1996 BRABANTS HEEM JAARGANG 48 - Hops
1996 BRABANTS HEEM JAARGANG 48 - Hops
1996 BRABANTS HEEM JAARGANG 48 - Hops
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
POTTENBAKKERS<br />
OP DE ZEILBERG<br />
Productieplaatsen van roodbakkend aardewerk te Deurne,<br />
1613-1917<br />
NICO ARTS EN ANTON VISSERS<br />
Tijdens opgravingen van nederzettingsterreinen<br />
uit de periode van de late middeleeuwen en uit<br />
later tijd worden vaak duizenden vondsten aange-<br />
troffen. Doorgaans bestaan die vondsten voor het<br />
grootste deel uit scherven van roodbakkend<br />
gebruiksaardewerk. Het is bijna nooit mogelijk<br />
om van dit aardewerk de productieplaats te<br />
bepalen. Van andere soorten keramiek, zoals<br />
steengoed en majolica, kan dat wel. Op enkele<br />
plaatsen in Nederland, pok in Noord-Brabant, is<br />
pottenbakkersafval van roodbakkejid aardewerk<br />
"' ..X"<br />
gevonden. Die plaatsen zijn daardoor mogelijke<br />
,'' . • ";'/ '<br />
productieplaatsen van het elders gevonden<br />
aardewerk. Enig inzicht in de specifieke<br />
" x Xx \> "'"' ^<br />
kenmerken en-de verspreiding van de producten<br />
_ van pottenbakkèrijen bestaat echter nog<br />
~^^-\ ^ „ "•• ' -<br />
nauwelijks. Ook in/Deurrïë hebben potten-<br />
V V x ^<br />
bakkerijen bestaan. Onlangs is daarover enige<br />
archivalische en archeologische informatie;<br />
beschikbaar gekomen.<br />
Voor zover thans bekend, hebben in ten minste acht<br />
verschillende plaatsen in Noord-Brabant gedurende de<br />
middeleeuwen en de periode daarna pottenbakkerijen<br />
bestaan. Drie daarvan dateren uit de late middeleeuwen,<br />
de overige zijn jonger. Ze hebben alle roodbakkend<br />
aardewerk geproduceerd, een enkele eveneens<br />
grijsbakkend aardewerk. Het bestaan van de meeste<br />
van die pottenbakkerijen is bekend door archief- en/of<br />
archeologisch onderzoek, l Doorgaans levert het<br />
archeologisch onderzoek concrete gegevens op over de<br />
producten van de pottenbakkerijen, terwijl archivalische<br />
bronnen allerlei andere vormen van informatie<br />
verschaffen. Dat er ook te Deurne pottenbakkerijen<br />
hebben bestaan was tot dusver slechts in plaatselijke<br />
kring bekend. 2 Recent zijn daarover archivalische<br />
bronnen toegankelijk gemaakt, 3 terwijl ook over de<br />
producten informatie beschikbaar is gekomen.<br />
^LIGGING<br />
De Zeilberg is een gehucht dat ongeveer anderhalve<br />
kilometer ten zuidoosten van de dorpskern van Deurne<br />
ligt. Het toponiem 'berg' in deze plaatsnaam kan<br />
worden verklaard door de ligging, namelijk op een met<br />
zand afgedekte plateauvormige hoogte pal op de Peelrandbreuk,<br />
juist ten oosten van de Peelhorst. Illustratief<br />
voor de hoge ligging is het feit dat de Bakelse Aa<br />
hier ontspringt.<br />
Dat hier pottenbakkerijen bestaan hebben is in belangrijke<br />
mate bepaald door de bodemgesteldheid. Daarbij<br />
gaat het in de eerste plaats om de beschikbaarheid van<br />
voor het pottenbakken geschikte klei op betrekkelijk<br />
geringe diepte. Daarnaast is de grote hoeveelheid<br />
brandstof in de onmiddellijke nabijheid van belang: de<br />
turf uit de Peel.<br />
De klei in de ondergrond staat in het geologisch jargon<br />
bekend als de Formatie van Kreftenheye C. 4 Deze formatie<br />
ligt onmiddellijk onder een dekzandpakket dat<br />
doorgaans minder dan twee meter dik is, maar hier<br />
meestal nog veel dunner. De Formatie van Kreften-
Bergen opZoom<br />
013 e-20e eeuw<br />
O Geertruidenberg<br />
16e-18e eeuw<br />
w Oosrerhout<br />
17e-19e eeuw<br />
Aft. i<br />
Tot dusver bekende plaatsen met laat- en na-middeleeuwse<br />
pottenbakkerijen in Noord-Brabant (tekening: Nico Arts).<br />
heye C besraat uit een gelaagd complex van fijn zand,<br />
kleiï'g fijn zand, zandige klei en vrijwel pure klei, dat in<br />
het algemeen van onder naar boven fijner wordt. Deze<br />
Formatie heeft een dikte tussen i en 5 meter en is ontstaan<br />
als een afzetting in een oude bedding van de<br />
Maas. De pure klei van de Formatie van Kreftenheye C<br />
is geschikt als grondstof voor pottenbakkerijen, al kan<br />
de aanwezigheid van de zandige lagen in deze geologische<br />
afzetting het winnen van de klei bemoeilijken.<br />
Op een afstand van slechts twee kilometer ten oosten<br />
van de Zeilberg begint de Peel. Dit uitgestrekte veenmoeras<br />
is de afgelopen eeuw goeddeels ontgonnen,<br />
maar vóór 1900 was hier nog volop turf te winnen.<br />
Juist ten westen van de Zeilberg ligt een andere hoogte,<br />
de Hanenberg genaamd, waar ook een enkele Deurnese<br />
pottenbakker zijn bedrijf heeft uitgeoefend. De<br />
Hanenberg is een dekzandrug die is afgedekt door een<br />
oud akkercomplex. Voor pottenbakkerijen ligt deze<br />
echter minder gunstig omdat er zich geen klei op winbare<br />
diepte in de bodem bevindt. Verder ligt de Peel -<br />
de leverancier van brandstof voor de ovens - op grotere<br />
afstand. Vandaar dat de meeste Deurnese pottenbakkers<br />
zich liever op de Zeilberg vestigden.<br />
D STEENOVENS ENPOTOVENS D<br />
In Deurne zijn zowel bakstenen, plavuizen (vloertegels),<br />
(dak)pannen als potten gebakken. Dit gebeurde<br />
door dezelfde personen, die zich veelal 'potbackers'<br />
noemden, maar die dus ook bakstenen en andere van<br />
•• r 52 j i<br />
s-Herfogenbosch<br />
Steensel<br />
19e eeuw<br />
^,<br />
BoxmeerCj<br />
17e -19e eeuw<br />
Deurne<br />
17e-20e<br />
eeuw<br />
leem gebakken voorwerpen produceerden. De grondstoffen<br />
die voor het bakken nodig waren - leem en<br />
moer (turf) - werden uit de gemeenschappelijke<br />
gronden gedolven. In de bronnen is er sprake van dat<br />
de leemkuilen weer met andere aarde gevuld moesten<br />
worden. Men maakte een onderscheid tussen pot-<br />
Aft.2<br />
Vereenvoudigde geologische kaart met de ligging van de door<br />
de Deurnese pottenbakkers benutte klei-afzettingen<br />
(tekening: Nico Arts).
Aft. 3<br />
Detail van een kaart van de Boxtelse landmeter Hendrik<br />
Verhees (1744-1813) uit 1790 met ten zuidoosten van Deurne<br />
de vermelding 'HanenbergPottebakkerij'.<br />
aardekuilen en kuilen voor andere producten. Daaruit<br />
blijkt dat voor de productie van aardewerk andere<br />
leemlagen werden aangesproken dan voor plavuizen en<br />
bakstenen.<br />
De oudste vermelding van het steen- en potbakken te<br />
Deurne dateert uit 1613. In of kort voor dat jaar zal hier<br />
begonnen zijn met het potbakken. De meeste archivalia<br />
dateren eveneens uit de zeventiende eeuw; uit de periode<br />
daarna zijn minder archiefstukken bekend.<br />
In 1618 werd bepaald dat de steen- en pottenbakkers<br />
voor elke steen- en potoven cijns moesten betalen. De<br />
betaling diende te gebeuren voordat het vuur in de<br />
oven werd ontstoken. De ene helft van de cijns was<br />
voor het onderhoud van de kerk, de andere helft voor<br />
de heer van Deurne. Voor iedere 'mont' baksteen<br />
moest twee gulden worden betaald, terwijl de cijns voor<br />
één potoven tien keer minder bedroeg, namelijk vier<br />
stuivers. In januari 1660 kocht Rogier baron van Leefdael<br />
de heerlijkheid Deurne. In maart 1660 bepaalde<br />
deze nieuwe heer van Deurne, dat de cijns volledig aan<br />
hem moest worden betaald. De kerkmeesters van Deurne<br />
deden daarop herhaaldelijk hun beklag bij de Raad<br />
van Brabant, omdat zij hun deel van de cijns niet ontvingen.<br />
Uiteindelijk werd de bepaling van Van Leefdael<br />
herroepen en kon de kerk haar aandeel opnieuw innen.<br />
Deze cijns bleef bestaan tot in 1917.<br />
Eén 'mont' omvatte 18.000 bakstenen. Meestal<br />
bedroeg het volume van één oven één of twee 'mont'.<br />
In 1651 echter is sprake van een oven van 30.000 stenen,<br />
en in 1652 zelfs van een van acht monden, wat<br />
neerkomt op 144.000 bakstenen. In 1665 wordt verklaard<br />
dat er in 1659 in totaal dertig monden stenen<br />
zijn gebakken, dus 540.000 stuks. Waarvoor al die stenen<br />
zijn gebruikt, staat niet vast. Omstreeks 1660 werd<br />
in ieder geval een gedeelte gebruikt voor het onderhoud<br />
van het kasteel van Deurne. Ook is bekend dat<br />
<strong>BRABANTS</strong> 53 <strong>HEEM</strong><br />
er stenen werden verkocht aan de andere (oostelijke)<br />
zijde van de Peel. In 1652 ontving men voor elke mont<br />
72 gulden en een ton bier. Over de afmetingen van de<br />
bakstenen wordt niets meer vermeld dan dat dit volgens<br />
de voorschriften diende te gebeuren.<br />
De Deurnese steenbakkers produceerden ook elders<br />
bakstenen. Zo leverden ze in de jaren 1644-16<strong>48</strong> aan de<br />
kerkfabriek van Tilburg het volume van tien ovens<br />
bakstenen. Deze stenen werden vermoedelijk gebakken<br />
uit ter plaatse gedolven leem. In andere zeventiendeeeuwse<br />
archivalia worden ovens genoemd te Gerwen,<br />
Nuenen, (Sint-Oeden)Rode, Veghel, Woensel en<br />
Zeelst. Voor zover dat valt op te maken bakte men<br />
meestal stenen voor de kerk, maar te Zeelst gebeurde<br />
dat in 1658 voor het repareren van huizen en schuren.<br />
Over het pottenbakken is minder bekend. Een indruk<br />
van de hoeveelheid potten die werd gebakken, is af te<br />
leiden uit gegevens van omstreeks 1670. In een periode<br />
van tien weken werd cijns betaald voor in totaal 26<br />
potovens, maar het aantal potten per oven wordt niet<br />
vermeld. In 1687 wordt een opsomming gegeven van<br />
in totaal 30 panovens alsmede 14 'plaveij-ovens' (dat<br />
wil zeggen: tegelovens) die voor cijnsbetaling zijn aangewezen.<br />
Uit deze opsomming kan worden opgemaakt<br />
dat pannen en tegels in afzonderlijke ovens werden<br />
gebakken. Uit de periode mei 1776 - maart 1779 is<br />
bekend dat er 61 potovens gestookt werden alsmede 61<br />
pan- en plavuisovens en 52 monden baksteen.<br />
Het afzetgebied van de producten van de pottenbakkers,<br />
en dan met name van het aardewerk, zal in eerste<br />
instantie plaatselijk zijn geweest, maar in 1661 en 1689<br />
worden ook verkopen vermeld te Eindhoven, Helmond,<br />
's-Hertogenbosch 'als andere omliggende dorpen'.<br />
Ook leveranties aan de heer van Deurne worden<br />
vermeld. De producten worden niet verder gespecificeerd<br />
dan als 'potten, cannen ende verder aerdewerck'.<br />
DE POTTENBAKKERS<br />
Gedurende ruim drie eeuwen zijn in totaal 28 pottenbakkers<br />
in Deurne actief geweest. Ze zijn allen bij<br />
naam bekend en meestal geboren, getogen en gestorven<br />
op de Zeilberg te Deurne. Slechts vier personen<br />
hebben een andere geboorteplaats: Oirschot (?, Corstiaen<br />
Corstiaens van Oirschot, ca. i62i-ca. 1658),<br />
Gestel bij Eindhoven (?, Daniël van Hoof, ca. 1625ca.<br />
1659), Maasbree (?, Swerius Janssen, ca. 1575-1635)<br />
en Belfelt (Matthijs Koch, 1791-1871). Van hen staat<br />
Swerius Janssen als de eerste Deurnese pottenbakker<br />
geboekstaafd. Het beroep wordt in de zeventiende<br />
eeuw meestal aangeduid als pottenbakker, in een enkel<br />
geval 'meester pottenbakker' en soms samen met een<br />
ander beroep: lakenmeester of steenbakker. Opvallend
is dat in de achttiende en negentiende eeuw naast het<br />
beroep van pottenbakker steeds vaker andere beroepen<br />
worden vermeld: pottenkramer, wever, linnenwever,<br />
landbouwer, burgemeester. Dit zou mogelijk kunnen<br />
duiden op een neergang van de pottennijverheid,<br />
waardoor de pottenbakker voor zijn levensonderhoud<br />
ook van een andere bron van inkomsten afhankelijk<br />
werd, al was het op het platteland niet ongebruikelijk<br />
dat men in de winter andere bezigheden had dan in de<br />
zomer. Uit 1791 is bekend dat het pottenbakken de<br />
Deurnenaren 'welkers allooij teegens het Hollandsche<br />
niet kunnende haaien, daarom ook weinig off niets<br />
opleevert'. In 1826 worden de producten omschreven<br />
als 'een grof slecht soort van aardewerk'. 5 Volgens de<br />
kadastrale gegevens zijn er in 1831 drie pottenbakkerijen<br />
in bedrijf, welke 'een grof slecht soort van aardewerk<br />
vervaardigen, hetwelk in de gemeente en omliggende<br />
dorpen onder den boerenstand gebruikt wordt'.<br />
In 1641 wordt naast het (woon)huis van de pottenbakker<br />
Willem Swerius een 'pothuis' genoemd. Daaruit<br />
blijkt dat het potbakken in een afzonderlijk gebouw<br />
gebeurde, maar specifieke gegevens zijn daarover niet<br />
bekend. Uit de geboorte- en sterftejaren van de Deurnese<br />
pottenbakkers kan worden opgemaakt dat de<br />
meesten in de zeventiende en in de achttiende eeuw<br />
Aft. 4<br />
Handmerken van Deurnese pottenbakkers:<br />
i: Hendrik Wouter van Oosterhout ca. 1622 - na 1688 (een<br />
steelpan); 2: Corstiaan Corstiaens van Oirschot ca. 1621 -<br />
voor 1658 (een vogel); 3: Daniël van Hoof ca. 1625 - voor 1650<br />
(een rad); 4: Aegidius Henssen van Bommel 1605 -1663 (een<br />
kan); 5: Willem Swerius ca. 1600 -1662 (een vogel)<br />
(tekening: Nico Arts).<br />
<strong>BRABANTS</strong> 54 <strong>HEEM</strong><br />
Swerius Janssen ca.<br />
Willem Swerius ca.<br />
Goort van de Moosdijck ca.<br />
Goort Swerius<br />
Dielis van Bommel<br />
Corstiaen Corstiaens ca.<br />
Hendrik Wouter van Oosterhout ca.<br />
Daniël van Hoof ca.<br />
Jan van Bommel ca.<br />
Laurens Keijsers ca.<br />
Jan Bosmans ca.<br />
Jan van de Moosdijck ca.<br />
Paulis van de Moosdijck ca.<br />
Hendrik van Bommel ca.<br />
Peter van Bommel ca.<br />
Joannes Munsters<br />
Hendrik Keijsers ca.<br />
Cornelis Munsters<br />
Emericus Munsters<br />
Henricus Munsters<br />
Peter Mattijs Koch<br />
Cornelis Munsters<br />
Hendricus Koch<br />
Petrus Munsters<br />
Pieter Cornelis Munsters<br />
Gordianus Hurckmans<br />
Joannes Munsters<br />
Pieter Munsters<br />
1575<br />
1600<br />
1600<br />
1605<br />
1605<br />
1621<br />
1622<br />
1625<br />
1630<br />
1630<br />
1635<br />
1650<br />
1650<br />
1653<br />
1662<br />
1690<br />
1695<br />
1724<br />
1737<br />
1784<br />
1791<br />
1800<br />
1831<br />
1744<br />
1767<br />
1798<br />
1806<br />
1849<br />
Afb.5<br />
De levensjaren van de 28 met name bekende Deurnese pottenbakkers.<br />
-1635<br />
-1662<br />
- na 1625<br />
- na 1630<br />
-1663<br />
- voor 1658<br />
-na 1688<br />
- voor 1659<br />
-1676<br />
-1662<br />
- 1670<br />
- na 1680<br />
-na 1673<br />
- ca. 1693<br />
-na 1703<br />
-1777<br />
-na 1721<br />
-1787<br />
- 1822<br />
- 1856<br />
- 1871<br />
-1865<br />
-1893<br />
- 1834<br />
- 1813<br />
. p<br />
-1876<br />
- 1922<br />
actief waren; in de achttiende eeuw worden er maar<br />
weinig vermeld.<br />
De laatste pottenbakker was Pieter Munsters (1849-<br />
1922), die in 1917 zijn bedrijf ophief. Van de inrichting<br />
van zijn werkplaats bestaat een eenvoudige schildering.<br />
Ook de door hem gebruikte draaischijf is bewaard<br />
gebleven. Van Pieter Munsters is verder nog bekend<br />
dat hij op gezette tijden met paard en kar naar 's-Hertogenbosch<br />
ging om daar op de markt zijn potten te<br />
verkopen. Vanwege de lange reis overnachtte hij dan<br />
aldaar en keerde de dag daarop - vaak in beschonken<br />
toestand - terug naar de Zeilberg.<br />
[; POTTENBAKKERSAFVAL T<br />
De Zeilberg is de afgelopen decennia vrijwel geheel<br />
met huizen bebouwd. Volgens sommige geruchten<br />
zouden bij het graven van bouwputten op verschillende<br />
plaatsen grote hoeveelheden scherven zijn gevonden,<br />
die echter zonder enig onderzoek zijn afgevoerd.<br />
De wel bewaarde archeologische overblijfselen van de<br />
Deurnese pottenbakkerijen zijn uitermate schaars.
Aft. 6<br />
Schilderijtje van de inrichting van de werkplaats van Pieter<br />
Munsters (1849-1922), die in 1917 als laatste Deurnesepottenbakker<br />
zijn bedrijf ophief (part. coll).<br />
Aft. 7<br />
De draaischijf van pottenbakker Pieter Munsters<br />
(foto: heemkundekring H.N. Ouwerling, Deurne).<br />
Ze bestaan uit slechts een 5i-tal scherven van roodbakkend<br />
gebruiksaardewerk, afkomstig van een terrein op<br />
de Zeilberg waar de laatste pottenbakker, namelijk Pieter<br />
Munsters, zijn bedrijf uitoefende. 6 De meeste van<br />
deze scherven zijn fragmenten van niet gebruikt aardewerk,<br />
maar enkele zijn van intensief gebruikte voorwerpen.<br />
<strong>BRABANTS</strong> 55 HEF.M<br />
Het ontbreken van gebruikssporen in wat voor vorm<br />
dan ook duidt er op dat de meeste scherven als pottenbakkersafval<br />
kunnen worden opgevat. Het betreft uitsluitend<br />
roodbakkend aardewerk, maar van een zeer<br />
wisselende kwaliteit. De scherf is meestal rozerood van<br />
kleur en is in meer dan de helft van de gevallen min of<br />
meer poreus. Deze slechte kwaliteit van het aardewerk<br />
werd veroorzaakt doordat men niet zo nauw keek bij<br />
het winnen van de potaarde en daarbij ook de zandige<br />
lagen in de klei als grondstof gebruikte. Het gaat hier<br />
inderdaad om een grof soort aardewerk van slechte<br />
kwaliteit. Hiervóór werden al de treffende omschrijvingen<br />
van omstreeks 1800 gememoreerd. Het is echter<br />
ook mogelijk dat juist de potten waarvan deze scherven<br />
resteren als afval werden weggeworpen, omdat ze<br />
niet goed waren gebakken. Minder dan de helft van de<br />
scherven is van een betere kwaliteit, dat wil zeggen,<br />
gebakken van fijnkorrelige klei. Op geen enkele scherf<br />
zijn bakscheuren te zien. Op zich zouden die scheuren<br />
op pottenbakkersafval kunnen duiden. Eén scherf is in<br />
de oven onvolledig gebakken en daardoor enigszins<br />
grijs van kleur geworden.<br />
De meeste van de niet gebruikte scherven zijn van<br />
twee-orige kook- en/of voorraadpotten. Uit de variatie<br />
van de randprofielen kan worden opgemaakt dat de<br />
scherven afkomstig zijn van minstens negen kook- of<br />
voorraadpotten, alsmede twee oor- of papkommetjes<br />
en een koekepan. De diameter van de randen van<br />
kook- en voorraadpotten varieert van tot 15 tot 34 cm;<br />
Aft. 8<br />
Pottenbakkersafval van roodbakkend aardewerk uit de i8de<br />
en lyde eeuw uit het terrein van pottenbakker Pieter Munsters<br />
(foto: Nico Arts).
de grootste exemplaren zullen van voorraadpotten zijn.<br />
Eén randfragment, vermoedelijk van een voorraadpot,<br />
heeft een geschubde rand. Onder de fragmenten van<br />
potbodems komen zowel platte bodems, bodems op<br />
standringen als bodems op pootjes voor.<br />
Alle scherven zijn voorzien van een doorzichtige loodglazuurlaag.<br />
Er is ook een donkerbruin gespikkeld glazuur<br />
gebruikt, dat het resultaat zal zijn van ijzeroxide<br />
of mangaanoxide dat aan het loodglazuur werd toegevoegd.<br />
In enkele gevallen is koperoxide aan het loodglazuur<br />
toegevoegd, waardoor een min of meer groene<br />
kleur werd verkregen.<br />
De intensief gebruikte scherven zijn van één oor- of<br />
papkommetje en één steelpannetje. Het oorkommetje<br />
heeft een door veelvuldig gebruik sterk gesleten rand,<br />
en een versiering in geel glazuur op een bruine ondergrond.<br />
Dit geel glazuur is in feite een door loodglazuur<br />
bedekte witte kleipap, die op het Zeilbergse oorkommetje<br />
in stippen en streepjes is aangebracht. Dit versieringsmotief<br />
is ongebruikelijk, althans vergeleken met<br />
elders gevonden oorkommetjes. Ook het aan de binnenzijde<br />
van loodglazuur voorziene steelpannetje is<br />
veelvuldig gebruikt: dit blijkt uit het zwarte aankoeksel<br />
en de donkere verkleuring aan de buitenzijde van het<br />
overigens rode aardewerk. Gezien de vindplaats is het<br />
aannemelijk dat ook deze voorwerpen producten zijn<br />
van een Zeilbergse pottenbakker.<br />
KANNEBUIZEN<br />
In de verzameling van de heemkundekring H.N.<br />
Ouwerling te Deurne bevinden zich naast de genoemde<br />
scherven nog enkele andere voorwerpen van aardewerk,<br />
die opvallen door hun zeldzaamheid. Het gaat<br />
daarbij om een twaalftal zogenaamde kannebuizen, alsmede<br />
een fragment van een eesttegel, alle van roodbakkend<br />
aardewerk.<br />
De kannebuizen zijn in augustus 1995 gevonden in een<br />
bouwput op de Zeilberg, niet ver van het terrein waar<br />
het hierboven beschreven schervenmateriaal aangetroffen<br />
is. 7 De buizen lagen min of meer horizontaal over<br />
enkele meters lengte in elkaar geschoven en kwamen<br />
uit in een ronde waterput van gestapelde bakstenen,<br />
die op een rechthoekig houten fundament rustte.<br />
Het kon niet meer worden nagegaan welke situatie<br />
door de buizen met de waterput werd verbonden.<br />
Bij de bakstenen van de waterput gaat het niet om tapse<br />
putstenen, zoals die vanaf omstreeks 1650 regelmatig<br />
voorkomen, maar om stenen met de gewone rechthoekige<br />
vorm. De kleur is donkerrood, ze zijn relatief hard<br />
gebakken en hebben een grove, zandige magering.<br />
De afmetingen bedragen 24 x 11,5 x 6/6,5 cm. Zoals<br />
recent is aangetoond, is dit formaat niet kenmerkend<br />
<strong>BRABANTS</strong> • 56 ' <strong>HEEM</strong><br />
r n<br />
o<br />
Aft,. 9<br />
Pottenbakkenafval van roodbakkend aardewerk uit de l8de<br />
en ipde eeuw: randfragmenten van kook- en voorraadpotten<br />
en van een koekepan uit het terrein van pottenbakker Pieter<br />
Munsters op de Zeilberg. Schaal 1:4 (tekening: Nico Arts).<br />
Aft. 10<br />
Gebruikt roodbakkend aardewerk (i?de en iSde eeuw) uit<br />
het terrein van pottenbakker Pieter Munsters: een oorkommetje<br />
en een steelpannetje. Schaal 1:4 (tekening: Nico Arts).
voor een bepaalde periode. 8 In de waterput werden geen<br />
vondsten aangetroffen die eventueel wel een datering<br />
zouden kunnen geven.<br />
De Zeilbergse kannebuizen hebben een conische vorm<br />
en zijn meestal 35 cm lang; de grootste diameter<br />
bedraagt 10 cm. Ze zijn van dikwandig rozerood aardewerk.<br />
Op sommige kannebuizen bevinden zich spatjes<br />
of strepen loodglazuur, wat erop duidt dat ze zijn meegebakken<br />
in een oven waarin ook geglazuurde potten<br />
werden gebakken. Ze hebben brede draairingen die<br />
ontstaan zullen zijn doordat deze buizen in een snel<br />
tempo gedraaid zijn. De meeste buizen zijn genummerd;<br />
het hoogst gevonden nummer is 10. De brede<br />
onderkanten zijn zowel binnen als buiten grof bijgesneden,<br />
vermoedelijk om ze in elkaar te kunnen passen.<br />
De smalle boveneinden passen immers in de brede<br />
onderkanten, maar slechts op volgorde van de nummering.<br />
Klaarblijkelijk vormen deze buizen het bouwpakket<br />
voor een waterleiding, mogelijk voor de afvoer van<br />
hemel- of oppervlaktewater naar de waterput.<br />
Ook van andere pottenbakkerijen zijn kannebuizen<br />
bekend, zoals die te Bergen op Zoom, 9 maar deze hebben<br />
telkens een andere vorm.<br />
Aft. n<br />
Twee kannebuizen van roodbakkend<br />
aardewerk van de<br />
Zeilberg te Deurne. Datering:<br />
vermoedelijk ijde eeuw. Schaal<br />
1:4 (tekening: Nico Arts).<br />
! j EESTTEGEL<br />
Een andere weinig<br />
voorkomende aardewerkvondst<br />
komt van<br />
het terrein van de<br />
voormalige bierbrouwerij<br />
'De Pelikaan' te<br />
Deurne. Het is een<br />
fragment in roodbakkend<br />
aardewerk van<br />
een zogenaamde eesttegel.<br />
Deze tegels werden<br />
gebruikt bij het<br />
bierbrouwen. Het<br />
graan dat voor het<br />
brouwen werd<br />
gebruikt, werd enkele<br />
dagen onder water<br />
bewaard zodat het<br />
kon ontkiemen. Vervolgens<br />
spreidde men<br />
de mout uit over de<br />
kiemvloer. Waren de<br />
kiemen lang genoeg,<br />
dan werd het kiemproces<br />
geforceerd<br />
gestopt, doordat de<br />
mout werd gedroogd<br />
<strong>BRABANTS</strong> 57 <strong>HEEM</strong><br />
op een speciale droogzolder, de eest genaamd. De vloer<br />
van de eest bestond na de middeleeuwen uit geperforeerde<br />
tegels. Op de begane stookte men een vuur en<br />
de hete lucht kon vervolgens via kleine gaatjes in de<br />
tegels van de eestvloer in de droogzolder komen. 10<br />
De Deurnese eesttegel is van zacht rozerood aardewerk<br />
en heeft aan de onderzijde grote diepe ronde gaten met<br />
een diameter van telkens 26 mm, en aan de bovenzijde<br />
boven elk groot gat telkens zeven kleinere gaatjes met<br />
een diameter tot 3 mm. De grote en kleine gaten in de<br />
tegel bevinden zich op regelmatige afstand. Ze moeten<br />
alle met hetzelfde gereedschap zijn aangebracht: een<br />
rond voorwerp dat aan één uiteinde was voorzien met<br />
zeven ronde pinnen. De onderzijde van de tegel heeft<br />
een ruw oppervlak terwijl de bovenzijde juist glad is<br />
afgewerkt. Opvallend is dat de bovenzijde en de zijkanten<br />
gedeeltelijk zijn zwartgeblakerd.<br />
Ook elders zijn eesttegels gevonden, ook in pottenbakkerijen,<br />
bijvoorbeeld die te Gennep en te Bergen op<br />
Zoom."<br />
Het is niet onwaarschijnlijk dat het bij de hier beschreven<br />
aardewerkproducten - zowel de kannebuizen als de<br />
eesttegel - gaat om producten van inheemse pottenbakkers.<br />
Niet alleen de vindplaats, maar ook de kleur<br />
en magering van het aardewerk duidt hierop. Ook de<br />
bakstenen van de waterput zullen eveneens van<br />
inheemse makelij zijn, doch hiervoor bestaat geen vergelijkingsmateriaal.<br />
i i CONCLUSIES i<br />
Ondanks de gunstige landschappelij k-geologische ligging,<br />
wijst de archivalische informatie die over de<br />
Deurnese pottenbakkerijen beschikbaar is niet op een<br />
grootschalige nijverheid. Gedurende het ruim driehonderdjarige<br />
bestaan van de pottenbakkernijverheid hebben<br />
er slechts 28 pottenbakkers gewerkt, van wie sommigen<br />
bovendien mede van een andere inkomstenbron<br />
afhankelijk waren.<br />
Tot op heden is de archeologische informatie van de<br />
Zeilbergse pottennijverheid uitermate beperkt. Het<br />
aantal van slechts enkele tientallen scherven, dat thans<br />
bekend is, staat in schril contrast met de meestal tienduizenden<br />
afvalproducten van andere pottenbakkerijen<br />
elders in Nederland. Bovendien staat niet met absolute<br />
zekerheid vast of de op het terrein van de laatste Zeilbergse<br />
pottenbakker gevonden scherven werkelijk op<br />
pottenbakkersafval duiden. Vanwege het ontbreken<br />
van gebruikssporen op die scherven, het vaak miserabele<br />
baksel en de vindplaats is dat echter wel aannemelijk.<br />
Indien dat juist is, zal de productie van de Zeilbergse<br />
pottenbakkerijen voor een belangrijk deel hebben<br />
bestaan uit eenvoudige kook- en voorraadpotten,
Afb.i2<br />
Fragment van een <strong>48</strong> mm dikke eesttegel van het terrein van<br />
de voormalige bierbrouwerij De Pelikaan te Deurne (bovenen<br />
onderkant). Datering: i8de ofio.de eeuw. Grootste afmetingen:<br />
26$ x 160 mm. (foto 's: Nico Arts)<br />
alle van roodbakkend aardewerk. De elders op de Zeilberg<br />
en in Deurne gevonden bijzondere aardewerkproducten<br />
- kannebuizen en een eesttegel - zijn mogelijk<br />
eveneens van inheemse makelij. Deze komen echter<br />
niet uit het afval van een pottenbakkerij, maar uit een<br />
functionele context.<br />
De vondsten van vermoedelijk Zeilbergse makelij zijn<br />
te fragmentarisch en vooralsnog te gering in aantal<br />
voor een vergelijking met elders gevonden producten<br />
van roodbakkend aardewerk. Bij zo'n vergelijking zou<br />
enerzijds het afzetgebied van de Zeilbergse pottenbakkerij<br />
kunnen worden nagegaan, en anderzijds zou de<br />
herkomst van elders gevonden aardewerkcomplexen<br />
beter kunnen worden beschreven.<br />
Ofschoon de Zeilberg de laatste decennia is bebouwd,<br />
is er nog steeds een kans dat er in de bodem sporen<br />
bewaard zijn gebleven van pottenbaldkerijen. Ook van<br />
de niet geringe Zeilbergse baksteenproductie kunnen<br />
nog ondergrondse overblijfselen bestaan, zoals schervenconcentraties<br />
en fundamenten van pot- en steenovens.<br />
Voor de geschiedenis van Deurne, en ook voor<br />
de kennis over het na-middeleeuwse aardewerk in het<br />
oosten van Noord-Brabant, is het daarom van groot<br />
belang dat in het vervolg bij bouw- en andere grondwerkzaamheden<br />
wordt gelet op de aanwezigheid van<br />
deze archeologische overblijfselen. LJ<br />
<strong>BRABANTS</strong> \ 5g <strong>HEEM</strong><br />
NOTEN<br />
1 Geertruidenberg: B. Zijlmans en L.G. Kooiman, Van klooster tot<br />
Prinsenhof. Een archeologisch bodemonderzoek in Hollands oudste<br />
stad (Geertruidenberg, 1994) 77; Bergen op Zoom: G. Groeneweg,<br />
Bergen op Zooms aardewerk. Vormgeving en decoratie van<br />
gebruiksaardewerk gedurende 600 jaar pottenbakkersnijverheid in<br />
Bergen op Zoom (Waalre, 1991); Breda: G. Van den Eynde,<br />
'Archeologische kroniek van de gemeente Breda over 1985', in:<br />
Jaarboek van de Geschied- en Oudheidkundige Kring van Stad en<br />
Land van Breda 'De Oranjeboom '39 (1986), 124-238 (met name<br />
232-135); Oosterhout: ongepubliceerd; 's-Hertogenbosch: J. Treling,<br />
'Archeologisch onderzoek in het Tolbrugkwartier (3)', in:<br />
's-Hertogenbosch. Driemaandelijks tijdschrift over de geschiedenis<br />
van 's-Hertogenbosch, 1995, nr. 3, 92-94; OefTelt/Boxmeer/Schaephuysen:<br />
J. de Kleyn, Volksaardewerk in Nederland sedert de late<br />
middeleeuwen (Lochem, 198(5) <strong>48</strong>; Steensel: ongepubliceerd;<br />
Deurne: dit artikel.<br />
2 H.N. Ouwerling, Geschiedenis der dorpen en heerlijkheden Deurne,<br />
Liesselen Vlierden (Helmond, 1933) 182-187; H. van Hoek,<br />
'De steen- en pottenbakkerijen in de Zeilberg', in: D'n Uytbeyndel,<br />
nr. 8 (1985), 3-8; W. van Heugten, 'Verval van de Deurnese<br />
pottenbakkerijen', in: D'n Vytbeyndel, nr. 14 (1987), 27-28.<br />
3 A. Vissers, Transcripties en regesten van akten met betrekking tot<br />
Deurnese pottenbakkers (Deurne, 1995) (manuscript op floppy disk).<br />
4 J.C. van den Toorn, Toelichting bij de geologische kaart van<br />
Nederland 1:50,000. Blad Venlo West faW) (Haarlem, 1967)<br />
100-103.<br />
5 Van Heugten, 'Verval van de Deurnese pottenbakkerijen', 27.<br />
6 Topografische plaatsbepaling: (5iC) 184.68 x 385.19.<br />
7 Deze waterput met kannebuizen werd gevonden aan de Huub<br />
van Doorneweg nr. 42; topografische plaatsbepaling: (5iC)<br />
184.78 x 384.87.<br />
8 H. Strijbos, 'Middeleeuwse bakstenen. Productie en formaten in<br />
oostelijk Noord-Brabant', in: Brabants Heem <strong>48</strong> (<strong>1996</strong>), 12-18.<br />
9 Groeneweg, Bergen op Zooms aardewerk, 169-171.<br />
10 Zie o.a.: V.T. van Vilsteren, 'Leven in de brouwerij. Een i6deeeuwse<br />
brouwer op de vingers gekeken', in: R.E. Kistemaker en<br />
V.T. van Vilsteren (red.), Bier! Geschiedenis van een volksdrank<br />
(Amsterdam, 1994) 61-71; Groeneweg, Bergen op Zooms aardewerk,<br />
150-153.<br />
11 Groeneweg, Bergen op Zooms aardewerk, 150-153; A. Mars, Genneps<br />
aardewerk. Een iSde-eeuwse pottenbakkerij archeologisch<br />
onderzocht (Gennep, 1991) 68-70.