de praehistorische steenen wapenen en werk - Books and Journals
de praehistorische steenen wapenen en werk - Books and Journals
de praehistorische steenen wapenen en werk - Books and Journals
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
DE PRAEHISTORISCHE STEENEN WAPENEN EN WERK-<br />
TUIGEN ULT DEN OOST-INDISCHEN<br />
ARCHIPEL, BESCHOUWD UIT EEN ARCHEOLOGISCH<br />
EN ETHNOGRAPHISCH OOGPUNT.<br />
DOOB<br />
C. M. PLEYTE WZN.<br />
m ta< .EtónojraptóeA Af»je»ni twn A«< iTon. ZoöJ. Ö<strong>en</strong>.<br />
n JVatera<br />
"Anna antiqua, manus, ungues <strong>de</strong>ntesque fuerunt,<br />
Et lapi<strong>de</strong>s, et item silvarum fragmina rami.<br />
Posterius ferri vis est, aerisque reperta,<br />
Sod prior aeris erat, quam ferri onguitus usus."<br />
Met <strong>de</strong>ze woor<strong>de</strong>n bezong reeds Lucretius met groote juistheid <strong>de</strong><br />
ou<strong>de</strong> toestan<strong>de</strong>n in zijn gedicht //<strong>de</strong> rerum natura". Hoe dieper <strong>de</strong> wet<strong>en</strong>schap<br />
doordringt in <strong>de</strong> k<strong>en</strong>nis omtr<strong>en</strong>t ou<strong>de</strong> uitgestorv<strong>en</strong>e, <strong>en</strong> nog op<br />
e<strong>en</strong> zeer lag<strong>en</strong> trap van ontwikkeling staan<strong>de</strong> volker<strong>en</strong>, <strong>de</strong>s te meer<br />
wor<strong>de</strong>n <strong>de</strong>ze regel<strong>en</strong> bewaarheid. Overal waar wij overblijfsel<strong>en</strong> van<br />
e<strong>en</strong> vroegere beschaving aantreff<strong>en</strong>, zijn <strong>de</strong>ze, of <strong>ste<strong>en</strong><strong>en</strong></strong>, bf bronz<strong>en</strong>,<br />
of ijzer<strong>en</strong> <strong>wap<strong>en</strong><strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> <strong>werk</strong>tuig<strong>en</strong>, <strong>en</strong>, naarmate <strong>de</strong> ontwikkeling<br />
hooger was, steeds in <strong>de</strong>ze volgor<strong>de</strong>. In <strong>de</strong>n laatst<strong>en</strong> tijd is <strong>de</strong> a<strong>and</strong>acht,<br />
meer dan vroeger, op <strong>de</strong>ze voorhistorische overblijfsel<strong>en</strong> gevestigd.<br />
Vooral in <strong>de</strong>n Indisch<strong>en</strong> Archipel houdt m<strong>en</strong> zich teg<strong>en</strong>woordig<br />
ijverig bezig met archeologische on<strong>de</strong>rzoeking<strong>en</strong>. Aan <strong>de</strong>z<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong><br />
wij dan ook reeds e<strong>en</strong> groot ge<strong>de</strong>elte onzer k<strong>en</strong>nis omtr<strong>en</strong>t <strong>de</strong> Hindoekolonisatie<br />
te dank<strong>en</strong>. Tot nog toe bepaal<strong>de</strong>n <strong>de</strong>ze nasporing<strong>en</strong> zich<br />
echter voornamelijk tot <strong>de</strong> ou<strong>de</strong> monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>; dit is niet voldo<strong>en</strong><strong>de</strong>.<br />
Wij moet<strong>en</strong> nog ver<strong>de</strong>r in <strong>de</strong> geschie<strong>de</strong>nis van Insulin<strong>de</strong> teruggaan,<br />
wij moet<strong>en</strong> <strong>de</strong> oudste restes nauwkeuriger beschouw<strong>en</strong> dan tot he<strong>de</strong>n<br />
gedaan is. De <strong>ste<strong>en</strong><strong>en</strong></strong> <strong>werk</strong>tuig<strong>en</strong> van weleer, die nu <strong>en</strong> dan in <strong>de</strong><br />
verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> gewest<strong>en</strong> uit <strong>de</strong>n bo<strong>de</strong>m wer<strong>de</strong>n opgedolv<strong>en</strong>, hebb<strong>en</strong><br />
ook hunne geschie<strong>de</strong>nis , die wij moet<strong>en</strong> tracht<strong>en</strong> te leer<strong>en</strong> k<strong>en</strong>n<strong>en</strong>.<br />
Prof. Kern wees reeds op het feit, dat <strong>de</strong> smeedkunst lang voor <strong>de</strong><br />
komst <strong>de</strong>r Hindoes bek<strong>en</strong>d moet zijn geweest. On<strong>de</strong>r <strong>de</strong> metal<strong>en</strong>,<br />
aldus <strong>de</strong>ze Hoogleeraar, komt het eerst ijzer in aanmerking. De<br />
meest gebruikelijke b<strong>en</strong>aming, Javaansch wësi, Alfoersch van <strong>de</strong><br />
Minahassa was ei, Maleisch basi, Bataksch bosi, <strong>en</strong>zoovoorts, i;
C. M. PLEYTE WZN., DE PRAK HISTORISCHE STEENEN ENZ. 587<br />
inheemsch, ev<strong>en</strong>als het Tagalsche ba kal. Niet alle<strong>en</strong> het erts, ook<br />
<strong>de</strong> be<strong>werk</strong>ing moet bek<strong>en</strong>d zijn geweest; want in het Fidjisch beteek<strong>en</strong>t<br />
wesi e<strong>en</strong> soort van speer, <strong>en</strong> wesia hard. Hoe ware dit te<br />
verklar<strong>en</strong>, indi<strong>en</strong> m<strong>en</strong> het ijzer niet had wet<strong>en</strong> te be<strong>werk</strong><strong>en</strong>, in e<strong>en</strong><br />
grijs verle<strong>de</strong>n, to<strong>en</strong> <strong>de</strong> stam, wi<strong>en</strong>s taal in 't Fidjisch voortleeft,<br />
nog niet van zijn verwant<strong>en</strong> in <strong>de</strong>n Archipel geschei<strong>de</strong>n was? Deze<br />
uitkomst wordt zij<strong>de</strong>lings bevestigd door 't opmerkelijk verschijnsel,<br />
dat <strong>de</strong> half wil<strong>de</strong> Igorrot<strong>en</strong> op Luzon <strong>en</strong> <strong>de</strong> Dajaks op Borneo in<br />
't bearbei<strong>de</strong>n van ijzer grooter kunstvaardigheid bezitt<strong>en</strong> dan <strong>de</strong><br />
beschaaf<strong>de</strong> Javan<strong>en</strong> <strong>en</strong> Maleiers '.<br />
Alvor<strong>en</strong>s onze a<strong>and</strong>acht tot <strong>de</strong> <strong>praehistorische</strong> <strong>wap<strong>en</strong><strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> <strong>werk</strong>tuig<strong>en</strong><br />
te bepal<strong>en</strong>, will<strong>en</strong> wij nog op <strong>en</strong>kele plechtighe<strong>de</strong>n <strong>en</strong> gebruik<strong>en</strong><br />
uit <strong>de</strong>n cyclus van het familielev<strong>en</strong> <strong>de</strong>r inlan<strong>de</strong>rs wijz<strong>en</strong>, waarbij<br />
het metaal niet als snij<strong>de</strong>nd <strong>werk</strong>tuig mag wor<strong>de</strong>n aangew<strong>en</strong>d.<br />
Zoo wordt bij <strong>de</strong> geboorte, zoowel bij <strong>de</strong> min<strong>de</strong>r beschaaf<strong>de</strong>n, <strong>de</strong><br />
Orang-Bënoewa van Malakka, <strong>de</strong> Amboneez<strong>en</strong>, <strong>de</strong> bewoners van Boeroe<br />
<strong>en</strong> die <strong>de</strong>r an<strong>de</strong>re eilan<strong>de</strong>n tussch<strong>en</strong> Celebes <strong>en</strong> Nieuw Guinea, als bij <strong>de</strong><br />
meer ontwikkel<strong>de</strong> Javan<strong>en</strong>, Makassar<strong>en</strong>, Boegineez<strong>en</strong> <strong>en</strong>zoovoorts,<br />
e<strong>en</strong> bamboemes tot het doorsnij<strong>de</strong>n van <strong>de</strong>n navelstr<strong>en</strong>g gebezigd ».<br />
Het plechtige haarsnij<strong>de</strong>n, dat e<strong>en</strong>igeu tijd na <strong>de</strong> geboorte plaats<br />
heeft, mag ev<strong>en</strong>min met e<strong>en</strong> schaar of mes volbracht wor<strong>de</strong>n. Bij <strong>de</strong><br />
Timoreez<strong>en</strong> bijvoorbeeld geschiedt dit door mid<strong>de</strong>l van e<strong>en</strong> scherp<br />
gemaakt riet, in <strong>de</strong> <strong>de</strong>r<strong>de</strong> ma<strong>and</strong> nadat het kind ter wereld is gekom<strong>en</strong>,<br />
terwijl, wanneer wij voor e<strong>en</strong> oog<strong>en</strong>blik het gebied van <strong>de</strong>n Indisch<strong>en</strong><br />
Archipel verlat<strong>en</strong>, wij zi<strong>en</strong>, dat bij <strong>de</strong> Maoris, op Nieuw Zeel<strong>and</strong>,<br />
wanneer voor <strong>de</strong> eerste maal het haar van het kind gesne<strong>de</strong>n wordt,<br />
<strong>de</strong> grootva<strong>de</strong>r of e<strong>en</strong> priester voor dit heilige <strong>werk</strong> e<strong>en</strong> mes van<br />
obsidiaan bezigt, <strong>en</strong> op Tahiti e<strong>en</strong> haai<strong>en</strong>t<strong>and</strong> daarvoor gebruikt<br />
wordt s. Nog moet hier <strong>de</strong> besnij<strong>de</strong>nis g<strong>en</strong>oemd wor<strong>de</strong>n. Bek<strong>en</strong>d is het,<br />
' Kern, Over <strong>de</strong>n invloed <strong>de</strong>r Indische, Arabisohe <strong>en</strong> Europeesohe beschaving<br />
op <strong>de</strong> volk<strong>en</strong> van <strong>de</strong>n Indisch<strong>en</strong> Arohipel. blz. 18.<br />
* Wij verwijz<strong>en</strong> voor dit gebruik naar <strong>de</strong> volg<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>werk</strong><strong>en</strong>:<br />
Bijdr. T. L. <strong>en</strong> Vk. v Ned. Ind. 1885, dl. X, blz. 193. Me<strong>de</strong>d. v. h. Ned.<br />
Z<strong>en</strong>d. G<strong>en</strong>. dl. XVII, blz. 257. Journ. of the Ind. Arohip. vol. I, blz. 298.<br />
Tijdsch. v. Ned. Iud. 1845, dl. IV, blz. 279. I<strong>de</strong>m 1843, dl. II, blz. 632. G<strong>en</strong>eeek.<br />
tijdschr. v. Ned. Indie, dl. XXII, blz. 59. Van Eek, Schets<strong>en</strong> van het eil<strong>and</strong><br />
Bali, blz. 263. Tijdsohr. v. h. Bat. G<strong>en</strong>. v. K. eu W. dl. XIX, blz. 93. Zeitschr.<br />
f. Bfchnol. 1876, blz. 183. Rie<strong>de</strong>l, <strong>de</strong> sluik <strong>en</strong> kroesharige rase<strong>en</strong> tussoh<strong>en</strong> Selebes<br />
<strong>en</strong> Papua, blz. 23, 73, 135, 175, 236, 265, 303, 326, 355, 391, 417, 449<br />
<strong>en</strong> 465.<br />
* Wilk<strong>en</strong>, Ueber das Haaropfer und einige an<strong>de</strong>re Trauergebrauohe bei <strong>de</strong>n<br />
Völkeru Indonesi<strong>en</strong>'s. Heft II, blz. 93—94. Geciteerd volg<strong>en</strong>s <strong>de</strong>n nSeparatabdruok.il
588 C. M. PLEYTÜ WZN., DE PR.AKHlsTnRTsr.HT.-. STEENEN WAPENEN<br />
dat <strong>de</strong> ou<strong>de</strong> Israëliet<strong>en</strong>, die hierin <strong>de</strong> Egypt<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> tot voorbeeld<br />
gehad hebb<strong>en</strong>, voor <strong>de</strong>ze plechtigheid zich van <strong>ste<strong>en</strong><strong>en</strong></strong> mess<strong>en</strong> bedi<strong>en</strong><strong>de</strong>n.<br />
Hetzelf<strong>de</strong> do<strong>en</strong> nog he<strong>de</strong>n t<strong>en</strong> dage <strong>de</strong> Papoeas van <strong>de</strong> Maclay-kust,<br />
terwijl <strong>de</strong> Alfoer<strong>en</strong> van <strong>de</strong> Minahassa <strong>de</strong>ze operatie pleg<strong>en</strong> te verricht<strong>en</strong><br />
door mid<strong>de</strong>l van <strong>de</strong> tëtëwd, <strong>de</strong> fijn <strong>en</strong> dun gesne<strong>de</strong>n buit<strong>en</strong>kant van<br />
<strong>de</strong>n wulud (bambusa longinodis) '.<br />
Hoe moet<strong>en</strong> wij nu het gebruik van niet-metal<strong>en</strong> mess<strong>en</strong> bij <strong>de</strong>ze<br />
verrichting<strong>en</strong> verklar<strong>en</strong>? Het afsnij<strong>de</strong>n van <strong>de</strong>n navelstr<strong>en</strong>g, het<br />
plechtige haarsnij<strong>de</strong>n alsme<strong>de</strong> <strong>de</strong> besnij<strong>de</strong>nis, voor zooverre <strong>de</strong>ze niet<br />
volg<strong>en</strong>s <strong>de</strong>n Mohainmedaansch<strong>en</strong> ritus plaats heeft, zijn operaties die<br />
reeds uit <strong>de</strong> grijze oudheid, lang voor dat het metaal bek<strong>en</strong>d was,<br />
dagteek<strong>en</strong><strong>en</strong>. Met <strong>de</strong> ceremonies aan <strong>de</strong>ze operaties verbon<strong>de</strong>n, nam<br />
m<strong>en</strong> van geslacht tot geslacht ook <strong>de</strong> <strong>werk</strong>tuig<strong>en</strong> over, waarme<strong>de</strong> zij<br />
oorspronkelijk verricht wer<strong>de</strong>n (e<strong>en</strong> scherp stuk bamboe of e<strong>en</strong>ste<strong>en</strong>splinter),<br />
<strong>en</strong> door <strong>de</strong>n geest van behoud, die alle lager ontwikkel<strong>de</strong><br />
lie<strong>de</strong>n beheerscht, zijn, tot <strong>de</strong>n huidig<strong>en</strong> dag, <strong>de</strong>ze instrum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> in<br />
eere geblev<strong>en</strong>. — Dit gebruik van niet-metal<strong>en</strong> <strong>werk</strong>tuig<strong>en</strong> bepaalt zich<br />
echter, om het hier nog op te merk<strong>en</strong> , niet uitsluit<strong>en</strong>d tot <strong>de</strong> plechtighe<strong>de</strong>n<br />
<strong>en</strong> gebruik<strong>en</strong> in <strong>de</strong>n cyclus van het familielev<strong>en</strong>. Zoo verhaalt<br />
on<strong>de</strong>r an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> <strong>de</strong> kundige natuuron<strong>de</strong>rzoeker Wallace, dat, op het<br />
eil<strong>and</strong> Geram, <strong>de</strong> sago door <strong>de</strong> Alfoer<strong>en</strong> met behulp van e<strong>en</strong><br />
knuppel, in welks on<strong>de</strong>rein<strong>de</strong> zich e<strong>en</strong> scherp stuk kwarts bevindt,<br />
wordt gewonn<strong>en</strong> ». Ongetwijfeld duidt dit gebruik op e<strong>en</strong> ste<strong>en</strong>perio<strong>de</strong>,<br />
<strong>en</strong> is het ook hier het bijgeloof, dat <strong>de</strong>n nakomeling steeds verbo<strong>de</strong>n<br />
heeft, dit oorspronkelijke <strong>werk</strong>tuig door e<strong>en</strong> meer doelmatig ijzer<strong>en</strong><br />
te vervang<strong>en</strong>.<br />
Uit <strong>de</strong> hier aangehaal<strong>de</strong> daadzak<strong>en</strong> mog<strong>en</strong> wij besluit<strong>en</strong> , dat ook<br />
in <strong>de</strong>n Indisch<strong>en</strong> Archipel, voor dat <strong>de</strong> be<strong>werk</strong>ing <strong>de</strong>r metal<strong>en</strong> bek<strong>en</strong>d<br />
werd, e<strong>en</strong> tijdvak geweest is, waarin m<strong>en</strong> algeme<strong>en</strong> uit ruw<strong>en</strong> ste<strong>en</strong><br />
wap<strong>en</strong>s of <strong>werk</strong>tuig<strong>en</strong> vervaardig<strong>de</strong>. Dit wordt bevestigd door het feit,<br />
dat m<strong>en</strong> allerwege <strong>ste<strong>en</strong><strong>en</strong></strong> , in <strong>de</strong>n vorm van wigg<strong>en</strong> <strong>en</strong> bijl<strong>en</strong> geslep<strong>en</strong>,<br />
gevon<strong>de</strong>n heeft. Wij zull<strong>en</strong> nu overgaan tot e<strong>en</strong> meer nauwkeurige<br />
beschouwing <strong>de</strong>zer <strong>werk</strong>tuig<strong>en</strong>, door achtere<strong>en</strong>volg<strong>en</strong>s te vermel<strong>de</strong>n<br />
waar zij gevon<strong>de</strong>n zijn, waarin zij overe<strong>en</strong>kom<strong>en</strong> met, of verschill<strong>en</strong><br />
van die, welke bij naburige volk<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n aangetroff<strong>en</strong>, welke<br />
vorm<strong>en</strong> <strong>en</strong> afmeting<strong>en</strong> zij hebb<strong>en</strong>, om t<strong>en</strong> laatste na te gaan, welke<br />
' Wilkeu, De besnij<strong>de</strong>uis bij <strong>de</strong> volkeu vau <strong>de</strong>n Iiidisoheu Arohipel. Bijdr. T.<br />
L. eii Vk. v. Ned. Iud. 1885, dl. X, blz. 193, as.<br />
» Wallace, The Malay Archipelago. Vol. II, blz. 118.
ÉN WERKTUIGEN UIT DEN OOST-INDISCHEN ARCHIPEL. 589<br />
<strong>de</strong> me<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> zijn, die <strong>de</strong> inboorling<strong>en</strong> omtr<strong>en</strong>t <strong>de</strong>n oorsprong <strong>de</strong>zer<br />
voorwerp<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> , <strong>en</strong> wat het gebruik is, dat zij daarvan nog he<strong>de</strong>n<br />
t<strong>en</strong> dage mak<strong>en</strong> '.<br />
Ste<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>wap<strong>en</strong><strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> <strong>werk</strong>tuig<strong>en</strong> treff<strong>en</strong> wij , e<strong>en</strong>ige eilan<strong>de</strong>n uitgezon<strong>de</strong>rd,<br />
over <strong>de</strong>n geheel<strong>en</strong> Archipel verspreid aan. Zoowel op Java<br />
<strong>en</strong> Sumatra als op Celebes <strong>en</strong> Borneo, <strong>de</strong> Philippijn<strong>en</strong> , <strong>de</strong> Aroe- <strong>en</strong><br />
Kei-eilan<strong>de</strong>n, Ceram , <strong>de</strong> B<strong>and</strong>a-eilan<strong>de</strong>n , Timor, Flores, Adonare <strong>en</strong><br />
Solor, zijn van tijd tot tijd e<strong>en</strong>ige exemplar<strong>en</strong> gevon<strong>de</strong>n. Het grootste<br />
aantal lever<strong>de</strong> wel Java, doch daar <strong>de</strong>ze opgave te onbepaald is, zull<strong>en</strong><br />
wij dit eil<strong>and</strong> resi<strong>de</strong>ntie voor resi<strong>de</strong>ntie beschouw<strong>en</strong>. Verreweg <strong>de</strong> meest<strong>en</strong><br />
wer<strong>de</strong>n in <strong>de</strong> Preanger-reg<strong>en</strong>tschapp<strong>en</strong> voor <strong>de</strong>n dag gebracht. Uit <strong>de</strong>ze<br />
l<strong>and</strong>streek ontving het Bataviaasch G<strong>en</strong>ootschap van Kunst<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
Wet<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> ongeveer vijftig stuks, het Eijks Museum van Oudhe<strong>de</strong>n<br />
alhier e<strong>en</strong> nog grooter aantal. Hierop volg<strong>en</strong> <strong>de</strong> resi<strong>de</strong>nties<br />
Batavia, Krawang, Cheribon, Banjoemas, Tegal, Bagel<strong>en</strong>, Samarang,<br />
Madio<strong>en</strong> <strong>en</strong> Passoeroean ie<strong>de</strong>r met e<strong>en</strong>ige specimina. Het is uiterst<br />
moeielijk , zekerheid omtr<strong>en</strong>t <strong>de</strong> juiste vindplaats<strong>en</strong> <strong>de</strong>zer <strong>ste<strong>en</strong><strong>en</strong></strong> <strong>werk</strong>tuig<strong>en</strong><br />
te verkrijg<strong>en</strong>, daar <strong>de</strong> inlan<strong>de</strong>r <strong>de</strong>rgelijke voorwerp<strong>en</strong> steeds<br />
met bijgeloovig<strong>en</strong> eerbied als voortbr<strong>en</strong>sel<strong>en</strong> van het atmospherisch<br />
vuur beschouwt. Volg<strong>en</strong>s <strong>de</strong>n heer van Limburg Brouwer echter,<br />
wor<strong>de</strong>n zij gewoonlijk twee tot twee <strong>en</strong> e<strong>en</strong> halv<strong>en</strong> voet diep on<strong>de</strong>r<br />
<strong>de</strong>n began<strong>en</strong> grond aangetroff<strong>en</strong> V<br />
In het jaar 1854 wijd<strong>de</strong> reeds <strong>de</strong> heer Brumund e<strong>en</strong> hoofdstuk<br />
aan <strong>de</strong> <strong>ste<strong>en</strong><strong>en</strong></strong> bijl<strong>en</strong> <strong>en</strong> beitels. Hij maakte uit <strong>de</strong> vondst<strong>en</strong>, die<br />
to<strong>en</strong> ter tij<strong>de</strong> nog gering war<strong>en</strong>, op, dat <strong>de</strong> voorhistorische <strong>werk</strong>tuig<strong>en</strong><br />
tot westelijk Java, dat is tot <strong>de</strong> So<strong>en</strong>dalan<strong>de</strong>n, beperkt war<strong>en</strong>. Als<br />
re<strong>de</strong>n gaf hij op, dat <strong>de</strong> So<strong>en</strong>daneez<strong>en</strong> op hunne berg<strong>en</strong> , welke <strong>de</strong> natuur<br />
als scheidsmur<strong>en</strong> tussch<strong>en</strong> h<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> overige bewoners van het eil<strong>and</strong><br />
opwierp, veel min<strong>de</strong>r in <strong>de</strong>n invloed <strong>en</strong> in <strong>de</strong> beschaving <strong>de</strong>r Hindoes<br />
ge<strong>de</strong>eld hebb<strong>en</strong> dan hunne stamverwant<strong>en</strong> op Mid<strong>de</strong>n- <strong>en</strong> Üost-Java,<br />
<strong>en</strong> <strong>de</strong>rhalve langer op hunn<strong>en</strong> oorspronkelijk<strong>en</strong> trap van beschaving<br />
zijn blijv<strong>en</strong> staan ». Uit latere ont<strong>de</strong>kking<strong>en</strong> is ev<strong>en</strong>wel geblek<strong>en</strong>, dat dit<br />
• Wij hop<strong>en</strong> hierme<strong>de</strong> tev<strong>en</strong>s <strong>de</strong> 17
590 C. M. PLEXTE WZN., DE PBAEHISXOIUSCHE STEENEN WAPENEN<br />
niet het geval is; integ<strong>en</strong><strong>de</strong>el, <strong>ste<strong>en</strong><strong>en</strong></strong> bijl<strong>en</strong> uit <strong>de</strong>n voortijd kom<strong>en</strong>,<br />
gelijk uit het zooev<strong>en</strong> me<strong>de</strong>ge<strong>de</strong>el<strong>de</strong> kan geblek<strong>en</strong> zijn, bijna in elk<br />
ge<strong>de</strong>elte <strong>de</strong>s eil<strong>and</strong>s voor. Wij moet<strong>en</strong> <strong>de</strong>rhalve aannem<strong>en</strong>, dat geheel<br />
Java, voor <strong>de</strong> komst <strong>de</strong>r Hindoes, in e<strong>en</strong> tijdperk verkeerd heeft,<br />
waarin het be<strong>werk</strong><strong>en</strong> van ste<strong>en</strong>, tot verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>werk</strong>tuig<strong>en</strong>, algeme<strong>en</strong><br />
was <strong>en</strong> <strong>de</strong>ze laatst<strong>en</strong> tot allerlei doelein<strong>de</strong>n wer<strong>de</strong>n aangew<strong>en</strong>d.<br />
Dat zelfs t<strong>en</strong> tij<strong>de</strong> dat <strong>de</strong> Hindoe-beschaving haar hoogst<strong>en</strong> bloei<br />
bereikt had, <strong>de</strong> herinnering aan het gebruik van steeu<strong>en</strong> <strong>werk</strong>tuig<strong>en</strong><br />
niet geheel verdw<strong>en</strong><strong>en</strong> was, me<strong>en</strong><strong>en</strong> wij te mog<strong>en</strong> opmak<strong>en</strong> uit het<br />
feit, dat op <strong>de</strong> basreliefs van <strong>de</strong>n Börö-Budur, twee m<strong>en</strong>schelijke<br />
figur<strong>en</strong> voorkom<strong>en</strong>, die bezig zijn, met e<strong>en</strong> <strong>ste<strong>en</strong><strong>en</strong></strong> bijl, e<strong>en</strong> boomstam<br />
te behakk<strong>en</strong>. ' (Plaat VII, fig. 7 <strong>en</strong> 8.)<br />
Voordat wij thans overgaan tot het gev<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> overzicht<br />
van <strong>de</strong> verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> vorm<strong>en</strong> <strong>en</strong> van <strong>de</strong> afmeting<strong>en</strong> <strong>de</strong>r <strong>ste<strong>en</strong><strong>en</strong></strong><br />
beitels, zull<strong>en</strong> wij neg<strong>en</strong> hoofdtyp<strong>en</strong> aannem<strong>en</strong>, waartoe wij <strong>de</strong><br />
thans bek<strong>en</strong><strong>de</strong> bijl<strong>en</strong> <strong>en</strong> beitels terugbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong>. T<strong>en</strong> ein<strong>de</strong> zoo kort<br />
<strong>en</strong> dui<strong>de</strong>lijk mogelijk te zijn, hebb<strong>en</strong> wij <strong>de</strong>ze neg<strong>en</strong> typ<strong>en</strong> afgebeeld<br />
op Plaat I, II <strong>en</strong> III. Wij on<strong>de</strong>rschei<strong>de</strong>n <strong>de</strong>rhalve:<br />
Type I. Bijl<strong>en</strong>, wigvormige, geslep<strong>en</strong> aan twee vlakk<strong>en</strong>, <strong>de</strong><br />
sne<strong>de</strong> aan <strong>de</strong> bei<strong>de</strong> zij<strong>de</strong>n bijgeslep<strong>en</strong>.<br />
Type II. Bijl<strong>en</strong> of dissels, met twee platte vlakk<strong>en</strong>, <strong>de</strong> sne<strong>de</strong><br />
aan e<strong>en</strong>e zij<strong>de</strong> bijgeslep<strong>en</strong>.<br />
Type III. Bijl<strong>en</strong>, gebog<strong>en</strong> disselvormig, overgaan<strong>de</strong> tot <strong>de</strong>n<br />
waaiervormig<strong>en</strong> dissel.<br />
Type IIIA. Bijl<strong>en</strong>, als vor<strong>en</strong>, doch smaller.<br />
Type IV. Bijl<strong>en</strong>, gebog<strong>en</strong> disselvormig, voor- <strong>en</strong> achtervlak loop<strong>en</strong><br />
in <strong>de</strong> sne<strong>de</strong> uit.<br />
Type V. Bijl<strong>en</strong>, gutsvormig, met horizontale bov<strong>en</strong>- <strong>en</strong> on<strong>de</strong>rvlakk<strong>en</strong>.<br />
Type VI. Bijl<strong>en</strong>, gutsvormig, met gebog<strong>en</strong> voor- <strong>en</strong> achtervlak.<br />
Type VII. Bijl<strong>en</strong>, gutsvormig, met plat on<strong>de</strong>rvlak, twee zeer<br />
smalle opstaan<strong>de</strong> kant<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> bol bov<strong>en</strong>vlak.<br />
Type VIII. Bijl<strong>en</strong>, gutsvormig met plat on<strong>de</strong>rvlak, twee zeer<br />
smalle opstaan<strong>de</strong> kant<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> scherphoekig bov<strong>en</strong>vlak.<br />
Deze typ<strong>en</strong>-in<strong>de</strong>eling geldt uitsluit<strong>en</strong>d voor het eil<strong>and</strong> Java <strong>en</strong><br />
is door ons vastgesteld na e<strong>en</strong> nauwkeurige vergelijking <strong>de</strong>r spe-<br />
• Leemans, Sur uu baarelief d'un temple & Java. Congres Intern. d'Anthropol.<br />
et d'arohéolog. préhistoriques. VI> session. Bruxelleü, 1872, pag. 534. Leemans,<br />
De Bórö Boedoer op het eil<strong>and</strong> Java. Plaat LXVI. ng. 102 <strong>en</strong> Plaat CLXXIV. A.<br />
fig. 154.
EN WERKTUIGEN UTT BEN OOST-INDISCHEN ARCHIPEL. 591<br />
cimina, die het Bijks-Museum van Oudhe<strong>de</strong>n alhier bezit. Door <strong>de</strong>n<br />
heer Van Limburg Brouwer wer<strong>de</strong>n <strong>de</strong> bijl<strong>en</strong> <strong>en</strong> beitels van het Bata-<br />
viaasch G<strong>en</strong>ootschap van Kunst<strong>en</strong> <strong>en</strong> Wet<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> geor<strong>de</strong>nd '.<br />
Wij kon<strong>de</strong>n <strong>de</strong> in die collectie aanwezige exemplar<strong>en</strong> natuurlijk niet<br />
volg<strong>en</strong>s onze in<strong>de</strong>eling rangschikk<strong>en</strong>; <strong>de</strong>rhalve war<strong>en</strong> wij g<strong>en</strong>oodzaakt<br />
<strong>de</strong>n catalogus van di<strong>en</strong> heer over te nem<strong>en</strong>, zooveel mogelijk echter<br />
met verwijzing naar ons systeem.<br />
No.<br />
van <strong>de</strong>n<br />
Catalogus.<br />
VERZAMELING VAN HET BIJKS MUSEUM VAN OUDHEDEN.<br />
VINDPLAATS, RESIDENTIE<br />
Batavia<br />
Samarang<br />
Preanger Reg<strong>en</strong>tschapp<strong>en</strong>.<br />
Batavia<br />
Samarang<br />
Preanger Reg<strong>en</strong>tschapp<strong>en</strong>.<br />
Cheribon<br />
Batavia<br />
Samarang.<br />
Preanger Reg<strong>en</strong>tschapp<strong>en</strong>.<br />
Krawang<br />
Batavia<br />
Preanger Reg<strong>en</strong>tschapp<strong>en</strong>.<br />
Krawang<br />
Batavia<br />
Preanger Reg<strong>en</strong>tschapp<strong>en</strong>.<br />
Batavia<br />
Batavia<br />
Samarang<br />
Preanger Reg<strong>en</strong>tschapp<strong>en</strong>.<br />
Krawang<br />
Batavia<br />
Samarang<br />
Preanger Reg<strong>en</strong>tschapp<strong>en</strong>.<br />
Passoeroean<br />
Java.<br />
TYPE.<br />
1<br />
1<br />
•1<br />
2<br />
2<br />
2<br />
2<br />
3<br />
3<br />
3<br />
3<br />
3A<br />
3A<br />
3A<br />
4<br />
4<br />
5<br />
6<br />
6<br />
6<br />
6<br />
7<br />
7<br />
7<br />
7<br />
STEENSOORT.<br />
AFMETING.<br />
Grootste Kleinste! | Aantal.<br />
in cM.<br />
10<br />
8.5<br />
6.4<br />
17<br />
13.5<br />
12.3<br />
16<br />
15.5<br />
12.5<br />
14.5<br />
10.5<br />
9.1<br />
10.5<br />
5.5<br />
10<br />
8.5<br />
15.5<br />
13.5<br />
6<br />
12.4<br />
11<br />
13<br />
12.2<br />
7.5<br />
17.3<br />
o<br />
4.8<br />
8<br />
4<br />
6<br />
4.7<br />
7.6<br />
4<br />
4.2<br />
5.8<br />
6.8<br />
6.3<br />
8.9<br />
5.5<br />
4.5<br />
7<br />
5.4<br />
5<br />
7<br />
' V. Limburg Brouwer O. C. blz. 65, ss. M<strong>en</strong> leze over steeu<strong>en</strong> bijleu,<br />
op Java gevon<strong>de</strong>n, nog <strong>de</strong> volg<strong>en</strong><strong>de</strong> verhan<strong>de</strong>ling<strong>en</strong>: Leemans, Over <strong>ste<strong>en</strong><strong>en</strong></strong><br />
bijl<strong>en</strong> op Java, <strong>en</strong> e<strong>en</strong>ige <strong>ste<strong>en</strong><strong>en</strong></strong> voorwerp<strong>en</strong> op Borneo gevon<strong>de</strong>n. Tijdsohr. v. d.<br />
Wis- <strong>en</strong> Natuurk. Wet<strong>en</strong>sch. Uitgegev<strong>en</strong> door <strong>de</strong> lsie klasse van het Kon. Ned.<br />
lust. dl. V, blz. 106. Yates, On the stone wedges of Java, <strong>and</strong> similar anci<strong>en</strong>t<br />
objeots of stone disoovered in Borneo. Aroheol. Journ. No 42. Vrolik, Berigt over<br />
zes <strong>ste<strong>en</strong><strong>en</strong></strong> wigg<strong>en</strong> op Java gevon<strong>de</strong>n. Tijdschr. v d. Wis- <strong>en</strong> Natuurk. Wet<strong>en</strong>sch.<br />
dl. Ill, Afl. 2. Daubrée, Sur uue oolleotion d'inatrum<strong>en</strong>ts <strong>en</strong> pierre déoouverts<br />
dans l'tle <strong>de</strong> Java. Inst. Imp. <strong>de</strong> Franoe. Comptes r<strong>en</strong>dus <strong>de</strong>s séances <strong>de</strong> l'Aoad.<br />
d. sci<strong>en</strong>ces, LXVII. Séance du 28 déeembre 1886.<br />
11 2<br />
1<br />
5<br />
4<br />
8<br />
1<br />
34<br />
2<br />
27<br />
1<br />
10<br />
10<br />
1<br />
5<br />
2<br />
2<br />
15<br />
1<br />
6<br />
6<br />
3<br />
5<br />
2<br />
1
592 C. M. PLBYTE WZN., DE PRAEHISTORISCHE STEENEN WAPENEN<br />
No.<br />
van <strong>de</strong>n<br />
Catalogus.<br />
1<br />
1 ^<br />
* 1<br />
VINDPLAATS, RESIDENTIE<br />
Batavia . . . . .<br />
Preanger Reg<strong>en</strong>tschapp<strong>en</strong>.<br />
Bagel<strong>en</strong><br />
TYPE.<br />
8<br />
8<br />
8<br />
8<br />
STEENSOORT.<br />
AFMETING.<br />
GrooUte Kleinste Aantal<br />
in cM.<br />
24 10.2 8<br />
15 1<br />
22 3<br />
30 I 1<br />
.4amm«vfcmgr. Bij <strong>de</strong> beschrijving <strong>de</strong>r bijl<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> wij <strong>de</strong> opgave <strong>de</strong>r ste<strong>en</strong>soort<br />
achterwege gelat<strong>en</strong> De wet<strong>en</strong>schap toch eischt thans meer dan <strong>de</strong> e<strong>en</strong>voudige<br />
opgave van bij voorbeeld kiezel- of vuurste<strong>en</strong>. Zij verwacht <strong>de</strong> resultat<strong>en</strong> van e<strong>en</strong><br />
microscopisch on<strong>de</strong>rzoek.' Aangezi<strong>en</strong> het onmogelijk is dit on<strong>de</strong>rzoek in te stell<strong>en</strong>,<br />
zon<strong>de</strong>r e<strong>en</strong> stuk van het voorwerp af te slaan <strong>en</strong> dit daardoor voorgoed te beschadig<strong>en</strong><br />
, kon<strong>de</strong>n wij hiertoe niet overgaan. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong>, al k<strong>en</strong><strong>de</strong>n wij nauwkeurig<br />
<strong>de</strong> ste<strong>en</strong>soort waaruit <strong>de</strong> bijl<strong>en</strong> vervaardigd zijn, dan is <strong>de</strong> geologische k<strong>en</strong>nis<br />
van <strong>de</strong> gewest<strong>en</strong> waaruit zij zijn aangevoerd nog zoo gering, dat het onmogelijk<br />
uit te mak<strong>en</strong> is, of <strong>de</strong> ste<strong>en</strong>, die ter vervaardiging gedi<strong>en</strong>d heeft, <strong>werk</strong>elijk aldaar<br />
inheemsch is <strong>en</strong> niet van el<strong>de</strong>rs ingevoerd.<br />
No.<br />
van <strong>de</strong>n<br />
Catalogus.<br />
Ba I.<br />
19-26<br />
32<br />
34<br />
55—56<br />
60<br />
Ba III.<br />
1<br />
*/*<br />
13<br />
59<br />
68<br />
C.<br />
7<br />
D.<br />
12<br />
13<br />
VERZAMELING VAN HET BAÏAVIAASCH GENOOTSCHAP VOOR<br />
KUNSTEN EN WETENSCHAPPEN.<br />
VINDPLAATS, RESIDENTIE TYPE.<br />
Krawang . . . .<br />
Kediri<br />
Batavia (Depok) . .<br />
Krawang . . . .<br />
Krawang . . . .<br />
Djokjokarta . . .<br />
Madio<strong>en</strong> (Magetan) .<br />
Madio<strong>en</strong> (Magetan) .<br />
Kediri<br />
Djokjokarta<br />
Bagel<strong>en</strong>. -<br />
Bagel<strong>en</strong> (Sapoeran). . .<br />
Bantam (Tjimarga, afd.<br />
Lebak)<br />
1—2<br />
1—2<br />
1—2<br />
1-2<br />
1—2<br />
2—4<br />
2—4<br />
2—4<br />
2—4<br />
6—8<br />
5-8<br />
5—8<br />
STEENSOORT. | AFMETING. Aantal<br />
Jaspis<br />
Jaspis<br />
Jaspis<br />
Vuurste<strong>en</strong><br />
Calcedoon<br />
Trachiet<br />
Kiezellei<br />
Jaspis<br />
Jaspis<br />
Cornalijn<br />
Kiezel leiste<strong>en</strong><br />
Calcedoon<br />
Lydiet<br />
De <strong>de</strong>terminatie <strong>de</strong>r ste<strong>en</strong>soort van <strong>de</strong> bijl<strong>en</strong> uit <strong>de</strong>ze verzameling<br />
blijft, om <strong>de</strong> hierbov<strong>en</strong> vermel<strong>de</strong> re<strong>de</strong>n<strong>en</strong>, geheel voor <strong>de</strong> verantwoording van <strong>de</strong>n<br />
heer V. Limburg Brouwer.<br />
i Dr. A. B. Meyer, Nephrit und Ja<strong>de</strong>it, dl. III, ble. 51, toont bij <strong>de</strong><br />
beschrijving van e<strong>en</strong> ohloromelanietbijl <strong>de</strong>r Humboldtsbaai, hoe m<strong>en</strong> zulk e<strong>en</strong><br />
on<strong>de</strong>rzoek moet instell<strong>en</strong>.<br />
.S<br />
8<br />
1<br />
1<br />
2<br />
1
SN WERKTUIGEN UIT DEN OOST-tNDISCIÏKN ARCHIPEL. 593<br />
Thans zull<strong>en</strong> wij overgaan tot <strong>de</strong> beschouwing <strong>de</strong>r op <strong>de</strong> zoog<strong>en</strong>aam<strong>de</strong><br />
Buit<strong>en</strong>bezitting<strong>en</strong>, dat zijn <strong>de</strong> eilan<strong>de</strong>n buit<strong>en</strong> Java, gevon<strong>de</strong>n exemplar<strong>en</strong><br />
, die wij, weg<strong>en</strong>s hunn<strong>en</strong> vorm, all<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> afgebeeld, voor<br />
zooverre zij iii <strong>de</strong> Rijks-Verzameling te, Lei<strong>de</strong>n aanwezig zijn.<br />
Zoo treff<strong>en</strong> wij op Plaat III, tig. T, e<strong>en</strong> ste<strong>en</strong> aan in <strong>de</strong>n vorm<br />
van e<strong>en</strong> meslemmet, op verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> plaats<strong>en</strong> met koord omwon<strong>de</strong>n,<br />
1. 11.4; br. 3.3; d. 0.9 cM., afkomstig van Borneo». De heer<br />
Leemans, directeur van het Rijks-Museum van Oudhe<strong>de</strong>n, die <strong>de</strong><br />
collectie, zeer welwill<strong>en</strong>d, te onzer beschikking stel<strong>de</strong>, geeft<br />
<strong>de</strong>z<strong>en</strong> ste<strong>en</strong> niet op als e<strong>en</strong> <strong>werk</strong>tuig of wap<strong>en</strong> <strong>en</strong>, onzes inzi<strong>en</strong>s,<br />
terecht. Bij e<strong>en</strong>e nauwkeurige beschouwing kunn<strong>en</strong> wij ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel<br />
spoor van be<strong>werk</strong>ing daaraan ont<strong>de</strong>kk<strong>en</strong>. De koord zou kunn<strong>en</strong><br />
gedi<strong>en</strong>d hebb<strong>en</strong> om <strong>de</strong>n ste<strong>en</strong> aan e<strong>en</strong> b<strong>and</strong> te bevestig<strong>en</strong>, t<strong>en</strong> ein<strong>de</strong><br />
hem als amulet om <strong>de</strong>n hals te drag<strong>en</strong>, doch kan ev<strong>en</strong>goed<br />
het overblijfsel zijn van e<strong>en</strong> snoer waarme<strong>de</strong> <strong>de</strong> ste<strong>en</strong>, als zinker,<br />
aan e<strong>en</strong> net bevestigd is geweest. Dit komt ons <strong>de</strong>s te waarschijnlijker<br />
voor, daar <strong>de</strong> koord geta<strong>and</strong> is, e<strong>en</strong> be<strong>werk</strong>ing, die, zooals<br />
g<strong>en</strong>oegzaam bek<strong>en</strong>d is, uitsluit<strong>en</strong>d op touw<strong>werk</strong>, dat tot het vervaardig<strong>en</strong><br />
van nett<strong>en</strong> of vischlijn<strong>en</strong> moet di<strong>en</strong><strong>en</strong>, wordt toegepast,<br />
Plaat III, fig. II, stelt voor e<strong>en</strong> bijl waarvan bei<strong>de</strong> vlakk<strong>en</strong> gepolijst<br />
zijn <strong>en</strong> <strong>de</strong> sne<strong>de</strong> van het e<strong>en</strong>e naar het an<strong>de</strong>re ein<strong>de</strong> vlak<br />
is bijgeslep<strong>en</strong>; bov<strong>en</strong> <strong>en</strong> op zij<strong>de</strong> weinig be<strong>werk</strong>t; aan het bov<strong>en</strong>ein<strong>de</strong><br />
op zij<strong>de</strong> van inkeping<strong>en</strong> voorzi<strong>en</strong> tot het bevestig<strong>en</strong> aan e<strong>en</strong> steel; 1.<br />
9.5; br. 5—6.2; d. 2.1 cM.; afkomstig van M<strong>en</strong>ado op Celebes.»<br />
Reeds Rumphius, om dit in het voorbijgaan me<strong>de</strong> te <strong>de</strong>el<strong>en</strong>, maakt van<br />
het voorkom<strong>en</strong> van <strong>ste<strong>en</strong><strong>en</strong></strong> bijl<strong>en</strong> op dit eil<strong>and</strong> gewag. Hij verhaalt dat<br />
zulk e<strong>en</strong> bijltje door Alfoer<strong>en</strong> van Tomboekoe gevon<strong>de</strong>n werd in e<strong>en</strong> door<br />
<strong>de</strong>n bliksem gesplet<strong>en</strong> palmboom. Drie eig<strong>en</strong>aars had<strong>de</strong>n het achtere<strong>en</strong>volg<strong>en</strong>s<br />
aan hunne kriss<strong>en</strong> gedrag<strong>en</strong>, waardoor het als het ware<br />
gepolijst was. s Van e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>r exemplaar heet het dat het werd aangetroff<strong>en</strong>,<br />
stek<strong>en</strong><strong>de</strong> in e<strong>en</strong> ijzerhoutbooin, op het in <strong>de</strong> nabijheid<br />
van Celebes geleg<strong>en</strong> eil<strong>and</strong> Gapé*, in het jaar 1677. Vooral dit<br />
laatste feit vond Rumphius zeer merkwaardig, hij vereeuwig<strong>de</strong> het<br />
daarom in het hier volg<strong>en</strong><strong>de</strong> jaarversje:<br />
Als Gapes opperheer boog Voor Kabonna stoVt,<br />
Voer Ik Door DonDers kraC'ht In't hart Van 't ijzer-hoVt. *<br />
' Leemans, Beschrijving <strong>de</strong>r Indische Oudhe<strong>de</strong>n van het Rijke-Museum van<br />
Oudhe<strong>de</strong>n. *B 4.<br />
* Leemans, o. o. *B 27.<br />
* Rumphius, d'Amboinsohe rariteit-kamer, blz. 207. Plaat L, fig. B.<br />
* Gapé of Gapey, e<strong>en</strong> <strong>de</strong>r eilan<strong>de</strong>n van <strong>de</strong>n Bauggaai-arohipel.<br />
BumphiuB, o. c, blz. 208, Plaat L, fig. A.
594 C. M. PLEYTE WZN., DE PRAEHISTORISCHE STEENEN WAPENEN<br />
Van meer belang zijn <strong>de</strong> op Plaat IV afgebeel<strong>de</strong> bijltjes. Fig. T<br />
is e<strong>en</strong> smal bijltje, naar b<strong>en</strong>e<strong>de</strong>n bree<strong>de</strong>r uitloop<strong>en</strong><strong>de</strong>, zon<strong>de</strong>r sne<strong>de</strong>;<br />
1. 10.5 ; br. 2.6—3.8; d. 1.1; afkomstig van Wai Heroe op Ambon i.<br />
Kg. IT is <strong>de</strong> teek<strong>en</strong>iug van e<strong>en</strong> bijltje, dat in of nabij e<strong>en</strong> boom<br />
op het eil<strong>and</strong> Ai, behoor<strong>en</strong><strong>de</strong> tot <strong>de</strong> B<strong>and</strong>a-groep, gevon<strong>de</strong>n werd;<br />
1. 5; b. 3—5.8; d. 1.5 cM. ». Fig. TTI—VII stell<strong>en</strong> vijf bijl<strong>en</strong> voor<br />
van Timor afkomstig. Fig. Ill is e<strong>en</strong> bijl van het binn<strong>en</strong>- naar het<br />
buit<strong>en</strong>vlak bijgeslep<strong>en</strong>, aan het bov<strong>en</strong>ein<strong>de</strong> beschadigd; 1. 6.8; br.<br />
4; d. 7 cM. *. Fig. IV. On<strong>de</strong>rste ge<strong>de</strong>elte van e<strong>en</strong> bijltje als vor<strong>en</strong>;<br />
<strong>de</strong> sne<strong>de</strong> van het voor- <strong>en</strong> achtervlak naar het mid<strong>de</strong>n bijgeslep<strong>en</strong>;<br />
1. 5; br. 4.5; d. 1.2 cM. *. Fig. VII. Bijltje, vervaardigd vane<strong>en</strong><br />
stuk fossiel be<strong>en</strong>; het bree<strong>de</strong>re ge<strong>de</strong>elte zeer geschon<strong>de</strong>n; <strong>de</strong> sne<strong>de</strong><br />
aan <strong>de</strong> bei<strong>de</strong> vlakk<strong>en</strong> bijgeslep<strong>en</strong>; 1. 5.5; br. 3.7; d. 1.5 cM. «. Fig.<br />
V. Bijltje aan bei<strong>de</strong> vlakk<strong>en</strong> e<strong>en</strong>igszins bol; <strong>de</strong> zeer beschadig<strong>de</strong> sne<strong>de</strong><br />
van het e<strong>en</strong>e vlak naar het an<strong>de</strong>re e<strong>en</strong>igszins plat bijgeslep<strong>en</strong>; 1. 6.3;<br />
br. 4.9; d. 1.5 cM. «. Fig. VI. Bijltje aan bei<strong>de</strong> zij<strong>de</strong>n beschadigd;<br />
het achterste vlak bol, het voorste meer plat; <strong>de</strong> sne<strong>de</strong> van het<br />
achter- naar het voorvlak bijgeslep<strong>en</strong>; 1. 5.9 ;br. 3.7; d. 1.5 cM. ».<br />
Tot zoover <strong>de</strong> voorwerp<strong>en</strong> in het Museum van Oudhe<strong>de</strong>n alhier<br />
aanwezig. Doch ook het Bataviaasch G<strong>en</strong>ootschap van Kunst<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
Wet<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> bezit van <strong>de</strong> Buit<strong>en</strong>bezitting<strong>en</strong> verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> exemplar<strong>en</strong>.<br />
Zoo drie bijl<strong>en</strong> gevon<strong>de</strong>n bij het meer van Tondano (Minahassa,<br />
N. Celebes) No. B/l 40 Lydiet, B/J. 45 Alphaniet, B/S. 70<br />
Jaspis; drie van Waikoessie (Timor) B/S. 25 Kiezelleiste<strong>en</strong>, B/S. 46<br />
<strong>en</strong> 47 Alphaniet; zev<strong>en</strong> van Larantoeka (Flores) Ba. I 15—17 Basalt,<br />
Ba. I 33 Jaspis, B/S. 14 Kiezellei, B/S. 82—83 Melafier; e<strong>en</strong> van<br />
Flores Ba. I 64 Hoornste<strong>en</strong>; e<strong>en</strong> van Solor B/S. 67 Jaspis; e<strong>en</strong> van<br />
Adonare D. 6 Kiezellei; e<strong>en</strong> van Palembang D. 10 Jaspis.<br />
Nog hebb<strong>en</strong> wij hier <strong>de</strong> a<strong>and</strong>acht te vestig<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> ti<strong>en</strong>tal bijl<strong>en</strong>,<br />
afkomstig uit het Oost<strong>en</strong> van <strong>de</strong>n Archipel, toebehoor<strong>en</strong><strong>de</strong> aan Dr.<br />
J. G. F. Rie<strong>de</strong>l, <strong>en</strong> door <strong>de</strong>z<strong>en</strong> met groote welwill<strong>en</strong>dheid ons ter<br />
beschrijving afgestaan.<br />
In <strong>de</strong>ze verzameling van <strong>de</strong>n Heer Rie<strong>de</strong>l treff<strong>en</strong> wij t<strong>en</strong> eerste<br />
twee exemplar<strong>en</strong> aan, uit het Oostelijke ge<strong>de</strong>elte van liet eil<strong>and</strong><br />
' Leemans, o. o. *B 25.<br />
* Leemans, o. o. *B 29.<br />
* Leemans, o. o. *B 14.<br />
* Leemans, o. o. *B 15.<br />
* Leemans, o. o. *B 16.<br />
* Leemans, o. o. *B 18.<br />
? Leemans, n. o. *B 17.
JAVA.<br />
Pil.
JAVA.<br />
Pl.U.
JMYilENBUlTEiNBEZITTINGEtf. pini.<br />
JAVA.<br />
Type lm<br />
BUTTENBEZITTIXGEN.<br />
ïïg.E.
BUITENBEZITTINGM. PLIV.
BÜITENBEZITTINGEN. COLLECTIE D'RIEDET. .<br />
F JMuJrfer.<br />
"w. gr.<br />
Pl.V.
BUITENBEZITTINGEN. COLLECTIE D" KIEDEL.<br />
fig.6.<br />
Gorotioj-<br />
•- Fig.Z ••-•<br />
2^3*« Garang. J^^L<br />
.Fig.8.<br />
Loeanq Sermata qroep<br />
w.qr<br />
P1.V1.
MEUW-GUINEA. pi.vn.
EN WERKTUIGEN UIT DKN OOST-INDISCHEN ARCHIPEL. 595<br />
Ceram. Het e<strong>en</strong>e (PI. V, fig. 1) is e<strong>en</strong> bijltje van zwart<strong>en</strong> fijnkorrelig<strong>en</strong><br />
ste<strong>en</strong>, onregelmatig be<strong>werk</strong>t, naar het bov<strong>en</strong>ein<strong>de</strong> puntig toeloop<strong>en</strong><strong>de</strong>;<br />
<strong>de</strong> sne<strong>de</strong> is aan <strong>de</strong> voorzij<strong>de</strong> e<strong>en</strong> weinig bol bijgeslep<strong>en</strong>;<br />
1. 9.4; br. bov<strong>en</strong> 5, on<strong>de</strong>r 3.5; d. 5 cM. Het an<strong>de</strong>re (PI. V, fig. 2.)<br />
is van geelachtig bruin<strong>en</strong> ste<strong>en</strong> vervaardigd, tamelijk ruw be<strong>werk</strong>t,<br />
<strong>en</strong> loopt ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s naar het bov<strong>en</strong>ein<strong>de</strong> puntig toe; <strong>de</strong> sne<strong>de</strong> is wigvormig<br />
geslep<strong>en</strong>; 1. 11.5; br. bov<strong>en</strong> 2, on<strong>de</strong>r 5; d. 3 cM. PI. V,<br />
fig. 3 is e<strong>en</strong> bijltje me<strong>de</strong> van Ceram, van zwart<strong>en</strong> fijnkorrelig<strong>en</strong><br />
ste<strong>en</strong>; bei<strong>de</strong> vlakk<strong>en</strong> zijn e<strong>en</strong>igzins rond, terwijl <strong>de</strong> sne<strong>de</strong> van het<br />
voor- naar het achtervlak scherp is bijgeslep<strong>en</strong>; 1. 3.5; br. 3.5; d.<br />
1 cM. Ver<strong>de</strong>r behoort tot <strong>de</strong> verzameling e<strong>en</strong> bijl, gevon<strong>de</strong>n op <strong>de</strong><br />
Watoebela-eilan<strong>de</strong>n, van gro<strong>en</strong>achtig<strong>en</strong> fijnkorrelig<strong>en</strong> ste<strong>en</strong>; bei<strong>de</strong><br />
smalle kant<strong>en</strong> <strong>en</strong> het achtervlak zijn rechthoekig geslep<strong>en</strong>; het voorvlak<br />
is ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s rechthoekig geslep<strong>en</strong> tot op ongeveer -£ van <strong>de</strong><br />
l<strong>en</strong>gte, doch gaat dan met e<strong>en</strong> scherp<strong>en</strong> hoek in het achtervlak over,<br />
waardoor <strong>de</strong> sne<strong>de</strong> ontstaat: 1. 9.3; br. 3.3 ; d. 1.5 cM. (PI. V, fig. 4).<br />
Hierop volgt <strong>de</strong> Goram of Gorong-archipel met twee stuks. T<strong>en</strong> eerste<br />
e<strong>en</strong> bijl van gro<strong>en</strong>achtig<strong>en</strong> fijnkorrelig<strong>en</strong> ste<strong>en</strong>, waarvan <strong>de</strong> bei<strong>de</strong><br />
vlakk<strong>en</strong> e<strong>en</strong> weinig bol bijgeslep<strong>en</strong> zijn <strong>en</strong> naar bov<strong>en</strong> smaller toeloop<strong>en</strong><br />
, terwijl <strong>de</strong> sne<strong>de</strong> meer breed <strong>en</strong> wigvormig is; 1. 10 ; br. bov<strong>en</strong><br />
2, on<strong>de</strong>r 6.5; d. 2.5 cM. (PI. VI, fig. 6). T<strong>en</strong> twee<strong>de</strong> e<strong>en</strong> bijl van<br />
<strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> ste<strong>en</strong>soort als <strong>de</strong> vorige; <strong>de</strong> bei<strong>de</strong> vlakk<strong>en</strong> zijn ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s<br />
flauw bol bijgeslep<strong>en</strong>, doch in het voorvlak nabij het bov<strong>en</strong>ein<strong>de</strong><br />
bevindt zich nog e<strong>en</strong> e<strong>en</strong>igszins concave uitholling, die waarschijnlijk<br />
ter meer<strong>de</strong>re bevestiging van <strong>de</strong>n steel gedi<strong>en</strong>d heeft; <strong>de</strong> sne<strong>de</strong> is<br />
van het achter- naar het voorvlak toe schuin bijgeslep<strong>en</strong> 1. 7; br.<br />
4.5; d. 1.7 cM. (PI. VI, fig. 7). Het eil<strong>and</strong> Wetter wordt verteg<strong>en</strong>woordigd<br />
door e<strong>en</strong> dissel van zwart<strong>en</strong> fijnkorrelig<strong>en</strong> ste<strong>en</strong> , waarvan <strong>de</strong><br />
vier zij<strong>de</strong>n zeer glad geslep<strong>en</strong> zijn; het voor- <strong>en</strong> achtervlak zeer breed,<br />
<strong>de</strong> zijvlakk<strong>en</strong> veel smaller; <strong>de</strong> sne<strong>de</strong> is van het achter- naar het<br />
voorvlak schuin bijgeslep<strong>en</strong>; 1. 7.5; br. 5.2; d. 1 cM. (PI. V, fig.<br />
5). Ein<strong>de</strong>lijk zijn nog twee zeer kleine dissels van <strong>de</strong> Loeang-Sermata<br />
eilan<strong>de</strong>n te vermel<strong>de</strong>n van lichtgro<strong>en</strong><strong>en</strong> ste<strong>en</strong>, waarvan <strong>de</strong> sne<strong>de</strong>n<br />
van het achter- naar het voorvlak schuin zijn bijgeslep<strong>en</strong>; het e<strong>en</strong>e<br />
1. 5.5; br. 3.5; d. 1 cM., het an<strong>de</strong>re 1. 5.5; br. 1.8; d. 1.3 cM.<br />
(PI. VI, fig. 8 <strong>en</strong> 9).<br />
Wij hebb<strong>en</strong> thans, van <strong>de</strong> hierbov<strong>en</strong> vermel<strong>de</strong> bijl<strong>en</strong>, <strong>de</strong>n vorm,<br />
<strong>de</strong> afmeting<strong>en</strong> <strong>en</strong> vindplaats<strong>en</strong> leer<strong>en</strong> k<strong>en</strong>n<strong>en</strong>. Kortelijk hebb<strong>en</strong> wij<br />
nu na te gaan, op hoedanige wijze zij vermoe<strong>de</strong>lijk gebruikt wer<strong>de</strong>n.<br />
5e Volgr. II. 40
596 C. M. PLEYTE WZN. , DE PRAEHISTOKISCHE STEENEN WAPENEN<br />
Daartoe hebb<strong>en</strong> wij slechts <strong>de</strong>n blik te slaan op <strong>de</strong> met <strong>de</strong> bewoners<br />
van <strong>de</strong>n Indisch<strong>en</strong> Archipel verwante Papoeas van Nieuw-Guinea.<br />
Dez<strong>en</strong> verkeer<strong>en</strong> toch. nog groot<strong>en</strong><strong>de</strong>els in <strong>de</strong> ste<strong>en</strong>perio<strong>de</strong>. Uit hetge<strong>en</strong><br />
wij dus bij h<strong>en</strong> aantreff<strong>en</strong> , mog<strong>en</strong> wij e<strong>en</strong>igermate besluit<strong>en</strong> , hoe het<br />
voorhe<strong>en</strong> bij <strong>de</strong> Indische volk<strong>en</strong> is geweest. Wij hebb<strong>en</strong> daarom<br />
geme<strong>en</strong>d e<strong>en</strong>ige afbeelding<strong>en</strong> <strong>de</strong>r, voor Nieuw Guinea, typische bijlvorm<strong>en</strong><br />
aan onze verhan<strong>de</strong>ling te moet<strong>en</strong> toevoeg<strong>en</strong>. Op PI. VII<br />
fig. 1, vindt m<strong>en</strong> e<strong>en</strong> bijl afgebeeld van <strong>de</strong> Humboldtsbaai, waarvan<br />
het <strong>ste<strong>en</strong><strong>en</strong></strong> lemmer in e<strong>en</strong> hout<strong>en</strong> koker bevestigd is, welke koker<br />
vervolg<strong>en</strong>s door e<strong>en</strong> gat in <strong>de</strong>n steel is gestok<strong>en</strong>. PI. VII, fig. 2,<br />
stelt voor e<strong>en</strong> bijl van <strong>de</strong> Geelvinksbaai, waarvan het lemmer ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s<br />
aan e<strong>en</strong> stuk hout is bevestigd, terwijl dit laatste aan <strong>de</strong>n steel<br />
vastgemaakt is. PI. VII, fig. 3 is e<strong>en</strong> bijl van Oetanata waarvan<br />
het lemmer e<strong>en</strong>voudig door e<strong>en</strong> gat in <strong>de</strong>n steel is gestok<strong>en</strong>. Op <strong>de</strong><br />
Koloniale t<strong>en</strong>toonstelling, in <strong>de</strong>n Zomer van 1886 te Lon<strong>de</strong>n gehou<strong>de</strong>n<br />
, schetst<strong>en</strong> wij <strong>de</strong> vorm<strong>en</strong> PI. VII, fig. 5, zijn<strong>de</strong> e<strong>en</strong> dissel,<br />
waarvan het lemmer in <strong>de</strong>n knievormig<strong>en</strong> steel, die daartoe vooraf<br />
aan het korte ein<strong>de</strong> gesplet<strong>en</strong> is, is geklemd, <strong>en</strong> PI. VII, fig. 4,<br />
e<strong>en</strong> bijl, tegelijkertijd dissel, waarvan het lemmer in e<strong>en</strong> gesplet<strong>en</strong><br />
stuk hout is geklemd, dat daarna door e<strong>en</strong> loss<strong>en</strong> rotanring aan <strong>de</strong>n<br />
knievormig<strong>en</strong> steel bevestigd is, waardoor m<strong>en</strong> het lemmer in alle<br />
richting<strong>en</strong> draai<strong>en</strong> kan. Deze laatste twee vorm<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> zoowel op<br />
<strong>de</strong> Zuidoost- als op <strong>de</strong> Noordoostkust algeme<strong>en</strong> voor. T<strong>en</strong> laatste<br />
vermel<strong>de</strong>n wij nog e<strong>en</strong> soort van schoffel of l<strong>and</strong>bouw-instrum<strong>en</strong>t,<br />
waarvan <strong>de</strong> ste<strong>en</strong> onmid<strong>de</strong>lijk teg<strong>en</strong> <strong>de</strong>n hout<strong>en</strong> steel bevestigd is,<br />
ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s van <strong>de</strong> Zuidoostkust van g<strong>en</strong>oemd eil<strong>and</strong>. (PI. VII, fig. 6).<br />
Hoe zulke bijl<strong>en</strong> gebruikt wor<strong>de</strong>n, leert ons v. Miklucho-Maclay,<br />
<strong>de</strong> russische ethnoloog, die lang<strong>en</strong> tijd op Nieuw Guinea aan <strong>de</strong><br />
Astrolabebaai vertoef<strong>de</strong>. Hij zegt: //Eine solcue Axt kann uur in <strong>de</strong>n<br />
Han<strong>de</strong>n eines geübt<strong>en</strong> Mannes brauchbar und nützlich sein, wird<br />
sie von einem <strong>de</strong>r ungewöhnt ist mit <strong>de</strong>rselb<strong>en</strong> umzugeh<strong>en</strong>, gebraucht<br />
so wird sie leicht gebroch<strong>en</strong> o<strong>de</strong>r Nichts kommt zu Stan<strong>de</strong>. Das<br />
weiss ich aus eig<strong>en</strong>er Erfahrung und es war nicht Geduld die bei<br />
diesem Versuch fehlte. Die Eingebor<strong>en</strong><strong>en</strong> aber mit ihr<strong>en</strong> leicht<strong>en</strong>,<br />
kaum 5 cM. breite Schnei<strong>de</strong>n, halt<strong>en</strong><strong>de</strong>n Aext<strong>en</strong> könn<strong>en</strong> -^ M.<br />
im Durchmesser mess<strong>en</strong><strong>de</strong> Baumstümme fiill<strong>en</strong>, und auch ganz feine<br />
Figur<strong>en</strong> auf ihr<strong>en</strong> Speer<strong>en</strong> aushau<strong>en</strong>. Die Papuas b<strong>en</strong>utz<strong>en</strong> gewühnlich<br />
kleine Aexte, <strong>de</strong>r<strong>en</strong> Schnei<strong>de</strong> nicht breiter wie 5 cM. misst, aber<br />
eiu je<strong>de</strong>s Dorf besitzt eine o<strong>de</strong>r mehrere grosse Aexte, <strong>de</strong>r<strong>en</strong> Schnei<strong>de</strong><br />
7—9 cM. breit ist, die mit zwei Arm<strong>en</strong> geh<strong>and</strong>habt, wahr<strong>en</strong>d die
EN 'WERKTUIGEN UIT DEN OOST-INDISCHEN ARCHIPEL 597<br />
erstere mit <strong>de</strong>m recht<strong>en</strong> geführt wer<strong>de</strong>n. Die Steine zu <strong>de</strong>n Beil<strong>en</strong><br />
wer<strong>de</strong>n von <strong>de</strong>n Bergbewohnern erhalt<strong>en</strong> und fin<strong>de</strong>n sich nicht im<br />
Ueberfluss so dass ein je<strong>de</strong>r Erwachs<strong>en</strong>e nur eine gute Axt besitzt,<br />
die gross<strong>en</strong> Aexte aber wer<strong>de</strong>n von <strong>de</strong>n Besitzern als etwas höchst<br />
Werthvolles und Selt<strong>en</strong>es bewarht". '.<br />
Wanneer wij nu <strong>de</strong>n vorm <strong>de</strong>r bijl<strong>en</strong> van Nieuw Guinea beschouw<strong>en</strong>,<br />
zi<strong>en</strong> wij dat er twee hoofdvorm<strong>en</strong> voorkom<strong>en</strong>, <strong>de</strong> eig<strong>en</strong>lijke bijl<br />
<strong>en</strong> <strong>de</strong> dissel. Het <strong>werk</strong>tuig, waarvan het lemmer aan één zij<strong>de</strong> geslep<strong>en</strong><br />
is <strong>en</strong> met <strong>de</strong>n steel in e<strong>en</strong> verschill<strong>en</strong>d vlak ligt, is <strong>de</strong> dissel.<br />
Deze wordt steeds aangew<strong>en</strong>d bij het vervaardig<strong>en</strong> van kanos of het<br />
bekapp<strong>en</strong> van boom<strong>en</strong>, voor huiselijk <strong>en</strong> an<strong>de</strong>r gebruik. Het <strong>werk</strong>tuig<br />
echter waarvan het lemmer aan bei<strong>de</strong> zij<strong>de</strong>n geslep<strong>en</strong> is <strong>en</strong> met <strong>de</strong>n steel<br />
in hetzelf<strong>de</strong> vlak ligt is <strong>de</strong> bijl, die zich uitstek<strong>en</strong>d le<strong>en</strong>t tot klov<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> <strong>de</strong>rhalve ook als wap<strong>en</strong> wordt gebezigd. Wij will<strong>en</strong> hierme<strong>de</strong> niet<br />
zegg<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> dissel nimmer als wap<strong>en</strong> gebruikt wordt, daar dit<br />
natuurlijk van <strong>de</strong> omst<strong>and</strong>ighe<strong>de</strong>n afhangt. Wordt e<strong>en</strong> Papoea bij<br />
het behakk<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> boomstam verrast door e<strong>en</strong> vij<strong>and</strong> of e<strong>en</strong>ig<br />
wild gedierte, dan zal hij onmid<strong>de</strong>lijk zijn dissel ter ver<strong>de</strong>diging<br />
grijp<strong>en</strong>, doch bij vooraf beraam<strong>de</strong> stroop- of sneltocht<strong>en</strong> wordt steeds<br />
<strong>de</strong> bijl me<strong>de</strong>g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> 2.<br />
Aan <strong>de</strong> h<strong>and</strong> van <strong>de</strong> voorgaan<strong>de</strong> gegev<strong>en</strong>s kunn<strong>en</strong> wij nu <strong>de</strong> <strong>ste<strong>en</strong><strong>en</strong></strong><br />
<strong>werk</strong>tuig<strong>en</strong> uit <strong>de</strong>n Indisch<strong>en</strong> Archipel in twee hoofdrubriek<strong>en</strong> rangschikk<strong>en</strong>,<br />
namelijk dissels <strong>en</strong> bijl<strong>en</strong>, waaruit blijkt dat op Java,<br />
ev<strong>en</strong>als op <strong>de</strong> Buit<strong>en</strong>bezitting<strong>en</strong>, voornamelijk bijl<strong>en</strong> gebruikt wer<strong>de</strong>n,<br />
daar wij slechts zel<strong>de</strong>n e<strong>en</strong> echt<strong>en</strong> dissel on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> <strong>ste<strong>en</strong><strong>en</strong></strong> <strong>werk</strong>tuig<strong>en</strong><br />
aantreff<strong>en</strong>. Hoe <strong>de</strong> <strong>ste<strong>en</strong><strong>en</strong></strong> aan e<strong>en</strong> steel bevestigd zijn geweest, leer<strong>en</strong><br />
ons ook <strong>de</strong> bijl<strong>en</strong> <strong>de</strong>r Papoeas. Wij zi<strong>en</strong> op PI. VIT fig. I <strong>en</strong> fig. 3—5 ,<br />
dat dit op vier verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> wijz<strong>en</strong> plaats heeft. De e<strong>en</strong>voudigste<br />
bevestiging geschiedt, door <strong>de</strong>n ste<strong>en</strong> te stek<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> gat, in<br />
• V. Mikluoho-Maolay, EthnologiBohe Bemerkuiip<strong>en</strong> über die Papuafl <strong>de</strong>r Maclayküste.<br />
Nat. Tijdsch. v. Ned. Indië, dl. XXXV, blz. 75, ss. Zie ook Finsch, Original<br />
Mittheilunp<strong>en</strong> v. d. Ethnol. Abtheil. <strong>de</strong>r Kön. Muse<strong>en</strong>. I Jrg. Heft 2 <strong>en</strong> 3, blz. 58.<br />
Wij hebb<strong>en</strong> tot nog toe <strong>de</strong> bijl uitsluit<strong>en</strong>d als <strong>werk</strong>tuig leer<strong>en</strong> k<strong>en</strong>n<strong>en</strong>; bij <strong>de</strong><br />
Soeaoe-stam aan <strong>de</strong> Zuid-Oostkust van Nieuw-Guiuea vin<strong>de</strong>n wij haar alle<strong>en</strong> als<br />
ceremonie wap<strong>en</strong> in gebruik. Bij h<strong>en</strong> wordt <strong>de</strong> bijl "solemnly carried by the Chiefs<br />
as a preliminary to peace; if these axes are accepted, pigs, bananas etc follow<br />
<strong>and</strong> real peace is secured. A glance at the slight artistic hafting will oonvinoe<br />
anyone that they are not for oleaving timber. On account of their being born in<br />
procession, the name "processional axes" has be<strong>en</strong> giv<strong>en</strong> to them." Chalmers <strong>and</strong><br />
Wyatt Gill, Works <strong>and</strong> Adv<strong>en</strong>tures in New Guinea, blz. 824.<br />
- Bastian, Indoneai<strong>en</strong>. Tafelerklarung <strong>en</strong> PI. I, fig. 4.
598 C. M. PLEYTE WZN., DE PRAJEHISTOttlSCHE STEENEN WAPENEN<br />
<strong>de</strong>n steel aangebracht, fig. 3; daarop volgt het vastbin<strong>de</strong>n van<br />
<strong>de</strong>n ste<strong>en</strong> aan e<strong>en</strong> rechthoekig gebog<strong>en</strong> steel, fig. 5; hierna het<br />
klemm<strong>en</strong> van <strong>de</strong>n ste<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> gesplet<strong>en</strong> stuk hout, hetwelk aan<br />
het korte ein<strong>de</strong> van <strong>de</strong>n rechthoekig gebog<strong>en</strong> steel wordt bevestigd,<br />
door mid<strong>de</strong>l van om vlechting, fig. 4; <strong>en</strong> t<strong>en</strong> laatste het klemm<strong>en</strong><br />
van <strong>de</strong>n ste<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> gesplet<strong>en</strong> rond stuk hout, hetwelk in e<strong>en</strong><br />
gat door <strong>de</strong>n steel gestok<strong>en</strong> wordt, fig. 1. Deze bei<strong>de</strong> laatste wijz<strong>en</strong><br />
van bevestiging hebb<strong>en</strong> dit voor bov<strong>en</strong> <strong>de</strong> bei<strong>de</strong> eerste, dat m<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong>n ste<strong>en</strong> in alle richting<strong>en</strong> kan draai<strong>en</strong>, waardoor het <strong>werk</strong>tuig als<br />
bijl <strong>en</strong> dissel kan wor<strong>de</strong>n gebruikt. Bei<strong>de</strong> soort<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n dan ook<br />
door <strong>de</strong> bewoners van <strong>de</strong> Iloodbaai met verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> nam<strong>en</strong> g<strong>en</strong>oemd.<br />
De <strong>werk</strong>tuig<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> vast<strong>en</strong> ste<strong>en</strong> heet<strong>en</strong> lra, die met e<strong>en</strong> draaibar<strong>en</strong><br />
Lachela '.<br />
T<strong>en</strong> laatste rest ons nog met e<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel woord op te merk<strong>en</strong>, in<br />
welk opzicht <strong>de</strong> voorhistorische bijl<strong>en</strong> uit <strong>de</strong>n Oost-Indisch<strong>en</strong> archipel<br />
verschill<strong>en</strong> of overe<strong>en</strong>kom<strong>en</strong> met die, welke in an<strong>de</strong>re strek<strong>en</strong> gevon<strong>de</strong>n<br />
zijn. De meest e<strong>en</strong>voudige, <strong>de</strong> wigvormige bijl, vertoont niets afwijk<strong>en</strong>ds,<br />
ev<strong>en</strong>min <strong>de</strong> dissel, die wij in <strong>de</strong> twee<strong>de</strong> plaats noem<strong>de</strong>n. Ook <strong>de</strong><br />
<strong>de</strong>r<strong>de</strong> <strong>en</strong> vier<strong>de</strong>, door ons aang<strong>en</strong>om<strong>en</strong>, soort<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> aanleiding<br />
tot bijzon<strong>de</strong>re opmerking<strong>en</strong> ». De vijf<strong>de</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> zes<strong>de</strong> vorm<br />
echter schijn<strong>en</strong> meer bepaal<strong>de</strong>lijk tot Achter Indië * <strong>en</strong> <strong>de</strong>n Indiseh<strong>en</strong><br />
Archipel beperkt te zijn, terwijl <strong>de</strong> zev<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>en</strong> achtste categorie<br />
tot dusverre uitsluit<strong>en</strong>d op Java gevon<strong>de</strong>n zijn, <strong>en</strong> <strong>de</strong>rhalve<br />
als k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>d voor dit eil<strong>and</strong> mog<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n aang<strong>en</strong>om<strong>en</strong>.<br />
Tot dusverre maakt<strong>en</strong> wij alle<strong>en</strong> gewag van bijl<strong>en</strong>, dissels <strong>en</strong> wigg<strong>en</strong>.<br />
In hoeverre er an<strong>de</strong>re ste<strong>en</strong>eii <strong>werk</strong>tuig<strong>en</strong> in <strong>de</strong>n Oost-Indisch<strong>en</strong><br />
Archipel gevon<strong>de</strong>n zijn, is nog onzeker. Wel beschrijft <strong>de</strong> heer<br />
Swaving * vier lanspunt<strong>en</strong> van ruw behouw<strong>en</strong> vuurste<strong>en</strong> als van Java<br />
afkomstig, doch berust <strong>de</strong>ze opgave waarschijnlijk op e<strong>en</strong> vergissing «.<br />
* Fin8oh, o. c. blz. 58.<br />
* Vergelijk <strong>de</strong> Quatrefages, Hommes fossiles et liommes sauvages eii vooral<br />
Evans, Les ages do la pierre.<br />
' Vergelijk <strong>de</strong> afbeelding<strong>en</strong> <strong>en</strong> beschrijving van <strong>de</strong>n Heer Moura, Le royaume<br />
du Cambodge, dl. I, blz. 135—139, PI. II, fig. 5 <strong>en</strong> 7.<br />
* Swaving, Berigt <strong>en</strong> afteek<strong>en</strong>ing van e<strong>en</strong>ige <strong>ste<strong>en</strong><strong>en</strong></strong> wigg<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>wap<strong>en</strong><strong>en</strong></strong>. Nat.<br />
Tijdschr. v. Ned. Indië. Jrg. I, 1850, blz. 85. PI. II, fiv. 13 <strong>en</strong> 14.<br />
* Hoe gemakkelijk zulke vergissing<strong>en</strong> ontstaan, blijkt dui<strong>de</strong>lijk uit e<strong>en</strong> artikeltje<br />
van Dr. C. Leemans getiteld: Verhan<strong>de</strong>ling over e<strong>en</strong> <strong>ste<strong>en</strong><strong>en</strong></strong> wig of bijl van<br />
zeldzam<strong>en</strong> vorm (Verslag<strong>en</strong> <strong>en</strong> Me<strong>de</strong><strong>de</strong>eling<strong>en</strong> d. Kon. Acad. v. Wet<strong>en</strong>sch. Aid<br />
Letterk. 2<strong>de</strong> reoks, dl. VII), <strong>en</strong> uit het feit dat e<strong>en</strong>ige jar<strong>en</strong> gele<strong>de</strong>n uit e<strong>en</strong> terp<br />
bij Wiewerd (Friesl<strong>and</strong>) e<strong>en</strong> sfce<strong>en</strong><strong>en</strong> bijl werd opgedolv<strong>en</strong> die zoozeer van <strong>de</strong> in<br />
doze strok<strong>en</strong> gewoonlijk voorkom<strong>en</strong><strong>de</strong> soort<strong>en</strong> afwijkt, dat onmogelijk aan te
EN WERKTUIGEN UIT DEN OOST-INDISCHEN ARCHIPEL. 599<br />
Die vier lanspunt<strong>en</strong> vertoon<strong>en</strong> toch e<strong>en</strong> groote overe<strong>en</strong>komst in vorm<br />
<strong>en</strong> be<strong>werk</strong>ing met <strong>de</strong> uit het Noor<strong>de</strong>n van Europa bek<strong>en</strong><strong>de</strong> soort<strong>en</strong>.<br />
Aangezi<strong>en</strong> er nu on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> verzameling van het Bataviaasch G<strong>en</strong>ootschap<br />
verschei<strong>de</strong>ne voorwerp<strong>en</strong> uit Gel<strong>de</strong>rl<strong>and</strong> <strong>en</strong> Overijssel voorkom<strong>en</strong>,<br />
die, ter vergelijking, aan gemeld G<strong>en</strong>ootschap war<strong>en</strong> geschonk<strong>en</strong>,<br />
is het zeer waarschijnlijk dat <strong>de</strong> door <strong>de</strong>n heer Swaving beschrev<strong>en</strong><br />
exemplar<strong>en</strong> daartoe hebb<strong>en</strong> behoord <strong>en</strong> abusievelijk on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> op<br />
Java gevon<strong>de</strong>n <strong>ste<strong>en</strong><strong>en</strong></strong> <strong>werk</strong>tuig<strong>en</strong> zijn gebracht.<br />
»Wo auch auf unserer Er<strong>de</strong> priihistorische Steingeriithe gefun<strong>de</strong>n<br />
wer<strong>de</strong>n, sei es in Europa, Asi<strong>en</strong>, Afrika o<strong>de</strong>r Amerika, da verbin<strong>de</strong>t<br />
sich mit <strong>de</strong>nselb<strong>en</strong> in <strong>de</strong>n Aug<strong>en</strong> <strong>de</strong>s Volkes eine fast<br />
i<strong>de</strong>ntische, manchmal in die feinst<strong>en</strong> Einzelheit<strong>en</strong> übereinstimm<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
Vorstellung. Man wird überrascht <strong>de</strong>n Neger, <strong>de</strong>n Südamerikanisch<strong>en</strong><br />
Indianer, <strong>de</strong>n Birman<strong>en</strong>, <strong>de</strong>n Esth<strong>en</strong>, <strong>de</strong>n Lett<strong>en</strong>, <strong>de</strong>n Deutsch<strong>en</strong> <strong>de</strong>n<br />
Pranzos<strong>en</strong> u. s. w. g<strong>en</strong>au in <strong>de</strong>mselb<strong>en</strong> Aberglaub<strong>en</strong> befang<strong>en</strong> zu<br />
fin<strong>de</strong>n, <strong>de</strong>r sich auf die Entstehung und die angeblich<strong>en</strong> wun<strong>de</strong>rbar<strong>en</strong><br />
Eig<strong>en</strong>schaft<strong>en</strong> <strong>de</strong>r Steinbeile bezieht// '.<br />
Ter bevestiging van <strong>de</strong>ze regel<strong>en</strong> zull<strong>en</strong> wij thans nagaan , welke<br />
opvatting <strong>de</strong> inboorling<strong>en</strong> van <strong>de</strong>n Oost-Indisch<strong>en</strong> Archipel omtr<strong>en</strong>t<br />
<strong>de</strong> voorhistorische <strong>ste<strong>en</strong><strong>en</strong></strong> <strong>werk</strong>tuig<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>. De don<strong>de</strong>r<strong>ste<strong>en</strong><strong>en</strong></strong> of<br />
don<strong>de</strong>rkeil<strong>en</strong> in Europa zijn, gelijk bek<strong>en</strong>d is, voorwerp<strong>en</strong>, meestal<br />
<strong>wap<strong>en</strong><strong>en</strong></strong>, van ste<strong>en</strong> vervaardigd, afkomstig uit <strong>de</strong>n tijd to<strong>en</strong> het<br />
gebruik van het metaal ook in dit wereld<strong>de</strong>el nog niet bek<strong>en</strong>d was.<br />
nem<strong>en</strong> was, dat dit voorwerp aldaar gebruikt zou zijn. Na zorgvuldige vergelijking<br />
kwam m<strong>en</strong> dan ook tot <strong>de</strong> overtuiging, dat gemel<strong>de</strong> bijl uit West-Indië af komstig<br />
moest zijn; hoe zij in <strong>de</strong> terp kwam bleef eohter eeu raadsel. E<strong>en</strong>ig<strong>en</strong> tijd later bleek<br />
ev<strong>en</strong>wel , dat op g<strong>en</strong>oem<strong>de</strong> terp e<strong>en</strong> ex-Gouverneur onzer West-Indische Koloniën<br />
gewoond had, na wi<strong>en</strong>s dood m<strong>en</strong> <strong>de</strong> bijl, waarschijnlijk bij het opruim<strong>en</strong> van<br />
<strong>de</strong>n boe<strong>de</strong>l, als waar<strong>de</strong>loos had weggeworp<strong>en</strong>. Dr. W. Pleyte, Ne<strong>de</strong>rl. Oudh.<br />
Friesl<strong>and</strong>, blz. 72, PI. XXXI.<br />
• Andree, Die prahistorisoh<strong>en</strong> Steiugerathe im Volksglaub<strong>en</strong>, blz. I. Rauber,<br />
Urgeschichte <strong>de</strong>r M<strong>en</strong>soheu, dl. II, blz. 65. M<strong>en</strong> zie vooral Carthaillac, L'age<br />
<strong>de</strong> pierre dans les souv<strong>en</strong>irs et les superstitions populaires. Als e<strong>en</strong>e merkwaardigheid<br />
vermel<strong>de</strong>n wij hier nog, dat <strong>de</strong> St. Gertrudiskerk van <strong>de</strong> Roomsch Katholieke<br />
gemeeute <strong>de</strong>r ou<strong>de</strong> Klerezij te Utrecht e<strong>en</strong> bijl bezit van gro<strong>en</strong><strong>en</strong> ste<strong>en</strong>,<br />
waardoor e<strong>en</strong> hout<strong>en</strong> met zilver beslag<strong>en</strong> steel gestok<strong>en</strong> is; het Btompe ge<strong>de</strong>elte<br />
van <strong>de</strong> bijl is ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s met zilver bekleed, terwijl van buv<strong>en</strong> e<strong>en</strong> zilver<strong>en</strong> knop<br />
prijkt; om het mid<strong>de</strong>n van <strong>de</strong>n steel zit e<strong>en</strong> zilver<strong>en</strong> b<strong>and</strong> met <strong>de</strong> woor<strong>de</strong>n: Nemo<br />
Deos Credat Qui sic Fuerant Ruiouri (sic) Ydola Vana Ruunt Martini CesaSeouri.<br />
Deze bijl wordt gezegd vroeger te hebb<strong>en</strong> behoord bij e<strong>en</strong> Martinusbeeld in <strong>de</strong><br />
Mariakerk te Utrecht, terwijl m<strong>en</strong> beweert dat daarme<strong>de</strong> Bonifaoius gedood zou<br />
zijn. Cat., Teut. v. Kunstvoorwerp<strong>en</strong>. 1880, blz. 167, ur 802.
600 C. M. PLETTE WZN., DE PRAEHISTOMSCHE STEENEN WAPENEN ]<br />
Eig<strong>en</strong>lijk dus kunstprodukt<strong>en</strong>, war<strong>en</strong> zij voorhe<strong>en</strong>, volg<strong>en</strong>s <strong>de</strong> algeme<strong>en</strong>e<br />
opvatting, dit echter niet. To<strong>en</strong> m<strong>en</strong> namelijk omtr<strong>en</strong>t <strong>de</strong><br />
herkomst van <strong>de</strong>ze voorwerp<strong>en</strong> nog niets wist, beschouw<strong>de</strong> m<strong>en</strong> ze<br />
als voortbr<strong>en</strong>gsel<strong>en</strong> van het atmospherisch vuur, <strong>en</strong> bestempel<strong>de</strong> ze<br />
dus met <strong>de</strong> ev<strong>en</strong>g<strong>en</strong>oem<strong>de</strong> b<strong>en</strong>aming<strong>en</strong> van don<strong>de</strong>r<strong>ste<strong>en</strong><strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> don<strong>de</strong>rkeil<strong>en</strong><br />
». Bij <strong>de</strong> volk<strong>en</strong> van <strong>de</strong>n Indisch<strong>en</strong> Archipel nn bestaat nog<br />
steeds <strong>de</strong>ze voorstelling. De voorwerp<strong>en</strong>, bijl<strong>en</strong>, beitels, wigg<strong>en</strong>,<br />
<strong>en</strong>zoovoorts, die hier gevon<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n als overblijfsel<strong>en</strong> van e<strong>en</strong>e<br />
vroegere ste<strong>en</strong>perio<strong>de</strong>, heet<strong>en</strong> dan ook don<strong>de</strong>r- of bliksem<strong>ste<strong>en</strong><strong>en</strong></strong>,<br />
watu-ing-kilat bij <strong>de</strong> Alfoer<strong>en</strong> van <strong>de</strong> Minahassa, 2 of algeme<strong>en</strong>er<br />
don<strong>de</strong>r- of bliksemtan<strong>de</strong>n, gigi-guntur inliet Maleisch, * h u n t u -<br />
gëlap in het Javaansch, * sait-ni-porhas in het Bataksch, *<br />
isi-gutuinhet Boegineesch ,«gigi-gunturuin het Makassaarsch »<br />
<strong>en</strong> batu-lintar bij <strong>de</strong> Maleiers van het schiereil<strong>and</strong> Malakka ».<br />
Zooals wij uit die b<strong>en</strong>aming<strong>en</strong> dui<strong>de</strong>lijk zi<strong>en</strong> , bestaat dus algeme<strong>en</strong><br />
bij <strong>de</strong> volk<strong>en</strong> van <strong>de</strong>n Indisch<strong>en</strong> Archipel het geloof, dat <strong>de</strong> ou<strong>de</strong><br />
<strong>ste<strong>en</strong><strong>en</strong></strong> <strong>werk</strong>tuig<strong>en</strong> van atmospherisch<strong>en</strong> oorsprong zijn. Dit geloof<br />
werd nog versterkt door <strong>de</strong> vaak voorkom<strong>en</strong><strong>de</strong> omst<strong>and</strong>igheid, dat die<br />
<strong>werk</strong>tuig<strong>en</strong> in <strong>de</strong> onmid<strong>de</strong>lijke nabijheid van boom<strong>en</strong> in <strong>de</strong>n grond,<br />
of ook wel in <strong>de</strong> boom<strong>en</strong> zelv<strong>en</strong> gevon<strong>de</strong>n wer<strong>de</strong>n , waarin e<strong>en</strong> bliksemstraal<br />
was, of heette te zijn ingeslag<strong>en</strong>. E<strong>en</strong>e meer voor <strong>de</strong> h<strong>and</strong><br />
ligg<strong>en</strong><strong>de</strong> natuurlijke verklaring, dat die voorwerp<strong>en</strong>, bij het be<strong>werk</strong><strong>en</strong><br />
van <strong>de</strong>n bo<strong>de</strong>m of het vell<strong>en</strong> van <strong>de</strong> boom<strong>en</strong>, gebruikt <strong>en</strong> toevallig<br />
achtergeblev<strong>en</strong> of verlor<strong>en</strong> gegaan zijn, kon bij <strong>de</strong>n e<strong>en</strong>voudig<strong>en</strong><br />
inlan<strong>de</strong>r ge<strong>en</strong> gezag verwerv<strong>en</strong>.<br />
Eumphius, die <strong>de</strong>ze don<strong>de</strong>r<strong>ste<strong>en</strong><strong>en</strong></strong> reeds k<strong>en</strong><strong>de</strong>, zegt://Hun naam<br />
is in 't Maleitsch gighi gontur (gigi-guntur) want <strong>de</strong> Indian<strong>en</strong><br />
geloov<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> don<strong>de</strong>r e<strong>en</strong> groot<strong>en</strong> kop heeft als e<strong>en</strong> Stier, <strong>en</strong><br />
dat <strong>de</strong> don<strong>de</strong>r<strong>ste<strong>en</strong><strong>en</strong></strong> zijn <strong>de</strong> tan<strong>de</strong>n <strong>de</strong>welke hij uitspuuwt, als hij<br />
vergramt is, zijn<strong>de</strong> het don<strong>de</strong>r<strong>en</strong> an<strong>de</strong>rs niet dan het brull<strong>en</strong> van<br />
<strong>de</strong>n Stieiv. 9 Ook op <strong>de</strong> Philippijn<strong>en</strong> bestaat <strong>de</strong>ze voorstelling. De<br />
' Lubbook, Pre-historio times, biz. 427.<br />
* Watu = steeu, kilat = bliksem.<br />
' Gigi = t<strong>and</strong>, guntur = don<strong>de</strong>r.<br />
* Huntu = t<strong>and</strong>, gSlap = bliksem.<br />
* Sait = slagt<strong>and</strong>, porhas = bliksem.<br />
* lei = t<strong>and</strong>, gutu = don<strong>de</strong>r.<br />
' Gigi = t<strong>and</strong>', guuturu = don<strong>de</strong>r. Zie voor het voorgaan<strong>de</strong>: Wilk<strong>en</strong>, Het animisme<br />
bij <strong>de</strong> Volk<strong>en</strong> van <strong>de</strong>n Indisch<strong>en</strong> Arohipel, blz. 134—137.<br />
* Batu = ste<strong>en</strong>, lintar = don<strong>de</strong>r, don<strong>de</strong>rslag.<br />
* BumpbiuB, d'Aruboüisohe rariteitkamer, blz. 207 sa.
EN WEUKTUIGEN UIT DKM OOST-TNDISCHEN ARCHIPEL. 601<br />
Manobo's namelijk hou<strong>de</strong>n <strong>de</strong>n don<strong>de</strong>r wfur die Sprache <strong>de</strong>s Blitzes,<br />
<strong>de</strong>n sie in <strong>de</strong>r Gestalt eines ab<strong>en</strong>theuerlich<strong>en</strong> Thieres verehr<strong>en</strong>;<br />
w<strong>en</strong>n <strong>de</strong>r Blitz auf die Er<strong>de</strong> nie<strong>de</strong>rftihrt und in die Baume einschlagt,<br />
so soil das Thier nach ihrer Meinung mitunter ein<strong>en</strong> seiner<br />
Zahne darin steck<strong>en</strong> lass<strong>en</strong>. Essindalte, eine früher<strong>en</strong> Perio<strong>de</strong> angehörige<br />
Steinbeile, die in ihrer Gestalt manch<strong>en</strong> <strong>de</strong>r in unsern<br />
europaisch<strong>en</strong> Pfahlbaut<strong>en</strong> gefun<strong>de</strong>n<strong>en</strong> ahnlich seh<strong>en</strong>, und die mitunter<br />
von ihn<strong>en</strong> in Baum<strong>en</strong> o<strong>de</strong>r in <strong>de</strong>r Er<strong>de</strong> steek<strong>en</strong>d, <strong>en</strong>t<strong>de</strong>kt<br />
wer<strong>de</strong>n.// ><br />
Met <strong>de</strong>n verme<strong>en</strong><strong>de</strong>n bov<strong>en</strong>natuurlijk<strong>en</strong> oorsprong van <strong>de</strong> <strong>ste<strong>en</strong><strong>en</strong></strong><br />
<strong>werk</strong>tuig<strong>en</strong>, hangt ook het gebruik, dat door <strong>de</strong> inwoners van <strong>de</strong>n<br />
Oost-Indisch<strong>en</strong> Archipel daarvan gemaakt wordt, groot<strong>en</strong><strong>de</strong>els sam<strong>en</strong>.<br />
"Van het gebruik <strong>de</strong>s don<strong>de</strong>rste<strong>en</strong>s". aldus we<strong>de</strong>r Rumphius, "zal<br />
ik alle<strong>en</strong> verhal<strong>en</strong>, 't welk ik van <strong>de</strong> Inlan<strong>de</strong>rs geleerd hebbe<br />
onbetwist lat<strong>en</strong><strong>de</strong> wat daarvan voor superstitieus te hou<strong>de</strong>n zij.<br />
Vooreerst kan m<strong>en</strong> alle don<strong>de</strong>r<strong>ste<strong>en</strong><strong>en</strong></strong> gebruik<strong>en</strong> voor toets<strong>ste<strong>en</strong><strong>en</strong></strong>,<br />
want zij hou<strong>de</strong>n het metaal vaster dan <strong>de</strong> geme<strong>en</strong>e. De Moor<strong>en</strong><br />
zett<strong>en</strong> hunne kriss<strong>en</strong> daarme<strong>de</strong> aan tot ze <strong>de</strong> rechte scherpte bekom<strong>en</strong>,<br />
zij geloov<strong>en</strong>, dat ze daarme<strong>de</strong> alle hardgemaakte vel kunn<strong>en</strong> doorstoot<strong>en</strong>.<br />
Het grootste gebruik, waarom zij bij all<strong>en</strong> Indian<strong>en</strong> zoo<br />
hoog geacht wor<strong>de</strong>n is tot het Cabbal (leze: k ë b b a 1, J-*J ) dat is<br />
zich vast <strong>en</strong> onkwetsbaar mak<strong>en</strong> stout <strong>en</strong> moedig in <strong>de</strong>n oorlog te<br />
zijn". * Zoo lez<strong>en</strong> wij ook in <strong>de</strong> verhan<strong>de</strong>ling van <strong>de</strong>n Heer v.<br />
Schmidt over <strong>de</strong> ze<strong>de</strong>n <strong>en</strong> gebruik<strong>en</strong> van <strong>de</strong> Oeliassers: "Om zich<br />
onkwetsbaar te mak<strong>en</strong> (kabbal dan salah) nem<strong>en</strong> zij e<strong>en</strong> stukje<br />
don<strong>de</strong>rste<strong>en</strong> <strong>en</strong> naai<strong>en</strong> hetzelve, met <strong>de</strong> daarbij behoor<strong>en</strong><strong>de</strong>, aan <strong>de</strong><br />
kunst eig<strong>en</strong>aardige woor<strong>de</strong>n op papier of doek geschrev<strong>en</strong> , in e<strong>en</strong><br />
stuk lijnwaad <strong>en</strong> bin<strong>de</strong>n dit op <strong>de</strong>n buik of hang<strong>en</strong> het om <strong>de</strong>n<br />
hals t<strong>en</strong> ein<strong>de</strong> daardoor het vel e<strong>en</strong> hardheid gelijk die van <strong>de</strong>n ste<strong>en</strong><br />
te gev<strong>en</strong>// *. Op <strong>de</strong> T<strong>en</strong>imber- of Timorlaut-eilan<strong>de</strong>n, op het eil<strong>and</strong><br />
i Somper, Die Philippin<strong>en</strong> und ihre Bewohner, blz. 61—62. Wij will<strong>en</strong> hier tor<br />
plaatse nog met e<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel woord wijz<strong>en</strong> op het feit, dat ook <strong>de</strong> Maloiere van<br />
Malakka "value very highly the hard polished celt, because they say it has<br />
be<strong>en</strong> used in the aerial warfare, by angels <strong>and</strong> <strong>de</strong>mons, <strong>and</strong> has inflicted a<br />
wound on one or more combattante. They adduce this supperstition from the<br />
fact of the several <strong>de</strong>pressions left by the ohipping out of the implem<strong>en</strong>t, <strong>and</strong><br />
say that these marks wore caused by its oontaot with the body of one of the<br />
<strong>de</strong>mon combattant<strong>en</strong>. Hale, Stone axes, Perak, Nature vol. XXXII; blz. 626.<br />
* Rumphius, o. c. blz. 210. Dit gebruik herinnert ons tev<strong>en</strong>s <strong>de</strong> sage van Sigurd<br />
<strong>en</strong> <strong>de</strong>n Siegstein, <strong>en</strong> het aanw<strong>en</strong><strong>de</strong>n van Siegsteinc in 't algeme<strong>en</strong> door <strong>de</strong> German<strong>en</strong>.<br />
Grimm, Deutsche Mythologie, 1844, blz. 1171.<br />
" Von Schmidt, Aanteek<strong>en</strong>ingeu omtr<strong>en</strong>t <strong>de</strong> ze<strong>de</strong>n, gewoont<strong>en</strong> <strong>en</strong> gebruik<strong>en</strong> van
602 C. M. PLEYTE WZN. , DE PRAEHtSTORISCHE STEENEN WAPENEN<br />
Wetter <strong>en</strong> in het West<strong>en</strong> van Nias vin<strong>de</strong>n wij hetzelf<strong>de</strong> gebruik<br />
van <strong>de</strong> <strong>ste<strong>en</strong><strong>en</strong></strong> <strong>werk</strong>tuig<strong>en</strong>, respectievelijk don<strong>de</strong>r<strong>ste<strong>en</strong><strong>en</strong></strong>, als krijgsamulett<strong>en</strong><br />
'.<br />
In <strong>de</strong> twee<strong>de</strong> plaats wor<strong>de</strong>n <strong>de</strong> don<strong>de</strong>rkeil<strong>en</strong> gebezigd als e<strong>en</strong> mid<strong>de</strong>l<br />
om reg<strong>en</strong> te verwekk<strong>en</strong>. Zoo plaats<strong>en</strong> <strong>de</strong> Alfoer<strong>en</strong> van <strong>de</strong> Minahassa<br />
in tijd van groote droogte zulk e<strong>en</strong> ste<strong>en</strong>, na hem met<br />
gedroog<strong>de</strong> bla<strong>de</strong>r<strong>en</strong> omwikkeld te hebb<strong>en</strong>, in e<strong>en</strong> pot met water op<br />
het erf, in <strong>de</strong> hoop dat hij 's nachts reg<strong>en</strong> aanbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong> zal >. Ook<br />
bij <strong>de</strong> Niassers wor<strong>de</strong>n <strong>de</strong> don<strong>de</strong>r<strong>ste<strong>en</strong><strong>en</strong></strong> aangew<strong>en</strong>d om <strong>de</strong> wolk<strong>en</strong><br />
te bezwer<strong>en</strong> '. Nauw verwant hierme<strong>de</strong> is <strong>de</strong> beschouwing bij <strong>de</strong><br />
volk<strong>en</strong> van Noord Celebes, <strong>de</strong> Tooe'm-Boeloe's, <strong>de</strong> Mongondouers,<br />
<strong>de</strong> Ilolontaloers <strong>en</strong> Tominiers, dat <strong>de</strong> don<strong>de</strong>r<strong>ste<strong>en</strong><strong>en</strong></strong> e<strong>en</strong> voorbehoedmid<strong>de</strong>l<br />
zijn teg<strong>en</strong> het inslaan van <strong>de</strong>n bliksem *.<br />
T<strong>en</strong> <strong>de</strong>r<strong>de</strong> wor<strong>de</strong>n <strong>de</strong> voorhistorische bijl<strong>en</strong> aangew<strong>en</strong>d als g<strong>en</strong>eesmid<strong>de</strong>l<br />
<strong>en</strong> ter afwering van ziekt<strong>en</strong>. In 't algeme<strong>en</strong>, aldus we<strong>de</strong>r<br />
Eumphius, legg<strong>en</strong> <strong>de</strong> Amboneez<strong>en</strong> <strong>de</strong> don<strong>de</strong>r<strong>ste<strong>en</strong><strong>en</strong></strong> in water, waarna<br />
zij dit drink<strong>en</strong> of ook wel gebruik<strong>en</strong> om het lichaam te wassch<strong>en</strong> ,<br />
t<strong>en</strong> ein<strong>de</strong> "alle inw<strong>en</strong>dig<strong>en</strong> br<strong>and</strong> <strong>de</strong>s lijfs te blusscheii'/ s. Ditzelf<strong>de</strong><br />
gebruik heeft zich tot he<strong>de</strong>n op <strong>de</strong> T<strong>en</strong>imber- of Timorlaut-eilan<strong>de</strong>n<br />
bewaard. Nerg<strong>en</strong>s ev<strong>en</strong>wel in <strong>de</strong>n geheel<strong>en</strong> Archipel treedt het geloof<br />
in <strong>de</strong> bov<strong>en</strong>natuurlijke kracht van <strong>de</strong>n don<strong>de</strong>rste<strong>en</strong> zoo sterk op <strong>de</strong>n<br />
voorgrond, als op het eil<strong>and</strong> Wetter of Wetar. Verschei<strong>de</strong>ne negarieën<br />
aldaar vereer<strong>en</strong> gezamelijk e<strong>en</strong>zelf<strong>de</strong>n ste<strong>en</strong>. Zoo vereer<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> negarieën Mobaesak, Hoeriai, Saoe, Hoeroe, Weloeli, Daer, Mear,<br />
Sesel, Ilihoredo, Ilibatoe, Sapanleoe <strong>en</strong> Iliwaki, <strong>de</strong> Sirui, etn ste<strong>en</strong>,<br />
gelijk m<strong>en</strong> beweert, e<strong>en</strong> ilat lanit isin of don<strong>de</strong>rtaud, van ongeveer<br />
0,1 M. l<strong>en</strong>gte <strong>en</strong> 0,05 M. breedte, plat <strong>en</strong> zwart van kleur met<br />
witte strep<strong>en</strong>. Deze Sirui wordt in e<strong>en</strong> daarvoor gebouwd huisje, <strong>de</strong>n<br />
romoodoofumalaluli,als palladium van <strong>de</strong>n stam, in e<strong>en</strong> bamboekoker<br />
met e<strong>en</strong>ig sirih-pinang bewaard, <strong>en</strong>door<strong>de</strong>n runteitei, e<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> bevolking van Saparoea, Haroekoe <strong>en</strong> Noesalaoet. Tïjdsohr. v. Ned. Indië,<br />
1843, dl. II, blz. 605.<br />
i Rie<strong>de</strong>l, De kroes- <strong>en</strong> sluikharige rass<strong>en</strong> tussoh<strong>en</strong> Selebes <strong>en</strong> Papua, blz. 208<br />
<strong>en</strong> blz. 444. v. Eos<strong>en</strong>berg, Der Malayisohe Arohipel, blz. 1T5.<br />
' Me<strong>de</strong><strong>de</strong>eling<strong>en</strong> v. het Ned. Z<strong>en</strong>d. G<strong>en</strong>., dl. XVIII, blz. 184.<br />
» v. Ros<strong>en</strong>berg, Verslag omtr<strong>en</strong>t het eil<strong>and</strong> Nias. Verh. Bat. G<strong>en</strong>. v. K. <strong>en</strong> W.<br />
dl. XXX, blz. 178.<br />
* Rie<strong>de</strong>l, De volksoverlevering<strong>en</strong> betreff<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong> voormalige gedaante van Noord-<br />
Gelebes <strong>en</strong> <strong>de</strong>n oorsprong zijner bewoners. Tijdsohr. v. Ne<strong>de</strong>rl. Indie, 1871,<br />
dl. 1, blz. 802.<br />
* Rumphiue, o. c. blz. 211.
EN WERKTUIGEN UIT DEN OOST-INDISCHEN ALCHIPEL. 603<br />
soort van geestelijke, bewaakt. Deze zorgt dat eik<strong>en</strong> dag <strong>de</strong> sirih-pinang<br />
verwisseld <strong>en</strong> <strong>de</strong> noodige rijst in <strong>de</strong>n et<strong>en</strong>sbak gelegd wor<strong>de</strong>n, terwijl <strong>de</strong><br />
romoodo door <strong>de</strong> mannelijke bevolking <strong>de</strong>r negarie moet wor<strong>de</strong>n gebouwd<br />
<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rhou<strong>de</strong>n. Heeft nu iem<strong>and</strong> het voornem<strong>en</strong> opgevat om bij<br />
ziekte, van <strong>de</strong> Sirui beterschap af te smeek<strong>en</strong>, of heerscheu er ziekt<strong>en</strong><br />
in <strong>de</strong> negarie, of is er se<strong>de</strong>rt maan<strong>de</strong>n ge<strong>en</strong> reg<strong>en</strong> gevall<strong>en</strong>, dan begev<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> belanghebb<strong>en</strong><strong>de</strong>n zich naar <strong>de</strong>n romoodo <strong>en</strong> verzoek<strong>en</strong> <strong>de</strong>n<br />
runteitei voor h<strong>en</strong> het woord te do<strong>en</strong>, na hem vooraf e<strong>en</strong> jong<br />
zwart vark<strong>en</strong> , b<strong>en</strong>ev<strong>en</strong>s wat rijst <strong>en</strong> sirih-pinang te hebb<strong>en</strong> aangebo<strong>de</strong>n.<br />
De runteitei plaatst zich alsdan voor <strong>de</strong> bamboe <strong>en</strong> zegt,<br />
bijvoorbeeld bij epi<strong>de</strong>mieën, on<strong>de</strong>r het uitstrooi<strong>en</strong> van rijst, ongeveer<br />
het volg<strong>en</strong><strong>de</strong>. "O! Sirui, ' neem <strong>de</strong> pinang, neem <strong>de</strong> sirihbla<strong>de</strong>r<strong>en</strong>,<br />
ik heb <strong>de</strong>ze pinang gebracht om te wissel<strong>en</strong>., ik heb <strong>de</strong>ze sirihbla<strong>de</strong>r<strong>en</strong><br />
gebracht om te wissel<strong>en</strong>, ik br<strong>en</strong>g <strong>de</strong> ziekte bij u laat <strong>de</strong>ze<br />
voorbijgaan, laat alles beter wor<strong>de</strong>n, laat alles recht of gelijk wor<strong>de</strong>n<br />
, opdat zij (<strong>de</strong> negarieg<strong>en</strong>oot<strong>en</strong>) mog<strong>en</strong> gaan naar <strong>de</strong>n sukunboom<br />
(Artocarpus incisa), daar b<strong>en</strong>e<strong>de</strong>n, opdat zij (<strong>de</strong> negarieg<strong>en</strong>oot<strong>en</strong>)<br />
mog<strong>en</strong> gaan naar <strong>de</strong>n kalapaboom, daar b<strong>en</strong>e<strong>de</strong>n, laat <strong>de</strong> zon schijn<strong>en</strong>,<br />
opdat wij (negarieg<strong>en</strong>oot<strong>en</strong>) beter wor<strong>de</strong>n <strong>en</strong> et<strong>en</strong> <strong>en</strong> drink<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong>."<br />
Daarna neemt hij <strong>de</strong> sirih-pinang van <strong>de</strong>n vorig<strong>en</strong> dag uit <strong>de</strong> bamboe,<br />
<strong>en</strong> ver<strong>de</strong>elt <strong>de</strong>ze on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> m<strong>en</strong>igte als voorbehoedmid<strong>de</strong>l teg<strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
ziekte. Bij groote of langdurige droogte verzamelt <strong>de</strong> bevolking zich<br />
we<strong>de</strong>r voor <strong>de</strong>n romoodo, terwijl <strong>de</strong> runteitei het volg<strong>en</strong><strong>de</strong> bidt.<br />
//O! Sirui *, neem <strong>de</strong>ze pinang, neem <strong>de</strong>ze sirih bla<strong>de</strong>r<strong>en</strong>, ik kom u<br />
k<strong>en</strong>nis gev<strong>en</strong>, u Sirui, <strong>de</strong> kin<strong>de</strong>r<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> honger (<strong>en</strong>) dorst, laat<br />
reg<strong>en</strong> kom<strong>en</strong>, hier kom<strong>en</strong>, hier blijv<strong>en</strong>, (zie) <strong>de</strong> bamboe sterft, <strong>de</strong><br />
boom<strong>en</strong> sterv<strong>en</strong>// ». De sirih-pinang van <strong>de</strong>n vorig<strong>en</strong> dag wordt we<strong>de</strong>r<br />
ver<strong>de</strong>eld. De runteitei ontvangt voor zijne moeite e<strong>en</strong> gesch<strong>en</strong>k van<br />
e<strong>en</strong> patola sarong tot twee gou<strong>de</strong>n oorhangers, dat is van/8—ƒ 50<br />
aan waar<strong>de</strong>. De ste<strong>en</strong> Sirui, waarin volg<strong>en</strong>s het volksgeloof e<strong>en</strong> vrouwelijjce<br />
geest haar verblijf houdt, is afkomstig van Timor. In vroeger<strong>en</strong><br />
tijd droom<strong>de</strong> zekere Maoeiak, dat hij <strong>de</strong>z<strong>en</strong> ste<strong>en</strong> op e<strong>en</strong><br />
bepaal<strong>de</strong> plaats aan het str<strong>and</strong> moest gaan zoek<strong>en</strong> <strong>en</strong> hem bewar<strong>en</strong><br />
' nOh Sirui, mala pua, mala hum roun, ga odi pua üei mai, mai eeluk pua odi<br />
hum roon mai seluk hui-u rooii, uk odi la atau la papeli Hei, tau laa paplala üei,<br />
nok lfilau hali, ru>k mour hali, nok solo hali laa ulu le<strong>en</strong>, nok sole hali laa ni noo<br />
le<strong>en</strong>, anin nanur n<strong>en</strong>e, lolo laa u<strong>en</strong>e, nok lalan hali nok naan hali nok nonu<br />
hali. »<br />
^ "Oh Sirui , inala pua ilei, mala huru roon ilei, ga maifleti la goo, goo Sirui<br />
ana-ana ilei raplaa, ï-aproo euri uean mai, nok tau ilei, nok leura ilei, oo ilei<br />
mate, ai ilei mate.".
604 C. M. PLETTE WZN., DE PRAEHISTORISOHE STEENEN EWZ.<br />
<strong>en</strong> verpleg<strong>en</strong>, t<strong>en</strong> ein<strong>de</strong> gelukkig te zijn in <strong>de</strong>n oorlog <strong>en</strong> rijk te<br />
wor<strong>de</strong>n. To<strong>en</strong> hij, t<strong>en</strong> gevolge van twist<strong>en</strong> op Timor met zijn bloedverwant<strong>en</strong>,<br />
naar Wetter overstak, bracht hij <strong>de</strong>z<strong>en</strong> ste<strong>en</strong> me<strong>de</strong>; <strong>de</strong>rhalve<br />
schijn<strong>en</strong> <strong>de</strong> bewoners van <strong>de</strong> negarieën, die <strong>de</strong> Sirui vereer<strong>en</strong>,<br />
van Timor afkomstig te zijn. Vreem<strong>de</strong>ling<strong>en</strong> mog<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s door<br />
tussch<strong>en</strong>komst van <strong>de</strong>n runteitei, <strong>de</strong>n rechtstreeksch<strong>en</strong> afstammeling<br />
van Maoeiak, aan <strong>de</strong> Sirui offer<strong>en</strong>. 1<br />
Wij hebb<strong>en</strong> in <strong>de</strong> voorgaan<strong>de</strong> bladzij<strong>de</strong>n getracht e<strong>en</strong> overzicht<br />
te gev<strong>en</strong> van <strong>de</strong> <strong>praehistorische</strong> <strong>ste<strong>en</strong><strong>en</strong></strong> <strong>werk</strong>tuig<strong>en</strong>, die in onze<br />
Aziatische koloniën gevon<strong>de</strong>n zijn. Er zijn vele leemt<strong>en</strong> in onze<br />
verhan<strong>de</strong>ling overgeblev<strong>en</strong>, die wij t<strong>en</strong> gevolge van <strong>de</strong> weinige gegev<strong>en</strong>s<br />
omtr<strong>en</strong>t <strong>de</strong>ze voorwerp<strong>en</strong>, niet vermocht<strong>en</strong> aan te vull<strong>en</strong>.<br />
Misschi<strong>en</strong> doet e<strong>en</strong>e gelukkige vondst ons hieriu later beter slag<strong>en</strong>.<br />
September 1887.<br />
> Rie<strong>de</strong>l, o. o. blz. 436 <strong>en</strong> 437.