Full text - Igitur - Universiteit Utrecht
Full text - Igitur - Universiteit Utrecht
Full text - Igitur - Universiteit Utrecht
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
opvoeringen heb ik de vierde periode Een levendige parttime Gysbreght van Aemstel<br />
genoemd.<br />
De periode-indeling is als volgt:<br />
1638-1772: De Schouwburg aan de Keizersgracht<br />
1774-1890: De Houten Kast aan het Leidseplein<br />
1892-1968: De Nieuwe Stadsschouwburg<br />
1968-2010: Een levendige parttime Gysbreght van Aemstel<br />
2.3 1637<br />
Op tweede kerstdag 1637 had Gysbreght van Aemstel in première moeten gaan ter inwijding<br />
van de Schouwburg. Karel Porteman en Mieke Smits-Veldt schrijven in Een nieuw<br />
vaderland voor de muzen. Geschiedenis van de Nederlandse literatuur 1560-1700: ‘Het is<br />
niet duidelijk of Vondel opdracht kreeg voor een passend openingstuk, of dat hij, zoals hij<br />
zelf suggereerde, dit op eigen initiatief schreef.’ 45<br />
Door protesten van de kerkenraad werd de première ruim een week uitgesteld tot 3 januari<br />
1638. 46<br />
Onderwerp van Gysbreght van Aemstel is de door list bewerkte ondergang van het<br />
middeleeuwse Amsterdam in 1304. Vondels entte zijn voorstelling op Vergilius’ beroemde<br />
verhaal van Troje. De vernietiging van die stad situeerde hij in de kerstnacht van een<br />
christelijke wereld. Daarbij was de gebruikelijke list – een binnengehaald schip met rijshout,<br />
waaronder soldaten waren verborgen- geïnspireerd op een episode uit de vaderlandse<br />
geschiedenis: die van het turfschip in Breda, en Vergilius’ paard van Troje. Nadat de heer<br />
Van Aemstel zich tot het allerlaatst heeft gevleid met de hoop dat God de stad zal redden,<br />
wijst de engel Rafaël hem erop dat hij de wapens moet neerleggen en het hem door God<br />
opgelegde kruis van ballingschap moet dragen. Hij voorspelt hem echter ook dat de<br />
verwoeste stad later bloeiender dan ooit zal herrijzen. Gysbreght buigt dan ootmoedig voor<br />
Gods wil en verlaat met zijn gezin de stad. 47<br />
De voorstellingen brachten heel wat geld in het laatje: van 1614 tot 1665 werd het treurspel<br />
110 keer opgevoerd en 1665 tot 1735 303 maal. De Gysbreght-traditie begon nog tijdens<br />
Vondels leven. 48<br />
2.4 1638-1772: De Schouwburg aan de Keizersgracht<br />
Albach schrijft dat de omstreden toneelmaker Jan Vos in het midden van de zeventiende<br />
eeuw de leiding over de Stadsschouwburg kreeg. Zijn stelregel: ‘Het zien gaat voor het<br />
zeggen’ werd in praktijk gebracht. Met de kunstig geënsceneerde Stomme Vertooningen, een<br />
soort tableaus vivants, werden de moord op Gozewijn en de aanranding van de nonnen uit<br />
het klooster van Aemstel uiterst plastisch en gewelddadig uitgebeeld.<br />
In 1655 moet de Stadsschouwburg wegens een pestepidemie zijn poorten sluiten. Na<br />
heropening in 1656 wordt Badeloch voor het eerst door een vrouw gespeeld. In 1664<br />
ondergaat de Stadsschouwburg een ingrijpende verbouwing naar Italiaans voorbeeld. Na<br />
heropening in 1666 komt de engel Rafaël, voor wie buitengewoon ingenieuze effecten<br />
45 Porteman. K., en M. B. Smits-Veldt. Een nieuw vaderland voor de muzen. Geschiedenis van de Nederlandse literatuur 1560-<br />
1700. Amsterdam: 2008. p. 379<br />
46 Joost van den Vondel, Gysbreght van Aemstel. Met inleidingen en aantekeningen door Mieke B. Smits-Veldt. Amsterdam:<br />
1994. p. 2<br />
47 Porteman. K., en M. B. Smits-Veldt. Een nieuw vaderland voor de muzen. Geschiedenis van de Nederlandse literatuur 1560-<br />
1700. Amsterdam: 2008. p. 382<br />
48 Gemert. van L.,’3 januari 1638: De opening van de Amsterdamse Schouwburg. Vondel en de Gysbreght-traditie’. In:<br />
Nederlandse literatuur, een geschiedenis. Hoofdred. M.A. Schenkeveld-Van Dussen. Antwerpen/Amsterdam 1998. p. 230-236.