Natie, identiteit en nationalisme - Open Universiteit Nederland
Natie, identiteit en nationalisme - Open Universiteit Nederland
Natie, identiteit en nationalisme - Open Universiteit Nederland
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
<strong>Natie</strong>, <strong>id<strong>en</strong>titeit</strong> <strong>en</strong> <strong>nationalisme</strong><br />
Leere<strong>en</strong>heid 4<br />
<strong>Natie</strong>, <strong>id<strong>en</strong>titeit</strong> <strong>en</strong> <strong>nationalisme</strong><br />
W. Melching<br />
Inhoudsopgave<br />
1. Inleiding<br />
2. Periodisering <strong>en</strong> karakterisering van het <strong>nationalisme</strong><br />
3. Het romantisch <strong>nationalisme</strong> (1770-1815)<br />
4. E<strong>en</strong>wording <strong>en</strong> afscheiding: het klassieke <strong>nationalisme</strong> (1815-1919)<br />
4.1. De ontwikkeling van het <strong>nationalisme</strong> tot aan de Eerste Wereldoorlog<br />
4.2 De Eerste Wereldoorlog<br />
4.3. Het cultureel <strong>nationalisme</strong> in de neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de eeuw: the inv<strong>en</strong>tion of tradition<br />
5. Het <strong>nationalisme</strong> tijd<strong>en</strong>s het interbellum <strong>en</strong> de Tweede Wereldoorlog<br />
5.1. Betek<strong>en</strong>is van het <strong>nationalisme</strong> voor de binn<strong>en</strong>- <strong>en</strong> buit<strong>en</strong>landse politiek<br />
5.2. Nationalisme in de internationale politiek<br />
5.3. Nationalisme <strong>en</strong> de totalitaire ideologieën<br />
5.4. De Tweede Wereldoorlog<br />
6. Tan<strong>en</strong>de populariteit <strong>en</strong> wederopleving van het <strong>nationalisme</strong> na de Tweede Wereldoorlog<br />
6.1. Het <strong>nationalisme</strong> in de periode 1945-1989<br />
6.2. Europa na 1989<br />
7. Conclusie<br />
Not<strong>en</strong><br />
1
Verander<strong>en</strong>de gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong><br />
2<br />
1. Inleiding<br />
E<strong>en</strong> natie kan word<strong>en</strong> beschouwd als e<strong>en</strong> groep m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die e<strong>en</strong> aantal specifieke k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong><br />
geme<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>, zoals het grondgebied waar zij won<strong>en</strong>, de taal die zij sprek<strong>en</strong> <strong>en</strong> de<br />
mythologie van het verled<strong>en</strong> dat zij cultiver<strong>en</strong>. Vaak kom<strong>en</strong> hier e<strong>en</strong> geme<strong>en</strong>schappelijke<br />
godsdi<strong>en</strong>st <strong>en</strong> etnische herkomst bij. Aan het gevoel tot dezelfde natie te behor<strong>en</strong> ontle<strong>en</strong>t e<strong>en</strong><br />
groep m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> haar nationale <strong>id<strong>en</strong>titeit</strong>. In eerste instantie is dit gevoel vooral te herleid<strong>en</strong> tot<br />
e<strong>en</strong> geme<strong>en</strong>schappelijke erf<strong>en</strong>is die als basis di<strong>en</strong>t voor cultureel <strong>nationalisme</strong>. Dit gevoel van<br />
e<strong>en</strong> geme<strong>en</strong>schappelijke nationale <strong>id<strong>en</strong>titeit</strong> wordt vaak verbond<strong>en</strong> aan e<strong>en</strong> politieke<br />
beweging. In dat geval sprek<strong>en</strong> wij van <strong>nationalisme</strong>.<br />
Het <strong>nationalisme</strong> is in teg<strong>en</strong>stelling tot andere politieke stroming<strong>en</strong> nauwelijks e<strong>en</strong><br />
uitgewerkte politieke theorie, al heeft het wel sinds zijn ontstaan e<strong>en</strong> belangrijk bestanddeel<br />
van verschill<strong>en</strong>de politieke overtuiging<strong>en</strong> gevormd. Het <strong>nationalisme</strong> maakte op <strong>en</strong>igerlei<br />
wijze deel uit van alle grote ideologieën van de neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de <strong>en</strong> twintigste eeuw. Dit maakt het<br />
<strong>nationalisme</strong> tot e<strong>en</strong> problematisch begrip. Het <strong>nationalisme</strong> fungeerde in de periode<br />
1933-1945 als de ideologie van de Duitse nationaal-socialist<strong>en</strong>. Ev<strong>en</strong>zeer di<strong>en</strong>de het in 1821<br />
als drijfveer voor de Griekse vrijheidsstrijders <strong>en</strong> vormde het na 1945 de rechtvaardiging van<br />
de dekolonisatieoorlog<strong>en</strong>. Mom<strong>en</strong>teel wordt het <strong>nationalisme</strong> zelfs gepropageerd als dé<br />
oplossing voor het morele <strong>en</strong> politieke bankroet van de voormalige communistische stat<strong>en</strong> in<br />
Oost-Europa.<br />
Nationalisme kan in de politieke ar<strong>en</strong>a alle<strong>en</strong> functioner<strong>en</strong> wanneer het e<strong>en</strong> verbinding<br />
aangaat met e<strong>en</strong> politieke stroming of daarvan e<strong>en</strong> onderdeel wordt. Daardoor heeft het<br />
<strong>nationalisme</strong> e<strong>en</strong> kameleontisch karakter: het neemt de kleur aan van de politieke opvatting<strong>en</strong><br />
waarmee het zich verbindt. 1 Door de koppeling met verschill<strong>en</strong>de ideologieën kan<br />
<strong>nationalisme</strong> zowel e<strong>en</strong> stabiliser<strong>en</strong>de als e<strong>en</strong> destructieve werking hebb<strong>en</strong>. Dit alles maakt<br />
het noodzakelijk de verander<strong>en</strong>de betek<strong>en</strong>iss<strong>en</strong> van `het <strong>nationalisme</strong>' in e<strong>en</strong> historisch<br />
perspectief te zett<strong>en</strong>.<br />
In dit hoofdstuk zal nader word<strong>en</strong> ingegaan op de ontwikkeling van het <strong>nationalisme</strong> <strong>en</strong><br />
zijn verschill<strong>en</strong>de verschijningsvorm<strong>en</strong>. Deze ontwikkeling zal daarbij in verschill<strong>en</strong>de<br />
periodes word<strong>en</strong> ingedeeld (par. 2). Uiteraard moet e<strong>en</strong> dergelijke periodisering flexibel<br />
word<strong>en</strong> opgevat. Het tempo waarin het <strong>nationalisme</strong> zich heeft ontwikkeld verschilde van land<br />
tot land. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> bestond<strong>en</strong> er zelfs binn<strong>en</strong> één land verschill<strong>en</strong>de vorm<strong>en</strong> <strong>en</strong> interpretaties<br />
van het <strong>nationalisme</strong> naast elkaar.<br />
Nadat de hoofdlijn<strong>en</strong> zijn uitgezet, wordt dit algem<strong>en</strong>e beeld voor elke periode<br />
gedetailleerd in e<strong>en</strong> afzonderlijke paragraaf: het romantisch <strong>nationalisme</strong> van de jar<strong>en</strong><br />
1770-1815 (par. 3), het klassieke <strong>nationalisme</strong> uit de periode 1815-1919 (par. 4), het<br />
<strong>nationalisme</strong> tijd<strong>en</strong>s het Interbellum <strong>en</strong> de Tweede Wereldoorlog (par. 5) <strong>en</strong> het <strong>nationalisme</strong><br />
na 1945 (par. 6). T<strong>en</strong>slotte volgt e<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>vatt<strong>en</strong>de paragraaf met <strong>en</strong>kele conclusies.
<strong>Natie</strong>, <strong>id<strong>en</strong>titeit</strong> <strong>en</strong> <strong>nationalisme</strong><br />
2. Periodisering <strong>en</strong> karakterisering van het <strong>nationalisme</strong><br />
Rond 1770 kwam<strong>en</strong> onder invloed van de vernieuwing<strong>en</strong> in het politieke d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> <strong>en</strong> de<br />
Romantiek de eerste ideeën over <strong>nationalisme</strong> tot ontwikkeling. 1989 was het jaar van de val<br />
van de Berlijnse Muur <strong>en</strong> de ine<strong>en</strong>storting van de naoorlogse ord<strong>en</strong>ing in Europa. Het einde<br />
van de Koude Oorlog is het begin van e<strong>en</strong> nieuwe fase in de Europese geschied<strong>en</strong>is. De gehele<br />
periode 1770-1989 kan aan de hand van ontwikkeling<strong>en</strong> het <strong>nationalisme</strong> in e<strong>en</strong> drietal<br />
periodes word<strong>en</strong> onderverdeeld.<br />
De periode 1770-1815 was de fase van het romantisch <strong>nationalisme</strong>. In aansluiting op de<br />
Romantiek zoals die in de kunst<strong>en</strong> opkwam, werd ook door politieke d<strong>en</strong>kers als de Duitse<br />
filosoof Herder de blik op het verled<strong>en</strong> gericht. In hun opvatting maakte de band met het eig<strong>en</strong><br />
verled<strong>en</strong> elk volk uniek: de Volksgeist <strong>en</strong> de cultuur hadd<strong>en</strong> hun wortels in dit verled<strong>en</strong>. Het<br />
verled<strong>en</strong> had daarnaast ook e<strong>en</strong> politieke betek<strong>en</strong>is. Ooit war<strong>en</strong> de oorspronkelijke e<strong>en</strong>heid <strong>en</strong><br />
vrijheid van volk<strong>en</strong> verlor<strong>en</strong> gegaan. Het <strong>nationalisme</strong> zou deze mythische vrijheid <strong>en</strong> e<strong>en</strong>heid<br />
van de naties moet<strong>en</strong> herstell<strong>en</strong>. In deze periode verschijn<strong>en</strong> de theoretische werk<strong>en</strong> van<br />
auteurs zoals Rousseau, Herder <strong>en</strong> Fichte. Deze `vaders' van het <strong>nationalisme</strong> formuleerd<strong>en</strong> de<br />
kernpunt<strong>en</strong> van nationalistische theorieën zoals de betek<strong>en</strong>is van de geme<strong>en</strong>schappelijke taal,<br />
geschied<strong>en</strong>is èn toekomstverwachting. Dit war<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>s g<strong>en</strong>oemde auteurs de voornaamste<br />
argum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> om als `volk' aanspraak te kunn<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> op het predikaat `natie'.<br />
Vanaf 1815 werd het <strong>nationalisme</strong> ook e<strong>en</strong> politieke kracht van to<strong>en</strong>em<strong>en</strong>de betek<strong>en</strong>is.<br />
Het strev<strong>en</strong> naar e<strong>en</strong>wording <strong>en</strong> de oprichting van eig<strong>en</strong> nationale stat<strong>en</strong> bereikte in 1919, het<br />
jaar van de Vrede van Versailles, e<strong>en</strong> voorlopig hoogtepunt. Deze periode zou omschrev<strong>en</strong><br />
kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> als de klassieke fase van het <strong>nationalisme</strong>. Afscheidings- <strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong>wordingsbeweging<strong>en</strong> war<strong>en</strong> overal in Europa actief <strong>en</strong> het <strong>nationalisme</strong> ontwikkelde zich<br />
al snel tot één van de meest dynamische politieke kracht<strong>en</strong>. De grote Turkse <strong>en</strong> Oost<strong>en</strong>rijks-<br />
Hongaarse rijk<strong>en</strong> kreg<strong>en</strong> te mak<strong>en</strong> met afscheidingsbeweging<strong>en</strong>. De Griekse<br />
Onafhankelijkheidsoorlog van 1821 was het startsein voor de ontmanteling van deze<br />
multinationale rijk<strong>en</strong>. Typer<strong>en</strong>d voor dit klassieke <strong>nationalisme</strong> was het Italiaanse <strong>en</strong> Duitse<br />
strev<strong>en</strong> naar e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> staat. E<strong>en</strong> voorlopig hoogtepunt in deze periode werd bereikt rond 1870<br />
to<strong>en</strong> zowel het staatkundig verdeelde Duitse als het Italiaanse volk ieder kans zag<strong>en</strong> e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong><br />
nationale staat op te richt<strong>en</strong>. In 1919 vormde het zelfbeschikkingsrecht het uitgangspunt voor<br />
de afwikkeling van de Eerste Wereldoorlog. De oprichting of heroprichting van e<strong>en</strong> aantal<br />
nationale stat<strong>en</strong>, zoals Tsjechoslowakije, Joegoslavië <strong>en</strong> Pol<strong>en</strong>, was het resultaat. 1919 kan<br />
daarmee word<strong>en</strong> beschouwd als e<strong>en</strong> voorlopige afsluiting van deze fase van het klassieke<br />
<strong>nationalisme</strong>.<br />
3
Verander<strong>en</strong>de gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong><br />
4<br />
In de periode na 1919 heeft het <strong>nationalisme</strong> e<strong>en</strong> belangrijke rol gespeeld in zeer<br />
uite<strong>en</strong>lop<strong>en</strong>de politieke process<strong>en</strong>. Het bijzondere van het <strong>nationalisme</strong> na 1919 is dan ook<br />
geleg<strong>en</strong> in de uite<strong>en</strong>lop<strong>en</strong>de functies die het heeft vervuld. Nog meer dan voor de neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de<br />
eeuw geldt voor de twintigste eeuw dat het in feite onmogelijk is om over `het' <strong>nationalisme</strong> te<br />
sprek<strong>en</strong>. Wel kunn<strong>en</strong> in het twintigste-eeuwse <strong>nationalisme</strong> <strong>en</strong>kele stroming<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />
onderscheid<strong>en</strong>, die vaak naast elkaar bestond<strong>en</strong>. Deze kunn<strong>en</strong> omschrev<strong>en</strong> word<strong>en</strong> als<br />
racistisch, neo-klassiek <strong>en</strong> etnisch <strong>nationalisme</strong>. Onder invloed van extremistische d<strong>en</strong>kers uit<br />
het einde van de neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de eeuw, zoals Paul Lagarde <strong>en</strong> Julius Langbehn, nam in Duitsland<br />
<strong>en</strong> Italië het <strong>nationalisme</strong> e<strong>en</strong> agressieve, chauvinistische <strong>en</strong> zelfs racistische w<strong>en</strong>ding. Het<br />
<strong>nationalisme</strong> van Hitler <strong>en</strong> zijn National-Sozialistische Deutsche Arbeiterpartei (nsdap), dat<br />
gek<strong>en</strong>merkt wordt door het overspann<strong>en</strong> <strong>nationalisme</strong> van het völkische d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
antisemitisme, kan word<strong>en</strong> omschrev<strong>en</strong> als racistisch <strong>nationalisme</strong>.<br />
In Mussolini's Italië stond niet zo zeer het racisme c<strong>en</strong>traal, maar veel meer de kracht van<br />
de fascistische staat. Mussolini's nadruk op het herover<strong>en</strong> van de verlor<strong>en</strong> gegane gebied<strong>en</strong>, de<br />
zog<strong>en</strong>aamde irred<strong>en</strong>ta, <strong>en</strong> de opbouw van e<strong>en</strong> koloniaal rijk, maakte dat het fascisme sterk<br />
leunde op het neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de-eeuwse <strong>nationalisme</strong>. Het <strong>nationalisme</strong> van de Italiaanse fascist<strong>en</strong><br />
zou dan ook kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> omschrev<strong>en</strong> als neo-klassiek. Deze vorm van <strong>nationalisme</strong> vond<br />
navolging bij dictators <strong>en</strong> sympathisant<strong>en</strong> van het fascisme in heel Europa.<br />
Het etnisch <strong>nationalisme</strong> kwam met name na 1945 in de koloniën tot volle bloei. Met
<strong>Natie</strong>, <strong>id<strong>en</strong>titeit</strong> <strong>en</strong> <strong>nationalisme</strong><br />
verwijzing<strong>en</strong> naar de invloedrijke werk<strong>en</strong> uit de romantische periode werd getracht het verzet<br />
teg<strong>en</strong> het moederland sam<strong>en</strong> te bind<strong>en</strong>. Het <strong>nationalisme</strong> in de Derde Wereld is van e<strong>en</strong> geheel<br />
eig<strong>en</strong> aard omdat het twee functies vervult: het di<strong>en</strong>t als verzetsideologie teg<strong>en</strong> de koloniale<br />
mog<strong>en</strong>dhed<strong>en</strong> <strong>en</strong> tegelijkertijd als sam<strong>en</strong>bind<strong>en</strong>de kracht in de vaak multiculturele of tribale<br />
sam<strong>en</strong>leving<strong>en</strong>. Aangezi<strong>en</strong> in de meeste voormalige koloniën de dominante groep probeert de<br />
`nationale <strong>id<strong>en</strong>titeit</strong>' te monopoliser<strong>en</strong>, zou deze vorm van <strong>nationalisme</strong> omschrev<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong><br />
word<strong>en</strong> als etnisch <strong>nationalisme</strong>.<br />
Aan de hand van de voornaamste politieke <strong>en</strong> sociale ontwikkeling<strong>en</strong> in Europa in de periode<br />
1770-1989 zal in dit hoofdstuk e<strong>en</strong> overzicht word<strong>en</strong> gegev<strong>en</strong> van de betek<strong>en</strong>is van het<br />
<strong>nationalisme</strong> in de Europese geschied<strong>en</strong>is. Uitgangspunt van dit overzicht is e<strong>en</strong> viertal<br />
vrag<strong>en</strong>. In welke mate heeft het <strong>nationalisme</strong> e<strong>en</strong> rol gespeeld in de stabilisering <strong>en</strong><br />
destabilisering van de Europese stat<strong>en</strong>? Welke betek<strong>en</strong>is had het <strong>nationalisme</strong> voor<br />
revolutionaire stroming<strong>en</strong> als het fascisme, nationaal-socialisme <strong>en</strong> communisme? Heeft het<br />
<strong>nationalisme</strong> ook na de catastrofe van de Tweede Wereldoorlog nog <strong>en</strong>ige invloed gehad in<br />
Europa of maakte de regionale <strong>en</strong> Atlantische sam<strong>en</strong>werking op economisch, politiek <strong>en</strong><br />
militair gebied er e<strong>en</strong> einde aan? Tot slot zal de vraag aan de orde kom<strong>en</strong> naar de betek<strong>en</strong>is<br />
van het <strong>nationalisme</strong> in de actuele ontwikkeling<strong>en</strong>. Sinds de ine<strong>en</strong>storting van het Sovjetimperium<br />
zijn vorm<strong>en</strong> van <strong>nationalisme</strong> zeker weer e<strong>en</strong> vitale kracht in Midd<strong>en</strong>- <strong>en</strong> Oost-<br />
Europa.<br />
3. Het romantisch <strong>nationalisme</strong> (1770-1815)<br />
Over de oorsprong van het <strong>nationalisme</strong> bestaat e<strong>en</strong> zekere cons<strong>en</strong>sus. Onder invloed van de<br />
to<strong>en</strong>malige politieke actualiteit <strong>en</strong> de Romantiek ontwikkeld<strong>en</strong> met name Duitse theoretici<br />
vanaf het einde van de achtti<strong>en</strong>de eeuw de idee dat verschill<strong>en</strong>de etnische groep<strong>en</strong> in Europa<br />
als volker<strong>en</strong> kond<strong>en</strong> word<strong>en</strong> beschouwd. De opkomst van nieuwe opvatting<strong>en</strong> over<br />
volkssoevereiniteit, met name verwoord door de Franse filosoof Rousseau, was e<strong>en</strong><br />
belangrijke stimulans voor nieuwe ideeën over de plaats van de natie in de politiek. Was<br />
voordi<strong>en</strong> de legitieme vorst nog het c<strong>en</strong>trum van de politiek, de nieuwe opvatting<strong>en</strong> plaatst<strong>en</strong><br />
het volk in het middelpunt van de politieke macht. In de Amerikaanse Revolutie van 1776, die<br />
uitmondde in de Grondwet van 1787, <strong>en</strong> de Franse Revolutie van 1789 werd<strong>en</strong> deze theorieën<br />
voor e<strong>en</strong> belangrijk deel in de praktijk gebracht.<br />
De tweede bron van inspiratie voor de nationalistische d<strong>en</strong>kers was de Romantiek. De<br />
Romantiek bestond voor e<strong>en</strong> belangrijk deel uit e<strong>en</strong> verzet teg<strong>en</strong> het rationalisme van de<br />
Verlichting. Terwijl de Verlichting de nadruk legde op universele, algeme<strong>en</strong> geld<strong>en</strong>de<br />
principes, was de Romantiek individualistisch georiënteerd. Deze individualisering was,<br />
volg<strong>en</strong>s d<strong>en</strong>kers als Herder, ev<strong>en</strong>zeer van toepassing op de verschill<strong>en</strong>de etnische <strong>en</strong><br />
linguïstische groep<strong>en</strong> in Europa. Voor de Duitse Romantici was dit nieuwe d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> tev<strong>en</strong>s e<strong>en</strong><br />
verzet teg<strong>en</strong> de Franse dominantie op het gebied van kunst, cultuur <strong>en</strong> filosofie. Zoals elk<br />
individu zijn eig<strong>en</strong> karakteristieke eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> heeft, zo zou ook elk Volk in Europa over<br />
eig<strong>en</strong> unieke kwaliteit<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> unieke cultuur beschikk<strong>en</strong>. Deze kwaliteit<strong>en</strong> kom<strong>en</strong><br />
volg<strong>en</strong>s de Romantiek met name tot uiting in de taal, gewoont<strong>en</strong>, de geschied<strong>en</strong>is <strong>en</strong> in het<br />
5
Verander<strong>en</strong>de gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong><br />
6<br />
`volkskarakter'. De bron van al deze eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> was niet altijd ev<strong>en</strong> duidelijk. Zo was<br />
Herder ervan overtuigd dat onder andere de natuur <strong>en</strong> het klimaat van grote betek<strong>en</strong>is war<strong>en</strong><br />
voor de vorming van het nationale karakter.<br />
Deze ideeën over de natie war<strong>en</strong> vooralsnog uiting<strong>en</strong> van cultureel <strong>nationalisme</strong>. Pas to<strong>en</strong><br />
de opvatting<strong>en</strong> over de uniciteit van de verschill<strong>en</strong>de Kulturnation<strong>en</strong> in Europa werd<strong>en</strong><br />
verbond<strong>en</strong> aan het strev<strong>en</strong> naar de oprichting van e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> staat kreeg het <strong>nationalisme</strong> e<strong>en</strong><br />
specifiek politieke betek<strong>en</strong>is. Zoals de Britse filosoof <strong>en</strong> antropoloog Ernest Gellner heeft<br />
opgemerkt is er sprake van politiek <strong>nationalisme</strong> door het strev<strong>en</strong> naar e<strong>en</strong> volledige<br />
congru<strong>en</strong>tie van `de natie' <strong>en</strong> `de staat'. E<strong>en</strong> groot aantal Europese land<strong>en</strong> was vanuit het<br />
perspectief van de nationalistische beweging<strong>en</strong> e<strong>en</strong> `gevang<strong>en</strong>is der volker<strong>en</strong>'. E<strong>en</strong> blik op de<br />
kaart van Europa rond 1815 leert dat t<strong>en</strong> gevolge van dit strev<strong>en</strong> het <strong>nationalisme</strong> e<strong>en</strong><br />
explosieve politieke lading zou kunn<strong>en</strong> krijg<strong>en</strong>.<br />
Voordi<strong>en</strong> was het woord `natie' e<strong>en</strong> tamelijk neutrale aanduiding voor e<strong>en</strong> groep burgers<br />
die aan dezelfde wett<strong>en</strong> di<strong>en</strong>de te gehoorzam<strong>en</strong>. Nog tijd<strong>en</strong>s de Amerikaanse<br />
Onafhankelijkheidsstrijd kon simpelweg word<strong>en</strong> opgemerkt dat door het afkondig<strong>en</strong> van e<strong>en</strong><br />
grondwet de Amerikaanse natie automatisch tot stand was gebracht. Het geme<strong>en</strong>schappelijke<br />
wettelijke kader maakte de Amerikan<strong>en</strong> tot led<strong>en</strong> van dezelfde politieke natie. De natie in de<br />
betek<strong>en</strong>is van e<strong>en</strong> groep van staatsburgers onder e<strong>en</strong> geme<strong>en</strong>schappelijk bestuur is e<strong>en</strong> typisch<br />
produkt van de tradities van de R<strong>en</strong>aissance <strong>en</strong> de Verlichting. Onder invloed van de<br />
nationalistische d<strong>en</strong>kers uit de Romantiek wordt het begrip `natie' omgevormd tot e<strong>en</strong> mythe.<br />
De burgers ontl<strong>en</strong><strong>en</strong> hun <strong>id<strong>en</strong>titeit</strong> veeleer aan deze mythe dan aan hun staatsrechtelijke<br />
positie. E<strong>en</strong> natie is in deze opvatting<strong>en</strong> meer dan e<strong>en</strong> staatsrechtelijke overe<strong>en</strong>komst.<br />
Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> is het lidmaatschap van deze natie alle<strong>en</strong> door geboorte te verwerv<strong>en</strong>: het is e<strong>en</strong><br />
lotsbeschikking. Het begrip `natie' krijgt zo e<strong>en</strong> mythisch karakter: de natie staat bov<strong>en</strong> de<br />
individuele burger, die er tegelijkertijd e<strong>en</strong> ess<strong>en</strong>tieel bestanddeel van is. Belangrijke<br />
onderdel<strong>en</strong> van deze nationale mythe <strong>en</strong> de nationale <strong>id<strong>en</strong>titeit</strong> zijn, zoals reeds eerder<br />
vermeld, de geme<strong>en</strong>schappelijke voorouders, de geschied<strong>en</strong>is, de taal, de gewoont<strong>en</strong> <strong>en</strong> de<br />
toekomstverwachting.<br />
Ook nadat het <strong>nationalisme</strong> zich had ontwikkeld tot e<strong>en</strong> politieke factor door het strev<strong>en</strong><br />
naar e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> staat, bleef de sterke nadruk op de geme<strong>en</strong>schappelijke culturele erf<strong>en</strong>is e<strong>en</strong> rol<br />
van betek<strong>en</strong>is spel<strong>en</strong>. In de praktijk zijn deze twee compon<strong>en</strong>t<strong>en</strong> van het <strong>nationalisme</strong> niet los<br />
van elkaar te zi<strong>en</strong>. Het culturele <strong>nationalisme</strong> geeft sam<strong>en</strong>hang aan het politieke strev<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
zonder de politieke actie is het culturele <strong>nationalisme</strong> e<strong>en</strong> weinig krachtige beweging. Het is in<br />
deze context niet geheel zonder betek<strong>en</strong>is dat Herder zijn loopbaan begon als<br />
literatuurtheoreticus <strong>en</strong> verzamelaar van oude Duitse lieder<strong>en</strong>. Soms schrokk<strong>en</strong><br />
nationalistische voormann<strong>en</strong> er niet voor terug hun opvatting<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> groots verled<strong>en</strong> kracht<br />
bij te zett<strong>en</strong> met vervalsing<strong>en</strong> van `oeroude' volksgezang<strong>en</strong>, zoals de leg<strong>en</strong>darische Ossianvervalsing<br />
(1776) e<strong>en</strong> c<strong>en</strong>traal bewijsstuk in de aansprak<strong>en</strong> van de Schotse nationalist<strong>en</strong><br />
vormde. 2<br />
De Britse socioloog Anthony Smith heeft het <strong>nationalisme</strong> kort maar krachtig sam<strong>en</strong>gevat<br />
als `a political ideology with a cultural doctrine at its c<strong>en</strong>tre'. E<strong>en</strong> dergelijk politiek <strong>en</strong><br />
cultureel <strong>nationalisme</strong> streeft in zijn meest extreme vorm naar e<strong>en</strong> `monoculturele' staat: de<br />
burgers zijn all<strong>en</strong> afkomstig uit hetzelfde volk <strong>en</strong> ge<strong>en</strong> van de volksg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong> hoeft als<br />
minderheid binn<strong>en</strong> het gebied van e<strong>en</strong> andere staat te lev<strong>en</strong>. In feite was èn is er ge<strong>en</strong> staat in
<strong>Natie</strong>, <strong>id<strong>en</strong>titeit</strong> <strong>en</strong> <strong>nationalisme</strong><br />
Europa die aan deze criteria voldoet.<br />
4. E<strong>en</strong>wording <strong>en</strong> afscheiding: het klassieke <strong>nationalisme</strong> (1815-1919)<br />
4.1. De ontwikkeling van het <strong>nationalisme</strong> tot aan de Eerste Wereldoorlog<br />
De problem<strong>en</strong> rondom natie <strong>en</strong> <strong>nationalisme</strong> die in de loop van de neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de <strong>en</strong> twintigste<br />
eeuw tot heftige conflict<strong>en</strong> zoud<strong>en</strong> leid<strong>en</strong>, zijn in e<strong>en</strong> tweetal categorieën onder te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>. In<br />
de eerste plaats is er het probleem van de volker<strong>en</strong> die verdeeld over verschill<strong>en</strong>de stat<strong>en</strong><br />
lev<strong>en</strong>. In feite kan m<strong>en</strong> hier weer twee soort<strong>en</strong> onderscheid<strong>en</strong>. Het Italiaanse <strong>en</strong> het Duitse<br />
volk leefd<strong>en</strong> verdeeld binn<strong>en</strong> de gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> van op zich soevereine stat<strong>en</strong>. Andere volk<strong>en</strong> leefd<strong>en</strong><br />
als minderheid verdeeld over verschill<strong>en</strong>de stat<strong>en</strong>. Dit was bijvoorbeeld het geval met het<br />
Poolse volk na de derde Poolse deling in 1795. Pol<strong>en</strong> leefd<strong>en</strong> onder Duits, Oost<strong>en</strong>rijks <strong>en</strong><br />
Russisch bewind.<br />
Het tweede probleem vloeit voort uit de multiculturele sam<strong>en</strong>stelling van <strong>en</strong>kele grote<br />
rijk<strong>en</strong>: de Oost<strong>en</strong>rijks-Habsburgse Dubbelmonarchie, het Turkse rijk <strong>en</strong> in mindere mate het<br />
tsaristische Rusland. In deze stat<strong>en</strong> war<strong>en</strong> vele etnische groep<strong>en</strong> onder één c<strong>en</strong>traal gezag<br />
sam<strong>en</strong>gebracht. De geleidelijke verzwakking van deze rijk<strong>en</strong>, <strong>en</strong> met name van het<br />
Oost<strong>en</strong>rijkse <strong>en</strong> Turkse rijk, viel sam<strong>en</strong> met de opkomst van het <strong>nationalisme</strong>. De Griekse<br />
opstand van 1821 kan word<strong>en</strong> beschouwd als het beginpunt van de ontmanteling van deze<br />
rijk<strong>en</strong>.<br />
De eerste sam<strong>en</strong>hang<strong>en</strong>de theorieën over het <strong>nationalisme</strong> ontstond<strong>en</strong> in Duitsland. Onvrede<br />
met de Franse dominantie in cultuur <strong>en</strong> politiek leidde tot de constatering dat de Duitse natie<br />
door haar verdeeldheid verzwakt was. De vernedering van de nederlag<strong>en</strong> van de Duitse stat<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> staatjes teg<strong>en</strong> de Franse legers in de jar<strong>en</strong> van de Franse Revolutie leek deze analyse te<br />
bevestig<strong>en</strong>. Als belangrijkste oorzaak werd de politieke verdeeldheid gezi<strong>en</strong>. De Franse<br />
bezetting had het einde betek<strong>en</strong>d van ti<strong>en</strong>tall<strong>en</strong> kleine Duitse staatjes, maar in 1815 war<strong>en</strong> er<br />
binn<strong>en</strong> het territorium van het voormalige Heilige Roomse Rijk nog altijd zo'n veertigtal<br />
soevereine staatjes.<br />
De remedie teg<strong>en</strong> deze verdeeldheid was cultureel georiënteerd: bewustwording van de<br />
geme<strong>en</strong>schappelijke Duitse cultuur zou kunn<strong>en</strong> leid<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> politieke aane<strong>en</strong>sluiting van de<br />
verdeelde natie. Dit programma had e<strong>en</strong> groot revolutionair pot<strong>en</strong>tieel <strong>en</strong> was vooral populair<br />
bij stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, kunst<strong>en</strong>aars <strong>en</strong> intellectuel<strong>en</strong>. De herinnering<strong>en</strong> aan de Franse bezetting <strong>en</strong> de<br />
daaropvolg<strong>en</strong>de bevrijdingsoorlog<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> Frankrijk werd<strong>en</strong> lev<strong>en</strong>d gehoud<strong>en</strong> <strong>en</strong> vormd<strong>en</strong> de<br />
basis voor de politieke eis<strong>en</strong> van de nationalist<strong>en</strong>: e<strong>en</strong>heid <strong>en</strong> e<strong>en</strong> krachtige staat om de Duitse<br />
natie te bescherm<strong>en</strong>. Vanaf omstreeks 1800 kreeg de Duitse cultuur nieuwe impuls<strong>en</strong>. De<br />
Duitse middeleeuw<strong>en</strong> <strong>en</strong> de Griekse oudheid werd<strong>en</strong> het middelpunt van e<strong>en</strong> cultus. Dit<br />
programma werd zelfs zichtbaar in de neo-klassieke architectuur van Schinkel in Berlijn <strong>en</strong> in<br />
de restauratie van gotische gebouw<strong>en</strong>. De onderwijshervorming<strong>en</strong> in Pruis<strong>en</strong> onder leiding<br />
van Von Humboldt moest<strong>en</strong> van Berlijn e<strong>en</strong> Ath<strong>en</strong>e aan de Spree mak<strong>en</strong>. Nadrukkelijk werd<br />
gekoz<strong>en</strong> voor het Griekse voorbeeld om de kracht van e<strong>en</strong> politiek machteloze maar cultureel<br />
hoogstaande beschaving te b<strong>en</strong>adrukk<strong>en</strong>. Dit in teg<strong>en</strong>stelling tot de machtspolitiek van het<br />
7
Verander<strong>en</strong>de gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong><br />
8<br />
Romeinse Rijk.<br />
Gezi<strong>en</strong> de afwijz<strong>en</strong>de houding van de adellijke elites in de verschill<strong>en</strong>de stat<strong>en</strong> <strong>en</strong> staatjes<br />
kwam het herhaaldelijk tot politieke maatregel<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> de nationalistisch geïnspireerde<br />
intellectuel<strong>en</strong>. Het <strong>nationalisme</strong> stond immers op gespann<strong>en</strong> voet met de besluit<strong>en</strong> van het<br />
Congres van W<strong>en</strong><strong>en</strong> (1815), waar juist het legitieme bezit van de Europese vorst<strong>en</strong> <strong>en</strong> vorstjes<br />
was bekrachtigd door de grote Europese mog<strong>en</strong>dhed<strong>en</strong>. Onder de dekmantel van culturele <strong>en</strong><br />
sportieve ev<strong>en</strong>em<strong>en</strong>t<strong>en</strong> werd het e<strong>en</strong>heidsgevoel geritualiseerd met feestelijke bije<strong>en</strong>komst<strong>en</strong><br />
op historische plekk<strong>en</strong> <strong>en</strong> gymnastiekoef<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> van de Turnvereine. In de revolutionaire<br />
jar<strong>en</strong> 1848-1849 werd de roep om e<strong>en</strong>wording zelfs verbond<strong>en</strong> aan e<strong>en</strong> democratisch<br />
programma. De Duitse e<strong>en</strong>wording zou met behulp van e<strong>en</strong> grondwet <strong>en</strong> met steun van<br />
Pruis<strong>en</strong>, de machtigste Duitse staat, tot stand moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gebracht.<br />
De mislukking van de revolutie van 1848 was het begin van e<strong>en</strong> periode van bezinning op<br />
de method<strong>en</strong> <strong>en</strong> doelstelling<strong>en</strong> van de nationalist<strong>en</strong>. In de loop van de jar<strong>en</strong> vijftig kwam e<strong>en</strong><br />
opmerkelijke coalitie tot stand tuss<strong>en</strong> het romantische <strong>nationalisme</strong> <strong>en</strong> Realpolitiker zoals de<br />
Pruisische kanselier Bismarck. De drijfveer van deze coalitie was het gedeelde optimisme<br />
over het pot<strong>en</strong>tieel van de Duitse economie. In navolging van Groot-Brittannië moest e<strong>en</strong><br />
sterke staat word<strong>en</strong> gevestigd op basis van e<strong>en</strong> bloei<strong>en</strong>de economie. Deze sam<strong>en</strong>werking gaf<br />
het <strong>nationalisme</strong> e<strong>en</strong> nieuw elan <strong>en</strong> e<strong>en</strong> specifieke richting. Naast de Rijn, gotische<br />
kathedral<strong>en</strong> <strong>en</strong> het eikeblad werd<strong>en</strong> ook de spoorweg<strong>en</strong>, wet<strong>en</strong>schap <strong>en</strong> techniek onderdel<strong>en</strong><br />
van de Duitse mythe. 3<br />
De e<strong>en</strong>wording zoals die uiteindelijk tot stand werd gebracht onder leiding van Bismarck<br />
is terug te voer<strong>en</strong> op de nationalistische s<strong>en</strong>tim<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, die vooral leefd<strong>en</strong> onder de liberale<br />
burgerij, <strong>en</strong> de mogelijkhed<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> nauwere economische sam<strong>en</strong>werking tuss<strong>en</strong> de<br />
verschill<strong>en</strong>de Duitse staatjes.
<strong>Natie</strong>, <strong>id<strong>en</strong>titeit</strong> <strong>en</strong> <strong>nationalisme</strong><br />
De Pruisische machtspolitiek maakte uiteindelijk van e<strong>en</strong> economische unie e<strong>en</strong> politiek<br />
sam<strong>en</strong>werkingsverband. E<strong>en</strong> serie korte oorlog<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> de buurland<strong>en</strong> D<strong>en</strong>emark<strong>en</strong> (1864),<br />
Oost<strong>en</strong>rijk (1866) <strong>en</strong> Frankrijk (1870-71) bracht de afronding van het e<strong>en</strong>heidsstrev<strong>en</strong>.<br />
Duitsland was e<strong>en</strong> federatie geword<strong>en</strong>, maar met e<strong>en</strong> sterk c<strong>en</strong>traal gezag van e<strong>en</strong> keizer,<br />
tev<strong>en</strong>s koning van Pruis<strong>en</strong>.<br />
Met de Italiaanse e<strong>en</strong>wording van 1861 <strong>en</strong> de Duitse e<strong>en</strong>wording van 1871 lek<strong>en</strong> de klassieke<br />
theorieën van het <strong>nationalisme</strong> hun kracht te hebb<strong>en</strong> bewez<strong>en</strong>.<br />
9
Verander<strong>en</strong>de gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong><br />
10<br />
Volker<strong>en</strong> blek<strong>en</strong> in staat te zijn de politieke <strong>en</strong> zelfs culturele <strong>en</strong> religieuze gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> te<br />
overwinn<strong>en</strong> <strong>en</strong> de e<strong>en</strong>heid van politische <strong>en</strong> kulturelle Nation te vestig<strong>en</strong>. Dit voorbeeld<br />
werkte inspirer<strong>en</strong>d op de verschill<strong>en</strong>de afscheidingsbeweging<strong>en</strong> op de Balkan <strong>en</strong> in C<strong>en</strong>traal-<br />
Europa; het verzet teg<strong>en</strong> de Oost<strong>en</strong>rijkse <strong>en</strong> Turkse dominantie nam in hevigheid toe. In<br />
navolging van het model van de Italiaanse <strong>en</strong> Duitse nationale beweging werd<strong>en</strong><br />
herinnering<strong>en</strong> aan het glorieuze verled<strong>en</strong> gewekt. Onder leiding van e<strong>en</strong> actieve culturele elite,<br />
van kunst<strong>en</strong>aars, geleerd<strong>en</strong> <strong>en</strong> niet te verget<strong>en</strong> onderwijzers, werd<strong>en</strong> volker<strong>en</strong> zoals Serv<strong>en</strong>,<br />
Tsjech<strong>en</strong>, Slowak<strong>en</strong> <strong>en</strong> Bulgar<strong>en</strong> tot nationaal bewustzijn opgevoed.<br />
E<strong>en</strong> belangrijke stimulans voor deze nationale beweging<strong>en</strong> was de buit<strong>en</strong>landse steun.<br />
Niet geheel zonder eig<strong>en</strong>belang stond e<strong>en</strong> grote mog<strong>en</strong>dheid als Rusland aan de kant van de<br />
groep<strong>en</strong> die het <strong>nationalisme</strong> propageerd<strong>en</strong>. Het panslavisme, de beweging die naar meer<br />
e<strong>en</strong>heid onder Slavische volker<strong>en</strong> streefde, werd door Rusland aangemoedigd, ook al om de<br />
macht van Turkije <strong>en</strong> Oost<strong>en</strong>rijk verder te ondermijn<strong>en</strong>. Al in 1878 werd<strong>en</strong> de eerste<br />
success<strong>en</strong> geboekt. Met Russische steun wist<strong>en</strong> de vorst<strong>en</strong>dommetjes Mont<strong>en</strong>egro <strong>en</strong> Servië<br />
zich onafhankelijk te mak<strong>en</strong>. Ook andere volker<strong>en</strong> op de Balkan veroverd<strong>en</strong>, ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s met
<strong>Natie</strong>, <strong>id<strong>en</strong>titeit</strong> <strong>en</strong> <strong>nationalisme</strong><br />
Russische steun, e<strong>en</strong> vorm van autonomie of zelfstandigheid.<br />
De verhouding tuss<strong>en</strong> Oost<strong>en</strong>rijk-Hongarije <strong>en</strong> de jonge staatjes aan zijn zuidgr<strong>en</strong>s kwam<br />
onder druk te staan. E<strong>en</strong> handelsoorlog tuss<strong>en</strong> Servië <strong>en</strong> Oost<strong>en</strong>rijk, ook wel bek<strong>en</strong>d als `de<br />
vark<strong>en</strong>soorlog' van 1906 was de aanloop tot e<strong>en</strong> reeks van Balkan-crises in de daaropvolg<strong>en</strong>de<br />
jar<strong>en</strong>. De ine<strong>en</strong>storting van de Turkse staat t<strong>en</strong> gevolge van e<strong>en</strong> revolutie in 1908 betek<strong>en</strong>de<br />
e<strong>en</strong> verdere verscherping van de teg<strong>en</strong>stelling<strong>en</strong> op de Balkan. Uiteindelijk zou e<strong>en</strong> van de<br />
hiermee sam<strong>en</strong>hang<strong>en</strong>de incid<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> moordaanslag op de Oost<strong>en</strong>rijkse kroonprins, de<br />
onmiddellijke aanleiding word<strong>en</strong> tot de Eerste Wereldoorlog.<br />
4.2 De Eerste Wereldoorlog<br />
De Eerste Wereldoorlog wordt wel beschouwd als de nationalistische oorlog par excell<strong>en</strong>ce.<br />
De woeling<strong>en</strong> op de Balkan, de overspann<strong>en</strong> verwachting<strong>en</strong> in Duitsland aangaande e<strong>en</strong> Griff<br />
nach der Weltmacht, het Franse revanchisme <strong>en</strong> de heftige propaganda in de deelnem<strong>en</strong>de<br />
land<strong>en</strong> lijk<strong>en</strong> dit oordeel te bevestig<strong>en</strong>. Niet alle<strong>en</strong> in Duitsland, maar ook in Engeland,<br />
Frankrijk, Italië <strong>en</strong> andere land<strong>en</strong> vierd<strong>en</strong> het <strong>nationalisme</strong> <strong>en</strong> het oorlogs<strong>en</strong>thousiasme<br />
hoogtij. Dit oorlogs<strong>en</strong>thousiasme is wel verklaarbaar. De Europese stat<strong>en</strong> hadd<strong>en</strong>, in Europa<br />
zelf, al e<strong>en</strong> lange periode van vrede gek<strong>en</strong>d. Oorlog<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> alle<strong>en</strong> nog in de koloniën<br />
gevoerd <strong>en</strong> door de matige bewap<strong>en</strong>ing van de plaatselijke bevolking war<strong>en</strong> deze koloniale<br />
oorlog<strong>en</strong> tamelijk succesvol verlop<strong>en</strong>. De les van de Amerikaanse Burgeroorlog (1861-1865),<br />
11
Verander<strong>en</strong>de gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong><br />
12<br />
die als de eerste moderne oorlog kan word<strong>en</strong> beschouwd vanwege de introductie van moderne<br />
wap<strong>en</strong>s zoals het machinegeweer <strong>en</strong> de grote aantall<strong>en</strong> slachtoffers, was blijkbaar aan de<br />
European<strong>en</strong> voorbijgegaan. 4<br />
Al in de jar<strong>en</strong> neg<strong>en</strong>tig was, mede uit economische overweging<strong>en</strong>, in Europa e<strong>en</strong><br />
bewap<strong>en</strong>ingswedloop gaande. Dit maakte de internationale situatie bepaald niet stabieler.<br />
Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> duurde e<strong>en</strong> oorlog in de regel vrij kort. Met andere woord<strong>en</strong>: de Eerste<br />
Wereldoorlog werd in eerste instantie gezi<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> noodzakelijk kwaad, het diplomatieke<br />
steekspel moest tijdelijk ondersteund word<strong>en</strong> met <strong>en</strong>ig serieus wap<strong>en</strong>gekletter. Het war<strong>en</strong> de<br />
omvang van de legers <strong>en</strong> de kracht van het moderne wap<strong>en</strong>tuig die de Eerste Wereldoorlog<br />
e<strong>en</strong> nieuwe dynamiek gav<strong>en</strong>. In plaats van e<strong>en</strong> beheerst conflict groeide de oorlog uit tot e<strong>en</strong><br />
Armageddon <strong>en</strong> luidde hij het einde van e<strong>en</strong> tijdperk in.<br />
De onafhankelijkheidsverklaring<strong>en</strong> <strong>en</strong> de erk<strong>en</strong>ning van het zelfbeschikkingsrecht tijd<strong>en</strong>s de<br />
vredesonderhandeling<strong>en</strong> te Parijs (1918-1919) resulteerd<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> herschikking van de kaart<br />
van Europa. 5 Met name de Amerikaanse presid<strong>en</strong>t Wilson, e<strong>en</strong> groot voorstander van het<br />
zelfbeschikkingsrecht, verwachtte zo de bron van toekomstige conflict<strong>en</strong> te hebb<strong>en</strong><br />
verwijderd. Maar e<strong>en</strong> onmiddellijk gevolg was het ontstaan van weer nieuwe minderhed<strong>en</strong>.<br />
De meeste nationale stat<strong>en</strong> in Europa, <strong>en</strong> zeker nieuw gevormde stat<strong>en</strong> zoals<br />
Tsjechoslowakije, Joegoslavië, het herrez<strong>en</strong> Pol<strong>en</strong> <strong>en</strong> het vergrote Italië, hadd<strong>en</strong> ook na 1919<br />
omvangrijke etnische minderhed<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> hun gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> consequ<strong>en</strong>t doorgevoerd<br />
zelfbeschikkingsrecht zou echter onherroepelijk hebb<strong>en</strong> geleid tot e<strong>en</strong> totale versplintering<br />
van C<strong>en</strong>traal- <strong>en</strong> Zuidoost-Europa. Dit maakte dat er in de betreff<strong>en</strong>de land<strong>en</strong> naast de<br />
beweging in de richting van e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> nationale staat, e<strong>en</strong> t<strong>en</strong>d<strong>en</strong>s bestond e<strong>en</strong> agressieve of<br />
repressieve minderhed<strong>en</strong>politiek te voer<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> mogelijke oplossing voor deze paradoxale bijwerking van het<br />
zelfbeschikkingsbeginsel lag in de stichting van e<strong>en</strong> federatie. Die keuze werd in 1919<br />
gemaakt door Tsjechoslowakije <strong>en</strong> Joegoslavië. Overig<strong>en</strong>s was e<strong>en</strong> repressieve politiek jeg<strong>en</strong>s<br />
nationale minderhed<strong>en</strong> eerder regel dan uitzondering in het Europa van de jar<strong>en</strong> twintig <strong>en</strong><br />
dertig. De minderhed<strong>en</strong>politiek kon op haar beurt weer uitgroei<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> bron van conflict<strong>en</strong><br />
tuss<strong>en</strong> buurland<strong>en</strong>. In de regel woond<strong>en</strong> immers aan beide zijd<strong>en</strong> van de gr<strong>en</strong>s omvangrijke<br />
minderheidsgroepering<strong>en</strong>. Daardoor zijn er bijvoorbeeld in de jar<strong>en</strong> twintig <strong>en</strong> dertig grote<br />
spanning<strong>en</strong> ontstaan tuss<strong>en</strong> Duitsland <strong>en</strong> Pol<strong>en</strong>. Typer<strong>en</strong>d in dit verband is de opkomst van de<br />
`Habsburgse mythe' bij Oost<strong>en</strong>rijkse literator<strong>en</strong> zoals Joseph Roth. Deze schrijvers<br />
ontvluchtt<strong>en</strong> de werkelijkheid van het agressieve <strong>nationalisme</strong> door e<strong>en</strong> nostalgische<br />
idealisering van de veronderstelde tolerantie van de Oost<strong>en</strong>rijks-Hongaarse Dubbelmonarchie.<br />
4.3. Het cultureel <strong>nationalisme</strong> in de neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de eeuw: the inv<strong>en</strong>tion of tradition<br />
Volg<strong>en</strong>s sommige historici heeft het <strong>nationalisme</strong> zich in West-Europa heel anders ontwikkeld<br />
dan in Midd<strong>en</strong>- <strong>en</strong> Oost-Europa. Stat<strong>en</strong> aan de Noordzeekust <strong>en</strong> de Atlantische Oceaan, zoals<br />
Groot-Brittannië, Frankrijk <strong>en</strong> <strong>Nederland</strong>, zoud<strong>en</strong> al in de vroeg-moderne tijd beschikt hebb<strong>en</strong><br />
over duidelijke <strong>en</strong> stabiele gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong>. Daarom zou in deze land<strong>en</strong> al zo vroeg e<strong>en</strong> zeker<br />
nationaal bewustzijn tot ontwikkeling zijn gekom<strong>en</strong>. In Midd<strong>en</strong>- <strong>en</strong> Oost-Europa hebb<strong>en</strong>, in<br />
deze visie, deze eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> zich pas in de loop van de neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de <strong>en</strong> twintigste eeuw
<strong>Natie</strong>, <strong>id<strong>en</strong>titeit</strong> <strong>en</strong> <strong>nationalisme</strong><br />
ontwikkeld. Door deze eig<strong>en</strong> ontwikkeling zijn Midd<strong>en</strong>- <strong>en</strong> Oost-Europa dan ook het toneel<br />
geweest van vele nationalistische conflict<strong>en</strong>. Hierbij moet de kanttek<strong>en</strong>ing word<strong>en</strong> gemaakt<br />
dat de meer gewelddadige conflict<strong>en</strong> zich inderdaad in hoofdzaak in Midd<strong>en</strong>- <strong>en</strong> Oost-Europa<br />
hebb<strong>en</strong> afgespeeld. Maar ook in de stabiele, `Atlantische' stat<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> het <strong>nationalisme</strong> <strong>en</strong><br />
het nationalistisch bewustzijn in de neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de <strong>en</strong> twintigste eeuw e<strong>en</strong> grote rol gespeeld.<br />
Hoewel Frankrijk al vroeg tamelijk zekere gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> dominante elitecultuur k<strong>en</strong>de,<br />
was in de provincie nog lang ge<strong>en</strong> sprake van e<strong>en</strong> `Frans nationaal gevoel'. Het dialect was<br />
belangrijker dan het Frans <strong>en</strong> de lokale of regionale s<strong>en</strong>tim<strong>en</strong>t<strong>en</strong> war<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong>lijk sterker dan<br />
de loyaliteit jeg<strong>en</strong>s de natie. 6 Dwars door de kunstmatige gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> van de departem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die in<br />
1790 definitief werd<strong>en</strong> vastgesteld, liep<strong>en</strong> vroeg-moderne gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> van dialect<strong>en</strong>, gewoont<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> plaatselijke cultur<strong>en</strong>.<br />
Groot-Brittannië k<strong>en</strong>t tot op de dag van vandaag spanning<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> de sam<strong>en</strong>stell<strong>en</strong>de<br />
del<strong>en</strong>. Deze vroeg gestabiliseerde natie neemt nog steeds met maar liefst vier nationale teams<br />
deel aan belangrijke sportmanifestaties. Ook in <strong>Nederland</strong>, dat al sinds het midd<strong>en</strong> van de<br />
zev<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de eeuw in het bezit is van tamelijk onveranderlijke gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong>, zijn de nationale<br />
bewustwording <strong>en</strong> de vorming van e<strong>en</strong> nationale <strong>id<strong>en</strong>titeit</strong> langdurige process<strong>en</strong> geweest.<br />
Veelvuldig is in historisch onderzoek gewez<strong>en</strong> op het belang van de cultivering van de<br />
nationale <strong>id<strong>en</strong>titeit</strong>. 7 Deze begint rond 1800, onder invloed van de Franse Revolutie <strong>en</strong> de<br />
napoleontische oorlog<strong>en</strong>, <strong>en</strong> bereikt e<strong>en</strong> hoogtepunt in de periode 1850-1914. Juist in de<br />
neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de eeuw onderging<strong>en</strong> de Europese sam<strong>en</strong>leving<strong>en</strong> e<strong>en</strong> snelle <strong>en</strong> fundam<strong>en</strong>tele<br />
transformatie van agrarische geme<strong>en</strong>schap naar industriële massasam<strong>en</strong>leving. In de plaats<br />
van de traditionele band<strong>en</strong> met de dorpsgeme<strong>en</strong>schap, het agrarisch bedrijf <strong>en</strong> de religie<br />
kwam<strong>en</strong> de loyaliteit aan de natie <strong>en</strong> de nationale <strong>id<strong>en</strong>titeit</strong>. Het <strong>nationalisme</strong> <strong>en</strong> het creër<strong>en</strong><br />
van e<strong>en</strong> nationale mythe kond<strong>en</strong> zo e<strong>en</strong> stabiliser<strong>en</strong>de invloed uitoef<strong>en</strong><strong>en</strong> op sam<strong>en</strong>leving<strong>en</strong><br />
die e<strong>en</strong> dergelijke diepgaande <strong>en</strong> snelle metamorfose doormaakt<strong>en</strong>.<br />
Auteurs als Hobsbawm <strong>en</strong> Cannadine hebb<strong>en</strong> erop gewez<strong>en</strong> dat in deze periode veel<br />
`eeuw<strong>en</strong>oude' tradities werd<strong>en</strong> `uitgevond<strong>en</strong>'. De oeroude Schotse kilt, de rituel<strong>en</strong> rondom<br />
koninginnedag, nationale feestdag<strong>en</strong> <strong>en</strong> held<strong>en</strong>, ja zelfs de `oorspronkelijke' tal<strong>en</strong> van land<strong>en</strong><br />
als Noorweg<strong>en</strong> <strong>en</strong> Ierland zijn van tamelijk rec<strong>en</strong>te origine. Dit culturele <strong>nationalisme</strong>, <strong>en</strong> met<br />
name de `uitgevond<strong>en</strong> traditie' (the inv<strong>en</strong>tion of tradition), was e<strong>en</strong> belangrijke factor in de<br />
stabilisering van de moderne sam<strong>en</strong>leving zoals die opkwam in de loop van de neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de<br />
eeuw. Hobsbawm wijst er overig<strong>en</strong>s terecht op dat de `massaproduktie' van deze `tradities'<br />
buit<strong>en</strong>gewoon succesvol was, hetge<strong>en</strong> erop duidt dat de bevolking hiervoor ontvankelijk was. 8<br />
De nationale mythe uitte zich op uite<strong>en</strong>lop<strong>en</strong>de manier<strong>en</strong>, maar altijd speelde de<br />
idealisering van het eig<strong>en</strong> verled<strong>en</strong> e<strong>en</strong> grote rol. C<strong>en</strong>traal stond iedere keer weer het<br />
b<strong>en</strong>adrukk<strong>en</strong> van de historische, natuurlijke <strong>en</strong> daardoor organische band van de bevolking<br />
met haar verled<strong>en</strong>, met het vorst<strong>en</strong>huis <strong>en</strong> met de volksgeme<strong>en</strong>schap. De uitbouw van de<br />
nationale mythe kon op velerlei wijz<strong>en</strong> word<strong>en</strong> vormgegev<strong>en</strong>. Belangrijke ingrediënt<strong>en</strong> war<strong>en</strong><br />
de verering van held<strong>en</strong> <strong>en</strong> heersers uit hed<strong>en</strong> <strong>en</strong> verled<strong>en</strong>, feest<strong>en</strong>, de nationalisering van de<br />
geschiedschrijving, de vorming van e<strong>en</strong> zekere cons<strong>en</strong>sus over het culturele erfgoed, aandacht<br />
voor de eig<strong>en</strong> taal, trots op de koloniale bezitting<strong>en</strong> <strong>en</strong> niet te verget<strong>en</strong> de bouw van nationale<br />
monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>. Uiteraard speelde het onderwijs e<strong>en</strong> belangrijke rol in deze overdracht van<br />
nationale waard<strong>en</strong>, te meer daar in de meeste Europese land<strong>en</strong> juist in deze tijd de leerplicht<br />
werd ingevoerd. Het versterk<strong>en</strong> van het nationale bewustzijn werd e<strong>en</strong> onderdeel van het<br />
13
Verander<strong>en</strong>de gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong><br />
14<br />
zog<strong>en</strong>aamde beschavingsoff<strong>en</strong>sief: de opvoeding van de `lagere' sociale klass<strong>en</strong> tot ware<br />
staatsburgers.<br />
E<strong>en</strong> markant voorbeeld van nationale held<strong>en</strong>verering is de Bismarck-cultus. Na het<br />
overlijd<strong>en</strong> van de IJzer<strong>en</strong> Kanselier werd<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> korte tijd in minst<strong>en</strong>s 700 Duitse sted<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
dorp<strong>en</strong> Bismarck-monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> opgericht. Erg geliefd was de vuurzuil ofwel Bismarck-Turm:<br />
e<strong>en</strong> korte stompe zuil waarop op hoogtijdag<strong>en</strong> e<strong>en</strong> vreugdevuur kon word<strong>en</strong> aangericht. E<strong>en</strong><br />
net van vur<strong>en</strong> zou zo heel Duitsland overspann<strong>en</strong>. Ook in <strong>Nederland</strong> was de herd<strong>en</strong>king van<br />
`grote dod<strong>en</strong>' e<strong>en</strong> geliefde bezigheid. Gezi<strong>en</strong> de vaak gespann<strong>en</strong> verhouding tuss<strong>en</strong> de<br />
verschill<strong>en</strong>de religieuze richting<strong>en</strong> werd in eerste instantie de voorkeur gegev<strong>en</strong> aan<br />
kunst<strong>en</strong>aars <strong>en</strong> grote zeeheld<strong>en</strong> uit de Goud<strong>en</strong> Eeuw. In 1907 werd Michiel de Ruyter als<br />
eerste niet-vorstelijke persoon in <strong>Nederland</strong> op e<strong>en</strong> postzegel afgebeeld. 9 E<strong>en</strong> fraaie<br />
combinatie van de herwonn<strong>en</strong> trots op het koloniale rijk <strong>en</strong> de herd<strong>en</strong>king van e<strong>en</strong> rec<strong>en</strong>te<br />
held was de grote aandacht voor de in 1924 overled<strong>en</strong> g<strong>en</strong>eraal Van Heutsz. In de ti<strong>en</strong> jaar na<br />
zijn dood werd<strong>en</strong> in totaal maar liefst vijf monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> ter zijner nagedacht<strong>en</strong>is gebouwd!<br />
Het nationale feest, al in de Franse Revolutie in zwang, was het nationale ritueel bij<br />
uitstek in deze periode. Veldslag<strong>en</strong> <strong>en</strong> andere hoogtepunt<strong>en</strong> uit e<strong>en</strong> ver of minder ver verled<strong>en</strong><br />
bod<strong>en</strong> e<strong>en</strong> geschikte aanleiding. In Frankrijk werd in 1880 voor het eerst de bestorming van de<br />
Bastille gevierd. De jonge Derde Republiek probeerde zo, bij ontst<strong>en</strong>t<strong>en</strong>is van e<strong>en</strong> monarch,<br />
haar politieke stamboom wat te versterk<strong>en</strong>. De politieke herd<strong>en</strong>king met het karakter van e<strong>en</strong><br />
volksfeest bleek e<strong>en</strong> doorslaand succes.<br />
In <strong>Nederland</strong> werd<strong>en</strong> met groei<strong>en</strong>d <strong>en</strong>thousiasme de vorstelijke verjaardag<strong>en</strong> gevierd.<br />
Vooral de populariteit van de jonge Wilhelmina was e<strong>en</strong> stimuler<strong>en</strong>de factor. Vaak nam<strong>en</strong><br />
deze goed georganiseerde feest<strong>en</strong> de plaats in van de rauwere volksfeest<strong>en</strong> <strong>en</strong> kermiss<strong>en</strong>. Na<br />
de mislukte revolutiepoging van Troelstra vond op 18 november 1918 op het Haagse<br />
Malieveld e<strong>en</strong> zorgvuldig geregisseerde `spontane' aanhankelijkheidsbetuiging plaats waarbij<br />
koningin Wilhelmina <strong>en</strong> prinses Juliana aanwezig war<strong>en</strong>. In Duitsland werd tuss<strong>en</strong> 1871 <strong>en</strong><br />
1918 <strong>en</strong>thousiast het Sedanfest gevierd om de herinnering aan de cruciale overwinning op<br />
Frankrijk in 1871 lev<strong>en</strong>d te houd<strong>en</strong>.<br />
Dat de geschiedbeoef<strong>en</strong>ing in dit alles e<strong>en</strong> belangrijke plaats inneemt spreekt voor zich.<br />
In deze periode zi<strong>en</strong> we e<strong>en</strong> professionalisering van de historische wet<strong>en</strong>schap, hetge<strong>en</strong> blijkt<br />
uit de inrichting <strong>en</strong> op<strong>en</strong>stelling van nationale <strong>en</strong> plaatselijke archiev<strong>en</strong>, monum<strong>en</strong>tale<br />
bronn<strong>en</strong>uitgav<strong>en</strong>, de instelling van leerstoel<strong>en</strong> <strong>en</strong> de grote aandacht voor het<br />
geschied<strong>en</strong>isonderwijs op school. 10 Met behulp van de geschiedwet<strong>en</strong>schap <strong>en</strong> de<br />
kunstgeschied<strong>en</strong>is werd getracht de `ware volksaard' van e<strong>en</strong> natie te beschrijv<strong>en</strong>. Dit<br />
gebeurde niet altijd in propagandistische term<strong>en</strong>. Zo zijn belangrijke del<strong>en</strong> van het oeuvre van<br />
Johan Huizinga subtiele poging<strong>en</strong> om vast te stell<strong>en</strong> waarin de <strong>Nederland</strong>se cultuur verschilde<br />
van die van de omring<strong>en</strong>de beschaving<strong>en</strong>. 11 Behalve de vastlegging van het `officiële'<br />
verled<strong>en</strong> ontstond in deze tijd ook e<strong>en</strong> grote belangstelling voor folklore. Etnograf<strong>en</strong> trokk<strong>en</strong><br />
naar het platteland om de erf<strong>en</strong>is van de oorspronkelijke volkscultuur vast te legg<strong>en</strong>. Dat de<br />
niets vermoed<strong>en</strong>de dorpsbewoners vaak e<strong>en</strong> handje moest<strong>en</strong> word<strong>en</strong> geholp<strong>en</strong> bij het<br />
vastlegg<strong>en</strong> van hun `eeuw<strong>en</strong>oude' gewoont<strong>en</strong> <strong>en</strong> gezang<strong>en</strong>, maakte de populariteit van dit<br />
soort wet<strong>en</strong>swaardighed<strong>en</strong> niet kleiner.<br />
Ook kunst<strong>en</strong>aars <strong>en</strong> hun produkt<strong>en</strong> kreg<strong>en</strong> e<strong>en</strong> plaats in het nationale pantheon, met als<br />
resultaat e<strong>en</strong> int<strong>en</strong>sieve cultus rond `nationale' kunst<strong>en</strong>aars. In Duitsland viel Friedrich
<strong>Natie</strong>, <strong>id<strong>en</strong>titeit</strong> <strong>en</strong> <strong>nationalisme</strong><br />
Schiller deze eer te beurt. In <strong>Nederland</strong> werd, met wat minder succes, geprobeerd rondom de<br />
figuur Vondel e<strong>en</strong> dergelijke cultus te creër<strong>en</strong>. De eerste poging<strong>en</strong> hiertoe zijn de herdoping<br />
van e<strong>en</strong> Amsterdams park <strong>en</strong> de oprichting van e<strong>en</strong> monum<strong>en</strong>t in 1867. 12 Dit was het startsein<br />
voor e<strong>en</strong> schier eindeloze stroom Vondelherd<strong>en</strong>king<strong>en</strong>.<br />
In de jar<strong>en</strong> twintig van de vorige eeuw ontstond<strong>en</strong> de eerste voor het publiek<br />
toegankelijke musea met `nationale' collecties. De privé-collectie van het Mauritshuis te<br />
's-Grav<strong>en</strong>hage was al in 1822 publiek toegankelijk. In <strong>Nederland</strong> ging de canonisering van de<br />
nationale kunst vergezeld van de herontdekking van Rembrandt. Gelijktijdig met de<br />
inhuldiging van koningin Wilhelmina in 1898 vond te Amsterdam de eerste grote Rembrandtt<strong>en</strong>toonstelling<br />
plaats. Via Busk<strong>en</strong> Huet, Huizinga <strong>en</strong> de glorie van de zev<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de-eeuwse<br />
schilderkunst werd<strong>en</strong> de uniciteit van de <strong>Nederland</strong>se beschaving <strong>en</strong> het `nationale karakter'<br />
aangetoond.<br />
In 1885 kreeg <strong>Nederland</strong> zijn belangrijkste nationale kunsttempel: het Rijksmuseum in<br />
Amsterdam. Vaak is de bouw van e<strong>en</strong> nationaal museum het onderwerp van heftige debatt<strong>en</strong><br />
geweest. Juist in dergelijke project<strong>en</strong> kon immers de nationale volksaard zichtbaar word<strong>en</strong><br />
gemaakt. Hetzelfde geldt natuurlijk ook voor andere prestige-object<strong>en</strong>, zoals de voltooiing van<br />
de Dom in Keul<strong>en</strong> <strong>en</strong> de herbouw van de afgebrande Houses of Parliam<strong>en</strong>t. Dat stijl<strong>en</strong> als<br />
neo-r<strong>en</strong>aissance, neo-romantiek <strong>en</strong> natuurlijk neo-gotiek bij deze monum<strong>en</strong>tale project<strong>en</strong><br />
favoriet war<strong>en</strong>, moge voor zich sprek<strong>en</strong>.<br />
Na 1914 richtt<strong>en</strong> de monum<strong>en</strong>tale architectuur <strong>en</strong> de nationale discussies hierover zich<br />
voornamelijk op de bouw van oorlogsmonum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> treff<strong>en</strong>de combinatie van de<br />
verheerlijking van het heroïsche verled<strong>en</strong> <strong>en</strong> de poging de band met de natie te versterk<strong>en</strong> zijn<br />
de oorlogsmonum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die in ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele Franse plaats ontbrek<strong>en</strong>. Vaste elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> hierin<br />
zijn: de Marianne-figuur, het monogram RF van de Republiek <strong>en</strong> de alfabetische lijst van<br />
gevall<strong>en</strong><strong>en</strong>. Alfabetisch, omdat in de e<strong>en</strong>drachtige strijd voor het vaderland de rang<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
stand<strong>en</strong> zijn kom<strong>en</strong> te vervall<strong>en</strong>. 13 Voor de nationale <strong>id<strong>en</strong>titeit</strong> krijg<strong>en</strong> dergelijke lieux de<br />
mémoire (herinneringsplekk<strong>en</strong>) e<strong>en</strong> grote betek<strong>en</strong>is. 14<br />
E<strong>en</strong> van de steunpilar<strong>en</strong> van de nationale <strong>id<strong>en</strong>titeit</strong> is de geme<strong>en</strong>schappelijke taal. E<strong>en</strong><br />
algeme<strong>en</strong> gebruikte standaardtaal bestond in de neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de eeuw in ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel Europees<br />
land. In de provincie <strong>en</strong> in de grote sted<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> dialect<strong>en</strong> gesprok<strong>en</strong>, die zelfs van dorp tot<br />
dorp verschild<strong>en</strong>. De standaardtaal werd alle<strong>en</strong> gesprok<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> kleine elite, die zich<br />
tev<strong>en</strong>s frequ<strong>en</strong>t van het Frans bedi<strong>en</strong>de, óók voor de onderlinge communicatie. We zi<strong>en</strong> in de<br />
verschill<strong>en</strong>de Europese land<strong>en</strong> poging<strong>en</strong> om door middel van codificatie <strong>en</strong> onderwijs e<strong>en</strong><br />
standaardtaal te creër<strong>en</strong>. In <strong>Nederland</strong> werd in 1882 e<strong>en</strong> project gestart om te kom<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong><br />
veelomvatt<strong>en</strong>d woord<strong>en</strong>boek der <strong>Nederland</strong>se taal. Door de leerplicht, de opkomst van de pers<br />
<strong>en</strong> later de radio werd e<strong>en</strong> algeme<strong>en</strong> beschaafde standaardtaal geïntroduceerd. Indi<strong>en</strong> nodig<br />
werd e<strong>en</strong> standaardtaal uitgevond<strong>en</strong>. Klassiek voorbeeld<strong>en</strong> zijn de volstrekt kunstmatige<br />
herleving van het Gaelic in Ierland <strong>en</strong> de moeizame codificatie van het Noors. 15<br />
Volg<strong>en</strong>s veel onderzoekers werd<strong>en</strong> de inspanning<strong>en</strong> voor de versterking van de nationale<br />
<strong>id<strong>en</strong>titeit</strong> gekoppeld aan het zogehet<strong>en</strong> `beschavingsoff<strong>en</strong>sief'. De overheid <strong>en</strong> de elites<br />
signaleerd<strong>en</strong> e<strong>en</strong> `sociaal probleem'. Met name in de grote sted<strong>en</strong> was sprake van e<strong>en</strong> snel<br />
groei<strong>en</strong>d proletariaat. Onderwijs, sociale woningbouw <strong>en</strong> gezondheidszorg werd<strong>en</strong> ingezet om<br />
deze proletariërs te `verheff<strong>en</strong>' <strong>en</strong> op te voed<strong>en</strong> tot volwaardige staatsburgers. Dit off<strong>en</strong>sief<br />
werd aanzi<strong>en</strong>lijk versterkt door de koppeling van het <strong>nationalisme</strong> aan het opvoedingsideaal.<br />
15
Verander<strong>en</strong>de gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong><br />
16<br />
De `nationale deugd<strong>en</strong>' werd<strong>en</strong> door middel van het onderwijs <strong>en</strong> de opkom<strong>en</strong>de media zoals<br />
tijdschrift<strong>en</strong> <strong>en</strong> later ook film <strong>en</strong> radio geprofileerd <strong>en</strong> overgedrag<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> belangrijke rol in dit<br />
proces speeld<strong>en</strong> de sportbeoef<strong>en</strong>ing, de jeugdbeweging <strong>en</strong> niet te verget<strong>en</strong> de opleiding van<br />
di<strong>en</strong>stplichtige soldat<strong>en</strong>. 16<br />
De Amerikaanse historicus George Mosse heeft er in verschill<strong>en</strong>de werk<strong>en</strong> op gewez<strong>en</strong><br />
dat ook de obsessie betreff<strong>en</strong>de zedelijkheid <strong>en</strong> zedelijkheidswetgeving e<strong>en</strong> belangrijke rol<br />
speelde in de vorming van de nationale <strong>id<strong>en</strong>titeit</strong>. 17 Veel Europese land<strong>en</strong> kreg<strong>en</strong> rond 1900<br />
e<strong>en</strong> nieuwe wetgeving op het gebied van de zedelijkheid. Homoseksualiteit, abortus <strong>en</strong><br />
geboort<strong>en</strong>regeling di<strong>en</strong>d<strong>en</strong> te word<strong>en</strong> uitgebann<strong>en</strong> omdat ze e<strong>en</strong> aanslag war<strong>en</strong> op het<br />
fundam<strong>en</strong>t van de sam<strong>en</strong>leving: het gezin. In feite werd het gezin beschouwd als de natie op<br />
microniveau. De vader di<strong>en</strong>de zich als e<strong>en</strong> str<strong>en</strong>g doch rechtvaardig heerser te gedrag<strong>en</strong>; de<br />
echtg<strong>en</strong>ote <strong>en</strong> kinder<strong>en</strong> war<strong>en</strong> zijn trouwe onderdan<strong>en</strong>. Verspilling van seksuele <strong>en</strong>ergie<br />
buit<strong>en</strong> dit gezinskader werd beschouwd als e<strong>en</strong> ondermijning van de nationale weerbaarheid.<br />
Overig<strong>en</strong>s had dergelijke propaganda opmerkelijk weinig succes: in geheel West-Europa<br />
daalde vanaf omstreeks 1900 het geboort<strong>en</strong>cijfer spectaculair.<br />
De vroeg-moderne, agrarische wereld onderging e<strong>en</strong> complete metamorfose onder invloed van<br />
techniek <strong>en</strong> industrialisatie. De wereld veranderde in de jar<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> 1870 <strong>en</strong> 1920 meer dan<br />
in de 500 jaar daarvoor. 18 In dit proces van snelle <strong>en</strong> radicale verandering<strong>en</strong> hadd<strong>en</strong> het<br />
cultureel <strong>nationalisme</strong> <strong>en</strong> the inv<strong>en</strong>tion of tradition e<strong>en</strong> grote invloed op de vormgeving <strong>en</strong><br />
zingeving van het politieke lev<strong>en</strong>.<br />
De radicale verandering<strong>en</strong> veroorzaakt<strong>en</strong> e<strong>en</strong> gevoel van onzekerheid; de bezinning op de<br />
nationale <strong>id<strong>en</strong>titeit</strong> was onder meer e<strong>en</strong> reactie op deze verandering<strong>en</strong>. In e<strong>en</strong> wereld die leek<br />
te bezwijk<strong>en</strong> onder de nieuwe speed of time bood de conc<strong>en</strong>tratie op het eig<strong>en</strong> verled<strong>en</strong> <strong>en</strong> het<br />
nationale karakter houvast. Met name de historiser<strong>en</strong>de lev<strong>en</strong>shouding is karakteristiek voor<br />
deze periode. Merkwaardigerwijs vond deze `zelf-archeologisering' plaats in e<strong>en</strong> tijd die juist<br />
werd gek<strong>en</strong>merkt door e<strong>en</strong> grote vooruitgang in wet<strong>en</strong>schap <strong>en</strong> techniek.<br />
Met e<strong>en</strong> zekere ruimhartigheid werd het verled<strong>en</strong> ingeschakeld om de verwarr<strong>en</strong>de<br />
actualiteit te overmeester<strong>en</strong>. Het anachronisme <strong>en</strong> de esthetiek van de schoolplaat werd<strong>en</strong><br />
hierbij niet geschuwd: de grote held<strong>en</strong> uit het verled<strong>en</strong> stond<strong>en</strong> in één rechte g<strong>en</strong>ealogische<br />
lijn met de held<strong>en</strong> van de eig<strong>en</strong> tijd. De herinnering<strong>en</strong> aan de `Goud<strong>en</strong> Eeuw' van de<br />
verschill<strong>en</strong>de land<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> lev<strong>en</strong>dig gehoud<strong>en</strong> <strong>en</strong> m<strong>en</strong> trachtte zoveel mogelijk juist deze<br />
periode weer tot lev<strong>en</strong> te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>. De Derde Republiek knoopte aan bij de Franse Revolutie,<br />
terwijl haar oppositie met nostalgie naar de middeleeuw<strong>en</strong> <strong>en</strong> het anci<strong>en</strong> regime terugkeek.<br />
Wanneer e<strong>en</strong> land niet bepaald krachtig was, zoals <strong>Nederland</strong>, moest het zich tot het<br />
cultiver<strong>en</strong> van herinnering<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>en</strong>ig verbaal geweld beperk<strong>en</strong>. Wanneer het wèl binn<strong>en</strong> de<br />
politieke mogelijkhed<strong>en</strong> lag, werd e<strong>en</strong> krachtig nationaal bewustzijn verbond<strong>en</strong> aan e<strong>en</strong><br />
zelfverzekerd optred<strong>en</strong> in de internationale politiek. Ook het bezit van overzeese koloniën<br />
versterkte het zelfbewustzijn: de natie bleek e<strong>en</strong> missie te hebb<strong>en</strong>! De mission civilatrice, de<br />
white man's burd<strong>en</strong> of de ethische politiek werd de ratio van de Europese aanwezigheid in de<br />
trop<strong>en</strong>. Aan het triomfantelijk bezit van deze koloniale rijk<strong>en</strong> werd zo e<strong>en</strong> scheutje<br />
schuldgevoel <strong>en</strong> z<strong>en</strong>dingsdrang toegevoegd.<br />
Naast e<strong>en</strong> zeker optimisme dat het <strong>nationalisme</strong>, <strong>en</strong> zeker het cultureel <strong>nationalisme</strong>, met<br />
zich mee bracht, ontstond er vanaf 1890 e<strong>en</strong> nationalistisch geïnspireerd cultuurpessimisme.
<strong>Natie</strong>, <strong>id<strong>en</strong>titeit</strong> <strong>en</strong> <strong>nationalisme</strong><br />
In hoofdzaak ging het hier om cultuurkritiek op de materialistische wereld van de burgerij.<br />
Met name bij de jeugd mocht<strong>en</strong> `onheilsprofet<strong>en</strong>' zich in e<strong>en</strong> grote populariteit verheug<strong>en</strong>. In<br />
de loop van de twintigste eeuw <strong>en</strong> met name vanaf 1918 werd deze kritiek sterk gepolitiseerd<br />
<strong>en</strong> opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> in revolutionaire beweging<strong>en</strong> zoals fascisme <strong>en</strong> nationaal-socialisme. Op de<br />
gevolg<strong>en</strong> hiervan zal in de volg<strong>en</strong>de paragraaf nader word<strong>en</strong> ingegaan.<br />
5. Het <strong>nationalisme</strong> tijd<strong>en</strong>s het interbellum <strong>en</strong> de Tweede Wereldoorlog<br />
5.1. Betek<strong>en</strong>is van het <strong>nationalisme</strong> voor de binn<strong>en</strong>- <strong>en</strong> buit<strong>en</strong>landse politiek<br />
In de periode 1918-1940 speelde het <strong>nationalisme</strong> e<strong>en</strong> belangrijke rol, zowel in de<br />
buit<strong>en</strong>landse als in de binn<strong>en</strong>landse politiek van de Europese stat<strong>en</strong>. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> de<br />
Europese koloniale mog<strong>en</strong>dhed<strong>en</strong> in to<strong>en</strong>em<strong>en</strong>de mate geconfronteerd met nationalistische<br />
beweging<strong>en</strong> in hun koloniën.<br />
Het `klassieke' <strong>nationalisme</strong> was op de slagveld<strong>en</strong> van de Eerste Wereldoorlog in<br />
diskrediet geraakt. De zelfoverschatting van de verschill<strong>en</strong>de Europese stat<strong>en</strong>, mede e<strong>en</strong><br />
gevolg van het krachtige culturele <strong>nationalisme</strong>, had catastrofale gevolg<strong>en</strong> gehad. Daardoor<br />
raakte het <strong>nationalisme</strong>, met name in de internationale politiek van West-Europa, in de jar<strong>en</strong><br />
na de eerste Wereldoorlog wat op de achtergrond. Internationale verzo<strong>en</strong>ing <strong>en</strong> to<strong>en</strong>adering<br />
stond<strong>en</strong> e<strong>en</strong> korte tijd hoog op de internationale ag<strong>en</strong>da. Binn<strong>en</strong>lands bleef de cultivering van<br />
de eig<strong>en</strong> <strong>id<strong>en</strong>titeit</strong> echter e<strong>en</strong> grote rol spel<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> nieuwe ontwikkeling in de jar<strong>en</strong> twintig was de integratie van het <strong>nationalisme</strong> in<br />
totalitaire beweging<strong>en</strong>, zoals het fascisme <strong>en</strong> het Duitse nationaal-socialisme. Deze<br />
ontwikkeling had twee gevolg<strong>en</strong>. In de eerste plaats veroorzaakte het <strong>nationalisme</strong> e<strong>en</strong><br />
agressieve buit<strong>en</strong>landse politiek, die e<strong>en</strong> grote rol speelde in de legitimatie van de<br />
verschill<strong>en</strong>de beweging<strong>en</strong>. Dit was onder meer het geval in Italië, dat sinds 1922 onder e<strong>en</strong><br />
fascistische dictatuur stond. In de tweede plaats had de herwaardering van het <strong>nationalisme</strong>,<br />
met name in Duitsland, grote gevolg<strong>en</strong> voor de binn<strong>en</strong>landse politiek. De nationale<br />
e<strong>en</strong>wording werd als onvolledig beschouwd zolang de minderhed<strong>en</strong> onder de bevolking zich<br />
blev<strong>en</strong> roer<strong>en</strong>. Tev<strong>en</strong>s moest<strong>en</strong> alle `volksg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong>' binn<strong>en</strong> de natie word<strong>en</strong> gebracht: de Duitse<br />
staat moest id<strong>en</strong>tiek word<strong>en</strong> met het Duitse volk.<br />
Zoals reeds gezegd resulteerd<strong>en</strong> deze twee t<strong>en</strong>d<strong>en</strong>s<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> instabiele internationale<br />
situatie <strong>en</strong> e<strong>en</strong> met name in Duitsland racistisch georiënteerd binn<strong>en</strong>lands bestuur. Twintig<br />
jaar na Versailles was Europa weer in e<strong>en</strong> wereldoorlog verwikkeld.<br />
5.2. Nationalisme in de internationale politiek<br />
Het <strong>nationalisme</strong> is e<strong>en</strong> c<strong>en</strong>traal thema in de internationale verhouding<strong>en</strong> van het Interbellum.<br />
Enerzijds zi<strong>en</strong> we poging<strong>en</strong> het <strong>nationalisme</strong> in te damm<strong>en</strong>, anderzijds de opkomst van<br />
nieuwe vorm<strong>en</strong> van <strong>nationalisme</strong>. Onder de indruk van de Eerste Wereldoorlog trachtte m<strong>en</strong><br />
door internationale afsprak<strong>en</strong> <strong>en</strong> organisaties e<strong>en</strong> zekere stabilisering van de internationale<br />
verhouding<strong>en</strong> tot stand te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>. De besluit<strong>en</strong> van Versailles <strong>en</strong> de andere Parijse verdrag<strong>en</strong><br />
bevatt<strong>en</strong> echter zoveel conflictstof dat van to<strong>en</strong>adering <strong>en</strong> harmonie in de internationale<br />
17
Verander<strong>en</strong>de gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong><br />
18<br />
politiek nauwelijks sprake kon zijn. E<strong>en</strong> complicer<strong>en</strong>de factor hierbij was de opkomst van<br />
dictatoriale <strong>en</strong> totalitaire regimes die het <strong>nationalisme</strong> tot de kern van hun ideologie maakt<strong>en</strong>:<br />
e<strong>en</strong> zelfbewuste <strong>en</strong> vaak agressieve buit<strong>en</strong>landse politiek was hiervan het gevolg.<br />
Door de introductie van het zelfbeschikkingsrecht als e<strong>en</strong> van de veerti<strong>en</strong> uitgangspunt<strong>en</strong><br />
van de naoorlogse vredesregeling hoopte de Amerikaanse presid<strong>en</strong>t Wilson e<strong>en</strong> einde te<br />
kunn<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> aan de vele conflict<strong>en</strong> in Europa. In de praktijk bleek het zelfbeschikkingsrecht<br />
niet praktisch toepasbaar te zijn. Nationale minderhed<strong>en</strong> zorgd<strong>en</strong> voor conflictstof binn<strong>en</strong> èn<br />
tuss<strong>en</strong> de meeste Europese stat<strong>en</strong>. Zo had bijvoorbeeld Italië, e<strong>en</strong> van de overwinnaars, e<strong>en</strong><br />
grote Duitstalige minderheid binn<strong>en</strong> zijn gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> gekreg<strong>en</strong> door de annexatie van het<br />
Oost<strong>en</strong>rijkse Zuid-Tirol. Tegelijkertijd maakte Mussolini, vanaf 1922 aan de macht,<br />
aansprak<strong>en</strong> op gebied<strong>en</strong> in Frankrijk, Joegoslavië <strong>en</strong> Afrika. Duitsland was niet alle<strong>en</strong><br />
vernederd door de nederlaag in de oorlog, maar moest bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> vaststell<strong>en</strong> dat grote groep<strong>en</strong><br />
Duitsers onder buit<strong>en</strong>lands bestuur leefd<strong>en</strong>.<br />
Het lot van Duitse minderhed<strong>en</strong> in Frankrijk, Pol<strong>en</strong> <strong>en</strong> Tsjechoslowakije werd door de
<strong>Natie</strong>, <strong>id<strong>en</strong>titeit</strong> <strong>en</strong> <strong>nationalisme</strong><br />
opkom<strong>en</strong>de rechts-nationalistische beweging<strong>en</strong>, zoals de NSDAP, hoog op de politieke<br />
ag<strong>en</strong>da gezet. Voorts werd het Anschluss-verbod met Oost<strong>en</strong>rijk als e<strong>en</strong> regelrechte<br />
belediging beschouwd.<br />
Behalve de introductie van het zelfbeschikkingsrecht werd, ook op initiatief van Wilson,<br />
de Volk<strong>en</strong>bond opgericht. In navolging van de vooroorlogse Haagse vredesconfer<strong>en</strong>ties<br />
moest<strong>en</strong> opkom<strong>en</strong>de conflict<strong>en</strong> hier besprok<strong>en</strong> <strong>en</strong> zo mogelijk g<strong>en</strong>eutraliseerd word<strong>en</strong>. E<strong>en</strong><br />
ess<strong>en</strong>tieel verschil met deze vredesconfer<strong>en</strong>ties was dat de Volk<strong>en</strong>bond perman<strong>en</strong>t<br />
vergaderde, waardoor het internationale overleg geïnstitutionaliseerd werd. De oorzak<strong>en</strong> van<br />
de mislukking van de Volk<strong>en</strong>bond zijn bek<strong>en</strong>d. De Ver<strong>en</strong>igde Stat<strong>en</strong> zijn nooit lid geword<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> verliezers als Duitsland kond<strong>en</strong> pas in e<strong>en</strong> latere fase toetred<strong>en</strong>. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> werd de<br />
slagvaardigheid van de Volk<strong>en</strong>bond ernstig belemmerd doordat in principe elk lid het<br />
vetorecht bezat. Overig<strong>en</strong>s moet het Amerikaanse isolationisme niet word<strong>en</strong> overdrev<strong>en</strong> want<br />
de Amerikaanse regering trad regelmatig actief op in de internationale politiek. Met het<br />
Verdrag van Washington (1922) werd geprobeerd de politieke verhouding<strong>en</strong> in Azië te<br />
stabiliser<strong>en</strong>. Daarnaast commiteerd<strong>en</strong> de Ver<strong>en</strong>igde Stat<strong>en</strong> zich aan Europa door financiële<br />
interv<strong>en</strong>ties, voornamelijk om de Frans-Duitse verhouding<strong>en</strong> te stabiliser<strong>en</strong>. Ook war<strong>en</strong> de<br />
Ver<strong>en</strong>igde Stat<strong>en</strong> actief in ti<strong>en</strong>tall<strong>en</strong> humanitaire <strong>en</strong> sociale commissies van de Volk<strong>en</strong>bond.<br />
In Europa ontstond<strong>en</strong> in de eerste jar<strong>en</strong> na de Eerste Wereldoorlog <strong>en</strong>ige sterk<br />
nationalistisch getinte conflict<strong>en</strong>. In feite ging het hier om de afwikkeling van de Eerste<br />
Wereldoorlog, zoals de oorlog tuss<strong>en</strong> Pol<strong>en</strong> <strong>en</strong> de Sovjet-Unie (1920-1921), de conflict<strong>en</strong><br />
tuss<strong>en</strong> Griek<strong>en</strong>land <strong>en</strong> Turkije met als inzet de zegg<strong>en</strong>schap over de kust<strong>en</strong> van Klein-Azië <strong>en</strong><br />
de eiland<strong>en</strong> voor deze kust (1919-1922), <strong>en</strong> natuurlijk de Frans-Belgische bezetting van het<br />
Duitse Roergebied (1923). Mede onder financiële druk van de Ver<strong>en</strong>igde Stat<strong>en</strong> werd vanaf<br />
1924 e<strong>en</strong> nieuwe koers in de Duits-Franse relaties ingezet. Zonder de stimuler<strong>en</strong>de werking<br />
van de Duitse economie bleek de toekomst van Europa wel erg somber te zijn. De financiële<br />
consequ<strong>en</strong>ties van de wereldoorlog werd<strong>en</strong> door middel van Amerikaanse l<strong>en</strong>ing<strong>en</strong><br />
ondervang<strong>en</strong>. Duitsland erk<strong>en</strong>de bij het Verdrag van Locarno (1925) de politieke gevolg<strong>en</strong><br />
van de oorlog, maar Duitslands oostelijke gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> blev<strong>en</strong> buit<strong>en</strong> dit verdrag. Als sluitstuk van<br />
het optimisme in de jar<strong>en</strong> twintig werd door vele mog<strong>en</strong>dhed<strong>en</strong> e<strong>en</strong> verdrag getek<strong>en</strong>d dat<br />
bek<strong>en</strong>d staat als het Briand-Kellog-pact. Dit Frans-Amerikaanse initiatief was e<strong>en</strong> poging<br />
oorlog als politiek wap<strong>en</strong> voorgoed uit te bann<strong>en</strong>. De praktische betek<strong>en</strong>is van het verdrag was<br />
gering, maar het optimisme dat eraan t<strong>en</strong> grondslag lag is typer<strong>en</strong>d voor de<br />
verzo<strong>en</strong>ingsgezinde `geest van Locarno'.<br />
Het zou onjuist zijn al deze verbetering<strong>en</strong> in de internationale politiek als uiting<strong>en</strong> van<br />
idealisme of onbaatzuchtigheid te interpreter<strong>en</strong>. Voor elk van de participant<strong>en</strong> stond<strong>en</strong><br />
natuurlijk de nationale <strong>en</strong> zelfs nationalistische belang<strong>en</strong> c<strong>en</strong>traal. Stresemann, de Duitse<br />
minister van Buit<strong>en</strong>landse Zak<strong>en</strong> in de jar<strong>en</strong> 1923-1929, volgde e<strong>en</strong> welbewuste strategie, die<br />
in de jar<strong>en</strong> veertig <strong>en</strong> vijftig door Ad<strong>en</strong>auer zou word<strong>en</strong> herhaald. Stresemann begreep dat<br />
alle<strong>en</strong> Erfüllung van de geallieerde eis<strong>en</strong> Duitsland terug kon br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> op het toneel. Alle<strong>en</strong> als<br />
gerespecteerd lid van de internationale geme<strong>en</strong>schap zou e<strong>en</strong> revisie van Versailles mogelijk<br />
zijn. Dat e<strong>en</strong> verregaande revisie van de vredesvoorwaard<strong>en</strong> zijn einddoel was, valt niet te<br />
betwijfel<strong>en</strong>. Stresemanns vroegtijdig overlijd<strong>en</strong> in 1929 maakte dat hij zijn beleid niet kon<br />
voltooi<strong>en</strong>.<br />
19
Verander<strong>en</strong>de gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong><br />
20<br />
In nationalistische kring<strong>en</strong> in het leger <strong>en</strong> onder de rechts-revolutionaire völkische<br />
beweging<strong>en</strong> werd Stresemanns politiek met argwaan bekek<strong>en</strong>. De Erfüllung werd als e<strong>en</strong><br />
zwaktebod beschouwd: elke to<strong>en</strong>adering tot Frankrijk was e<strong>en</strong> vernedering voor Duitsland. In<br />
deze kring<strong>en</strong> verwachtte m<strong>en</strong> meer van e<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>werking met de Sovjet-Unie. Bismarcks<br />
politiek om e<strong>en</strong> goede verstandhouding met Rusland in stand te houd<strong>en</strong> werd in de jar<strong>en</strong><br />
twintig <strong>en</strong> dertig in ere hersteld. Via op<strong>en</strong>bare <strong>en</strong> vooral geheime verdrag<strong>en</strong> werd de Duits-<br />
Russische vri<strong>en</strong>dschap weer opgebouwd. Al in 1922 kwam te Rapallo de eerste to<strong>en</strong>adering<br />
tot stand. In het vri<strong>en</strong>dschapsverdrag van 1926, dus onder het bewind van Stresemann, werd<strong>en</strong><br />
zelfs uitgebreide militaire afsprak<strong>en</strong> gemaakt. Duitse militair<strong>en</strong> kond<strong>en</strong> gaan oef<strong>en</strong><strong>en</strong> met<br />
wap<strong>en</strong>s die, volg<strong>en</strong>s Versailles, str<strong>en</strong>g verbod<strong>en</strong> war<strong>en</strong>. De training van het Rode Leger door<br />
Duitse instructeurs was de prijs voor grootschalige experim<strong>en</strong>t<strong>en</strong> met tanks, vliegtuig<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
gifgas. Pas in 1933 kwam hier e<strong>en</strong> einde aan.<br />
Dankzij de Amerikaanse terughoud<strong>en</strong>dheid <strong>en</strong> de Russische afzijdigheidspolitiek kond<strong>en</strong> de<br />
Europese mog<strong>en</strong>dhed<strong>en</strong> gedur<strong>en</strong>de het Interbellum nog twintig jaar de illusie koester<strong>en</strong> dat<br />
wereldpolitiek <strong>en</strong> Europese machtspolitiek hetzelfde war<strong>en</strong>. Groot-Brittannië ging zich in<br />
politiek <strong>en</strong> vooral economisch opzicht steeds meer conc<strong>en</strong>trer<strong>en</strong> op zijn relaties met de<br />
dominions <strong>en</strong> de koloniën. Het wankele machtsev<strong>en</strong>wicht tuss<strong>en</strong> Frankrijk <strong>en</strong> Duitsland kon<br />
blijv<strong>en</strong> bestaan dankzij de deplorabele staat van de Duitse economie <strong>en</strong> het voorzichtige
<strong>Natie</strong>, <strong>id<strong>en</strong>titeit</strong> <strong>en</strong> <strong>nationalisme</strong><br />
beleid van Stresemann. Al in de Eerste Wereldoorlog was geblek<strong>en</strong> dat zonder hulp van<br />
buit<strong>en</strong>af de Europese mog<strong>en</strong>dhed<strong>en</strong> de Duitse oorlogsmachine niet kond<strong>en</strong> bedwing<strong>en</strong>. Deze<br />
herinnering kwam vanaf 1933 weer in alle duidelijkheid tevoorschijn to<strong>en</strong> het nazi-regime e<strong>en</strong><br />
actieve revisionistische koers ging volg<strong>en</strong>. Door het sluit<strong>en</strong> van veel compromiss<strong>en</strong> met<br />
Duitsland, ook wel bek<strong>en</strong>d als appeasem<strong>en</strong>t-politiek, werd getracht het onvermijdelijke te<br />
vermijd<strong>en</strong>: e<strong>en</strong> Europese oorlog die zeker het einde van de Europese hegemonie zou<br />
betek<strong>en</strong><strong>en</strong>.<br />
5.3. Nationalisme <strong>en</strong> de totalitaire ideologieën<br />
We zag<strong>en</strong> reeds dat in de romantische nationalistische theorieën e<strong>en</strong> zekere ruimte bestond<br />
voor pluriformiteit. Ieder volk moest de kans krijg<strong>en</strong> zich tot e<strong>en</strong> natie aane<strong>en</strong> te sluit<strong>en</strong>. E<strong>en</strong><br />
oordeel over de waarde van de verschill<strong>en</strong>de nationaliteit<strong>en</strong> bleef hierbij achterwege.<br />
Typer<strong>en</strong>d zijn de bewondering voor nationalistische beweging<strong>en</strong> in andere land<strong>en</strong> <strong>en</strong> de<br />
solidariteit met beweging<strong>en</strong> elders. De Britse poëet Byron stierf, weliswaar aan e<strong>en</strong> ziekte, aan<br />
21
Verander<strong>en</strong>de gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong><br />
22<br />
het hoofd van Griekse nationalist<strong>en</strong> in de strijd teg<strong>en</strong> Turkije, <strong>en</strong> de latere Napoleon III was<br />
lange tijd e<strong>en</strong> vurig bewonderaar van de Italiaanse nationalist<strong>en</strong>. Elke natie was uniek <strong>en</strong><br />
daarom per definitie niet `beter' of slechter dan de andere. In deze houding van onderling<br />
respect <strong>en</strong> waardering kwam teg<strong>en</strong> het einde van de neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de eeuw e<strong>en</strong> fundam<strong>en</strong>tele<br />
wijziging. In het nationalistisch d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> begon de idee te overheers<strong>en</strong> dat bepaalde volk<strong>en</strong>, met<br />
name het eig<strong>en</strong> volk, superieur aan andere volk<strong>en</strong> zoud<strong>en</strong> zijn. Deze koppeling tuss<strong>en</strong><br />
nationale <strong>en</strong> etnische superioriteitsgevoel<strong>en</strong>s treff<strong>en</strong> we al aan in het werk van Duitse<br />
theoretici rond 1800. Het nieuwe elem<strong>en</strong>t was dat dit gepaard ging met e<strong>en</strong> to<strong>en</strong>em<strong>en</strong>d<br />
agressief gedrag van de stat<strong>en</strong> onderling.<br />
De combinatie van dergelijke superioriteitsgevoel<strong>en</strong>s, cultuurkritiek <strong>en</strong> sterk<br />
gesimplificeerde ideeën uit de evolutietheorie veroorzaakte e<strong>en</strong> w<strong>en</strong>ding in het nationalistisch<br />
d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> die in de twintigste eeuw ingrijp<strong>en</strong>de gevolg<strong>en</strong> zou hebb<strong>en</strong>. In zijn klassieke studie<br />
omschrijft Fritz Stern deze omslag in het nationalistische d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> als the politics of cultural<br />
despair. Deze twijfel aan de lev<strong>en</strong>svatbaarheid van de Europese cultuur was in eerste aanleg<br />
e<strong>en</strong> literaire <strong>en</strong> filosofische cultuurkritiek die Stern omschrijft als `the ideological attack on<br />
modernity, on the complex of ideas and institutions that characterize our liberal, secular, and<br />
industrial civilization'. 19 In de loop van de twintigste eeuw werd de `conservatieve revolutie'<br />
de voedingsbodem voor politieke stroming<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> rechts-radicaal karakter.<br />
Deze conservatieve revolutie was anti-modern <strong>en</strong> daardoor anti-liberaal, antiparlem<strong>en</strong>tair,<br />
anti-kapitalistisch, <strong>en</strong> in de regel anti-semitisch. Toch kan van e<strong>en</strong> `revolutie'<br />
gesprok<strong>en</strong> word<strong>en</strong> omdat de desbetreff<strong>en</strong>de ideolog<strong>en</strong> e<strong>en</strong> radicale herord<strong>en</strong>ing van de<br />
politiek <strong>en</strong> sam<strong>en</strong>leving nastreefd<strong>en</strong>. Hun verwarde <strong>en</strong> vage gedacht<strong>en</strong>goed had zijn wortels in<br />
de ideeën van vooraanstaande auteurs als Dostojevski <strong>en</strong> Nietzsche. Met hun populairwet<strong>en</strong>schappelijke<br />
werk<strong>en</strong> bereikt<strong>en</strong> ze e<strong>en</strong> groot publiek. Tot de bek<strong>en</strong>dst<strong>en</strong> hor<strong>en</strong> Paul de<br />
Lagarde, Julius Langbehn, Houston Stewart Chamberlain, Arthur Moeller van d<strong>en</strong> Bruck <strong>en</strong><br />
Oswald Sp<strong>en</strong>gler. De meest<strong>en</strong> van deze auteurs schrev<strong>en</strong> bestsellers waarin zij op zeer<br />
speculatieve wijze de resultat<strong>en</strong> van verschill<strong>en</strong>de wet<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> met elkaar in verband<br />
bracht<strong>en</strong>, <strong>en</strong> zij zich vooral geïnteresseerd betoond<strong>en</strong> in de sam<strong>en</strong>hang tuss<strong>en</strong> kunst,<br />
geschied<strong>en</strong>is <strong>en</strong> ras. De ideeën uit hun meestal onbegrijpelijke <strong>en</strong> chaotische werk<strong>en</strong> werd<strong>en</strong><br />
gepopulariseerd <strong>en</strong> verspreid in talloze pamflett<strong>en</strong>, brochures, <strong>en</strong> `historische' studies. De<br />
invloed van deze cultuurcritici was dermate sterk dat de spor<strong>en</strong> terug te vind<strong>en</strong> zijn in de<br />
werk<strong>en</strong> van bestseller-schrijvers als Karl May <strong>en</strong> talloze Heimat-romanciers. 20<br />
Overig<strong>en</strong>s was deze cultuurkritiek niet beperkt tot Duitsland. Ook in andere land<strong>en</strong><br />
werd<strong>en</strong> de uitverkor<strong>en</strong> positie van de eig<strong>en</strong> natie <strong>en</strong> het pessimisme over de moderne tijd e<strong>en</strong><br />
steeds belangrijker thema in het <strong>nationalisme</strong> <strong>en</strong> de cultivering van de eig<strong>en</strong> <strong>id<strong>en</strong>titeit</strong>. In<br />
Frankrijk streefd<strong>en</strong> Maurice Barrès <strong>en</strong> Charles Maurras naar e<strong>en</strong> wedergeboorte van de Franse<br />
natie na de verneder<strong>en</strong>de nederlaag van de Frans-Duitse oorlog (1870-1871). In dat verband<br />
legd<strong>en</strong> zij grote nadruk op de missie van de Franse natie. De spionagezaak teg<strong>en</strong> de joodse<br />
legerkapitein Alfred Dreyfus, die tot e<strong>en</strong> nationale affaire uitgroeide, was voor h<strong>en</strong> het<br />
doorslaggev<strong>en</strong>de bewijs van de fundam<strong>en</strong>teel `antinationale' houding van de jod<strong>en</strong>. Hoewel<br />
het cultuurpessimisme in Frankrijk veel opgang maakte werd de politisering ervan alle<strong>en</strong> in<br />
Duitsland tot de uiterste consequ<strong>en</strong>tie volvoerd. Vanaf 1933 was de nazistische ideologie, die<br />
onmisk<strong>en</strong>baar haar wortels in deze conservatieve cultuurkritiek had, de officiële<br />
staatsideologie.
<strong>Natie</strong>, <strong>id<strong>en</strong>titeit</strong> <strong>en</strong> <strong>nationalisme</strong><br />
Ev<strong>en</strong> e<strong>en</strong>voudig als de diagnose van de moderne sam<strong>en</strong>leving was de voorgestelde<br />
remedie: de natie kon alle<strong>en</strong> `reg<strong>en</strong>erer<strong>en</strong>' wanneer het liberalisme verruild zou word<strong>en</strong> voor<br />
e<strong>en</strong> autoritair geregeerde staat onder leiding van e<strong>en</strong> Führer die de klass<strong>en</strong>teg<strong>en</strong>stelling<strong>en</strong> zou<br />
wet<strong>en</strong> te overbrugg<strong>en</strong>. In laatste instantie was deze politieke leer gebaseerd op e<strong>en</strong> nieuwe<br />
definitie van het sleutelbegrip vrijheid. In plaats van de vrijheid van het individu, zoals<br />
gepropageerd door het liberalisme, moest e<strong>en</strong> `nieuwe vrijheid' kom<strong>en</strong>. Alle<strong>en</strong> wanneer de<br />
m<strong>en</strong>s lid was van e<strong>en</strong> krachtige natie kon van `echte' vrijheid word<strong>en</strong> gesprok<strong>en</strong>. Deze nieuwe<br />
definitie van het begrip vrijheid had ernstige consequ<strong>en</strong>ties voor de waardering van de<br />
parlem<strong>en</strong>taire democratie <strong>en</strong> de rol van politieke partij<strong>en</strong>. Dergelijke instituties droeg<strong>en</strong><br />
uiteindelijk bij tot de verdeeldheid van de natie <strong>en</strong> war<strong>en</strong> dus verwerpelijk. Alle<strong>en</strong> e<strong>en</strong> bestuur<br />
door e<strong>en</strong> leider die de volkswil kon aanvoel<strong>en</strong> <strong>en</strong> uitvoer<strong>en</strong> was e<strong>en</strong> aanvaardbaar politiek<br />
systeem. De staat moest weer e<strong>en</strong> krachtig wap<strong>en</strong> word<strong>en</strong> <strong>en</strong> mocht niet meer het toneel zijn<br />
van e<strong>en</strong> verwarr<strong>en</strong>de compromispolitiek.<br />
Veel van de g<strong>en</strong>oemde auteurs war<strong>en</strong> antisemitisch: de invloed van `volksvreemde'<br />
groep<strong>en</strong>, zo red<strong>en</strong>eerd<strong>en</strong> zij, verzwakte de natie nog verder <strong>en</strong> zou uiteindelijk tot de<br />
ondergang van het volk leid<strong>en</strong>. Deze obsessie met de `raszuiverheid' is terug te voer<strong>en</strong> op de<br />
grote invloed van onderzoekers die zich bezighield<strong>en</strong> met de veronderstelde relatie tuss<strong>en</strong> ras<br />
<strong>en</strong> cultuur, zoals de Fransman Gobineau. De popularisering<strong>en</strong> van de ontdekking<strong>en</strong> van de<br />
Engelse bioloog Charles Darwin wez<strong>en</strong> op de `natuurlijkheid' van strijd <strong>en</strong> oorlog. Volg<strong>en</strong>s<br />
deze sociaal-darwinistische theorieën was oorlog e<strong>en</strong> natuurlijk gegev<strong>en</strong> <strong>en</strong> had alle<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
`zuiver ras' e<strong>en</strong> overlevingskans in deze perman<strong>en</strong>te strijd. Deze `wet<strong>en</strong>schappelijke'<br />
ontdekking<strong>en</strong> vond<strong>en</strong> hun weg naar het antisemitisme. Onder invloed van dergelijke<br />
rass<strong>en</strong>theorieën ontstond het moderne antisemitisme, waarin `biologische' argum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> de oude<br />
theologische argum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> verving<strong>en</strong>. Juist door de <strong>en</strong>orme vlucht van de natuurwet<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong><br />
aan het einde van de neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de eeuw kond<strong>en</strong> popularisering<strong>en</strong> <strong>en</strong> vulgarisering<strong>en</strong> e<strong>en</strong> groot<br />
gezag verwerv<strong>en</strong>.<br />
Het succes van dergelijke auteurs is mede te verklar<strong>en</strong> uit de onvrede van grote del<strong>en</strong> van<br />
het publiek met de ontwikkeling<strong>en</strong> in kunst <strong>en</strong> wet<strong>en</strong>schap vanaf het einde van de neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de<br />
eeuw. De beeld<strong>en</strong>de kunst verloor haar figuratieve karakter, in romans werd<strong>en</strong> de<br />
verteltradities losgelat<strong>en</strong> <strong>en</strong> de verschill<strong>en</strong>de wet<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> blek<strong>en</strong> het `pre-industriële'<br />
wereldbeeld eerder te complicer<strong>en</strong> dan te vere<strong>en</strong>voudig<strong>en</strong>. 21 De politiek leek alle<strong>en</strong> nog het<br />
strijdtoneel van belang<strong>en</strong>groep<strong>en</strong> te zijn <strong>en</strong> zeker niet e<strong>en</strong> krachtig c<strong>en</strong>trum van waaruit over<br />
het lot van de natie werd nagedacht <strong>en</strong> beslist. In ess<strong>en</strong>tie was de conservatieve revolutie e<strong>en</strong><br />
reactie op deze modernistische ontwikkeling<strong>en</strong>. De afbraak van het vertrouwde wereldbeeld<br />
leidde tot e<strong>en</strong> laatste krampachtige poging om de overzichtelijke, hiërarchisch geord<strong>en</strong>de<br />
wereld in stand te houd<strong>en</strong>.<br />
Vóór 1918 war<strong>en</strong> de ideeën van de conservatieve revolutie vooral populair bij sommige<br />
intellectuel<strong>en</strong> <strong>en</strong> niet te verget<strong>en</strong> de jeugdbeweging. Ná 1918 kon het gedacht<strong>en</strong>goed van de<br />
conservatieve revolutie in de vorm van fascisme <strong>en</strong> nationaal-socialisme uitgroei<strong>en</strong> tot<br />
politieke massabeweging<strong>en</strong>. Mythes zoals Volk, Führer <strong>en</strong> Drittes Reich werd<strong>en</strong> de leid<strong>en</strong>de<br />
principes in de vormgeving van de totalitaire stat<strong>en</strong> Italië <strong>en</strong> Duitsland. 22<br />
E<strong>en</strong> belangrijk discussiepunt is de vraag of het nationaal-socialisme e<strong>en</strong> moderne dan wel<br />
e<strong>en</strong> conservatieve politieke stroming was. 23 Hierbij moet<strong>en</strong> echter de vormgeving <strong>en</strong> de<br />
inhoud goed onderscheid<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. De toepassing van de nieuwste propagandamiddel<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
23
Verander<strong>en</strong>de gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong><br />
24<br />
-techniek<strong>en</strong> is zeker modern te noem<strong>en</strong>. Hitler was de eerste politicus die zijn<br />
verkiezingstournee per vliegtuig aflegde. Zijn propagandachef Goebbels maakte int<strong>en</strong>sief<br />
gebruik van moderne media zoals radio <strong>en</strong> film. Maar de inhoud van de nazi-boodschap was<br />
op de ess<strong>en</strong>tiële punt<strong>en</strong> anti-modern. Om er <strong>en</strong>kele te noem<strong>en</strong>: e<strong>en</strong> terugkeer naar e<strong>en</strong>hoofdig<br />
leiderschap, anti-parlem<strong>en</strong>tarisme, het b<strong>en</strong>adrukk<strong>en</strong> van de `natuurlijke' rolverdeling tuss<strong>en</strong><br />
man <strong>en</strong> vrouw, de opvatting<strong>en</strong> over <strong>en</strong>tartete kunst <strong>en</strong> natuurlijk het antisemitisme. Dat het<br />
Derde Rijk voor e<strong>en</strong> deel de oude sociale structur<strong>en</strong> in Duitsland vernietigde, was veeleer e<strong>en</strong><br />
ongewild <strong>en</strong> onverwacht bijprodukt van de dictatuur <strong>en</strong> de Tweede Wereldoorlog dan e<strong>en</strong><br />
vooropgezet plan.<br />
Wanneer we het Italiaanse fascisme <strong>en</strong> het Duitse nationaal-socialisme vergelijk<strong>en</strong>, dan blijkt<br />
dat de functie van het <strong>nationalisme</strong> in deze twee ideologieën verschilt. Mussolini's<br />
<strong>nationalisme</strong> kan als neo-klassiek word<strong>en</strong> omschrev<strong>en</strong>; in zijn propaganda voor het herstel van<br />
e<strong>en</strong> krachtig Italië refereerde hij aan het Romeinse Rijk <strong>en</strong> drong hij aan op de herovering van<br />
`Italiaanse' gebied<strong>en</strong> die in buit<strong>en</strong>landse hand<strong>en</strong> war<strong>en</strong> gekom<strong>en</strong>. Mussolini maakte<br />
aansprak<strong>en</strong> op del<strong>en</strong> van Zuid-Frankrijk <strong>en</strong> Joegoslavië. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> wilde hij e<strong>en</strong> sterke<br />
uitbreiding van het Italiaanse koloniale bezit in Afrika. De Middellandse Zee werd in de<br />
fascistische propaganda mare nostrum (onze zee) g<strong>en</strong>oemd <strong>en</strong> in het taalgebruik <strong>en</strong> in kunst <strong>en</strong><br />
architectuur greep m<strong>en</strong> terug op de monum<strong>en</strong>tale `classicistische' bouwstijl<strong>en</strong>. In feite<br />
continueerde Mussolini hiermee het neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de-eeuwse <strong>nationalisme</strong> van het Risorgim<strong>en</strong>to<br />
(het Italiaans strev<strong>en</strong> naar e<strong>en</strong>heid in de neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de eeuw). Door de conc<strong>en</strong>tratie op de staat<br />
in plaats van op het ras bleek het fascisme geschikt voor export: autoritaire politieke<br />
beweging<strong>en</strong> in bijna alle Europese land<strong>en</strong> liet<strong>en</strong> zich door Mussolini inspirer<strong>en</strong>.<br />
Het Duitse nationaal-socialisme had e<strong>en</strong> ander karakter. In Hitlers wereldbeeld speelde<br />
het ras e<strong>en</strong> doorslaggev<strong>en</strong>de rol. De Duitse staat was niet meer dan e<strong>en</strong> tijdelijk instrum<strong>en</strong>t<br />
voor de vestiging van de macht van het `Arische ras'. Dit racistische <strong>nationalisme</strong> was<br />
gebaseerd op de quasi-wet<strong>en</strong>schappelijke overtuiging dat er zoiets als e<strong>en</strong> `Germaans' of<br />
`Arisch' ras bestond, waarvan het Duitse volk de meest uitgelez<strong>en</strong> verteg<strong>en</strong>woordiger was.<br />
Deze overtuiging had twee gevolg<strong>en</strong>. In de eerste plaats e<strong>en</strong> agressieve buit<strong>en</strong>landse politiek<br />
t<strong>en</strong>einde alle `volks'- <strong>en</strong> rasg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong> onder Duits gezag te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>. In de tweede plaats<br />
<strong>en</strong>tameerde Hitler e<strong>en</strong> racistisch georiënteerde binn<strong>en</strong>landse politiek: `volksvreemde'<br />
elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> moest<strong>en</strong> geïsoleerd <strong>en</strong> in e<strong>en</strong> later stadium verwijderd word<strong>en</strong>. Het nationalistisch<br />
ideaal van de monoculturele staat werd getransformeerd in de monoraciale staat. Uiteindelijk<br />
werd g<strong>en</strong>ocide de weg tot de vestiging van de pure nationale staat. Wanneer deze toestand<br />
e<strong>en</strong>maal gerealiseerd zou zijn, was de staat in principe overbodig. E<strong>en</strong> door het Germaanse ras<br />
beheerst Europa had ge<strong>en</strong> stat<strong>en</strong> meer nodig. De belangrijkste functie van de staat was het<br />
bescherm<strong>en</strong> van verschill<strong>en</strong>de groep<strong>en</strong> op basis van rechtsgelijkheid; deze functie zou na de<br />
overwinning van het Germaanse ras overbodig zijn geword<strong>en</strong>.
<strong>Natie</strong>, <strong>id<strong>en</strong>titeit</strong> <strong>en</strong> <strong>nationalisme</strong><br />
5.4. De Tweede Wereldoorlog<br />
Ondanks de welwill<strong>en</strong>dheid van de Westeuropese land<strong>en</strong> om de voorwaard<strong>en</strong> van Versailles<br />
te herzi<strong>en</strong> bleek e<strong>en</strong> oorlog onvermijdelijk. Het nazi-bewind nam ge<strong>en</strong> g<strong>en</strong>oeg<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> sterk<br />
toeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> politieke invloed <strong>en</strong> zelfs niet met e<strong>en</strong> algehele revisie van Versailles. Hitlers<br />
programma omvatte veel meer: e<strong>en</strong> daadwerkelijke bezetting van gebied<strong>en</strong> in de Duitse<br />
invloedssfeer <strong>en</strong> e<strong>en</strong> kruistocht teg<strong>en</strong> de Sovjet-Unie. Groot-Brittannië <strong>en</strong> Frankrijk hadd<strong>en</strong><br />
Hitlers buit<strong>en</strong>landse politiek schromelijk onderschat. Dit maakte e<strong>en</strong> gewap<strong>en</strong>d conflict op<br />
termijn welhaast onvermijdelijk, aangezi<strong>en</strong> concessies slechts e<strong>en</strong> tijdelijk effect hadd<strong>en</strong>. De<br />
Duitse aanval op Pol<strong>en</strong> in september 1939 was voor Engeland <strong>en</strong> Frankrijk red<strong>en</strong> de<br />
appeasem<strong>en</strong>t-politiek op te gev<strong>en</strong>: zij verklaard<strong>en</strong> de oorlog aan Duitsland.<br />
Na de zeges tijd<strong>en</strong>s de Blitzkrieg in het West<strong>en</strong> leek Hitlers positie vanaf de zomer van<br />
1940 tamelijk solide. Frankrijk was t<strong>en</strong> onder gegaan, de neutrale stat<strong>en</strong> in het West<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
Scandinavië war<strong>en</strong> al eerder in korte tijd onder de voet gelop<strong>en</strong>. Groot-Brittannië stond alle<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> e<strong>en</strong> definitieve nederlaag leek slechts e<strong>en</strong> kwestie van tijd. Voor Groot-Brittannië was e<strong>en</strong><br />
overwinning op Hitler de laatste kans het Empire <strong>en</strong> daarmee zijn status als grote mog<strong>en</strong>dheid<br />
te behoud<strong>en</strong>. In deze zin was de Tweede Wereldoorlog voor de Britse regering aanvankelijk<br />
e<strong>en</strong> traditionele oorlog: het machtsev<strong>en</strong>wicht stond op het spel. De ambitieuze oorlogsdoel<strong>en</strong><br />
van Hitler, duidelijk gemaakt door de inval in de Sovjet-Unie in juni 1941 <strong>en</strong> de onverwachte<br />
<strong>en</strong> geheel overbodige Duitse oorlogsverklaring aan de Ver<strong>en</strong>igde Stat<strong>en</strong> in december 1941,<br />
veranderd<strong>en</strong> het karakter van de oorlog. Vanaf de zomer van 1941 was het conflict uitgegroeid<br />
tot e<strong>en</strong> totale oorlog met als inzet de overleving van de Westeuropese beschaving.<br />
Naast de militaire strijd voerde Hitler in het geheim e<strong>en</strong> tweede oorlog, met als doel de<br />
vernietiging van de Europese jod<strong>en</strong>. Direct na de inval in de Sovjet-Unie begon het Duitse<br />
leger, bijgestaan door de plaatselijke bevolking, met het uitmoord<strong>en</strong> van de joodse bevolking.<br />
In de geschiedschrijving bestaat e<strong>en</strong> heftig debat of de totale vernietiging van de jod<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
vooropgezet plan was (int<strong>en</strong>tionalisme) of dat de vernietiging in de loop van Operatie<br />
Barbarossa (de Duitse cod<strong>en</strong>aam voor de aanval op Rusland) langzaam uitgroeide van<br />
chaotische pogroms tot de systematiek van de massatransport<strong>en</strong> naar de vernietigingskamp<strong>en</strong><br />
(functionalisme). 24<br />
In dit debat wijz<strong>en</strong> de functionalist<strong>en</strong> op de vaak geïmproviseerde wijze waarop het<br />
Duitse regime optrad, ook in het geval van de Endlösung. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> deze historici e<strong>en</strong><br />
causaal verband tuss<strong>en</strong> de mislukking van de Blitzkrieg teg<strong>en</strong> de Sovjet-Unie in de winter van<br />
1941-1942 <strong>en</strong>erzijds <strong>en</strong> de int<strong>en</strong>sivering van de vervolging van de jod<strong>en</strong> anderzijds. De<br />
dreiging van e<strong>en</strong> mogelijke nederlaag zou Hitler <strong>en</strong> zijn naaste medewerkers hebb<strong>en</strong><br />
aangespoord het vernietig<strong>en</strong> van de jod<strong>en</strong> prioriteit te gev<strong>en</strong>. In de winter van 1941-1942, dus<br />
na het eerste Russische teg<strong>en</strong>off<strong>en</strong>sief, viel het definitieve besluit tot de vernietiging <strong>en</strong> werd<br />
ook de methode daartoe, de conc<strong>en</strong>tratiekamp<strong>en</strong>, vastgesteld. In de woord<strong>en</strong> van de Duitse<br />
historicus Sebastian Haffner: `De politicus Hitler trad in 1941 voorgoed af t<strong>en</strong> gunste van de<br />
massamoord<strong>en</strong>aar Hitler.' 25<br />
Teg<strong>en</strong>standers van deze functionalistische these wijz<strong>en</strong> op de c<strong>en</strong>trale rol van het<br />
antisemitisme in de nazi-ideologie in het algeme<strong>en</strong> <strong>en</strong> in het d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> van Hitler in het<br />
bijzonder. In de opvatting<strong>en</strong> van de int<strong>en</strong>tionalist<strong>en</strong> was Auschwitz al vanaf 1933, of wellicht<br />
nog eerder, Hitlers einddoel. Ook zi<strong>en</strong> zij in Hitlers Mein Kampf, geschrev<strong>en</strong> in de jar<strong>en</strong><br />
25
Verander<strong>en</strong>de gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong><br />
26<br />
1924-1925, al de aankondiging van de massavernietiging. Zijn gehele politiek zou in het licht<br />
moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gezi<strong>en</strong> van de vooropgezette bedoeling de Europese jod<strong>en</strong> in de<br />
conc<strong>en</strong>tratiekamp<strong>en</strong> te vernietig<strong>en</strong>. Gezi<strong>en</strong> het vaak verander<strong>en</strong>de <strong>en</strong> weinig consist<strong>en</strong>te beleid<br />
t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> van de jod<strong>en</strong> in de jar<strong>en</strong> dertig <strong>en</strong> zelfs na 1939 is deze theorie toch minder<br />
overtuig<strong>en</strong>d. Wel zijn beide stroming<strong>en</strong> het e<strong>en</strong>s over de c<strong>en</strong>trale betek<strong>en</strong>is van Hitler in de<br />
Endlösung: het was zijn beleid dat de weg naar de vernietigingskamp<strong>en</strong> mogelijk maakte. 26<br />
6. Tan<strong>en</strong>de populariteit <strong>en</strong> wederopleving van het <strong>nationalisme</strong> na de Tweede<br />
Wereldoorlog<br />
6.1. Het <strong>nationalisme</strong> in de periode 1945-1989<br />
In 1945 eindigde de Tweede Wereldoorlog, die ev<strong>en</strong>als de Eerste mede door het <strong>nationalisme</strong><br />
was veroorzaakt. In totaal viel<strong>en</strong> er vijftig miljo<strong>en</strong> slachtoffers, onder wie de zes miljo<strong>en</strong><br />
joodse slachtoffers van de `oorlog binn<strong>en</strong> de oorlog'. Het leek in 1945 duidelijk dat het<br />
<strong>nationalisme</strong> voorgoed in diskrediet was geraakt. E<strong>en</strong> nieuwe wereldorde zou gebaseerd<br />
moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> op sam<strong>en</strong>werking <strong>en</strong> de inrichting van e<strong>en</strong> internationale rechtsorde. E<strong>en</strong><br />
terugval in de politiek van de jar<strong>en</strong> dertig di<strong>en</strong>de koste wat kost vermed<strong>en</strong> te word<strong>en</strong>.<br />
De Tweede Wereldoorlog had e<strong>en</strong> aantal vèrstrekk<strong>en</strong>de gevolg<strong>en</strong> waarvan de<br />
belangrijkste hier g<strong>en</strong>oemd moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. In de eerste plaats hadd<strong>en</strong> de Ver<strong>en</strong>igde Stat<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
de Sovjet-Unie de rol als wereldmacht van de Europese stat<strong>en</strong> overg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. In de tweede<br />
plaats was Europa verdeeld geraakt. De door het Rode Leger bevrijde gebied<strong>en</strong> in Oost- <strong>en</strong><br />
Midd<strong>en</strong>-Europa kreg<strong>en</strong> snel te mak<strong>en</strong> met communistische regimes die met Russische steun<br />
de macht stevig in hand<strong>en</strong> hadd<strong>en</strong>. Al in 1946 sprak Churchill van e<strong>en</strong> `ijzer<strong>en</strong> gordijn' dat in<br />
Europa was neergelat<strong>en</strong>. Dat dit vanaf 1949 ook de deling van Duitsland met zich mee bracht,<br />
was in zekere zin e<strong>en</strong> voordeel. De moeizame vraag `wat te do<strong>en</strong> met Duitsland' werd zo in<br />
ieder geval voorlopig opgelost. In de derde plaats war<strong>en</strong> Europese stat<strong>en</strong> met koloniale<br />
bezitting<strong>en</strong> in Azië geconfronteerd met het <strong>nationalisme</strong> in de koloniën. Onder invloed van de<br />
Japanse expansie <strong>en</strong> vaak ook bezetting war<strong>en</strong> de vooroorlogse nationalistische beweging<strong>en</strong><br />
aanzi<strong>en</strong>lijk versterkt. Zo verklaard<strong>en</strong> Indonesië <strong>en</strong> Vietnam zich <strong>en</strong>kele dag<strong>en</strong> na de Japanse<br />
capitulatie onafhankelijk, wat het begin was van langdurige militaire conflict<strong>en</strong>. De<br />
daaropvolg<strong>en</strong>de koloniale oorlog<strong>en</strong> <strong>en</strong> het uiteindelijke verlies van de koloniën war<strong>en</strong> voor de<br />
Europese `moederland<strong>en</strong>' e<strong>en</strong> traumatische ervaring.<br />
E<strong>en</strong> opmerkelijk resultaat van de Tweede Wereldoorlog was e<strong>en</strong> versterking van de<br />
parlem<strong>en</strong>taire democratie in West-Europa. In de jar<strong>en</strong> twintig <strong>en</strong> dertig hadd<strong>en</strong><br />
antidemocratische stroming<strong>en</strong> e<strong>en</strong> grote politieke invloed kunn<strong>en</strong> verwerv<strong>en</strong>. Met<br />
uitzondering van <strong>en</strong>kele land<strong>en</strong> in West-Europa (Ierland, België, <strong>Nederland</strong>, Luxemburg,<br />
Frankrijk, Engeland <strong>en</strong> Zwitserland) <strong>en</strong> Tsjechoslowakije stond<strong>en</strong> rond 1939 de meeste<br />
Europese land<strong>en</strong> onder e<strong>en</strong> fascistische of -- zoals in Duitsland -- e<strong>en</strong> nationaal-socialistische<br />
dictatuur. Het prestige van de parlem<strong>en</strong>taire democratie had e<strong>en</strong> absoluut dieptepunt bereikt.<br />
Ook in de democratische land<strong>en</strong> war<strong>en</strong> nog weinig <strong>en</strong>thousiaste voorstanders van deze<br />
regeringsvorm te vind<strong>en</strong>. Niet voor niets war<strong>en</strong> in de jar<strong>en</strong> dertig liberale cultuurkritiek<strong>en</strong> als<br />
Huizinga's In de schaduw<strong>en</strong> van morg<strong>en</strong> internationale bestsellers. Het geloof in de kracht van
<strong>Natie</strong>, <strong>id<strong>en</strong>titeit</strong> <strong>en</strong> <strong>nationalisme</strong><br />
de Europese beschaving was ondermijnd. De confrontatie met het nationaal-socialistische<br />
geweld <strong>en</strong> de expansie van de stalinistische dictatuur na 1945 bracht<strong>en</strong> het besef terug dat de<br />
parlem<strong>en</strong>taire democratie wel degelijk e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> waarde had. E<strong>en</strong> stabiele economische<br />
ontwikkeling <strong>en</strong> e<strong>en</strong> int<strong>en</strong>sieve sam<strong>en</strong>werking van de Europese christ<strong>en</strong>-democratische <strong>en</strong><br />
socialistische partij<strong>en</strong> legd<strong>en</strong> e<strong>en</strong> nieuw fundam<strong>en</strong>t onder de parlem<strong>en</strong>taire democratie.<br />
Nationalisme speelde hierbij e<strong>en</strong> betrekkelijk kleine rol.<br />
Buit<strong>en</strong> Europa bloeide het <strong>nationalisme</strong> in die tijd volop. In de Europese koloniën in Azië<br />
hadd<strong>en</strong> zich vanaf het begin van deze eeuw onafhankelijkheidsbeweging<strong>en</strong> geformeerd, die<br />
dankzij de Japanse bezetting van grote del<strong>en</strong> van Azië tot volle ontwikkeling kond<strong>en</strong> kom<strong>en</strong>.<br />
Behalve het neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de-eeuwse Europese <strong>nationalisme</strong> war<strong>en</strong> hier ook communistische <strong>en</strong><br />
religieuze invloed<strong>en</strong> werkzaam. E<strong>en</strong> typer<strong>en</strong>d voorbeeld is het Indonesische <strong>nationalisme</strong>,<br />
waarin het opeis<strong>en</strong> van de onafhankelijkheid sam<strong>en</strong>gaat met e<strong>en</strong> strev<strong>en</strong> naar sociale<br />
rechtvaardigheid hetge<strong>en</strong> wordt verdedigd met e<strong>en</strong> beroep op de politieke <strong>en</strong> sociale leer van<br />
de islam.<br />
De Aziatische nationale beweging<strong>en</strong> <strong>en</strong> in de loop van de jar<strong>en</strong> zestig ook de Afrikaanse,<br />
werd<strong>en</strong> na het uitroep<strong>en</strong> van de onafhankelijkheid geconfronteerd met e<strong>en</strong> ernstig probleem<br />
bij de opbouw van de jonge naties. De gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> war<strong>en</strong> in de regel bepaald door de koloniale<br />
machthebbers, waardoor deze nieuwe stat<strong>en</strong> bepaald niet monocultureel war<strong>en</strong>. Dit bracht met<br />
zich mee dat het <strong>nationalisme</strong> hier e<strong>en</strong> paradoxale functie kreeg. Op basis van het<br />
<strong>nationalisme</strong> werd e<strong>en</strong> e<strong>en</strong>sgezindheid gecreëerd om zo het verzet teg<strong>en</strong> de koloniale<br />
mog<strong>en</strong>dhed<strong>en</strong> te bundel<strong>en</strong>. Na de onafhankelijkheid ging het staatsvormingsproces in de<br />
postrevolutionaire fase meestal gepaard met de onderdrukking van culturele <strong>en</strong> etnische<br />
minderhed<strong>en</strong>. Het voormalig Brits-Indië werd zelfs kort na de onafhankelijkheid al gesplitst in<br />
India <strong>en</strong> Pakistan. Maar ook in e<strong>en</strong> staat als Indonesië ded<strong>en</strong> zich regelmatig etnische<br />
conflict<strong>en</strong> voor <strong>en</strong> de onafhankelijkheid van de meeste Afrikaanse stat<strong>en</strong> werd gevolgd door<br />
e<strong>en</strong> periode van interne strijd <strong>en</strong> onderdrukking. Opmerkelijk is echter dat de gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> die door<br />
de kolonisator<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> getrokk<strong>en</strong> ongewijzigd blev<strong>en</strong>: deze zijn ondanks alles<br />
richtinggev<strong>en</strong>d geblev<strong>en</strong> voor de staatsvorming in de voormalige koloniën.<br />
Na de nederlaag van het nationaal-socialisme leek in Europa het <strong>nationalisme</strong> alle politieke<br />
betek<strong>en</strong>is te hebb<strong>en</strong> verlor<strong>en</strong>. Mede door het verlies van de koloniën <strong>en</strong> de druk van de<br />
Ver<strong>en</strong>igde Stat<strong>en</strong> stond de Europese politiek na 1945 in het tek<strong>en</strong> van regionale sam<strong>en</strong>werking<br />
op velerlei terrein<strong>en</strong>. De Westeuropese sam<strong>en</strong>werking kreeg gestalte in organisaties als de<br />
Europese Geme<strong>en</strong>schap voor Kol<strong>en</strong> <strong>en</strong> Staal (EGKS) <strong>en</strong> de Europese Economische<br />
Geme<strong>en</strong>schap (EEG), <strong>en</strong> was de hoekste<strong>en</strong> van de militaire sam<strong>en</strong>werking in de Noord-<br />
Atlantische Verdragsorganisatie (NAVO).<br />
Terwijl in de voormalige koloniën het <strong>nationalisme</strong> opkwam, vond in West-Europa juist<br />
e<strong>en</strong> herbezinning op e<strong>en</strong> geme<strong>en</strong>schappelijke Europese <strong>id<strong>en</strong>titeit</strong> <strong>en</strong> sam<strong>en</strong>werking plaats. Op<br />
basis van de geme<strong>en</strong>schappelijke erf<strong>en</strong>is van christ<strong>en</strong>dom, Verlichting <strong>en</strong> democratische<br />
waard<strong>en</strong> moest het mogelijk zijn de oude teg<strong>en</strong>stelling<strong>en</strong> te overwinn<strong>en</strong>. Uiteraard speeld<strong>en</strong><br />
hierbij de herinnering aan de geme<strong>en</strong>schappelijke strijd teg<strong>en</strong> het nationaal-socialisme <strong>en</strong> de<br />
dreiging van het stalinisme e<strong>en</strong> doorslaggev<strong>en</strong>de rol.<br />
De Westeuropese stat<strong>en</strong> verlor<strong>en</strong> het nationale belang natuurlijk niet uit het oog, maar het<br />
27
Verander<strong>en</strong>de gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong><br />
28<br />
unieke van de naoorlogse periode was juist dat het nationale belang in hoge mate gedi<strong>en</strong>d was<br />
bij internationale <strong>en</strong> regionale sam<strong>en</strong>werking. Om e<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel voorbeeld te noem<strong>en</strong>: het<br />
traditioneel maritiem ingestelde <strong>Nederland</strong> verloor zijn koloniën <strong>en</strong> moest zich daarom meer<br />
op contin<strong>en</strong>taal Europa oriënter<strong>en</strong>. Alle<strong>en</strong> e<strong>en</strong> vergroting van de Europese markt zou de<br />
<strong>Nederland</strong>se exporteconomie kunn<strong>en</strong> redd<strong>en</strong>. West-Duitsland bedi<strong>en</strong>de zich wel het meest van<br />
de Europese retoriek. De koers van de Westduitse regeringsleider Ad<strong>en</strong>auer was consequ<strong>en</strong>t<br />
op Europese sam<strong>en</strong>werking <strong>en</strong> Westbindung vastgelegd. Juist Duitsland moest zijn nationale<br />
aspiraties, zoals de w<strong>en</strong>s tot her<strong>en</strong>iging, altijd ondergeschikt mak<strong>en</strong> aan de w<strong>en</strong>s<strong>en</strong> van zijn<br />
bur<strong>en</strong> <strong>en</strong> bondg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong>.<br />
In de loop van de jar<strong>en</strong> zestig <strong>en</strong> daarna daalde het <strong>en</strong>thousiasme voor `Europa'<br />
aanzi<strong>en</strong>lijk. De politieke <strong>en</strong> economische sam<strong>en</strong>werking zoals geïnstitutionaliseerd in<br />
organisaties als de Europese Geme<strong>en</strong>schap leek vast te lop<strong>en</strong> in de labyrint<strong>en</strong> van de Brusselse<br />
bureaucratie. Van de Europese gedachte bleef weinig meer over dan boterberg<strong>en</strong>, wijnmer<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> ingewikkelde subsidieregeling<strong>en</strong>. Europa <strong>en</strong> de Europese e<strong>en</strong>wordingsgedachte lek<strong>en</strong> het<br />
slachtoffer te zijn geword<strong>en</strong> van de zogehet<strong>en</strong> eurosclerose.<br />
Op cultureel gebied bleek zoiets als e<strong>en</strong> `Europese cultuur' e<strong>en</strong> <strong>en</strong>igszins achterhaald<br />
begrip te zijn: de moderne cultuur was kosmopolitisch geword<strong>en</strong>. 27 Voorzover er e<strong>en</strong><br />
Europese culturele <strong>id<strong>en</strong>titeit</strong> bestond droeg deze veelal het negatieve karakter van e<strong>en</strong><br />
primitief anti-Amerikanisme, dat zich met name in Frankrijk <strong>en</strong> Duitsland in <strong>en</strong>ige<br />
populariteit mocht verheug<strong>en</strong>.<br />
Wel was er vanaf het midd<strong>en</strong> van de jar<strong>en</strong> zestig e<strong>en</strong> r<strong>en</strong>aissance van regionale belang<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
<strong>id<strong>en</strong>titeit</strong><strong>en</strong>. Veilig ingebed in e<strong>en</strong> goed functioner<strong>en</strong>de nationale staat <strong>en</strong> met het Europese<br />
economische vangnet onder handbereik kwam e<strong>en</strong> zeker regionaal <strong>nationalisme</strong> op. Lang<br />
geïntegreerd gewaande bevolkingsgroep<strong>en</strong>, zoals Bask<strong>en</strong>, Schott<strong>en</strong> <strong>en</strong> meer rec<strong>en</strong>telijk<br />
Corsican<strong>en</strong> <strong>en</strong> Lombard<strong>en</strong>, ging<strong>en</strong> zich beroep<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> <strong>id<strong>en</strong>titeit</strong> <strong>en</strong> wierp<strong>en</strong> zich op als<br />
advocat<strong>en</strong> van het Europe des régions: meer culturele <strong>en</strong> politieke autonomie, al dan niet<br />
gekoppeld aan e<strong>en</strong> serieus afscheidingss<strong>en</strong>tim<strong>en</strong>t. E<strong>en</strong> ander verschijnsel in deze periode van<br />
eurosclerose was de terugkeer van het Mitteleuropa-Konzept. Met name in Duitsland,<br />
Oost<strong>en</strong>rijk <strong>en</strong> verschill<strong>en</strong>de Oostblokland<strong>en</strong> kon deze Mitteleuropa-gedachte in de jar<strong>en</strong><br />
tachtig op e<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong>lijke populariteit rek<strong>en</strong><strong>en</strong>. De impasse in de Europese geme<strong>en</strong>schap, de<br />
crisis in de NAVO <strong>en</strong> de stagnatie in het communistische Oostblok lek<strong>en</strong> alle<strong>en</strong> te kunn<strong>en</strong><br />
word<strong>en</strong> doorbrok<strong>en</strong> met behulp van nieuwe politieke configuraties. Neutralisme in militaire<br />
zin werd verbond<strong>en</strong> met het strev<strong>en</strong> naar sam<strong>en</strong>werking over de gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> van de blokk<strong>en</strong> he<strong>en</strong>.<br />
Deze sam<strong>en</strong>werking zou op basis van traditie <strong>en</strong> geschied<strong>en</strong>is in Midd<strong>en</strong>-Europa gestalte<br />
moet<strong>en</strong> krijg<strong>en</strong>.
<strong>Natie</strong>, <strong>id<strong>en</strong>titeit</strong> <strong>en</strong> <strong>nationalisme</strong><br />
In Oost-Europa was vanaf 1945 sprake van e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> ontwikkeling. Na de bevrijding door het<br />
Rode Leger werd<strong>en</strong> in snel tempo communistische regimes ingericht. De veel beled<strong>en</strong><br />
`internationale socialistische solidariteit' t<strong>en</strong> spijt bleef ook in Oost-Europa de nationale staat<br />
de politieke e<strong>en</strong>heid. In e<strong>en</strong> poging deze regimes te versterk<strong>en</strong> werd vanaf de jar<strong>en</strong> vijftig<br />
steeds meer gespeculeerd op nationale gevoel<strong>en</strong>s. De eig<strong>en</strong> geschied<strong>en</strong>is werd herschrev<strong>en</strong> om<br />
zo de band tuss<strong>en</strong> het `reëel bestaande socialisme' <strong>en</strong> de nationale traditie duidelijk te mak<strong>en</strong>.<br />
De voormalige Deutsche Demokratische Republik (DDR) ging hierin, noodgedwong<strong>en</strong>, vaak<br />
voorop. Het bestaan van e<strong>en</strong> tweede Duitsland versterkte namelijk de noodzaak tot<br />
Abgr<strong>en</strong>zung. Het socialistische Duitsland werd zo uitgeroep<strong>en</strong> tot de erfg<strong>en</strong>aam van de beste<br />
tradities in de Duitse geschied<strong>en</strong>is: die Arbeiterklasse vertritt die wahr<strong>en</strong> Interess<strong>en</strong> der<br />
Nation. 28 Nationale trots werd door de regimes zoveel mogelijk verbond<strong>en</strong> aan de legitimiteit<br />
van het communistische systeem. Maar ook dissid<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> oppositionele groep<strong>en</strong> beriep<strong>en</strong><br />
zich vaak op het <strong>nationalisme</strong> <strong>en</strong> nationale tradities. Deze tradities gav<strong>en</strong> richting aan het<br />
verzet teg<strong>en</strong> de communistische regimes. Zo knoopte de Russische auteur Solzj<strong>en</strong>itsin aan bij<br />
het panslavisme <strong>en</strong> de Russisch-orthodoxe religie. E<strong>en</strong> ander voorbeeld is de Poolse<br />
vakbeweging Solidariteit die wees op haar verbond<strong>en</strong>heid met de rooms-katholieke kerk <strong>en</strong><br />
het glorieuze Poolse verled<strong>en</strong>.<br />
29
Verander<strong>en</strong>de gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong><br />
30<br />
6.2. Europa na 1989<br />
De val van de Berlijnse Muur in november 1989 was het eindpunt van de neergang van het<br />
Sovjet-rijk. De poging van de Russische presid<strong>en</strong>t Gorbatsjov om de planeconomie te<br />
hervorm<strong>en</strong> zonder daaraan gestructureerde politieke hervorming<strong>en</strong> te verbind<strong>en</strong> had het<br />
fragiele bouwsel van het Sovjet-imperium do<strong>en</strong> instort<strong>en</strong>. Deze `implosie' van de Sovjet-Unie<br />
had e<strong>en</strong> aantal gecompliceerde <strong>en</strong> vooral uite<strong>en</strong>lop<strong>en</strong>de gevolg<strong>en</strong>. In de eerste plaats hebb<strong>en</strong><br />
de satellietland<strong>en</strong> <strong>en</strong> de Sovjet-Unie zichzelf kunn<strong>en</strong> bevrijd<strong>en</strong> van de neo-stalinistische<br />
dictatur<strong>en</strong>. In de tweede plaats leidt de huidige fragm<strong>en</strong>tatie van de voormalige Sovjet-Unie<br />
tot e<strong>en</strong> onvoorzi<strong>en</strong>e <strong>en</strong> zeer gevaarlijke proliferatie van nucleaire, biologische <strong>en</strong> chemische<br />
wap<strong>en</strong>s. Voormalige deelrepubliek<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong>, voorzi<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> nucleair of chemisch ars<strong>en</strong>aal,<br />
geheel nieuwe coalities aangaan. In de derde plaats heeft het einde van de Koude Oorlog<br />
consequ<strong>en</strong>ties voor de sam<strong>en</strong>hang van West-Europa. Wat het strev<strong>en</strong> naar Europese e<strong>en</strong>heid<br />
betreft, had de ine<strong>en</strong>storting van het Sovjet-imperium op ge<strong>en</strong> slechter mom<strong>en</strong>t kunn<strong>en</strong><br />
plaatsvind<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> belangrijke stimulans voor sam<strong>en</strong>werking was de noodzaak zich op militair,<br />
economisch <strong>en</strong> politiek gebied min of meer e<strong>en</strong>sgezind af te zett<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> het monolitische<br />
communistische blok. De verwarring in Oost-Europa nodigt de verschill<strong>en</strong>de Europese<br />
mog<strong>en</strong>dhed<strong>en</strong> uit tot het voer<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> individuele machtspolitiek. Het gevoel dat land<strong>en</strong><br />
meer voor de eig<strong>en</strong> belang<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> opkom<strong>en</strong> wordt nog e<strong>en</strong>s versterkt door het teruglop<strong>en</strong><br />
van de betrokk<strong>en</strong>heid van de Ver<strong>en</strong>igde Stat<strong>en</strong> bij Europa. Immers, met het einde van de<br />
Koude Oorlog is ook de wereldwijde strijd teg<strong>en</strong> het communisme voorbij. Hierbij moet<br />
word<strong>en</strong> opgemerkt dat op grond van de int<strong>en</strong>sieve economische betrekking<strong>en</strong> de Ver<strong>en</strong>igde<br />
Stat<strong>en</strong> nog steeds grote belang<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> bij stabiliteit in Europa.<br />
Het spectaculairste gevolg tot nu toe is de terugkeer van het <strong>nationalisme</strong> als politieke<br />
ideologie. Nationalistische beweging<strong>en</strong> bloei<strong>en</strong> als nooit tevor<strong>en</strong> in land<strong>en</strong> als Joegoslavië,<br />
Tsjechoslowakije <strong>en</strong> de voormalige Sovjet-Unie. Tuss<strong>en</strong> de voormalige satellietland<strong>en</strong> blijk<strong>en</strong><br />
bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> ook grote spanning<strong>en</strong> te bestaan vanwege het lot van de verschill<strong>en</strong>de nationale<br />
minderhed<strong>en</strong>. De vraag is natuurlijk hoe deze nationalistische r<strong>en</strong>aissance verklaard kan<br />
word<strong>en</strong>. Ook al zijn de ontwikkeling<strong>en</strong> buit<strong>en</strong>gewoon dynamisch, toch is het wel mogelijk<br />
<strong>en</strong>kele hypotheses te formuler<strong>en</strong>.<br />
In navolging van historici als Hobsbawm <strong>en</strong> Winkler wordt dit Oosteuropese<br />
<strong>nationalisme</strong> wel verklaard als e<strong>en</strong> onvermijdelijk bijverschijnsel van de sociale <strong>en</strong><br />
economische modernisering. Net als West-Europa rond 1900 ondergaan deze land<strong>en</strong><br />
mom<strong>en</strong>teel e<strong>en</strong> fase van versnelde modernisering. Deze verklaring is echter niet geheel<br />
bevredig<strong>en</strong>d, gezi<strong>en</strong> het feit dat de meeste van deze land<strong>en</strong> e<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong>lijk modernere <strong>en</strong><br />
gecompliceerdere sam<strong>en</strong>leving <strong>en</strong> economie hebb<strong>en</strong> dan de Westeuropese land<strong>en</strong> rond de<br />
eeuwwisseling.<br />
E<strong>en</strong> tweede verklaring kan word<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>gevat als het `doornroosjecomplex'. 29 Alle<br />
problem<strong>en</strong> <strong>en</strong> interne spanning<strong>en</strong> van particularistische aard werd<strong>en</strong> door de neo-stalinistische<br />
dictatur<strong>en</strong> onderdrukt. Nu deze dictatuur is verdw<strong>en</strong><strong>en</strong> kom<strong>en</strong> de problem<strong>en</strong> weer naar de<br />
oppervlakte <strong>en</strong> kan de strijd, alsof het nog steeds mei 1945 was, word<strong>en</strong> voortgezet. Het is<br />
zeker waar dat uit naam van de `internationale socialistische solidariteit' nationalistische<br />
conflict<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> land<strong>en</strong> zijn onderdrukt. Binn<strong>en</strong>lands maakte de politiestaat korte mett<strong>en</strong> met<br />
dissid<strong>en</strong>te nationalistische beweging<strong>en</strong>. Maar het zou onhistorisch zijn te veronderstell<strong>en</strong> dat
<strong>Natie</strong>, <strong>id<strong>en</strong>titeit</strong> <strong>en</strong> <strong>nationalisme</strong><br />
ti<strong>en</strong>tall<strong>en</strong> jar<strong>en</strong> communistische dictatuur ge<strong>en</strong> spor<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> achtergelat<strong>en</strong>. Verklaring<strong>en</strong><br />
voor het herlev<strong>en</strong>d <strong>nationalisme</strong> moet<strong>en</strong> hier dan ook rek<strong>en</strong>ing mee houd<strong>en</strong>.<br />
In de eerste plaats was in veel communistische land<strong>en</strong> reeds lang e<strong>en</strong> sluip<strong>en</strong>d proces van<br />
`particularisatie' gaande. De deelrepubliek<strong>en</strong> van deze stat<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> vaak geregeerd door<br />
partijkaders die voor e<strong>en</strong> belangrijk deel tot de plaatselijke etnisch-dominante groep<br />
behoord<strong>en</strong>. Zolang deze kaders loyaal blev<strong>en</strong> aan het c<strong>en</strong>trale bestuur was e<strong>en</strong> zekere<br />
autonomie gewaarborgd. Daarbij kwam dat bij het sam<strong>en</strong>stell<strong>en</strong> van de c<strong>en</strong>trale regering vaak<br />
nadrukkelijk op etnische verhouding<strong>en</strong> werd gelet. Voorbeeld<strong>en</strong> daarvan zijn Joegoslavië <strong>en</strong><br />
Tsjechoslowakije. Veel van de huidige nationalistische voormann<strong>en</strong> zijn dan ook uit de<br />
voormalige partijkaders afkomstig. Voor e<strong>en</strong> deel zett<strong>en</strong> zij hun `particularistische' of zo m<strong>en</strong><br />
wil `etnische' politiek voort, maar nu voor eig<strong>en</strong> rek<strong>en</strong>ing.<br />
In de tweede plaats heeft het communistische bewind e<strong>en</strong> verwoesting aangericht op het<br />
gebied van het politieke discours. Jar<strong>en</strong>lange propaganda <strong>en</strong> simplificatie hebb<strong>en</strong> de politieke<br />
taal vernietigd. Weinig Oosteuropean<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> term<strong>en</strong> als `solidariteit', `vredespolitiek',<br />
`maatschappelijke kracht<strong>en</strong>' of `socialisme' nog serieus gebruik<strong>en</strong>. Dit betek<strong>en</strong>t dat er e<strong>en</strong><br />
nieuwe politieke `taal' ontwikkeld moet word<strong>en</strong>. Voorlopig vindt m<strong>en</strong> die in het<br />
nationalistische vocabulaire. Deze terminologie staat in ieder geval `bov<strong>en</strong> de partij<strong>en</strong>' <strong>en</strong><br />
heeft te mak<strong>en</strong> met ess<strong>en</strong>tiële zak<strong>en</strong> als het voortbestaan van de eig<strong>en</strong> natie. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> kan<br />
m<strong>en</strong> hiermee aanknop<strong>en</strong> bij tradities van vóór het communisme. Juist in e<strong>en</strong> periode van<br />
economische <strong>en</strong> politieke crisis is deze terminologie geschikt. De stap naar het<br />
gecompliceerde politieke discours van de Westeuropese stat<strong>en</strong> lijkt vooralsnog te groot. Dit<br />
heeft zich juist de laatste dec<strong>en</strong>nia sterk ontwikkeld tot e<strong>en</strong> weinig <strong>en</strong>thousiasmer<strong>en</strong>d<br />
technisch jargon dat nauwelijks geschikt is voor land<strong>en</strong> waar de parlem<strong>en</strong>taire democratie zich<br />
nog moet wortel<strong>en</strong>. Het is in dit verband veelbetek<strong>en</strong><strong>en</strong>d dat in de Oosteuropese sociaaleconomische<br />
discussies `simpele' theoretici als Von Hayek aanzi<strong>en</strong>lijk populairder zijn dan<br />
`complicer<strong>en</strong>de' d<strong>en</strong>kers als Popper. 30<br />
In de derde plaats hangt de populariteit van het <strong>nationalisme</strong> sam<strong>en</strong> met de morele crisis<br />
in de voormalige communistische stat<strong>en</strong>. Ook zonder spectaculaire onthulling<strong>en</strong> uit de<br />
archiev<strong>en</strong> van geheime di<strong>en</strong>st<strong>en</strong> kan geconstateerd word<strong>en</strong> dat de communistische regimes<br />
zich slechts kond<strong>en</strong> handhav<strong>en</strong> door collaboratie of t<strong>en</strong>minste passiviteit van grote del<strong>en</strong> van<br />
de bevolking. Het <strong>nationalisme</strong>, dus het betuig<strong>en</strong> van trouw aan de natie, biedt e<strong>en</strong> uitstek<strong>en</strong>de<br />
mogelijkheid tot het herwinn<strong>en</strong> van het geloof in zichzelf <strong>en</strong> de natie. Nationalisme kán in<br />
deze context e<strong>en</strong> zekere therapeutische functie vervull<strong>en</strong>, maar kan ook op gruwelijke wijze<br />
ontspor<strong>en</strong>.<br />
31
Verander<strong>en</strong>de gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong><br />
32<br />
7. Conclusie<br />
In dit hoofdstuk zijn de voornaamste verschijningsvorm<strong>en</strong> van het <strong>nationalisme</strong> besprok<strong>en</strong>.<br />
Binn<strong>en</strong> uite<strong>en</strong>lop<strong>en</strong>de ideologieën <strong>en</strong> historische situaties heeft het <strong>nationalisme</strong> zowel e<strong>en</strong><br />
stabiliser<strong>en</strong>de als e<strong>en</strong> destructieve rol gespeeld.<br />
De snelle verandering<strong>en</strong> in de sam<strong>en</strong>leving in de tweede helft van de neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de eeuw<br />
werd<strong>en</strong> gekanaliseerd binn<strong>en</strong> het <strong>nationalisme</strong>. De nationale <strong>id<strong>en</strong>titeit</strong> <strong>en</strong> het cultureel<br />
<strong>nationalisme</strong> vervuld<strong>en</strong> hierin e<strong>en</strong> politieke <strong>en</strong> sociale rol. De ontsluiting van het platteland <strong>en</strong><br />
de explosieve groei van de sted<strong>en</strong> maakt<strong>en</strong> integratie van grote `nieuwe' bevolkingsgroep<strong>en</strong><br />
noodzakelijk. Het bestaan van e<strong>en</strong> dominante cultuur <strong>en</strong> e<strong>en</strong> daarmee sam<strong>en</strong>hang<strong>en</strong>de<br />
nationale <strong>id<strong>en</strong>titeit</strong> vergemakkelijkte dit proces. Nationale e<strong>en</strong>wording, hetzij in staatkundige<br />
zin zoals in Duitsland, hetzij in politieke, culturele <strong>en</strong> sociale zin zoals in Frankrijk <strong>en</strong><br />
<strong>Nederland</strong>, ging meestal vergezeld van e<strong>en</strong> economische schaalvergroting <strong>en</strong> e<strong>en</strong> sterke groei.<br />
De nationale staat was de motor van deze snelle economische vooruitgang in Europa aan het<br />
einde van de neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de eeuw.<br />
De terugkeer van het <strong>nationalisme</strong> welke de laatste jar<strong>en</strong> in Europa plaatsvindt, vertoont<br />
<strong>en</strong>ige overe<strong>en</strong>komst<strong>en</strong> met de periode 1918-1919. Wanneer de kern van e<strong>en</strong> dergelijk<br />
imperium niet meer in staat is zijn binn<strong>en</strong>landse èn buit<strong>en</strong>landse verplichting<strong>en</strong> na te kom<strong>en</strong>,<br />
lijkt dit bijna onvermijdelijk te leid<strong>en</strong> tot desintegratie <strong>en</strong> het verlies van bondg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong>. Zowel<br />
de kost<strong>en</strong> van de Eerste Wereldoorlog als van de Koude oorlog war<strong>en</strong> te hoog. Ev<strong>en</strong>als de<br />
ine<strong>en</strong>storting van Oost<strong>en</strong>rijk-Hongarije in 1918 heeft de `implosie' van het Sovjetrijk geleid<br />
tot uitbarsting<strong>en</strong> van <strong>nationalisme</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> herord<strong>en</strong>ing van de politieke kaart van Europa.<br />
Belangrijk verschil is natuurlijk dat de ine<strong>en</strong>storting van het Sovjet-imperium snel <strong>en</strong><br />
onverwacht kwam, terwijl de nationalistische beweging<strong>en</strong> in Midd<strong>en</strong>- <strong>en</strong> Zuidoost-Europa<br />
dec<strong>en</strong>nialang moest<strong>en</strong> wacht<strong>en</strong> op succes.<br />
De destructieve effect<strong>en</strong> van het <strong>nationalisme</strong> ligg<strong>en</strong> uiteraard in het verl<strong>en</strong>gde van de<br />
stabiliser<strong>en</strong>de t<strong>en</strong>d<strong>en</strong>ties. Zonder e<strong>en</strong> e<strong>en</strong>sgezinde bevolking was het voer<strong>en</strong> van oorlog met<br />
e<strong>en</strong> volksleger niet mogelijk. Het <strong>en</strong>thousiasme waarmee m<strong>en</strong> in 1914 t<strong>en</strong> strijde trok, was e<strong>en</strong><br />
direct resultaat van het sterk ontwikkelde culturele <strong>nationalisme</strong>. Alle<strong>en</strong> door het geloof in het<br />
bestaan van e<strong>en</strong> nationale <strong>id<strong>en</strong>titeit</strong> kon het geloof in de superioriteit van de eig<strong>en</strong> natie of het<br />
eig<strong>en</strong> ras word<strong>en</strong> gewekt. Historici sprek<strong>en</strong> wel van e<strong>en</strong> Europese burgeroorlog die tuss<strong>en</strong><br />
1914 <strong>en</strong> 1945 of zelfs nog daarna zou hebb<strong>en</strong> gewoed.<br />
Zeker is in ieder geval dat de oorlog<strong>en</strong> in Europa in deze eeuw tot misdad<strong>en</strong> zonder <strong>en</strong>ig<br />
preced<strong>en</strong>t hebb<strong>en</strong> geleid. Dit heeft beslist zijn weerslag gehad op het Europese bewustzijn,<br />
ook al is van e<strong>en</strong> Europese <strong>id<strong>en</strong>titeit</strong> nog nauwelijks sprake, wèl kan gesprok<strong>en</strong> word<strong>en</strong> van<br />
het begin van e<strong>en</strong> geme<strong>en</strong>schappelijke Europese herinnering. Zowel de rest<strong>en</strong> van Auschwitz<br />
als de ruïnes van de Berlijnse Muur zijn bestanddel<strong>en</strong> geword<strong>en</strong> van de herinnering van elke<br />
Europese natie.
<strong>Natie</strong>, <strong>id<strong>en</strong>titeit</strong> <strong>en</strong> <strong>nationalisme</strong><br />
NOTEN<br />
1. Zie Anthony D. Smith, National Id<strong>en</strong>tity (Harmondsworth 1991) p. 14.<br />
2. Herder heeft Ossian in het Duitse taalgebied geïntroduceerd <strong>en</strong> becomm<strong>en</strong>tarieerd. Ossian<br />
was e<strong>en</strong> Keltische blinde bard die in de Schotse gezang<strong>en</strong> e<strong>en</strong> rol speelde.<br />
3. Harold James, A German Id<strong>en</strong>tity. 1770-1990 (Lond<strong>en</strong> 1989).<br />
4. In totaal war<strong>en</strong> er meer dan één miljo<strong>en</strong> slachtoffers te betreur<strong>en</strong>. Zie o.a. Maldwyn Jones,<br />
The limits of liberty. American history 1607-1980 (Oxford/New York 1983). In deze oorlog<br />
werd<strong>en</strong> ook moderne vinding<strong>en</strong> zoals de spoorweg<strong>en</strong> <strong>en</strong> de telegraaf int<strong>en</strong>sief gebruikt. Voor<br />
het eerst sinds de napoleontische oorlog<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> volkslegers op grote schaal ingezet.<br />
5. In de praktijk spreekt m<strong>en</strong> vaak van de Vrede van Versailles. In feite was het verdrag van<br />
Versailles slechts e<strong>en</strong> van de verdrag<strong>en</strong> die in verschill<strong>en</strong>de Parijse voorsted<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong><br />
verschill<strong>en</strong>de onderhandelingspartners werd<strong>en</strong> geslot<strong>en</strong>.<br />
6. Eug<strong>en</strong> Weber, Peasants into Fr<strong>en</strong>chm<strong>en</strong>. The modernization of rural France, 1870-1914<br />
(Stanford 1976).<br />
7. Pioniers op dit gebied zijn de Duitse historicus Thomas Nipperdey, de Amerikaanse<br />
historicus George Mosse <strong>en</strong> de Engelse historicus Eric Hobsbawm. Vanaf ca. 1800 is in e<strong>en</strong><br />
aantal land<strong>en</strong> reeds e<strong>en</strong> duidelijke bezinning op de nationale <strong>id<strong>en</strong>titeit</strong> aanwijsbaar. Zie o.a.<br />
N.C.F. van Sas, `Vaderlandsliefde, <strong>nationalisme</strong> <strong>en</strong> vaderlands gevoel in <strong>Nederland</strong>,<br />
1770-1813', in: Tijdschrift voor geschied<strong>en</strong>is 102 (1989), pp. 471-495, <strong>en</strong> Linda Colley,<br />
`Whose Nation? Class and national consciousness in Britain 1750-1830', in: Past and Pres<strong>en</strong>t<br />
113 (1986), pp. 97-117.<br />
8. Zie o.a. Eric Hobsbawm <strong>en</strong> Ter<strong>en</strong>ce Ranger, The inv<strong>en</strong>tion of tradition (Cambridge 1989).<br />
9. Gegev<strong>en</strong> ontle<strong>en</strong>d aan Eric Hobsbawm <strong>en</strong> Ter<strong>en</strong>ce Ranger, The inv<strong>en</strong>tion of tradition,<br />
p. 281. Hobsbawm noemt t<strong>en</strong> onrechte 1906 als jaar van uitgave.<br />
10. Zie voor Frankrijk bijvoorbeeld Pim d<strong>en</strong> Boer, Geschied<strong>en</strong>is als beroep. De<br />
professionalisering van de geschiedbeoef<strong>en</strong>ing in Frankrijk (1818-1914) (Nijmeg<strong>en</strong> 1987).<br />
11. Met name geldt dit voor J. Huizinga, `<strong>Nederland</strong>'s beschaving in de zev<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de eeuw', in:<br />
Verzameld Werk II (Haarlem 1948), pp. 412-507, <strong>en</strong> natuurlijk het opstel `<strong>Nederland</strong>'s<br />
geestesmerk' in: Verzameld Werk VII (Haarlem 1950), pp. 279-312.<br />
12. Jan Bank, Het roemrijk vaderland. Cultureel <strong>nationalisme</strong> in <strong>Nederland</strong> in de neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de<br />
eeuw ('s-Grav<strong>en</strong>hage 1990), p. 7 e.v.<br />
13. Zie G.L. Mosse, Fall<strong>en</strong> soldiers. Reshaping the memory of the world wars (New<br />
York/Oxford 1990), <strong>en</strong> Reinhart Koselleck, `Kriegerd<strong>en</strong>kmäler als Id<strong>en</strong>titätsstiftung<strong>en</strong> der<br />
Überleb<strong>en</strong>d<strong>en</strong>', in: Odo Marquard <strong>en</strong> Karlheinz Stierle (ed.), Id<strong>en</strong>tität (Münch<strong>en</strong> 1979).<br />
14. Pierre Nora (ed.), Les lieux de mémoire. 5 del<strong>en</strong> (Parijs 1984-).<br />
15. Het Noors was als schrijftaal verdw<strong>en</strong><strong>en</strong>. Rond 1850 werd<strong>en</strong> maar liefst twee schrijftal<strong>en</strong><br />
geïntroduceerd, die beide nog steeds naast elkaar bestaan. Tot voor kort k<strong>en</strong>de Griek<strong>en</strong>land<br />
zowel e<strong>en</strong> demotisch Grieks als e<strong>en</strong> Grieks geïnspireerde (schrijf)taal.<br />
16. Zie voor de betek<strong>en</strong>is van sport <strong>en</strong> di<strong>en</strong>splicht o.a. H.L. Wesseling, Soldaat <strong>en</strong> Krijger.<br />
Franse opvatting<strong>en</strong> over leger <strong>en</strong> oorlog, 1905-1914 (Ass<strong>en</strong> 1969).<br />
17. Zie o.a. George Mosse, Nationalism and sexuality. Respectability and abnormal sexuality<br />
in modern Europe (New York 1985). Mosse wijst in dit werk tev<strong>en</strong>s op de herleving van de<br />
33
Verander<strong>en</strong>de gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong><br />
34<br />
hysterie rondom masturbatie, e<strong>en</strong> thema dat ook aan het einde van de achtti<strong>en</strong>de eeuw sterk in<br />
de belangstelling stond.<br />
18. E<strong>en</strong> aardig overzicht van de unificer<strong>en</strong>de gevolg<strong>en</strong> van de modernisering: Hans<br />
Knipp<strong>en</strong>berg <strong>en</strong> B<strong>en</strong> de Pater, De e<strong>en</strong>wording van <strong>Nederland</strong>. Schaalvergroting <strong>en</strong> integratie<br />
sinds 1800 (Nijmeg<strong>en</strong> 1988).<br />
19. Fritz Stern, The politics of cultural despair. A study in the rise of the German ideology<br />
(Berkeley/Los Angeles 1961) p. xvi. Zie ook George L. Mosse, The crisis of German<br />
ideology. Intellectual origins of the Third Reich (New York 1964; reprint 1978).<br />
20. Dankzij de e<strong>en</strong>voudige toon van de Heimat-romans was dit e<strong>en</strong> g<strong>en</strong>re waarin het<br />
cultuurpessimisme <strong>en</strong> de afkeer van het moderne grote-stadslev<strong>en</strong> tot volle ontwikkeling<br />
kond<strong>en</strong> kom<strong>en</strong>. Illustratief voor de <strong>en</strong>orme populariteit van dit g<strong>en</strong>re is de carrière van de<br />
Zuidtiroolse romancier <strong>en</strong> filmmaker Louis Tr<strong>en</strong>ker.<br />
21. Zie hoofdstuk 3 van dit boek.<br />
22. Arnim Mohler, Die konservative Revolution in Deutschland 1918-1932. Ein Handbuch<br />
(Darmstadt 1989), geeft het meest complete overzicht van deze zelfb<strong>en</strong>oemde profet<strong>en</strong>.<br />
23. Zie o.a. Modris Ekstein, Rites of Spring. The great war and the birth of the modern age<br />
(Lond<strong>en</strong> 1989).<br />
24. Twee uitgesprok<strong>en</strong> verteg<strong>en</strong>woordigers van deze twee visies zijn: Lucy Dawidowicz, The<br />
war against the Jews 1933-1945 (Harmondsworth 1983) <strong>en</strong> Arno J. Mayer, Why did the<br />
heav<strong>en</strong>s not dark<strong>en</strong>? The `final solution' in history (New York 1988). E<strong>en</strong> overzicht van de<br />
verschill<strong>en</strong>de probleemgebied<strong>en</strong> van de geschiedschrijving van de holocaust is te vind<strong>en</strong> in:<br />
Michael R. Marrus, The holocaust in history (Hanover, New England 1987).<br />
25. Sebastian Haffner, Kanttek<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> bij Hitler (Amsterdam z.j.), p. 172. Ev<strong>en</strong>als Haffner<br />
dater<strong>en</strong> functionalistische historici de omslag in Hitlers politiek in november <strong>en</strong> december<br />
1941. De Wannsee-confer<strong>en</strong>tie van 25 januari 1942, het sluitstuk van deze besluitvorming,<br />
was in hoofdzaak e<strong>en</strong> `technische' bespreking.<br />
26. Door de provocer<strong>en</strong>de bijdrag<strong>en</strong> van historici als Ernst Nolte is e<strong>en</strong> tweede groot debat<br />
ontstaan, bek<strong>en</strong>d als de Historikerstreit. Nolte introduceerde de stelling dat het Derde Rijk <strong>en</strong><br />
met name de holocaust gezi<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> reactie op Stalins schrikbewind in de<br />
Sovjet-Unie. Dit ontket<strong>en</strong>de e<strong>en</strong> heftige polemiek <strong>en</strong> e<strong>en</strong> debat over het karakter van de Duitse<br />
geschied<strong>en</strong>is. Zie voor e<strong>en</strong> handzaam overzicht van dit debat: Charles D. Maier, The<br />
unmasterable past. History, holocaust and German national id<strong>en</strong>tity (Cambridge, Mass. /<br />
Lond<strong>en</strong> 1988).<br />
27. In de jar<strong>en</strong> dertig was voornamelijk als gevolg van de Exil van Duitse kunst<strong>en</strong>aars sprake<br />
van e<strong>en</strong> spreiding van de Europese cultuur naar de Ver<strong>en</strong>igde Stat<strong>en</strong>. Dit was van grote<br />
betek<strong>en</strong>is voor de ontwikkeling van e<strong>en</strong> kosmopolitische smaak.<br />
28. Geciteerd in: Kleines politisches Wörterbuch. Neuausgabe 1988 (Berlijn 1989) p. 650.<br />
29. Deze term is ontle<strong>en</strong>d aan Peter Schneider, Extreme Mittelage. Eine Reise durch das<br />
deutsche Nationalgefühl (Reinbek bei Hamburg 1990).<br />
30. Zie o.a. Ralf Dahr<strong>en</strong>dorf, Reflections on the revolution in Europe. In a letter int<strong>en</strong>ded to<br />
have be<strong>en</strong> s<strong>en</strong>t to a g<strong>en</strong>tleman in Warsaw (New York 1990).