Bers<br />
& Doose [1999], 211.<br />
7 Zie hiervoor onder andere: Bers & Doose [1999], 542-543.<br />
8 Keysers & Jonkergouw [1998], 104-105. Zie ook: RAAP 976 [2004].<br />
9 Zie hiervoor Van Luyn [1993], 78-79, <strong>en</strong>: Keysers & Jonkergouw [1998], 104-105.<br />
13
Sittard omstreeks 1810, naar e<strong>en</strong> tek<strong>en</strong>ing van Tranchot <strong>en</strong> Von Müffling, 1803-<br />
1820. Aan de zuidoostzijde van de stad zijn de restant<strong>en</strong> van de gracht grot<strong>en</strong>deels<br />
gedempt voor de aanleg van nieuwe bleekveld<strong>en</strong>. In het gebied tuss<strong>en</strong> de<br />
Putstraat, de Paardestraat zijn nieuwe tuin<strong>en</strong> <strong>en</strong> weid<strong>en</strong> aangelegd. Het terrein<br />
aan de zuidwestzijde van de stad, voorhe<strong>en</strong> deeluitmak<strong>en</strong>d deel van het inundatiegebied,<br />
was te drassig voor doelmatig gebruik.<br />
14
Verdere uitbouw in de zev<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de eeuw tot het einde van de vesting<br />
In de eerste helft van de zev<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de eeuw vond<strong>en</strong> omvangrijke herstelwerkzaamhed<strong>en</strong><br />
plaats aan de verdedigingswerk<strong>en</strong> van Sittard. Op historische kaart<strong>en</strong><br />
uit het begin van de neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de eeuw is e<strong>en</strong> inundatiesysteem zichtbaar dat<br />
waarschijnlijk tuss<strong>en</strong> 1609 <strong>en</strong> 1629 tuss<strong>en</strong> de Gele<strong>en</strong>beek <strong>en</strong> de Mol<strong>en</strong>beek aan de<br />
zuidkant van de stad werd aangelegd. Het terrein kon door middel van kanal<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
sluiz<strong>en</strong> onder water word<strong>en</strong> gezet <strong>en</strong> zorgde sam<strong>en</strong> met <strong>en</strong>kele grote waterpartij<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> e<strong>en</strong> buit<strong>en</strong>wal ter hoogte van de Wieër <strong>en</strong> de Sjiefbaan voor de verdediging van<br />
het zuidelijke <strong>en</strong> westelijke deel van de stadswal. 10<br />
Bevond<strong>en</strong> de belangrijkste gebouw<strong>en</strong> der middeleeuwse stad (Kapittelkerk, Begijnhof,<br />
Kanunnik<strong>en</strong>huiz<strong>en</strong>, Hof van de landsheer) zich in het oudere westelijke<br />
gebied (het voormalige Gasthuis viel hier misschi<strong>en</strong> net buit<strong>en</strong>), zo vond m<strong>en</strong> in<br />
het gedeelte t<strong>en</strong> oost<strong>en</strong> van de Mol<strong>en</strong>beek <strong>en</strong> wel aan de Plakstraat de Voogdij <strong>en</strong><br />
het adellijke huis Dobbelstein, waarvan de omgrachting door de Mol<strong>en</strong>beek werd<br />
gevoed. In de 17de eeuw moedigd<strong>en</strong> de her<strong>en</strong> van Gulik de vestiging van kloosterord<strong>en</strong><br />
aan <strong>en</strong> zo verrees in 1653 <strong>en</strong> volg<strong>en</strong>de op de plaats van het Gasthuis het<br />
klooster der Dominican<strong>en</strong> met de Sint -Michaelskerk <strong>en</strong> aan de Plakstraat bouwd<strong>en</strong><br />
de Dominicaness<strong>en</strong> ter plaatse van de Voogdij <strong>en</strong> het huis Dobbelstein in<br />
1662 <strong>en</strong> volg<strong>en</strong>de hun klooster Sint-Agnet<strong>en</strong>berg. De politieke wisselvallighed<strong>en</strong><br />
hadd<strong>en</strong> hun weerspiegeling gevond<strong>en</strong> i n de vestiging in 1636 van e<strong>en</strong> missiestatie<br />
der Jezuiet<strong>en</strong> In e<strong>en</strong> to<strong>en</strong> zesti<strong>en</strong> jaar oud huis aan de Plakstraat - dat teg<strong>en</strong>woordig<br />
bek<strong>en</strong>d staat onder de naam Kritzraedthuis - <strong>en</strong> in de bouw, zog<strong>en</strong>aamd als<br />
brouwerij, van de protestantse kerk aan de Mol<strong>en</strong>beek achter de Gruiz<strong>en</strong>straat in<br />
1637. Aan het zuidelijke uiteinde van de Gruiz<strong>en</strong>straat verrees i n 1652 De Tempel,<br />
de <strong>en</strong>ige stadsboerderij waarop Sittard zich nog kan beroem<strong>en</strong>. De Plakstraat<br />
<strong>en</strong> de Helstraat war<strong>en</strong> uitgesprok<strong>en</strong> woonstrat<strong>en</strong> voor de gegoede burgerij <strong>en</strong> i n<br />
de 17e eeuw werd hier e<strong>en</strong> aantal aanzi<strong>en</strong>lijke huiz<strong>en</strong> gebouwd. Aan de Helstraat<br />
verrees vlak b i j de hertogelijke banmol<strong>en</strong> tev<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> nieuwe voogdij (1649).<br />
Tijd<strong>en</strong>s de oorlog met Frankrijk van 1672-1678 kreeg Sittard het zwaar te verdur<strong>en</strong>.<br />
De Franse troep<strong>en</strong> uit Maastricht maakt<strong>en</strong> in 1676 <strong>en</strong>kele grote bress<strong>en</strong> in de<br />
wall<strong>en</strong> <strong>en</strong> dempt<strong>en</strong> e<strong>en</strong> deel van de stadsgracht<strong>en</strong>. Als gevolg hiervan kond<strong>en</strong> in<br />
1677, na e<strong>en</strong> plotselinge dooi, grote watermassa’s van de Koll<strong>en</strong>berg <strong>en</strong> uit de<br />
Gele<strong>en</strong>beek de stad instrom<strong>en</strong>. De gevolg<strong>en</strong> war<strong>en</strong> desastreus. De bevolking kreeg<br />
te mak<strong>en</strong> met hongersnood, brandstichting <strong>en</strong> plundering. Nog in hetzelfde jaar<br />
werd in opdracht van de hertog van Gulik begonn<strong>en</strong> met de provisorische wederopbouw<br />
van de verdedigingswerk<strong>en</strong>. In 1678 werd<strong>en</strong> ze echter weer met de grond<br />
gelijk gemaakt. De fortificaties werd<strong>en</strong> vervolg<strong>en</strong>s niet meer hersteld. Al snel<br />
war<strong>en</strong> de gevolg<strong>en</strong> in het landschap zichtbaar. De gracht<strong>en</strong> slibd<strong>en</strong> gedeeltelijk<br />
dicht <strong>en</strong> de wal verloor zijn militaire karakter. 11 Na verwoesting<strong>en</strong> door de Frans<strong>en</strong><br />
i n 1677 was er nog <strong>en</strong>ige bouwactiviteit in de 18de eeuw: o.a. de herbouw van<br />
de hertogelijke banmol<strong>en</strong> i n 1738 <strong>en</strong> de bouw van het Wijnhuis aan de Helstraat<br />
in 1790. Het stadhuis, zwaar beschadigd in 1677 moest echter in 1775 verder word<strong>en</strong><br />
afgebrok<strong>en</strong>.<br />
10 Overg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> uit: RAAP 976 [2004], 25-26, gebaseerd op Keysers & Jonkergouw<br />
[1998], 102-103.<br />
11 Ibidem.<br />
15
Sittard rond 1840. De stad is zijn middeleeuwse omvang nog niet ontgroeid.<br />
Herkomst: Grote Historische Provincieatlas 1:25.000. Limburg 1837-1844, Wolters-Noordhoff<br />
1992.<br />
16
Het postmilitaire Sittard in de achtti<strong>en</strong>de eeuw<br />
De rol van Sittard als vestingstad was uitgespeeld. De grond<strong>en</strong> die deel hadd<strong>en</strong><br />
uitgemaakt van de vestingwerk<strong>en</strong> (wall<strong>en</strong>, gracht<strong>en</strong> <strong>en</strong> schootsveld) blev<strong>en</strong> vooralsnog<br />
eig<strong>en</strong>dom van de hertog van Gulik. 12 Omdat de Sittardse bevolking door<br />
alle rampspoed in de zev<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de eeuw sterk was geslonk<strong>en</strong>, bestond er ge<strong>en</strong><br />
noodzaak om de stad in ruimtelijk zin uit te breid<strong>en</strong>. Zodo<strong>en</strong>de zag de hertog ge<strong>en</strong><br />
nut om de militaire terrein<strong>en</strong> voor stadsuitbreiding vrij te gev<strong>en</strong>. Het stadsbestuur<br />
nam de terrein<strong>en</strong> gaandeweg in gebruik als hooiland <strong>en</strong> liet ze deels beplant<strong>en</strong><br />
met iep<strong>en</strong>. To<strong>en</strong> de Gulikse hertog in 1767 de opbr<strong>en</strong>gst<strong>en</strong> hiervan claimde, volgde<br />
er van Sittardse zijde e<strong>en</strong> hevig protest. Uiteindelijk gaf de landsheer de zog<strong>en</strong>oemde<br />
Hoge Wal aan de noordzijde in erfpacht aan het stadsbestuur. De terrein<strong>en</strong><br />
werd<strong>en</strong> omgevormd tot tuin of als bleekveld in gebruik g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. 13<br />
Nieuwe functies in <strong>en</strong> om de stad in de neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de eeuw<br />
Tuss<strong>en</strong> het einde van de achtti<strong>en</strong>de eeuw <strong>en</strong> het einde van de neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de eeuw<br />
werd<strong>en</strong> de stadspoort<strong>en</strong> afgebrok<strong>en</strong> <strong>en</strong> de buit<strong>en</strong>wall<strong>en</strong> (gedeeltelijk) afgegrav<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> gedeelte van het vestinggebied aan de westzijde van de stad werd in 1839 in<br />
gebruik g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> als begraafplaats. Aan het begrav<strong>en</strong> op het oude kerkhof bij de<br />
kerk in de binn<strong>en</strong>stad kwam to<strong>en</strong> e<strong>en</strong> einde. De begraafplaats was in gebruik tot<br />
1922, to<strong>en</strong> de huidige geme<strong>en</strong>telijke begraafplaats werd aangelegd nabij de Wehrerweg.<br />
14<br />
Halverwege de neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de eeuw strek<strong>en</strong> diverse nieuwe kloosterord<strong>en</strong> in Sittard<br />
neer. Als eerst<strong>en</strong> kwam<strong>en</strong> in 1843 de ursulin<strong>en</strong>, die hun intrek nam<strong>en</strong> in het ‘Huis<br />
op de Berg’. De zusters werd<strong>en</strong> in 1851 gevolgd door de jezuïet<strong>en</strong>, die het oude<br />
dominican<strong>en</strong>klooster aan de markt in gebruik nam<strong>en</strong>. Het voormalige dominicaness<strong>en</strong>klooster<br />
Agnet<strong>en</strong>berg aan de Plakstraat kwam vanaf 1857 in gebruik bij de<br />
Liefdezusters van het Kostbaar Bloed, die zich op de arm<strong>en</strong>- <strong>en</strong> ziek<strong>en</strong>zorg stortt<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> 1858 e<strong>en</strong> bewaarschool stichtt<strong>en</strong>. Alledrie de kloosters wist<strong>en</strong> grote del<strong>en</strong><br />
van de veld<strong>en</strong> rondom de binn<strong>en</strong>stad in hand<strong>en</strong> te krijg<strong>en</strong> als siertuin, nutstuin of<br />
als begraafplaats. De ursulin<strong>en</strong> <strong>en</strong> jezuïet<strong>en</strong> aan de noordkant van de dominican<strong>en</strong>wal<br />
<strong>en</strong> de zusters van de Agnet<strong>en</strong>berg aan de zuidzijde van de Agnet<strong>en</strong>wal. 15<br />
Het op<strong>en</strong> veld buit<strong>en</strong> de omwalling van de stad, het schootsveld, werd van oudsher<br />
doorsned<strong>en</strong> door drie uitvalsweg<strong>en</strong>. Aan de overzijde van de Gele<strong>en</strong>beek, aan<br />
de uitvalsweg naar het west<strong>en</strong>, was tuss<strong>en</strong> de kern<strong>en</strong> Ophov<strong>en</strong> <strong>en</strong> Overhov<strong>en</strong> het<br />
bebouwingscluster ‘Voorstad’ ontstaan. Stad <strong>en</strong> Voorstad groeid<strong>en</strong> pas in de neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de<br />
eeuw naar elkaar toe, zodat e<strong>en</strong> aane<strong>en</strong>geslot<strong>en</strong> bebouwingslint ontstond<br />
langs de route die nu Brandstraat wordt g<strong>en</strong>oemd. Sittard in e<strong>en</strong> stroomversnelling.<br />
16<br />
12 Voor de militaire betek<strong>en</strong>is van het schootsveld, zie BAAC 04.074 [2004], 10-12.<br />
13 Van Luyn [onged], p.m.<br />
14 De begraafplaats werd in 1963 ‘geruimd’, waarbij de stoffelijke rest<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> herbegrav<strong>en</strong><br />
op de huidige begraafplaats. Of alle in de bodem aanwezige stoffelijke rest<strong>en</strong><br />
daarbij zijn overgebracht naar de nieuwe begraafplaats is onbek<strong>en</strong>d.<br />
15 Van Luyn [onged], p.m.<br />
16 Van Luyn [onged], RAAP976 [2004], 26-27 <strong>en</strong> BAAC 04.074 [2004], 8-9.<br />
17
Sittard in 1891. Alle<strong>en</strong> rondom de Voorstad <strong>en</strong> de rijksweg, in het gebied tuss<strong>en</strong><br />
de binn<strong>en</strong>stad <strong>en</strong> het spoorwegstation, is <strong>en</strong>ige verdichting ontstaan. Herkomst:<br />
Chromotopografische Kaart des Rijks 1:25.000 [1890-1924], Uitgave Robas<br />
Producties 1989.<br />
18
E<strong>en</strong> verrijking van het stadsbeeld betek<strong>en</strong>d<strong>en</strong> verder de bebouwing in 1875 <strong>en</strong><br />
volg<strong>en</strong>de jar<strong>en</strong> van de Basiliek aan de Oude Markt <strong>en</strong> van de pandhof daar teg<strong>en</strong>over.<br />
Door de aanleg van de nieuwe Rijksweg Maastricht-Nijmeg<strong>en</strong> in 1844 <strong>en</strong> de<br />
bouw van het spoorwegstation langs de lijn Maastricht-V<strong>en</strong>lo in 1865 kwam de<br />
ontwikkeling van dit deel van Vergelijkbaar, maar minder spectaculair, was de<br />
situatie aan de Paardestraat. De aanzet werd gevormd door de huidige ‘stadsboerderij<br />
Wetzels’, die als watermol<strong>en</strong> aan het begin van de neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de eeuw aan de<br />
rand van de voormalige gracht, <strong>en</strong>kele ti<strong>en</strong>tall<strong>en</strong> meters buit<strong>en</strong> de eerste stadswal,<br />
was gebouwd. De komst van deze boerderij b<strong>en</strong>adrukt de primaire agrarische<br />
functie van de veld<strong>en</strong> buit<strong>en</strong> de omwalling van de stad nadat het gebied zijn militaire<br />
betek<strong>en</strong>is definitief had verlor<strong>en</strong>. Tuss<strong>en</strong> de boerderij <strong>en</strong> de oude stadswal<br />
werd<strong>en</strong> gaandeweg de neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de eeuw <strong>en</strong>kele huiz<strong>en</strong> bijgebouwd. De Putstraat<br />
was in het begin van de neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de eeuw slechts aan de noordkant voor e<strong>en</strong> deel<br />
bebouwd. Aan de zuidzijde lag e<strong>en</strong> drietal woning<strong>en</strong> nabij de sam<strong>en</strong>komst met de<br />
Ley<strong>en</strong>broekerweg. In de twintigste eeuw ontstond<strong>en</strong> de huidige aane<strong>en</strong>geslot<strong>en</strong><br />
bebouwingslint<strong>en</strong> aan weerszijd<strong>en</strong> van de Paardestraat <strong>en</strong> de Putstraat. De bouw<br />
van het zog<strong>en</strong>oemde ‘Huis op ’t Fort’ (1924) op de Broekpoort werd al g<strong>en</strong>oemd. 17<br />
Ruimtelijke verdichting in de twintigste eeuw<br />
Vanaf de jar<strong>en</strong> twintig van de twintigste eeuw volgd<strong>en</strong> de ruimtelijke ontwikkeling<strong>en</strong><br />
zich in hoog tempo op. Dit had te mak<strong>en</strong> met de snel groei<strong>en</strong>de bevolking van<br />
de westelijke mijnstreek in het algeme<strong>en</strong> <strong>en</strong> van Sittard in het bijzonder. Tuss<strong>en</strong><br />
1917 <strong>en</strong> 1940 werd<strong>en</strong> vooral nieuwe wijk<strong>en</strong> gebouwd ver buit<strong>en</strong> het stadsc<strong>en</strong>trum,<br />
in de nabijheid van de industrie <strong>en</strong> de belangrijkste infrastructuur (spoorlijn,<br />
rijksweg). De zuidrand van de binn<strong>en</strong>stad, langs de teg<strong>en</strong>woordige Engel<strong>en</strong>kampstraat,<br />
kwam daarbij ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s tot ontwikkeling. In de jar<strong>en</strong> kort na de Tweede<br />
Wereldoorlog werd<strong>en</strong> de op<strong>en</strong> plekk<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> het c<strong>en</strong>trum <strong>en</strong> de buit<strong>en</strong>wijk<strong>en</strong><br />
geleidelijk opgevuld. De binn<strong>en</strong>stad met omligg<strong>en</strong>de wall<strong>en</strong> <strong>en</strong> schootveld<strong>en</strong> blev<strong>en</strong><br />
vooralsnog voor het overgrote deel nog steeds ‘buit<strong>en</strong> schot’. 18<br />
In het verl<strong>en</strong>gde van de ontwikkeling<strong>en</strong> rondom de Voorstad, de omgeving van<br />
het station <strong>en</strong> de rijksweg werd<strong>en</strong> nieuwe voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> in de eerste helft van de<br />
twintigste eeuw met name aan de westzijde van de binn<strong>en</strong>stad geprojecteerd. In<br />
1908 kwam het nieuwe Bisschoppelijke College ‘Sint Joseph’ gereed aan de Parklaan.<br />
Dit was e<strong>en</strong> van de eerste grootschalige bouwwerk<strong>en</strong> die binn<strong>en</strong> de voormalige<br />
vestinggordel werd<strong>en</strong> opgericht. Het college, e<strong>en</strong> gotiser<strong>en</strong>d gebouw van architect<br />
N. Ramakers, werd in 1925 door stadsarchitect J. Wielders uitgebreid in<br />
verband met de vestiging van de HBS <strong>en</strong> e<strong>en</strong> internaat. Aan de overzijde, aan de<br />
Wilhelminastraat, bouwde Wielders in 1924 de lagere school Sint-Joseph voor<br />
jong<strong>en</strong>s. 19<br />
17 ‘Huis op ’t Fort van architect Jac. Beursk<strong>en</strong>s (1924), Rijksbeschermd Monum<strong>en</strong>t,<br />
ODB-nummer 521636.<br />
18 Van Luyn [1993]. 196-197.<br />
19 Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> [2003], 334.<br />
19
Luchtopname van de binn<strong>en</strong>stad van Sittard, 1956.De blikrichting is van west<br />
naar oost. Herkomst: Digitale opname van analoge foto in het stadhuis, Hub.<br />
Dass<strong>en</strong>plein Sittard.<br />
20<br />
N
De voormalige vestinggordel bleek in de twintigste eeuw uitermate geschikt voor<br />
de positionering van nieuwe schoolgebouw<strong>en</strong> <strong>en</strong> onderwijsinstelling<strong>en</strong>. Aan de<br />
Engel<strong>en</strong>kampstraat, aan de zuidzijde van de Agnet<strong>en</strong>wal ter hoogte van de oude<br />
bleekveld<strong>en</strong>, werd in 1921 door de zusters van het klooster Agnet<strong>en</strong>berg de R.K.<br />
lagere- <strong>en</strong> U.L.O-school voor meisjes opgericht. In 1949 werd e<strong>en</strong> gymnasium<br />
voor meisjes gesticht, dat sam<strong>en</strong> met de MMS het Serviam-lyceum vormde. In<br />
1957 werd het nieuwe schoolgebouw van architect Wielders aan de dek<strong>en</strong> Ha<strong>en</strong>raetsstraat,<br />
in het noordelijke deel van het voormalige schootsveld, betrokk<strong>en</strong>.<br />
Het schoolgebouw is inmiddels weer gesloopt. 20 Behalve nieuwe schoolgebouw<strong>en</strong><br />
werd<strong>en</strong> aan de zuidzijde van de binn<strong>en</strong>stad ook andere stedelijke voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong><br />
gepositioneerd. Vooral de Engel<strong>en</strong>kampstraat werd onder leiding van stadsarchitect<br />
Wielders verder ontwikkeld, onder andere met de bouw van e<strong>en</strong> nieuw postkantoor<br />
(1934-1935, architect J. Crouwel) <strong>en</strong> bioscoop Forum (1929, architect J.<br />
Wielders). In 1925 verrees op de Engel<strong>en</strong>kampstraat 23 e<strong>en</strong> hotel-restaurant met<br />
typische expressionistische stijlinvloed<strong>en</strong>. 21<br />
De bouw van het Serviam-lyceum in 1957 aan de noordwestzijde van de binn<strong>en</strong>stad<br />
paste geheel in de naoorlogse visie om dit deel van de stad verder te ontwikkel<strong>en</strong>.<br />
Al in 1941 werd de binn<strong>en</strong>stad aan de westzijde verder ontslot<strong>en</strong> door het<br />
doortrekk<strong>en</strong> van de Dek<strong>en</strong> Tijss<strong>en</strong>straat. Sted<strong>en</strong>bouwkundige Jos. Klijn<strong>en</strong> ontwierp<br />
in 1951 e<strong>en</strong> nieuw tracé met bebouwing tuss<strong>en</strong> de Dek<strong>en</strong> Tijss<strong>en</strong>straat <strong>en</strong> de<br />
Brandstraat, inclusief e<strong>en</strong> aansluiting op de Dek<strong>en</strong> Ha<strong>en</strong>raetsstraat. De uitbreiding<strong>en</strong><br />
tot 1960 war<strong>en</strong> over het algeme<strong>en</strong> gebaseerd op sted<strong>en</strong>bouwkundige uitbreidingsplann<strong>en</strong><br />
van Jos. Klijn<strong>en</strong>. 22<br />
Nev<strong>en</strong>staande luchtopname geeft e<strong>en</strong> bijzonder fraai beeld van de binn<strong>en</strong>stad van<br />
Sittard in 1956. Op de foto is de ovaalvormige middeleeuwse stad te zi<strong>en</strong>, met<br />
daaromhe<strong>en</strong> e<strong>en</strong> krans die de contour van het middeleeuwse gracht<strong>en</strong>stelsel<br />
weergeeft. Daarbuit<strong>en</strong> bevindt zich het feitelijke schootsveld.<br />
Op de voorgrond zijn de flat <strong>en</strong> het Gro<strong>en</strong>e Kruisgebouw aan de Dek<strong>en</strong> Tijss<strong>en</strong>straat<br />
al gerealiseerd. Links van de flat is de oude begraafplaats met nog hier<br />
<strong>en</strong> daar e<strong>en</strong> ged<strong>en</strong>ktek<strong>en</strong> duidelijk te herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>. De locatie van het Serviamcollege<br />
is nog leeg. Het gebog<strong>en</strong> pad, geflankeerd door boomgaard<strong>en</strong>, volgt de contour<br />
van de oude middeleeuwse buit<strong>en</strong>gracht. De achtti<strong>en</strong> woningblokk<strong>en</strong> aan de Odasingel<br />
zijn op dat mom<strong>en</strong>t al gereed. Ook de tuin<strong>en</strong> van het Ursulin<strong>en</strong>klooster <strong>en</strong><br />
de Agnet<strong>en</strong>berg zijn duidelijk te zi<strong>en</strong>. Opvall<strong>en</strong>d zijn de boomgaard<strong>en</strong> langs de<br />
Dominican<strong>en</strong>wal <strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> de Paardestraat <strong>en</strong> de Pustraat. De fruitbom<strong>en</strong> staan<br />
in strakke, rechte rij<strong>en</strong>. De wal met bom<strong>en</strong>rij aan de Sjief Baan is nog intact <strong>en</strong><br />
ook het water is nog niet gedempt. Rechts op de voorgrond de bouwvleugels van<br />
het Bisschoppelijk college aan de Parklaan. De foto toont aan dat de restant<strong>en</strong> van<br />
het middeleeuwse verdedigingstelsel pas nadi<strong>en</strong> ernstig zijn verstoord.<br />
20 Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> [2003], 334-335, Van Luyn [1993], 244.<br />
21 Ibidem.<br />
22 Van Luyn [1993], 202-207., Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> [2003], 330, Raap 976 [2004], 27-29.<br />
21
De jar<strong>en</strong> na 1960 werd<strong>en</strong> namelijk gek<strong>en</strong>merkt door grootschalige sanering in de<br />
binn<strong>en</strong>stad, aanleg van nieuwe infrastructuur in <strong>en</strong> om de stadskern <strong>en</strong> cityvorming<br />
in het gebied nabij de Engel<strong>en</strong>kampstraat <strong>en</strong> D<strong>en</strong> Tempel. Door de aanleg<br />
van de Presid<strong>en</strong>t K<strong>en</strong>nedysingel aan de oostkant van de binn<strong>en</strong>stad ontstond e<strong>en</strong><br />
randweg, waarmee tev<strong>en</strong>s het voormalige schootsveld<strong>en</strong>gebied is afgebak<strong>en</strong>d. Het<br />
winkelc<strong>en</strong>trum D<strong>en</strong> Tempel kwam in 1974 gereed. In 1987 werd tuss<strong>en</strong> de Walstraat<br />
<strong>en</strong> de Engel<strong>en</strong>kampstraat het zog<strong>en</strong>oemde ABC-complex met parkeerfaciliteit<strong>en</strong><br />
gerealiseerd. Al eerder, tijd<strong>en</strong>s de bouw van nieuwe winkels in 1968, werd<strong>en</strong><br />
de laatste rest<strong>en</strong> van de verdedigingsgordel aan deze zijde van de binn<strong>en</strong>stad<br />
verwijderd. De overige, meest opvall<strong>en</strong>de bouwwerk<strong>en</strong> die in de twintigste eeuw<br />
in het voormalige schootsveld werd<strong>en</strong> opgetrokk<strong>en</strong>, zijn het flatgebouw aan de<br />
Odasingel, de rusthuiz<strong>en</strong> aan de Presid<strong>en</strong>t K<strong>en</strong>nedysingel, de supermarkt aan de<br />
Ley<strong>en</strong>broekerweg <strong>en</strong> het flatgebouw aan de Rosmol<strong>en</strong>straat. 23<br />
Luchtopname van de binn<strong>en</strong>stad van Sittard,2009. Aan de zuidzijde van de binn<strong>en</strong>stad<br />
is historische kleinschalige structuur van de stad verstoord door de aanleg van<br />
winkelc<strong>en</strong>trum de Tempel (1974) <strong>en</strong> het ABC complex (1987) Met de bouw van V&D<br />
aan de Markt was hier in 1968 reeds de kleinschalige stedelijke structuur verstoord.<br />
23 Van Luyn [1993], 202-207., Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> [2003], 330, Raap 976 [2004], 27-29.<br />
22
Huidig ruimtelijk karakter<br />
<strong>Binn<strong>en</strong>stad</strong><br />
De binn<strong>en</strong>stad van Sittard is bij besluit van 17 mei 1972 door de Minister van<br />
OCW aangewez<strong>en</strong> rijksbeschermd stadsgezicht in de zin van de Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>wet.<br />
De stadskern k<strong>en</strong>merkt zich in het westelijk gedeelte door bochtige strat<strong>en</strong> in e<strong>en</strong><br />
onregelmatig, <strong>en</strong>igszins conc<strong>en</strong>trisch patroon met de St.-Petruskerk als middelpunt.<br />
Het strat<strong>en</strong>plan t<strong>en</strong> oost<strong>en</strong> van de overkluisde Mol<strong>en</strong>beek is van jonger<br />
datum <strong>en</strong> vormt sam<strong>en</strong> met het westelijk deel e<strong>en</strong> ovaalvormige nederzetting, die<br />
gek<strong>en</strong>merkt wordt door e<strong>en</strong> c<strong>en</strong>traal geleg<strong>en</strong> plein (de (nieuwe) Markt) <strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
omwalling. Van de vele mal<strong>en</strong> gewijzigde omwalling bestaat nog e<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong>lijk<br />
gedeelte. Alle<strong>en</strong> aan de zuidkant is de wal verwijderd <strong>en</strong> vervang<strong>en</strong> door e<strong>en</strong><br />
straat. Het verloop van de wal is echter nog herk<strong>en</strong>baar.<br />
In de westelijke stadshelft is behoud van de structuur van groot belang, omdat<br />
deze niet los gezi<strong>en</strong> kan word<strong>en</strong> van de wal, die het omsluit, <strong>en</strong> van de Sint Petruskerk,<br />
die er het middelpunt van vormt. Hierbij zijn de <strong>en</strong>kele nog bestaande<br />
kanunnik<strong>en</strong>huiz<strong>en</strong> <strong>en</strong> de ti<strong>en</strong>dschuur van het kapittel aan het Kloosterplein van<br />
onmisk<strong>en</strong>bare historische waarde.<br />
Rec<strong>en</strong>te luchtopname van de binn<strong>en</strong>stad van Sittard, met c<strong>en</strong>traal de markt. De historische<br />
structuur van de binn<strong>en</strong>stad <strong>en</strong> omwalling is nog voor het grootste deel intact<br />
(foto bingmaps)<br />
23
In het oostelijke deel van de oude stadskern heeft de Markt ondanks rec<strong>en</strong>te ingrep<strong>en</strong><br />
nog veel aane<strong>en</strong>geslot<strong>en</strong> oude bebouwing bewaard, met als voornaamste<br />
elem<strong>en</strong>t de Sint-Michaelskerk met haar barokke façade. Zeer karakteristiek is de<br />
overgang van de Markt naar Paardestraat <strong>en</strong> Putstraat, de laatste met aan de<br />
zuidkant nog vrij veel oude bebouwing! Bi j de Putstraat ligt als onderdeel van de<br />
omwalling het fort Sanderbout, waarin rest<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> bakst<strong>en</strong><strong>en</strong> verdedigingswerk<br />
schuilgaan.<br />
In 1961 werd het stadhuis, dat was geleg<strong>en</strong> aan de zuid oost zijde van de Markt,<br />
sam<strong>en</strong> met <strong>en</strong>kele bel<strong>en</strong>d<strong>en</strong>de woning<strong>en</strong> afgebrok<strong>en</strong> om plaats te mak<strong>en</strong> voor de<br />
nieuwe V&D (1968). Alhoewel de vestiging van dit winkelbedrijf destijds gr<strong>en</strong>sverlegg<strong>en</strong>d<br />
was, doorbrak het gebouw de kleinschalige stedelijke structuur van de<br />
karakteristieke Sittardse bebouwing <strong>en</strong> de verticaal gerichte gevelwand aan de<br />
Markt. De hoek van de Plakstraat <strong>en</strong> de Rosmol<strong>en</strong>straat wordt gemarkeerd door<br />
het 17 de eeuwse Kritzraedthuis <strong>en</strong> de bocht van de Plakstraat door het klooster<br />
Sint-Agnet<strong>en</strong>berg, schilderachtig geleg<strong>en</strong> i n de onmiddellijke nabijheid van de<br />
wal<br />
Aan de zuid zijde van de stad is het historische strat<strong>en</strong>patroon gewijzigd.. De<br />
historische stad k<strong>en</strong>de aan de zuidzijde ge<strong>en</strong> toegang. De aanwezige strat<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
steg<strong>en</strong> eindigd<strong>en</strong> aan de wal. In 1927 werd de binn<strong>en</strong>stad ook aan de zuidzijde<br />
ontslot<strong>en</strong> door de aanleg van de huidige Rosmol<strong>en</strong> straat. De bebouwing aan die<br />
straat dateert uit de jar<strong>en</strong> dertig. Ook het gebied dat is ingeklemd tuss<strong>en</strong> de Mol<strong>en</strong>beekstraat-Nieuwstraat,<br />
de Helstraat, de Rosmol<strong>en</strong>straat <strong>en</strong> de Paradijsstraat-<br />
Tempelplein werd in 1974, met de komst van het winkelc<strong>en</strong>trum de Tempel ingrijp<strong>en</strong>d<br />
gewijzigd. Hier is alle<strong>en</strong> de Gruiz<strong>en</strong>straat met de Hervormde kerk (1637)<br />
<strong>en</strong> tor<strong>en</strong>tje (1684), e<strong>en</strong> vakwerkhuisje <strong>en</strong> verder naar het zuid<strong>en</strong> e<strong>en</strong> gedeelte van<br />
de 17 e eeuwse stadsboerderij “de Tempel” behoud<strong>en</strong>. Al eerder, tijd<strong>en</strong>s de bouw<br />
van nieuwe winkels in 1968, werd<strong>en</strong> de laatste rest<strong>en</strong> van de verdedigingsgordel<br />
aan deze zijde van de binn<strong>en</strong>stad verwijderd.<br />
Aan de Helstraat zijn nog <strong>en</strong>kele historische pand<strong>en</strong> bewaard geblev<strong>en</strong>, waaronder<br />
het voormalige woonhuis van de bek<strong>en</strong>de Sittardse schrijver advocaat <strong>en</strong><br />
leraar Pieter Ecrevisse.<br />
25
Het schootsveld aan de noordoostkant van de Sittardse binn<strong>en</strong>stad. Dit gedeelte<br />
is vanaf het einde van de achtti<strong>en</strong>de eeuw ingericht met door hag<strong>en</strong> afgeschermde<br />
tuin<strong>en</strong>. Foto: Roy D<strong>en</strong>ess<strong>en</strong>, november 2005.<br />
26
Schootsveld<strong>en</strong><br />
Rondom de ovaalvormige stad zijn de schootsveld<strong>en</strong> geleg<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> belangrijk<br />
k<strong>en</strong>merk van het schootsveld is de op<strong>en</strong>heid, die eig<strong>en</strong> is aan de functionele militaire<br />
betek<strong>en</strong>is <strong>en</strong> tot ver in de twintigste eeuw nag<strong>en</strong>oeg onaangetast bleef. Het<br />
gebied is anno 2005 voor e<strong>en</strong> groot deel nog steeds weinig bebouwd. Door de<br />
aanwezigheid van veel gro<strong>en</strong> (bom<strong>en</strong> op de wall<strong>en</strong>, volkstuin<strong>en</strong>, kloostertuin<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
grasland) heeft het gebied over het algeme<strong>en</strong> e<strong>en</strong> gro<strong>en</strong> <strong>en</strong> niet-stedelijk karakter.<br />
Het is e<strong>en</strong> fragm<strong>en</strong>t van e<strong>en</strong> veel groter onbebouwd gebied dat in het verled<strong>en</strong> de<br />
stad omsloot. De ovaalvormige structuur van de stad weerspiegeld zich in de<br />
structuur <strong>en</strong> opbouw van het omring<strong>en</strong>de schootsveld <strong>en</strong> is ondanks <strong>en</strong>kele grootschalige<br />
invulling<strong>en</strong> aan de rand<strong>en</strong> goed herk<strong>en</strong>baar geblev<strong>en</strong>. Alle<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> de<br />
Brandstraat <strong>en</strong> het Tempelplein zijn de schootsveld<strong>en</strong> geheel dichtgeslibd <strong>en</strong> is<br />
het op<strong>en</strong> karakter verdw<strong>en</strong><strong>en</strong>. Hier is de twintigste-eeuwse verstedelijking zichtbaar.<br />
De voor e<strong>en</strong> deel nog aanwezige pad<strong>en</strong> <strong>en</strong> weg<strong>en</strong> in het gebied hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
directe relatie met de historische (militaire) infrastructuur. Dit geldt met name<br />
voor de pad<strong>en</strong> <strong>en</strong> gro<strong>en</strong>e hag<strong>en</strong> van de tuin<strong>en</strong> aan de noordoost- <strong>en</strong> zuidoostkant<br />
van het schootsveld. Deze volg<strong>en</strong> vrijwel één op één de contour<strong>en</strong> van het middeleeuwse<br />
wall<strong>en</strong>- <strong>en</strong> gracht<strong>en</strong>stelsel.<br />
De veronderstelling dat schootsveld<strong>en</strong> in het verled<strong>en</strong> voortdur<strong>en</strong>d kaal <strong>en</strong> op<strong>en</strong><br />
war<strong>en</strong> berust dus op e<strong>en</strong> misverstand. 24 Het op<strong>en</strong> veld buit<strong>en</strong> de stad behalve van<br />
militaire betek<strong>en</strong>is ook voor de stadseconomie van belang. In vredestijd was het<br />
schootsveld bij de Sittard<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> als landbouwgrond in gebruik. Vanaf de achtti<strong>en</strong>de<br />
eeuw kreeg de agrarische functie van het schootsveld de overhand. Sittard<br />
was immers niet langer e<strong>en</strong> stad van militaire betek<strong>en</strong>is. Zodo<strong>en</strong>de kon langs de<br />
drie uitvalsweg<strong>en</strong> door het schootsveld lintbebouwing ontstaan. In het begin van<br />
de neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de eeuw werd als e<strong>en</strong> van de eerste st<strong>en</strong><strong>en</strong> gebouw<strong>en</strong> in het gebied de<br />
nog bestaande watermol<strong>en</strong> annex stadsboerderij aan de Paardestraat gebouwd.<br />
De gracht<strong>en</strong> slibd<strong>en</strong> geleidelijk dicht <strong>en</strong> de buit<strong>en</strong>wal werd afgevlakt door grondbewerking<br />
<strong>en</strong> weersinvloed<strong>en</strong>. De vruchtbare, drassige bodem was voor de stadsbewoners<br />
bij uitstek geschikt om te tuinier<strong>en</strong>. Dat wist<strong>en</strong> ook de diverse kloosterord<strong>en</strong>,<br />
die vanaf het midd<strong>en</strong> van de neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de eeuw buit<strong>en</strong> de wall<strong>en</strong> nuts- <strong>en</strong><br />
siertuin<strong>en</strong> ging<strong>en</strong> aanlegg<strong>en</strong>. In het schootsveld van Sittard zijn al deze verschill<strong>en</strong>de<br />
period<strong>en</strong> terug te vind<strong>en</strong>. Onderstaand zijn per gebied de specifieke kwaliteit<strong>en</strong><br />
verwoord.<br />
24 Zie voor nadere uitleg over het zicht- <strong>en</strong> schootsveld: BAAC 04.074 [2004], 10-12.<br />
27
Het schootsveld tuss<strong>en</strong> de Brandstraat <strong>en</strong> de Paardestraat<br />
Ondanks grootschalige ingrep<strong>en</strong> in de twintigste eeuw heeft dit gebied e<strong>en</strong> op<strong>en</strong><br />
karakter. Dat is mede te dank<strong>en</strong> aan het feit dat e<strong>en</strong> gedeelte van de twintigste<br />
eeuwse bebouwing inmiddels weer is gesloopt <strong>en</strong> de op<strong>en</strong>heid is hersteld. Anders<br />
dan het schootsveld tuss<strong>en</strong> de Paardestraat <strong>en</strong> de Putstraat, waar de kleinschalige<br />
radiale perceelstructuur nog aanwezig is, zijn de contour<strong>en</strong> van het middeleeuwse<br />
gracht<strong>en</strong>stelsel verdw<strong>en</strong><strong>en</strong>. Karakteristiek in het op<strong>en</strong> gebied is de belevingswaarde<br />
van achterkantsituaties: de achterkant of buit<strong>en</strong>zijde van de kleinschalige<br />
binn<strong>en</strong>stad, de achterkant van de bebouwing aan de uitvalsweg<strong>en</strong> Paardestraat <strong>en</strong><br />
Brandstraat. Ook is het vrije uitzicht op de binn<strong>en</strong>stad goed beleefbaar vanuit de<br />
op<strong>en</strong> ruimte, vanaf de Haspelsestraat <strong>en</strong> vanaf bepaalde plekk<strong>en</strong> aan de Odasingel.<br />
Er zijn duidelijke zicht- <strong>en</strong> refer<strong>en</strong>tiepunt<strong>en</strong> op de binn<strong>en</strong>stad, vooral vanaf de<br />
kruispunt<strong>en</strong> van de singels met de historische uitvalsweg<strong>en</strong>. De waarde ligt vooral<br />
in de op<strong>en</strong>heid.<br />
De Paardestraat, één van de historische uitvalsweg<strong>en</strong> van de stad, is e<strong>en</strong> waardevol<br />
structuurelem<strong>en</strong>t door de (gedeeltelijk) e<strong>en</strong>zijdige bebouwing met historische<br />
relict<strong>en</strong> als de boerderij <strong>en</strong> de Mol<strong>en</strong>beek. De historische pad<strong>en</strong> <strong>en</strong> doorkijkjes<br />
richting volkstuin<strong>en</strong> zijn markant. De stadsboerderij met voormalige watermol<strong>en</strong><br />
aan de Paardestraat ligt nag<strong>en</strong>oeg exact op de middeleeuwse contour: op het snijvlak<br />
van gracht <strong>en</strong> schootsveld. De bouw van dit complex in het begin van de<br />
neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de eeuw, het eerste st<strong>en</strong><strong>en</strong> gebouw in de def<strong>en</strong>sieve zone, b<strong>en</strong>adrukt de<br />
primaire agrarische functie het schootsveld nadat het gebied zijn militaire betek<strong>en</strong>is<br />
definitief had verlor<strong>en</strong>. De fruitboomgaard achter de boerderij is rec<strong>en</strong>t opnieuw<br />
aangeplant. E<strong>en</strong> gedeelte van het schootsveld werd in de 19 e eeuw ingericht<br />
als kloostertuin van de Urselin<strong>en</strong>. De ommuurde kloostertuin vorm ev<strong>en</strong>als de<br />
vlakbij geleg<strong>en</strong> voormalige kerkhof kapel e<strong>en</strong> bijzonder religieus relict.<br />
Het schootsveld tuss<strong>en</strong> de Paardestraat <strong>en</strong> de Putstraat (volkstuin<strong>en</strong>)<br />
Dit schootsveld is het meest gave deel van de schootsveld<strong>en</strong>. Met gaafheid is hier<br />
e<strong>en</strong> nag<strong>en</strong>oeg compleet tijdsbeeld bedoeld, in dit geval de situatie circa 1800.<br />
Kernkwaliteit van deelgebied is het gro<strong>en</strong>e karakter <strong>en</strong> de kleinschalige beslot<strong>en</strong>heid.<br />
De huidige toestand gaat vrijwel één op één terug op de vroeg neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>deeeuwse<br />
situatie. Nadat de rol van Sittard als vestingstad was uitgespeeld, kreeg<br />
het agrarische gebruik van gracht<strong>en</strong> <strong>en</strong> schootsveld<strong>en</strong> e<strong>en</strong> perman<strong>en</strong>t karakter. De<br />
huidige volkstuin<strong>en</strong> in het gebied dater<strong>en</strong> van kort na 1800. De perceelgr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> in<br />
het gebied blev<strong>en</strong> gedur<strong>en</strong>de tweehonderd jaar nag<strong>en</strong>oeg ongewijzigd. De gracht<strong>en</strong><br />
war<strong>en</strong> al lang dichtgeslibd <strong>en</strong> door grondbewerking geëgaliseerd. Gaandeweg<br />
zijn ook de afwateringsslot<strong>en</strong> als restant<strong>en</strong> van het gracht<strong>en</strong>stelsel verdw<strong>en</strong><strong>en</strong>.<br />
Wat wel bewaard bleef zijn de contour<strong>en</strong> in het landschap. Deze contour<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />
geacc<strong>en</strong>tueerd door e<strong>en</strong> hegg<strong>en</strong>landschap. Aan de zuid oostelijke voet van de<br />
wal ligt fort Sanderbout, het <strong>en</strong>ig over geblev<strong>en</strong> fort van Sittard. Dit fort is gespaard<br />
geblev<strong>en</strong> omdat op het bolwerk sinds het begin van de achtti<strong>en</strong>de eeuw de<br />
Joodse begraafplaats was gepositioneerd. 25<br />
25 Keysers & Jonkergouw [1998], 106. Ook in het Gelderse vestingstadje Gro<strong>en</strong>lo, waar<br />
de Joodse begraafplaats sinds 1796 gevestigd is op de zog<strong>en</strong>oemde Hoge Kanonswal.<br />
De kanonswal bleef om dezelfde red<strong>en</strong> bewaard als Fort Sanderbout in Sittard.<br />
29
Van het fort zijn slechts de noordelijke kazemat met twee schietgat<strong>en</strong> <strong>en</strong> de bomvrije<br />
gang nog aanwezig. Sanderbout is één van de weinige overblijfsel<strong>en</strong> van de<br />
toepassing van het Oud-Italiaanse vestingsysteem in Nederland. De stadswal<br />
heeft e<strong>en</strong> bijzondere waarde als verzamelelem<strong>en</strong>t met uniek uitzicht op het<br />
schootsveld. Omgekeerd is het vrije uitzicht op de binn<strong>en</strong>stad goed beleefbaar<br />
vanaf de Presid<strong>en</strong>t K<strong>en</strong>nedysingel. Er zijn duidelijke zicht- <strong>en</strong> refer<strong>en</strong>tiepunt<strong>en</strong> op<br />
de binn<strong>en</strong>stad. De laat twintigste-eeuwse uitbreiding<strong>en</strong> aan de K<strong>en</strong>nedysingel ter<br />
hoogte van de uitvalsweg<strong>en</strong> (Resid<strong>en</strong>tie de Putpoort <strong>en</strong> de K<strong>en</strong>nedyflat met parkeerterrein<strong>en</strong>)<br />
vorm<strong>en</strong> e<strong>en</strong> aantasting van de rand.<br />
Schootsveld tuss<strong>en</strong> de Putstraat <strong>en</strong> de Rosmol<strong>en</strong>straat<br />
De ruimtelijke karakteristiek van dit gebied ligt in het verl<strong>en</strong>gde van de volkstuin<strong>en</strong>.<br />
De Putstraat vormt de doorsnijding van beide deelgebied<strong>en</strong>. De kernkwaliteit<strong>en</strong><br />
zijn de gedeeltelijk kleinschalige op<strong>en</strong>heid <strong>en</strong> het gro<strong>en</strong>e karakter. De buit<strong>en</strong>rand<br />
is voor e<strong>en</strong> deel verstedelijkt. De verdichting van de Putstraat in de neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de<br />
eeuw vond met name aan de noordkant plaats. Kort voor 1900 werd ook de<br />
aanzet gevormd voor lintbebouwing langs de zuidzijde. In 1893 werd Villa Maria<br />
gebouwd. Het pand is nu vrijstaand gesitueerd in de grot<strong>en</strong>deels geslot<strong>en</strong> straatwand<br />
In de oorspronkelijke siertuin aan de achterzijde is e<strong>en</strong> parkeerterrein gerealiseerd.<br />
26<br />
De kern van dit gebied wordt gevormd door de voormalige tuin met begraafplaats<br />
van het klooster van de liefdezusters van het Kostbaar Bloed (Agnet<strong>en</strong>berg) uit<br />
1857. De huidige tuin is slechts e<strong>en</strong> fragm<strong>en</strong>t van e<strong>en</strong> grote aanleg rondom e<strong>en</strong><br />
agrarisch bedrijf, dat tot in de jar<strong>en</strong> zestig nog vrijwel intact was. Al vóór 1800<br />
bevond zich e<strong>en</strong> door water omgev<strong>en</strong> sier- <strong>en</strong> nutstuin op deze plek, hetzij iets<br />
meer in zuidelijke richting. Deze tuin behoorde toe van de zusters dominicaness<strong>en</strong>,<br />
die tot 1801 de Agnet<strong>en</strong>berg bevolkt<strong>en</strong>. Del<strong>en</strong> van de oude tuin zijn in de tuin<br />
uit 1857 geïntegreerd. Aan de buit<strong>en</strong>rand van het gebied heeft in de twintigste<br />
eeuw verdichting plaatsgevond<strong>en</strong>: langs de Engel<strong>en</strong>kampstraat vanaf de jar<strong>en</strong><br />
twintig <strong>en</strong> langs de K<strong>en</strong>nedysingel vanaf de jar<strong>en</strong> zestig. De rij arbeiderswoning<strong>en</strong><br />
langs de Engel<strong>en</strong>kampstraat op de hoek met de K<strong>en</strong>nedysingel kwam in de jar<strong>en</strong><br />
twintig tot stand. Datzelfde geldt voor het voormalige schoolgebouw (ULO, Land<br />
van Gulik) dat in 1921 door de zusters van de Agnet<strong>en</strong>berg werd gebouwd. De<br />
portiekflat aan de Rosmol<strong>en</strong>straat is e<strong>en</strong> goed voorbeeld van de eerste vorm<strong>en</strong><br />
van gestapeld won<strong>en</strong> uit de jar<strong>en</strong> vijftig: flats van vier woonlag<strong>en</strong>, waarin de woning<strong>en</strong><br />
zijn ontslot<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> afgeslot<strong>en</strong> portiek.<br />
Schootsveld tuss<strong>en</strong> het Tempelplein <strong>en</strong> de Brandstraat<br />
Van de oude verdedigingsgordel om de binn<strong>en</strong>stad is gebied het meest verdicht <strong>en</strong><br />
verstedelijkt. De eerste bebouwing in het gebied verrees kort na 1900: op de hoek<br />
van de teg<strong>en</strong>woordige Engel<strong>en</strong>kampstraat <strong>en</strong> de Parklaan werd het bisschoppelijk<br />
college gebouwd. De ontwikkeling van de Engel<strong>en</strong>kampstraat kwam in de jar<strong>en</strong><br />
twintig op gang. Daarvan getuigt de fraaie rij expressionistische pand<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> de<br />
Wieër <strong>en</strong> het Tempelplein <strong>en</strong> de uitbreiding van het college uit 1925<br />
26 Villa Maria, 1893, in eclectische stijl, rijksbeschermd monum<strong>en</strong>t nummer 521645.<br />
31
Aan de overzijde ligg<strong>en</strong> onder meer het postkantoor in e<strong>en</strong> zakelijkexpressionistische<br />
stijl uit 1934-1935 <strong>en</strong> de hieraan gerelateerde bioscoop ‘Forum’<br />
uit 1929. De ruimtelijke sam<strong>en</strong>hang tuss<strong>en</strong> de vroeg twintigste-eeuwse bebouwing<br />
rondom de Engel<strong>en</strong>kampstraat <strong>en</strong> de Parklaan is de kernkwaliteit van dit<br />
deel van de schootsveld<strong>en</strong>.<br />
Tot ver in de twintigste eeuw bleef de met bom<strong>en</strong> beplante stadswal met daarachter<br />
de natte gracht als onderdeel van het zev<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de-eeuwse inundatiesysteem<br />
voor e<strong>en</strong> belangrijk deel intact. De sted<strong>en</strong>bouwkundige structuur heeft zich in het<br />
verdere verloop van de twintigste eeuw op e<strong>en</strong> dusdanige wijze ontwikkeld dat<br />
van de oude vestinggordel niets bewaard bleef. Onder invloed van cityvorming is<br />
het gebied vanaf de jar<strong>en</strong> zestig getransformeerd tot e<strong>en</strong> kernwinkelgebied.<br />
Grootschalige winkelcomplex<strong>en</strong> uit de jar<strong>en</strong> zev<strong>en</strong>tig <strong>en</strong> tachtig dominer<strong>en</strong> het<br />
beeld Het betreft o.a. de Hema (1972), het winkelc<strong>en</strong>trum D<strong>en</strong> Tempel (1974) <strong>en</strong><br />
het in 1988 tuss<strong>en</strong> de ‘Sjief Baan’ <strong>en</strong> de Walstraat gebouwde ABC-complex. De<br />
oude wal <strong>en</strong> de restant<strong>en</strong> van de oude gracht net buit<strong>en</strong> de omwalling zijn bij de<br />
bouw van het ABC-complex <strong>en</strong> de uitbreiding van de woonzone verdw<strong>en</strong><strong>en</strong>. De<br />
hogere ligging van de wal t<strong>en</strong> opzichte van de stad is afgevlakt. In teg<strong>en</strong>stelling tot<br />
de fijnmazige structuur van de binn<strong>en</strong>stad wordt deze bebouwing gek<strong>en</strong>merkt<br />
door massaliteit. Wel volgt de Walstraat nog de gebog<strong>en</strong> contour van voormalige<br />
wal. Vrijwel alle bebouwing rondom de Walstraat dateert uit de jar<strong>en</strong> tachtig. E<strong>en</strong><br />
uitzondering hierop vormt de winkel <strong>en</strong> woning op het adres Walstraat 4 (met<br />
geveltekst ‘Oppe Wal’). Hete pand dateert uit de jar<strong>en</strong> zestig <strong>en</strong> getuigd van e<strong>en</strong><br />
bijzondere ontwerp, waarin de zog<strong>en</strong>aamde ‘Shake Hands’ bouwstijl is te herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>.<br />
Het is vanwege zijn gaafheid e<strong>en</strong> toonbeeld van Wederopbouwarchitectuur.<br />
De uitvalsweg<strong>en</strong><br />
Het op<strong>en</strong> veld buit<strong>en</strong> de omwalling van de stad, het schootsveld, werd van oudsher<br />
doorsned<strong>en</strong> door drie uitvalsweg<strong>en</strong>. De belangrijkste verkeersader voor Sittard<br />
was de oost-westroute die Vlaander<strong>en</strong> <strong>en</strong> het Rijgebied met elkaar verbond.<br />
De eerste bebouwing aan de uitvalsweg<strong>en</strong> ontstond dan ook langs deze oost-west<br />
verbinding.<br />
Paardestraat<br />
De Paardestraat, één van de historische uitvalsweg<strong>en</strong> van de stad. Zoals reeds<br />
eerder vermeld werd, nadat het schootsveld de def<strong>en</strong>sieve functie had verlor<strong>en</strong>,<br />
begin 19 e eeuw aan de rand van de voormalige gracht <strong>en</strong> schootsveld de stadsboerderij<br />
<strong>en</strong> voormalige watermol<strong>en</strong> “Hochst<strong>en</strong>bach” gebouwd. De eerste bebouwing<br />
hiervan conc<strong>en</strong>treerde zich langs de Paardestraat <strong>en</strong> Mol<strong>en</strong>beek, die hier<br />
niet meer is overkluisd. In 1924 werd op het voormalige fort ‘Picard’ naar ontwerp<br />
van archtiect Jac Beursk<strong>en</strong>s het “Huys Op ’t Fort” gebouwd. De huidige woning<strong>en</strong><br />
aan het buit<strong>en</strong> de wal geleg<strong>en</strong> deel van de Paard<strong>en</strong>straat dater<strong>en</strong> voor het grootste<br />
deel uit de periode tuss<strong>en</strong> 1900 <strong>en</strong> de Tweede Wereldoorlog. Tuss<strong>en</strong> de verschill<strong>en</strong>de<br />
bouwblokk<strong>en</strong> van de oostelijke straatwand zijn de historische pad<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
doorkijkjes naar de achterligg<strong>en</strong>de schootsveld<strong>en</strong> bewaard geblev<strong>en</strong>.<br />
33
Putstraat<br />
Aan de oostzijde was de Kolleberg als natuurlijke barrière aanwezig waardoor aan<br />
deze zijde slechts beperkt bebouwing ontstond. Aan het eind van de 19 e eeuw<br />
beperkte te bebouwing aan het buit<strong>en</strong> de wal geleg<strong>en</strong> deel van de Putstraat zich<br />
hoofdzakelijk tot <strong>en</strong>kele woning<strong>en</strong> aan de noordzijde van de straat. Eind 19 e <strong>en</strong><br />
begin 20 e eeuw werd<strong>en</strong> ook woning<strong>en</strong> aan de zuidzijde van de straat gebouw <strong>en</strong><br />
verdichte deze bebouwing zich geleidelijk.<br />
Voorstad, Brandstraat Ste<strong>en</strong>weg <strong>en</strong> Stationsdwarsstraat<br />
De belangrijkste bebouwing van de uitvalsweg<strong>en</strong> vond echter in westelijke richting<br />
plaats. Dit werd met name veroorzaakt doordat hier ge<strong>en</strong> natuurlijke barrière<br />
aanwezig was zoals bij de Putstraat. Zeker na de aanleg van het spoor <strong>en</strong> de rijksweg<br />
in de 19 e eeuw was het logische dat de stad in deze richting zou groei<strong>en</strong>.<br />
Er was echter al vroeg sprake van e<strong>en</strong> bebouwingscluster aan de westelijke uitvalsweg<br />
aan de overzijde van de Gele<strong>en</strong>beek. Deze bebouwingscluster werd Voorstad<br />
g<strong>en</strong>oemd. In 1666 woonde in de Voorstad 57 gezinn<strong>en</strong>. In 1723 war<strong>en</strong> dit er<br />
64. Vaak woond<strong>en</strong> er meerdere gezinn<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> huis. Rond 1800 stond<strong>en</strong> er in de<br />
Voorstad 56 huiz<strong>en</strong>.<br />
Nadat de def<strong>en</strong>sieve functie van de schootsveld<strong>en</strong> was vervall<strong>en</strong> groeid<strong>en</strong> de stad<br />
<strong>en</strong> Voorstad in de neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de eeuw naar elkaar toe. Er ontstond e<strong>en</strong> aane<strong>en</strong>geslot<strong>en</strong><br />
bebouwingslint langs de route die nu Brandstraat wordt g<strong>en</strong>oemd.<br />
Door de aanleg van de nieuwe Rijksweg Maastricht-Nijmeg<strong>en</strong> in 1844 <strong>en</strong> de bouw<br />
van het spoorwegstation langs de lijn Maastricht-V<strong>en</strong>lo in 1865 kwam de ontwikkeling<br />
van dit deel van Sittard in e<strong>en</strong> stroomversnelling. 27 De oorspronkelijke<br />
uitvalsweg verliep via de Brandstraat, Voorstad, Ste<strong>en</strong>weg <strong>en</strong> de Stationsdwarsstraat<br />
in noordwestelijke richting naar Limbricht. Na de aanleg van de spoorlijn<br />
Maastricht-V<strong>en</strong>lo, werd deze oude verbindingsroute doorsned<strong>en</strong>. De huidige<br />
Stationsweg 28 werd opgewaardeerd <strong>en</strong> vormde vanaf dat mom<strong>en</strong>t de verbinding<br />
tuss<strong>en</strong> het station <strong>en</strong> de binn<strong>en</strong>stad. In 1896 was er sprake van 205 huiz<strong>en</strong> in het<br />
gebied. In de 19 e <strong>en</strong> 20 e eeuw vond verdere verdichting van dit lint plaats.<br />
Het bebouwingslint aan route Brandstraat, Voorstad, Ste<strong>en</strong>weg <strong>en</strong> Stationsdwarsstraat<br />
bestaat uit voornamelijk uit bebouwing uit het einde van de 19 e <strong>en</strong> begin<br />
20 e eeuw. In de jar<strong>en</strong> 30 <strong>en</strong> 60 van de vorige eeuw heeft verdere verdichting <strong>en</strong><br />
vernieuwing plaatsgevond<strong>en</strong>. Ook zijn in de jar<strong>en</strong> tachtig <strong>en</strong>kele grootschalige<br />
appartem<strong>en</strong>t<strong>en</strong>complex<strong>en</strong> gerealiseerd, welke voor wat betreft schaal <strong>en</strong> sted<strong>en</strong>bouwkundige<br />
korrel niet pass<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> de straatwand<strong>en</strong>. Desondanks is het 19 e<br />
<strong>en</strong> begin 20 e eeuwse <strong>en</strong>semble van woonhuiz<strong>en</strong> <strong>en</strong> winkel-woonhuiz<strong>en</strong> in deze<br />
voormalige uitvalsweg grot<strong>en</strong>deels gaaf bewaard geblev<strong>en</strong> <strong>en</strong> is er sprake van<br />
cultuurhistorische waard<strong>en</strong>. Om deze waard<strong>en</strong> niet verlor<strong>en</strong> te lat<strong>en</strong> gaan is beslot<strong>en</strong><br />
om het gebied aan te wijz<strong>en</strong> tot geme<strong>en</strong>telijk beschermd stadsgezicht.<br />
27 Van Luyn [onged], RAAP976 [2004], 26-27 <strong>en</strong> BAAC 04.074 [2004], 8-9.<br />
28 De Stationstraat vormde voor de aanleg van het station e<strong>en</strong> aftakking in westelijk<br />
richting van de uitvalsweg naar Limbricht.<br />
35
Overige elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> in het gebied:<br />
De Mol<strong>en</strong>beek <strong>en</strong> de Gele<strong>en</strong>beek zijn e<strong>en</strong> belangrijke cultuurhistorische dragers<br />
van het gebied. De Gele<strong>en</strong>beek die t<strong>en</strong> west<strong>en</strong> van de oude binn<strong>en</strong>stad loop is<br />
slechts over e<strong>en</strong> klein gedeelte overkluist. De Mol<strong>en</strong>beek is alle<strong>en</strong> t<strong>en</strong> zuid<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
noord<strong>en</strong> van de oude binn<strong>en</strong>stad niet overkluist. In het gebied t<strong>en</strong> zuid<strong>en</strong> van de<br />
Engel<strong>en</strong>kampstraat strom<strong>en</strong> beide bek<strong>en</strong> langs de Parklaan <strong>en</strong> Kastanjelaan. Dit<br />
gebied k<strong>en</strong>merkt zich over het algeme<strong>en</strong> door vooroorlogse woonhuiz<strong>en</strong> op ruime<br />
verkaveling. In het oostelijke deel van dit gebied zijn <strong>en</strong>kele grotere gebouw<strong>en</strong><br />
waaronder het stadhuis <strong>en</strong> appartem<strong>en</strong>t<strong>en</strong>complex<strong>en</strong> aanwezig.<br />
Na de aanleg van de Rijksweg in 1844 ontstond aan weerszijde van de weg veelal<br />
statige bebouwing, welke voor e<strong>en</strong> groot deel dateert uit omstreeks 1900. E<strong>en</strong><br />
gedeelte van deze bebouwing heeft inmiddels plaatsgemaakt voor nieuwe vaak<br />
grootschalige complex<strong>en</strong>. De Wilhelminastraat vormt e<strong>en</strong> prachtige laan met veel<br />
beeldbepal<strong>en</strong>de bebouwing uit de jar<strong>en</strong> 30. Ook aan de Walramstraat is zij het in<br />
meer aangeslot<strong>en</strong> vorm, bebouwing uit de jar<strong>en</strong> 30 te vind<strong>en</strong>. Hier ligt ook het<br />
Frans Klooster, dat in 1905 werd gebouwd, maar uitgroeide tot e<strong>en</strong> regioziek<strong>en</strong>huis.<br />
Het ziek<strong>en</strong>huis is inmiddels gesloopt. Het Franse Klooster, naar ontwerp<br />
van architect Hubert Vertrams uit Roermond, is aangewez<strong>en</strong> tot geme<strong>en</strong>telijk<br />
monum<strong>en</strong>t. Het klooster is opgetrokk<strong>en</strong> in traditionele bouwstijl met neor<strong>en</strong>aissance<br />
elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> (hoofdgebouw <strong>en</strong> vleugels) <strong>en</strong> traditionalisme (kapel <strong>en</strong><br />
mortuarium).<br />
37
De begr<strong>en</strong>zing van het rijksbeschermde stadsgezicht (blauw) <strong>en</strong> de begr<strong>en</strong>zing<br />
van het (nog aan te wijz<strong>en</strong>) geme<strong>en</strong>telijk beschermde gezicht (gro<strong>en</strong>)<br />
Het historische strat<strong>en</strong>patroon met uitvalsweg<strong>en</strong> (lichtbruin), de historische<br />
omwalling (donkerbruin) <strong>en</strong> waterlop<strong>en</strong> (blauw)<br />
38
Cultuurhistorisch waard<strong>en</strong><br />
Algeme<strong>en</strong><br />
De binn<strong>en</strong>stad <strong>en</strong> e<strong>en</strong> gedeelte van de schootsveld<strong>en</strong> zijn aangewez<strong>en</strong> tot rijksbeschermd<br />
gezicht. De begr<strong>en</strong>zing van dit beschermde gezicht is op de cultuurhistorische<br />
waard<strong>en</strong>kaart aangegev<strong>en</strong>. Om de verschill<strong>en</strong>de waard<strong>en</strong> van dit beschermde<br />
gezicht in beeld te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> heeft e<strong>en</strong> inv<strong>en</strong>tarisatie plaatsgevond<strong>en</strong>, zijn<br />
de belangrijkste waard<strong>en</strong> onderstaand b<strong>en</strong>oemd <strong>en</strong> aangegev<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> cultuurhistorische<br />
waard<strong>en</strong>kaart, welke de onderlegger vormt van het bestemmingsplan.<br />
Behoud<strong>en</strong>s de binn<strong>en</strong>stad hebb<strong>en</strong> ook de oude invalsweg<strong>en</strong> van de binn<strong>en</strong>stad<br />
e<strong>en</strong> hoge cultuurhistorische waarde. Om deze red<strong>en</strong> wil de geme<strong>en</strong>te de belangrijkste<br />
historisch invalsweg vanuit het west<strong>en</strong> (Brandstraat, Voorstad, Ste<strong>en</strong>weg,<br />
Stationsstraat <strong>en</strong> Stationsdwarsstraat) aan wijz<strong>en</strong> als geme<strong>en</strong>telijk beschermd<br />
gezicht. Daarmee wordt beoogd om de cultuurhistorische waardevolle ruimtelijke<br />
structuur te bescherm<strong>en</strong>. De begr<strong>en</strong>zing van dit aan te wijz<strong>en</strong> beschermde gezicht<br />
is op de cultuurhistorische waard<strong>en</strong>kaart aangegev<strong>en</strong>. Tot slot kom<strong>en</strong> verspreid in<br />
het gebied nog <strong>en</strong>kele waardevolle elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> voor die afzonderlijk zijn aangeduid<br />
<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> bescherming zull<strong>en</strong> krijg<strong>en</strong> in het bestemmingsplan.<br />
Zichtlijn<strong>en</strong><br />
De skyline van Sittard wordt gek<strong>en</strong>merkt door de tor<strong>en</strong>spits<strong>en</strong> van de vele kerk<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> kapell<strong>en</strong> die de stad rijk is. Uitzicht op deze tor<strong>en</strong>spits<strong>en</strong> versterkt de oriëntatie<br />
in de binn<strong>en</strong>stad. Er ontstaat meer sam<strong>en</strong>hang tuss<strong>en</strong> de verschill<strong>en</strong>de deelgebied<strong>en</strong>.<br />
Het zicht op de tor<strong>en</strong>s wordt waar mogelijk gehandhaafd <strong>en</strong> verbeterd. De<br />
zichtlijn tuss<strong>en</strong> de kapel van het Frans Klooster <strong>en</strong> de tor<strong>en</strong> van de Grote Kerk (H.<br />
Petrus) vormt de ruimtelijke drager tuss<strong>en</strong> de historische <strong>en</strong> de nieuwe binn<strong>en</strong>stad.<br />
De zichtlijn op de tor<strong>en</strong> van de Grote Kerk wordt vanuit verschill<strong>en</strong>de invalsweg<strong>en</strong><br />
vanuit het noord<strong>en</strong> gerespecteerd <strong>en</strong> gehandhaafd. Door het herinricht<strong>en</strong><br />
van de Schootsveld<strong>en</strong> wordt het uitzicht vanaf de wal op de Schootsveld<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
omgekeerd vanuit de Schootsveld<strong>en</strong> op de stad weer in er<strong>en</strong> hersteld.<br />
Strat<strong>en</strong>, Markt <strong>en</strong> voormalige verdedigingswerk<strong>en</strong><br />
De gebog<strong>en</strong> <strong>en</strong> organische structuur van het strat<strong>en</strong>patroon van de binn<strong>en</strong>stad,<br />
met c<strong>en</strong>traal het marktplein vormt e<strong>en</strong> belangrijke cultuurhistorische kwaliteit.<br />
De strat<strong>en</strong> <strong>en</strong> het plein in het stadshart van Sittard onderstrep<strong>en</strong> het historisch<br />
karakter van het c<strong>en</strong>trum. Dat geldt ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s voor de historische uitvalweg<strong>en</strong>.<br />
Ook de (verdedigings)wal (rijksmonum<strong>en</strong>t) vormt sam<strong>en</strong> met de restant<strong>en</strong> van<br />
fort Sanderbout <strong>en</strong> de nog aanwezige op<strong>en</strong>ruimte van de voormalige schootsveld<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> belangrijk historische structuur in het gebied. De wal, die de historische<br />
binn<strong>en</strong>stad omringd, is voor het grootste deel nog intact. Alle<strong>en</strong> het zuidwestelijke<br />
deel van de wal is met de grootschalige inbreiding<strong>en</strong> in dit stadsdeel verlor<strong>en</strong><br />
gegaan. Het is w<strong>en</strong>selijk om bij toekomstige ontwikkeling in deze omgeving de wal<br />
<strong>en</strong> andere historische structur<strong>en</strong> terug te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>. Ook de nog aanwezig op<strong>en</strong>ruimte<br />
ter plaatse van de voormalige schootsveld<strong>en</strong> vormt e<strong>en</strong> belangrijke historische<br />
kwaliteit. Het (waar mogelijk) terugbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong> van gracht<strong>en</strong> of water in deze<br />
gebied<strong>en</strong> zal de belevingswaarde van de historische verdedigingswerk<strong>en</strong> versterk<strong>en</strong>.<br />
39
De middeleeuwse perceelindeling is (geel) voor e<strong>en</strong> deel van de stad nog herk<strong>en</strong>baar.<br />
Inde stad is nog e<strong>en</strong> groot aantal gro<strong>en</strong> plekk<strong>en</strong> onbebouwd geblev<strong>en</strong><br />
(gro<strong>en</strong>). In het zuidwestelijke deel van de binn<strong>en</strong>stad is de fijnmazige sted<strong>en</strong>bouwkundige<br />
structuur verstoord (rood)<br />
Overzicht van rijksmonum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> (blauw), geme<strong>en</strong>telijke monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> (gro<strong>en</strong>) <strong>en</strong><br />
beeldbepal<strong>en</strong>de pand<strong>en</strong> <strong>en</strong> straatwand<strong>en</strong> (geel)<br />
40
Perceel indeling <strong>en</strong> op<strong>en</strong> ruimt<strong>en</strong><br />
In e<strong>en</strong> groot deel van de binn<strong>en</strong>stad maar ook van de uitvalsweg in westelijke<br />
richting is de middeleeuwse indeling van percel<strong>en</strong>, zoals deze voorkwam op de<br />
eerste kadastrale minuutkaart, nog aanwezig of herk<strong>en</strong>baar. Deze perceelindeling<br />
vindt zijn vertaling in de breedte van historische gevelwand<strong>en</strong>. Het is w<strong>en</strong>selijk<br />
om de historische perceelindeling<strong>en</strong> zoveel mogelijk te respecter<strong>en</strong>. Ook zijn in de<br />
historische binn<strong>en</strong>stad e<strong>en</strong> groot aantal plekk<strong>en</strong> onbebouwd geblev<strong>en</strong>. Enkele<br />
hiervan hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong> gro<strong>en</strong> karakter. Het is mede op de leefbaarheid van de binn<strong>en</strong>stad<br />
w<strong>en</strong>selijk om deze op<strong>en</strong> plekk<strong>en</strong> waar mogelijk onbebouwd te lat<strong>en</strong> <strong>en</strong> te<br />
voorzi<strong>en</strong> van beplanting (gro<strong>en</strong>e long<strong>en</strong>)<br />
Sted<strong>en</strong>bouwkundige korrel<br />
Het huidige beeld van de binn<strong>en</strong>stad wordt met name bepaald door e<strong>en</strong> aantal<br />
grotere religieuze gebouw<strong>en</strong>, waaronder de vele kerk<strong>en</strong>, kapell<strong>en</strong> <strong>en</strong> kloosters die<br />
de stad rijk is. De strat<strong>en</strong> in de historische kern van Sittard zijn daarnaast opgebouwd<br />
uit vele woonhuiz<strong>en</strong> vaak met e<strong>en</strong> winkelfunctie op de begane grond. Deze<br />
woon- <strong>en</strong> winkelgebied<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong> fijnmazige sted<strong>en</strong>bouwkundige korrel die<br />
zijn basis vindt in de middeleeuwse oorsprong van de stad. Belangrijk <strong>en</strong> van<br />
ruimtelijk historische waarde hierbij zijn de perceelbreedte, goothoogte, nokhoogte<br />
<strong>en</strong> dakrichting. Waar nog aanwezig di<strong>en</strong>t deze fijnmazige ruimtelijk historische<br />
structuur behoud<strong>en</strong> te blijv<strong>en</strong>. Alle<strong>en</strong> in het zuidwestelijke deel van de binn<strong>en</strong>stad<br />
is deze fijnmazige ruimtelijke structuur verstoord onder invloed van cityvorming<br />
<strong>en</strong> grootschalige winkelcomplex<strong>en</strong>. Deze verstoring<strong>en</strong> van de ruimtelijke structuur<br />
zijn op de waard<strong>en</strong>kaart aangegev<strong>en</strong>. Het verdi<strong>en</strong>t voorkeur om bij ontwikkeling<strong>en</strong><br />
in dit stadsdeel de fijnmazige structuur <strong>en</strong> historische sted<strong>en</strong>bouwkundige<br />
korrel te herstell<strong>en</strong>.<br />
Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> cultuurhistorisch beeldbepal<strong>en</strong>de gebouw<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> groot aantal pand<strong>en</strong> in de binn<strong>en</strong>stad, aan de uitvalsweg<strong>en</strong> van de binn<strong>en</strong>stad<br />
<strong>en</strong> in het overige deel van het gebied zijn aangewez<strong>en</strong> tot monum<strong>en</strong>t. Deze object<strong>en</strong><br />
zijn van algeme<strong>en</strong> belang is weg<strong>en</strong>s de schoonheid, de betek<strong>en</strong>is voor de wet<strong>en</strong>schap<br />
of de cultuurhistorische waarde. Daarbij di<strong>en</strong>t onderscheidt te word<strong>en</strong><br />
gemaakt tuss<strong>en</strong> rijksmonum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die van nationaal belang zijn <strong>en</strong> zijn aangewez<strong>en</strong><br />
op grond van de Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>wet 1988 <strong>en</strong> geme<strong>en</strong>telijk monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, welke<br />
door de zijn aangewez<strong>en</strong> op grond van plaatselijke cultuurhistorische verord<strong>en</strong>ing.<br />
Deze geme<strong>en</strong>telijk monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> zijn weliswaar niet van rijksbelang maar<br />
wel van belang als uiting van de plaatselijk bouwtrant <strong>en</strong> historie.<br />
In bijlage A is de lijst van Rijksmonum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> geme<strong>en</strong>telijke monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die<br />
zijn geleg<strong>en</strong> in het plangebied opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Deze object<strong>en</strong> zijn ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s op de<br />
cultuurhistorische waard<strong>en</strong>kaart aangeduid.<br />
Behoud<strong>en</strong>s de op grond van Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>wet <strong>en</strong> plaatselijke verord<strong>en</strong>ing aangewez<strong>en</strong><br />
monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> zijn er ook andere gebouw<strong>en</strong> die van cultuurhistorisch belang<br />
zijn. Het betreft object<strong>en</strong>, die niet in aanmerking kom<strong>en</strong> voor aanwijzing tot<br />
geme<strong>en</strong>telijk monum<strong>en</strong>t, maar waarvan het straatbeeld zowel op zichzelf als in<br />
zijn ruimtelijke context markante (bouw)historische k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> vertoont <strong>en</strong> vaak<br />
e<strong>en</strong> belangrijk onderdeel vormt van de historisch gegroeide structuur.<br />
41
Huidige bebouwing met daarover he<strong>en</strong> geprojecteerd de bebouwing in 1842<br />
(donkerrood) <strong>en</strong> 1880 (licht rood). Deze kaart voort vooralsnog e<strong>en</strong> indicatieve<br />
kaart van bouwhistorische waard<strong>en</strong>.<br />
Overzicht van historische waardevolle gevelwand<strong>en</strong> (donkerblauw) <strong>en</strong> historische<br />
waardevolle rooilijn<strong>en</strong> (donkerblauw <strong>en</strong> lichtblauw)<br />
42
Deze cultuurhistorische beeldbepal<strong>en</strong>de pand<strong>en</strong> drag<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>als rijks- <strong>en</strong> geme<strong>en</strong>telijke<br />
monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> bij aan de beleving <strong>en</strong> id<strong>en</strong>titeit van de gebouwde omgeving.<br />
Het is dan ook w<strong>en</strong>selijk om deze cultuurhistorische beeldbepal<strong>en</strong>de pand<strong>en</strong> in<br />
het bestemmingplan e<strong>en</strong> bescherming te gev<strong>en</strong>, zodat de ruimtelijke historische<br />
aspect<strong>en</strong> van deze waardevolle object<strong>en</strong> bewaard blijv<strong>en</strong>.<br />
In bijlage B is e<strong>en</strong> overzicht van cultuurhistorisch beeldbepal<strong>en</strong>de pand<strong>en</strong> weergegev<strong>en</strong><br />
die zijn geleg<strong>en</strong> in het plangebied opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Deze object<strong>en</strong> zijn ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s<br />
op de cultuurhistorische waard<strong>en</strong>kaart aangeduid. Daarnaast is in de bijlage<br />
B aangegev<strong>en</strong> waarom het object cultuurhistorische waarde heeft <strong>en</strong> zull<strong>en</strong> er<br />
richtlijn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> geformuleerd tot behoud <strong>en</strong> versterking van deze cultuurhistorische<br />
waard<strong>en</strong><br />
Middeleeuwse bebouwing <strong>en</strong> bouwhistorische waard<strong>en</strong><br />
Vele van de aanwezige bebouwing is van middeleeuwse oorsprong <strong>en</strong> bezit achter<br />
de vaak 19 e of begin 20 e eeuwse voorgevel e<strong>en</strong> middeleeuwse kern met kelders,<br />
middeleeuws muurwerk <strong>en</strong> historische balk- <strong>en</strong> kapconstructies, welke van zeer<br />
hoge bouwhistorische waard<strong>en</strong> zijn. Over grote del<strong>en</strong> van de binn<strong>en</strong>stad is op<br />
(bouw)historisch gebied nog weinig bek<strong>en</strong>d. Deze onwet<strong>en</strong>dheid kan, met name<br />
bij pand<strong>en</strong> zonder monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>status leid<strong>en</strong> tot verlies aan (onbek<strong>en</strong>de) historische<br />
waard<strong>en</strong>. De geme<strong>en</strong>te wil door inzet van bouwhistorisch onderzoek de k<strong>en</strong>nis<br />
over de geschied<strong>en</strong>is vergrot<strong>en</strong> <strong>en</strong> voorkom<strong>en</strong> dat er onbedoeld belangrijke<br />
zak<strong>en</strong> in de container verdwijn<strong>en</strong>. Om gericht <strong>en</strong> efficiënt bouwhistorisch onderzoek<br />
in te zett<strong>en</strong> is het belangrijk om e<strong>en</strong> beeld te hebb<strong>en</strong> van waar in de stad de<br />
belangrijkste (bouw)historische waard<strong>en</strong> zijn of verwacht kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. Om<br />
e<strong>en</strong> beeld hiervan te krijg<strong>en</strong> zal nog e<strong>en</strong> stadskernonderzoek word<strong>en</strong> verricht<br />
waarbij op basis van vergelijking van historisch <strong>en</strong> hed<strong>en</strong>daags kaartmateriaal<br />
alsmede inv<strong>en</strong>tarisatie van uiterlijke k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> van de pand<strong>en</strong> in de binn<strong>en</strong>stad<br />
(o.a. zijgevels, de kapvorm <strong>en</strong> gevelankers die iets verrad<strong>en</strong> over de constructie<br />
van het pand), zal word<strong>en</strong> bepaald op welke plaats<strong>en</strong> mogelijk nog middeleeuwse<br />
bebouwing aanwezig is. Aan de hand hiervan zal e<strong>en</strong> bouwhistorische verwachtingskaart<br />
word<strong>en</strong> opgesteld. Bij ingrep<strong>en</strong> aan deze pand<strong>en</strong> met bouwhistorische<br />
verwachting di<strong>en</strong>t voorafgaande aan de planvorming e<strong>en</strong> bouwhistorisch onderzoek<br />
te word<strong>en</strong> verricht. Zolang ge<strong>en</strong> bouwhistorische verwachtingskaart voorhand<strong>en</strong><br />
zal de eerste kadastrale minuutkaart (1842) als verwachtingskaart word<strong>en</strong><br />
gehanteerd.<br />
Historische rooilijn<strong>en</strong> <strong>en</strong> gevelwand<strong>en</strong><br />
Het huidige gevelbeeld van de binn<strong>en</strong>stad <strong>en</strong> westelijke invalsweg van de stad<br />
wordt met name bepaald door 19 e <strong>en</strong> begin 20 e eeuwse gevels. De parcelering van<br />
de middeleeuwse stad is herk<strong>en</strong>baar in de gevelbreedte. De gevelcompositie zijn<br />
veelal opgebouwd volg<strong>en</strong>s de historische verhouding-reeks van de gulde snede.<br />
Ook is er sprake van e<strong>en</strong> afwissel<strong>en</strong>d beeld van kop- <strong>en</strong> lijstgevels. In de winkelstrat<strong>en</strong><br />
is de compositie van de winkel door het aanbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong> van winkelpui<strong>en</strong> vaak<br />
verstoord. Het is w<strong>en</strong>selijk om bij wijziging van de winkelpui<strong>en</strong> de compositie van<br />
de gevel (in moderne material<strong>en</strong>) te herstell<strong>en</strong>. Veel pand<strong>en</strong> zijn voorzi<strong>en</strong> van<br />
decoratief pleisterwerk <strong>en</strong> gestukte ornam<strong>en</strong>t<strong>en</strong>. Daarbij is ook het historische<br />
materiaal <strong>en</strong> kleurgebruik van belang. Op <strong>en</strong>kele plaats<strong>en</strong> zijn vooroorlogse<br />
43
Monum<strong>en</strong>tale <strong>en</strong> ruimtebepal<strong>en</strong>de m ur<strong>en</strong> <strong>en</strong> hekwerk<strong>en</strong> (blauw) <strong>en</strong> hag<strong>en</strong><br />
(gro<strong>en</strong>) bepal<strong>en</strong> mede de historische belevingswaarde van het gebied.<br />
Overzicht van monum<strong>en</strong>tale <strong>en</strong> waardevolle gro<strong>en</strong>structur<strong>en</strong>, monum<strong>en</strong>tale <strong>en</strong><br />
beeldbepal<strong>en</strong>de bom<strong>en</strong> <strong>en</strong> monum<strong>en</strong>tale of beeldbepal<strong>en</strong>de hag<strong>en</strong>.<br />
44
(jar<strong>en</strong> 30) <strong>en</strong> naoorlogse (wederopbouw) inbreiding die net als de 19 e <strong>en</strong> begin 20 e<br />
eeuwse pand<strong>en</strong> van architectonische kwaliteit zijn <strong>en</strong> bijdrag<strong>en</strong> aan het straatbeeld.<br />
Op de cultuurhistorische waard<strong>en</strong>kaart zijn de historisch waardevolle gevelwand<strong>en</strong><br />
aangegev<strong>en</strong>. Daarnaast zijn de gevelwand<strong>en</strong> aangegev<strong>en</strong> waar de historische<br />
rooilijn nog intact is, maar echter ge<strong>en</strong> sprake is van e<strong>en</strong> waardevolle<br />
gevelwand. Bij vervanging van bebouwing van deze gevelwand<strong>en</strong> is het w<strong>en</strong>selijk<br />
om de historische gevelbreedte <strong>en</strong> composities op moderne wijze te reconstruer<strong>en</strong>,<br />
zodat daarmee het historische beeld <strong>en</strong> sam<strong>en</strong>hang wordt versterkt.<br />
Historische afscheiding<strong>en</strong><br />
De historische verdedigingswal is aan e<strong>en</strong> zijde voorzi<strong>en</strong> van mur<strong>en</strong> <strong>en</strong> hag<strong>en</strong>, die<br />
de kloostertuin<strong>en</strong> <strong>en</strong> particuliere tuin<strong>en</strong> afscherm<strong>en</strong> van de wal. E<strong>en</strong> aantal van<br />
deze monum<strong>en</strong>tale mur<strong>en</strong> dater<strong>en</strong> uit de 18 e <strong>en</strong> 19 e eeuw <strong>en</strong> drag<strong>en</strong> in belangrijke<br />
mate bij aan de historisch ruimtelijke beleving van de vestigingswal rondom de<br />
stad. Dat geldt ook voor de aldaar aanwezige hag<strong>en</strong>, die weliswaar niet monum<strong>en</strong>taal<br />
zijn, maar het historische beeld versterk<strong>en</strong>. Hag<strong>en</strong> vorm<strong>en</strong> ook e<strong>en</strong> belangrijk<br />
elem<strong>en</strong>t in de het volkstuin<strong>en</strong>complex van de schootsveld<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> Paardestraat<br />
<strong>en</strong> de Putstraat. De hag<strong>en</strong> marker<strong>en</strong> hier de perceelindeling, de situatie van omstreeks<br />
1800 aangeeft <strong>en</strong> het verloop van de voormalige gracht<strong>en</strong> acc<strong>en</strong>tueert.<br />
Ook in de binn<strong>en</strong>stad <strong>en</strong> het overige deel van gebied kom<strong>en</strong> historische mur<strong>en</strong>,<br />
hekwerk<strong>en</strong> <strong>en</strong> afscheiding<strong>en</strong> voor die belangrijk zijn voor het historische beeld.<br />
Deze afscheiding<strong>en</strong> <strong>en</strong> hag<strong>en</strong> zijn op de waardekaart aangegev<strong>en</strong>, ev<strong>en</strong>als afscheiding<strong>en</strong><br />
die weliswaar ruimtelijk bepal<strong>en</strong>d zijn, maar ge<strong>en</strong> historische waarde<br />
hebb<strong>en</strong>.<br />
Monum<strong>en</strong>taal gro<strong>en</strong> <strong>en</strong> bom<strong>en</strong><br />
De Schootsveld<strong>en</strong> vorm<strong>en</strong> in het stedelijk gebied e<strong>en</strong> belangrijke schakel in de<br />
historische beleving van de stad, het gro<strong>en</strong> <strong>en</strong> ecologisch netwerk. Via de beide<br />
beeklop<strong>en</strong> dring<strong>en</strong> landschap <strong>en</strong> ecologie door tot diep in de historische binn<strong>en</strong>stad.<br />
Om dit te versterk<strong>en</strong> wordt het water in de bek<strong>en</strong> weer zichtbaar gemaakt <strong>en</strong><br />
wordt het water in de Schootsveld<strong>en</strong> teruggebracht. Van de schootsveld<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong><br />
de Brandstraat <strong>en</strong> Paardestraat is met name het gro<strong>en</strong>e <strong>en</strong> op<strong>en</strong> karakter <strong>en</strong> de<br />
gracht van belang. Behoud<strong>en</strong>s de ommuurde Urselin<strong>en</strong>tuin <strong>en</strong> sacram<strong>en</strong>ts- <strong>en</strong><br />
kerkhofkapel van de paters Jezuïet<strong>en</strong> zijn hier verder nauwelijks cultuurhistorische<br />
relict<strong>en</strong> bewaard geblev<strong>en</strong>. De voormalige Urselin<strong>en</strong>tuin werd in 1993 omgevormd<br />
tot stadstuin. E<strong>en</strong> aantal historische elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> zijn behoud<strong>en</strong> <strong>en</strong> geacc<strong>en</strong>tueerd<br />
zoals e<strong>en</strong> deel van de pad<strong>en</strong>, hoogteverschill<strong>en</strong> <strong>en</strong> bom<strong>en</strong>. De Urselin<strong>en</strong>tuin<br />
is op de waard<strong>en</strong>kaart aangegev<strong>en</strong> als historisch waardevolle gro<strong>en</strong>structuur.<br />
De historische waarde van het volkstuin<strong>en</strong>complex dat is geleg<strong>en</strong> in het schootsveld<br />
tuss<strong>en</strong> de Paardestraat <strong>en</strong> de Putstraat is reeds meerder mal<strong>en</strong> aan de orde<br />
gesteld. Ook dit gebied is op de waard<strong>en</strong>kaart aangeduid als historisch waardevolle<br />
gro<strong>en</strong>structuur. Het to<strong>en</strong>em<strong>en</strong>d aantal bouwwerkjes e<strong>en</strong> wissel<strong>en</strong>de materialisering<br />
<strong>en</strong> het verschill<strong>en</strong>d gebruik gev<strong>en</strong> e<strong>en</strong> steeds rommeliger beeld. Om de<br />
cultuurhistorische kwaliteit van dit gebied te versterk<strong>en</strong> is het w<strong>en</strong>selijk om de<br />
ongew<strong>en</strong>ste bouwwerk<strong>en</strong> te saner<strong>en</strong>. Behoud<strong>en</strong>s de volkstuin<strong>en</strong> is ook de voormalige<br />
Joodse begraafplaats als waardevol gro<strong>en</strong> aangemerkt. Dit gro<strong>en</strong> is geleg<strong>en</strong><br />
aan de Pullestraat <strong>en</strong> bov<strong>en</strong> op Fort Sanderbout. Van 1678 tot 1869 was het e<strong>en</strong><br />
45
joodse begraafplaats. De stoffelijke rest<strong>en</strong> <strong>en</strong> grafst<strong>en</strong><strong>en</strong> zijn midd<strong>en</strong> vorige eeuw<br />
overgebracht naar andere begraafplaats<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> de geme<strong>en</strong>te. In de schootsveld<strong>en</strong><br />
is tot slot de kloostertuin van het Ag<strong>en</strong>et<strong>en</strong>klooster van cultuurhistorisch<br />
belang <strong>en</strong> aangeduid als historisch waardevolle gro<strong>en</strong>structuur. Het klooster had<br />
oorspronkelijk aan twee zijd<strong>en</strong> van de wal e<strong>en</strong> tuin die met e<strong>en</strong> onderdoorgang<br />
met elkaar verbond<strong>en</strong> war<strong>en</strong>. De tuin binn<strong>en</strong> de wal is thans voor e<strong>en</strong> groot deel<br />
bebouwd. De andere tuin ligt in de Schootsveld<strong>en</strong>, met c<strong>en</strong>traal hierin e<strong>en</strong> kerkhof.<br />
De onderdoorgang bestaat nog steeds <strong>en</strong> is ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s van waarde.<br />
Binn<strong>en</strong> de wal onderscheid<strong>en</strong> we e<strong>en</strong> aantal waardevolle gro<strong>en</strong>structur<strong>en</strong>, welke<br />
op de waard<strong>en</strong>kaart zijn aangegev<strong>en</strong>. De belangrijkste op<strong>en</strong>bare gro<strong>en</strong>plekk<strong>en</strong> in<br />
de binn<strong>en</strong>stad zijn de Cour Solanus <strong>en</strong> de Jardin d’Isabelle. Het Cour Solanus was<br />
e<strong>en</strong> tuin die deel uitmaakte van het Aloysiuscollege, e<strong>en</strong> onderdeel van het Domicanerklooster.<br />
De Jardin d’Isabelle was oorspronkelijk e<strong>en</strong> particuliere tuin.<br />
Schrijver Charles Beltj<strong>en</strong>s droeg hier in zijn jeugdjar<strong>en</strong> verz<strong>en</strong> voor aan Isabelle.<br />
De tuin raakte in verval <strong>en</strong> kreeg na herinrichting in 1995 e<strong>en</strong> op<strong>en</strong>baar karakter.<br />
In tuin bevindt zich het Charles Beltj<strong>en</strong>s monum<strong>en</strong>t. Alhoewel reeds eerder vermeld<br />
zijn binn<strong>en</strong> de wal ook e<strong>en</strong> groot aantal niet op<strong>en</strong>bare binn<strong>en</strong>tuin<strong>en</strong> van<br />
belang. Niet op<strong>en</strong>bare gro<strong>en</strong>e plekk<strong>en</strong> zijn o a. de binn<strong>en</strong>tuin<strong>en</strong> van het Mariapark,<br />
het Dominicanerklooster, de tuin van de pastorie aan het Kerkplein. Daarnaast<br />
zijn er nog e<strong>en</strong> aantal andere particuliere gro<strong>en</strong>e plekk<strong>en</strong> die mede vanuit<br />
de leefbaarheid van de binn<strong>en</strong>stad behoud<strong>en</strong>swaardig zijn.<br />
In <strong>en</strong> rondom de historische binn<strong>en</strong>stad kom<strong>en</strong> zowel solitaire bom<strong>en</strong> <strong>en</strong> boomclusters<br />
voor die van cultuurhistorische <strong>en</strong>/of beeldbepal<strong>en</strong>de waard<strong>en</strong> zijn. Deze<br />
bom<strong>en</strong>, die op de cultuurhistorische waard<strong>en</strong>kaart zijn aangegev<strong>en</strong>, zijn belangrijk<br />
voor de herk<strong>en</strong>baarheid <strong>en</strong> oriëntatie, het leefklimaat <strong>en</strong> de belevingswaarde.<br />
De historische stadswall<strong>en</strong>, die voor driekwart rond de stad intact zijn, zijn beplant<br />
met knotlindes. Ook de dubbele bom<strong>en</strong>rij tuss<strong>en</strong> de Odasingel <strong>en</strong> volkstuin<strong>en</strong><br />
vorm<strong>en</strong> e<strong>en</strong> belangrijke gro<strong>en</strong>structuur. De Wilheminastraat <strong>en</strong> Jubileumstraat<br />
zijn voorzi<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> monum<strong>en</strong>tale laanbeplanting. Daarnaast is de bom<strong>en</strong>cluster<br />
op de splitsing van de Stationstraat met de Stationdwarsstraat vermeld<strong>en</strong>swaardig.<br />
Dat geldt ook voor de bom<strong>en</strong> op de ommuurde begraafplaats<br />
van de Hervormde Geme<strong>en</strong>te, die dateert uit 1611 <strong>en</strong> is geleg<strong>en</strong> achter de bebouwing<br />
van de westelijke uitvalsweg in de richting van Limbricht. Daarnaast zijn<br />
verspreid over het plangebied e<strong>en</strong> groot aantal solitaire bom<strong>en</strong> <strong>en</strong> of kleinere<br />
clusters aanwezig die monum<strong>en</strong>tale of beeldbepal<strong>en</strong>de waard<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> <strong>en</strong> zijn<br />
aangegev<strong>en</strong> op de waard<strong>en</strong>kaart.<br />
46
Overige cultuurhistorisch waardevolle elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
P.M.<br />
47
Bronn<strong>en</strong><br />
BAAC 04.074<br />
[2004]<br />
Keysers & Jonkergouw<br />
[1998]<br />
R. Grub<strong>en</strong>, K. Emm<strong>en</strong>s <strong>en</strong> J. Willems, Sittard schootsveld<strong>en</strong><br />
plan Dobbelste<strong>en</strong>. <strong>Cultuurhistorische</strong> Effectrapportage.<br />
BAAC-rapport 04.074, ’s-Hertog<strong>en</strong>bosch 2004.<br />
F.H. Keysers <strong>en</strong> A.E.L. Jonkergouw, ‘Sittard’, Atlas van<br />
historische vestingwerk<strong>en</strong> in Nederland, Limburg, Stichting<br />
M<strong>en</strong>no van Coehoorn, Utrecht 1998, 101-106.<br />
Kooiman [2005] M. Kooiman, ‘Tuss<strong>en</strong> reconstructie <strong>en</strong> transformatie. Strategie<br />
<strong>en</strong> succes in het post-militaire landschap’, in: Architectuur<br />
Lokaal 49/06-2005<br />
MHL 181 [2000] R. D<strong>en</strong>ess<strong>en</strong>, B. van Hell<strong>en</strong>berg Hubar <strong>en</strong> J. Jongeling, De<br />
kerk in het midd<strong>en</strong> lat<strong>en</strong>. Kanttek<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> bij Zitterd Revisited.<br />
<strong>Cultuurhistorische</strong> Effectrapportage. Rapport Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>huis<br />
Limburg 181. Roermond 2000.<br />
MHL 627 [2004] R. D<strong>en</strong>ess<strong>en</strong> <strong>en</strong> A. Göttg<strong>en</strong>s, Sittard schootsveld<strong>en</strong> plan<br />
Dobbelste<strong>en</strong>. Rapport Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>huis Limburg 627.<br />
Roermond 2004.<br />
Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> R. St<strong>en</strong>vert e.a., Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> in Nederland. Limburg,<br />
[2003]<br />
Rijksdi<strong>en</strong>st voor de Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>zorg, Zwolle/Zeist 2003.<br />
Notermans [2002] J. Notermans e.a. (red.), Burcht<strong>en</strong> <strong>en</strong> Versterking<strong>en</strong> in de<br />
Euregio Maas-Rijn, e<strong>en</strong> toeristische ontdekkingsreis,<br />
Eup<strong>en</strong> 2002.<br />
Oremus [1990] J. Oremus, ‘De bleekveld<strong>en</strong> langs de Agnet<strong>en</strong>wal’, Historisch<br />
jaarboek voor het land van Zw<strong>en</strong>itibold XI (199o),<br />
77-84.<br />
RAAP 976 [2004] B. Robberechts, Zitterd Revisited, geme<strong>en</strong>te Sittard-<br />
Gele<strong>en</strong>; e<strong>en</strong> inv<strong>en</strong>tariser<strong>en</strong>d archeologisch onderzoek.<br />
RAAP-rapport 976, 2004.<br />
Theunisse [2000] J. Theunisse, ‘De totstandkoming van de Sittardse begraafplaats<br />
buit<strong>en</strong> de wal, 1839-1922’, Historisch jaarboek voor<br />
het land van Zw<strong>en</strong>itibold XXI (2000), 87-96.<br />
Van Luyn [1993] P.B.N. van Luyn, Stadt Sittardt, e<strong>en</strong> gr<strong>en</strong>soverschrijd<strong>en</strong>d<br />
verled<strong>en</strong>, Sittard 1993.<br />
Van Luyn [onged] Typoscript van P.B.N. van Luyn, De schootsveld<strong>en</strong> van<br />
Sittard, ongedateerd<br />
Van Luyn [1996] P.B.N. van Luyn, ‘De vestingwerk<strong>en</strong> van Sittard’, Historisch<br />
jaarboek voor het land van Zw<strong>en</strong>itibold XVII (1996),<br />
39-55.<br />
VROM [2004] Het post-militaire landschap 1.0. E<strong>en</strong> overzicht van linies<br />
<strong>en</strong> stelling<strong>en</strong> in Nederland, VROM-DG Ruimte, Beek &<br />
Kooiman Cultuurhistorie, 2004.<br />
Willems & Steketee<br />
[2003]<br />
H. Willems <strong>en</strong> B. Steketee, verbod<strong>en</strong> Kring<strong>en</strong>. Vrije<br />
Schootsveld<strong>en</strong> <strong>en</strong> inundaties rond ‘s-Hertog<strong>en</strong>bosch in de<br />
19 e eeuw, ’s-Hertog<strong>en</strong>bosch 2003.<br />
Wieland [1989] J. Wieland e.a. (red.), Kleine atlas voor de geschied<strong>en</strong>is<br />
van beide Limburg<strong>en</strong>, 2 e druk, Leeuward<strong>en</strong>/Maastricht<br />
1989.<br />
49
<strong>Bijlage</strong> A<br />
Rijksmonum<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
p.m.<br />
Geme<strong>en</strong>telijke monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
p.m.<br />
51
<strong>Bijlage</strong> B<br />
Overzicht van beeldbepal<strong>en</strong>de pand<strong>en</strong><br />
BP001 Begijn<strong>en</strong>hofstraat 10 t/m 14<br />
BP002 Begijn<strong>en</strong>hofstraat 13 , 15 <strong>en</strong> 17<br />
BP003 Begijn<strong>en</strong>hofstraat 16<br />
BP004 Begijn<strong>en</strong>hofstraat 18 18 I, 18 II <strong>en</strong> 20<br />
BP005 Bergstraat 7 <strong>en</strong> 9<br />
BP006 Bergstraat 19 <strong>en</strong> 21<br />
BP007 Brandstraat 6<br />
BP008 Brandstraat 7<br />
BP009 Brandstraat 16 <strong>en</strong> 18<br />
BP010 Brandstraat 19<br />
BP011 Brandstraat 21 <strong>en</strong> 23<br />
BP012 Brandstraat 24<br />
BP013 Brandstraat 25<br />
BP014 Brandstraat 29<br />
BP015 Brandstraat 30<br />
BP016 Helstraat 31 t/m 35<br />
BP017 Kerkplein 1<br />
BP018 Kerkplein 4 a<br />
BP019 Kerkplein 5<br />
BP020 Kerkplein 6<br />
BP021 Kerkplein 7<br />
BP022 Kerkplein 10 <strong>en</strong> 11<br />
BP023 Kerkplein 12<br />
BP024 Kerkstraatje 5<br />
BP025 Limbrichterstraat 1<br />
BP026 Limbrichterstraat 8<br />
BP027 Limbrichterstraat 9<br />
BP028 Limbrichterstraat 21<br />
BP029 Limbrichterstraat 23<br />
BP030 Limbrichterstraat 26<br />
BP031 Limbrichterstraat 30 <strong>en</strong> 32<br />
BP032 Limbrichterstraat 33<br />
BP033 Limbrichterstraat 37<br />
BP034 Limbrichterstraat 43 <strong>en</strong> 45<br />
BP035 Limbrichterstraat 65<br />
BP036 Limbrichterstraat 64 <strong>en</strong> 64a?<br />
BP037 Markt 21<br />
BP038 Markt 31<br />
BP039 Oude Markt 18<br />
BP040 Oude Markt 20<br />
BP041 Paardestraat 13<br />
BP042 Paardestraat 17<br />
BP043 Paardestraat 21<br />
BP044 Parklaan 9<br />
BP045 Plakstraat 3<br />
BP046 Plakstraat 35 t/m 45<br />
BP047 Putstraat 13<br />
BP048 Putstraat 15<br />
BP049 Putstraat 17<br />
BP050 Putstraat 39<br />
53
BP051 Putstraat 51<br />
BP052 Putstraat 53<br />
BP053 Putstraat 57<br />
BP054 Putstraat 61<br />
BP055 Putstraat 62<br />
BP056 Putstraat 74<br />
BP057 Putstraat 76<br />
BP058 Putstraat 78 <strong>en</strong> 80<br />
BP059 Putstraat 81 <strong>en</strong> 83<br />
BP060 Putstraat 87<br />
BP061 Putstraat 94 <strong>en</strong> 96<br />
BP062 Rijksweg Noord 6<br />
BP063 Rijksweg Zuid 8<br />
BP064 Rijksweg Zuid 23<br />
BP065 Rijksweg Zuid 25<br />
BP066 Rijksweg Zuid 48 <strong>en</strong> 50<br />
BP067 Rijksweg Zuid 4 4a <strong>en</strong> 6<br />
BP068 Stationsdwarsstraat 2<br />
BP069 Stationsstraat 8 , 10, 10A <strong>en</strong> 12<br />
BP070 Stationsstraat 15 <strong>en</strong> 15a<br />
BP071 Ste<strong>en</strong>weg 20<br />
BP072 Ste<strong>en</strong>weg 24<br />
BP073 Ste<strong>en</strong>weg 66 , 66A <strong>en</strong> 66B<br />
BP074 Ste<strong>en</strong>weg 83 <strong>en</strong> 85?<br />
BP075 Ste<strong>en</strong>weg 89 <strong>en</strong> Heinseweg 1a <strong>en</strong> 1c<br />
BP076 Ste<strong>en</strong>weg 49 <strong>en</strong> 51<br />
BP077 Tempelplein 3 <strong>en</strong> 5<br />
BP078 Urselin<strong>en</strong>tuin 1<br />
BP079 Voorstad 1 , 3, 3A <strong>en</strong> Haspelsestraat 2, 4 <strong>en</strong> 4a<br />
BP080 Wilhelminastraat 18 <strong>en</strong> Mgr. Claess<strong>en</strong>sstraat 2<br />
BP081 Wilhelminastraat 38 , 40, 42 <strong>en</strong> 44<br />
BP082 Wilhelminastraat 46 <strong>en</strong> 48<br />
BP083 Wilhelminastraat 47<br />
54
Leg<strong>en</strong>da<br />
GBKN gegev<strong>en</strong>s<br />
begr<strong>en</strong>zing rijksbeschermde stadsgezicht (1)<br />
begr<strong>en</strong>zing geme<strong>en</strong>telijk beschermd stadsgezicht (2)<br />
ruimte bepal<strong>en</strong>de rooilijn (zonder historische waa*<br />
ruimte bepal<strong>en</strong>de afscheiding (zonder historisch*<br />
structuur historische vestigingswerk<strong>en</strong> nog herk<strong>en</strong>baar<br />
historisch waardevolle rooilijn<br />
historisch waardevolle muur of hekwerk<br />
historisch waardevolle gevel(wand)<br />
tracé historische waterloop<br />
! historisch tracé Mol<strong>en</strong>beek <strong>en</strong> Gele<strong>en</strong>beek<br />
monum<strong>en</strong>tale_bom<strong>en</strong><br />
beeldbepal<strong>en</strong>de bom<strong>en</strong> / afscheiding<br />
historische bebouwingsstructuur verstoord<br />
historisch waardevolle hag<strong>en</strong><br />
historische beek of waterloop<br />
historisch waardevolle gro<strong>en</strong>structur<strong>en</strong><br />
gebied<strong>en</strong> die van oudsher e<strong>en</strong> op<strong>en</strong> <strong>en</strong> gro<strong>en</strong> karakter hebb<strong>en</strong><br />
gebied<strong>en</strong> die van oudsher e<strong>en</strong> op<strong>en</strong> <strong>en</strong> gro<strong>en</strong> karakt*<br />
historisch binn<strong>en</strong>terrein<strong>en</strong><br />
huidige bebouwing<br />
restant<strong>en</strong> historische vestigingswerk<strong>en</strong><br />
historisch strat<strong>en</strong>patroon <strong>en</strong> plein<strong>en</strong><br />
historisch strat<strong>en</strong>patroon <strong>en</strong> plein<strong>en</strong><br />
! !<br />
! ! ! !<br />
!<br />
! ! ! ! !<br />
!<br />
! ! ! !<br />
! ! ! ! ! ! ! ! !<br />
! ! ! !<br />
! ! !<br />
! ! !<br />
! ! ! ! !! ! ! ! !<br />
! !<br />
!<br />
!<br />
!<br />
! ! ! ! ! ! ! !<br />
!<br />
!<br />
! ! ! ! ! ! ! ! !<br />
!<br />
!<br />
! !<br />
! ! ! ! ! ! ! ! ! !<br />
!