Leereenheid 3 (pdf) - Open Universiteit Nederland
Leereenheid 3 (pdf) - Open Universiteit Nederland
Leereenheid 3 (pdf) - Open Universiteit Nederland
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
‘La religion civile’: nationalisme, nationale staat en modernisering in Europa<br />
<strong>Leereenheid</strong> 3<br />
‘La religion civile’: nationalisme, nationale staat en modernisering in<br />
Europa<br />
A. Labrie<br />
Inhoudsopgave<br />
Inleiding<br />
1. Definities en theorieën<br />
2. Nationalisme als ideologie<br />
De wortels van het nationalisme<br />
De Verlichting: patriottisme en kosmopolitisme<br />
1789-1815: de opkomst van het nationale principe<br />
1815-1870: van nationale beweging tot nationalisme<br />
1870-1914: nationalisme als massabeweging<br />
Conclusie<br />
Noten<br />
1
Veranderende grenzen<br />
2<br />
Inleiding<br />
In zijn essay Nationality (1862) constateert de Engelse historicus Lord Acton mismoedig<br />
hoe de beschaafde wereld sedert de Franse Revolutie wordt overspoeld door subversieve<br />
doctrines, die de politieke stabiliteit in Europa ondergraven. Het gaat daarbij volgens<br />
Acton om de door Rousseau verkondigde leer van de maatschappelijke gelijkheid, het<br />
communisme en het nationalisme. Deze theorieën richten zich tegen de bestaande<br />
verdeling van macht, eigendom en gebied en vormen zo een bedreiging voor de adel, de<br />
middenklasse en de soevereiniteit van de staat. Van deze doctrines is het nationalisme ‘the<br />
most recent in its appearance, the most attractive at the present time, and the richest in<br />
promise of future power’. Het nationalisme eist de volledige congruentie van staat en natie<br />
en wordt zo ‘the most powerful auxiliary of revolution’. De meest uiteenlopende partijen<br />
beroepen zich op het beginsel van nationale eenheid om zo steun te vergaren voor hun toch<br />
zeer verschillende doelstellingen. Dit principe leidt onvermijdelijk tot de ontmanteling van<br />
het bestaande systeem van multi-nationale staten, waarbij de overheid tot taak heeft om de<br />
belangen van de diverse bevolkingsgroepen met elkaar te verzoenen. Juist deze diversiteit<br />
binnen één staat vormde echter de beste waarborg voor vrijheid en algemeen welzijn, die<br />
nu worden opgeofferd aan het utopische streven naar nationale eenheid. Daarom ook moet<br />
het nationalisme volgens de kritische Acton worden veroordeeld als ‘a retrograde step in<br />
history’. 1<br />
Actons observaties worden heden ten dage door de meeste historici<br />
onderschreven. Het nationalisme en het daarmee verbonden streven naar de vorming van<br />
nationale staten worden in het algemeen gerekend tot de meest kenmerkende<br />
verschijnselen van de moderne tijd. Eric Hobsbawm schuwt zelfs de tautologie niet om te<br />
onderstrepen, dat het voornaamste kenmerk ‘la religion civile’ van de moderne natie is<br />
gelegen in haar moderniteit. 2 Dit ‘nationale principe’ ontstaat – ook daarover bestaat een<br />
brede consensus – aan het einde van de achttiende eeuw en wel met name in Frankrijk en<br />
Duitsland om in de tweede helft van de negentiende eeuw uit te groeien tot een<br />
massabeweging, die zich over Europa verbreidt.<br />
Een blik op de landkaart ondersteunt Actons opvatting omtrent de<br />
revolutionaire kracht van deze beweging. Onder de druk van het nationalisme worden oude<br />
dynastieke vorstendommen en multi-nationale rijken weggevaagd om plaats te maken voor<br />
nieuwe staten die – althans in theorie – op het nationale principe zijn gegrondvest. De<br />
Griekse onafhankelijkheidsstrijd tegen het Ottomaanse rijk leidt in 1829 tot de oprichting<br />
van een zelfstandige staat. Het volgende jaar wordt getekend door diverse nationale<br />
opstanden, waarvan echter alleen die in België met succes wordt bekroond. Ook de<br />
nationale bewegingen van het revolutiejaar 1848 blijken nog te zwak om de oude<br />
dynastieke regeringen te kunnen verdrijven en eindigen zonder uitzondering in mislukking.<br />
Desalniettemin is het nationalisme inmiddels uitgegroeid tot een politieke macht die zich<br />
niet langer laat negeren; een macht, waaraan de diverse regeringen enerzijds in meer of<br />
mindere mate concessies moeten doen, maar die zij anderzijds ook kunnen mobiliseren<br />
voor de realisering van hun eigen doelstellingen. Aldus werpt de dynastieke regering van<br />
Sardinië zich op als voorvechter van de Italiaanse eenheid, die in 1861 tot stand komt. En<br />
op soortgelijke wijze maakt de Pruisische regering zich tot pleitbezorger van de Duitse<br />
natie, hetgeen in 1871 resulteert in de vestiging van het Tweede Keizerrijk.<br />
De jaren na 1870 worden beheerst door nationale spanningen in<br />
OostEuropa en op de Balkan. De ineenstorting van het Ottomaanse rijk wordt tijdens het<br />
Congres van Berlijn in 1878 bezegeld met de inrichting van een aantal nieuwe staten. De<br />
daaropvolgende periode lijkt een tijd van betrekkelijke rust, waarin de stichting van een<br />
onafhankelijke Noorse staat in 1905 de enige wijziging op de landkaart vormt. Het<br />
Habsburgse rijk heeft zich na de vestiging van een semi-autonome Hongaarse staat in 1867<br />
ogenschijnlijk gestabiliseerd en lijkt het lot van het Ottomaanse rijk te kunnen ontgaan.<br />
Maar ook hier smeult onder de oppervlakte het vuur. Het nationale principe wordt nu<br />
immers algemeen aanvaard als de grondslag voor zowel oude als nieuwe staten. Maar<br />
vrijwel zonder uitzondering omvatten deze nog minderheden, die zich door het succes van
‘La religion civile’: nationalisme, nationale staat en modernisering in Europa<br />
het dominerende Staatsvolk achtergesteld voelen en zich zo bewust worden van hun eigen<br />
nationale identiteit. Het Duitse karakter van de Oostenrijkse staat wekt onder Tsjechen en<br />
Slowaken het verlangen naar politieke zelfstandigheid. De Polen leven verdeeld als<br />
minderheden binnen het Duitse, Habsburgse en Russische rijk. In Rusland en Hongarije<br />
wonen nog vele Roemenen, Oostenrijk telt een niet onaanzienlijke Servische minderheid<br />
en Duitsers leven verspreid over heel Oost-Europa. Het streven naar zuiver nationale staten<br />
is, gegeven een dergelijke vermenging van volken, onmogelijk en laat zich slechts door<br />
oorlog, verbanning en in laatste instantie genocide verwezenlijken.<br />
De Balkan-oorlogen markeren het punt, waar de opgelopen spanningen<br />
zich niet langer laten bedwingen en de weg van het geweld wordt ingeslagen. Maar ook de<br />
daaropvolgende verschrikkingen van de Eerste Wereldoorlog dragen vooralsnog weinig bij<br />
tot het inzicht, dat het vage concept van de natie geen richtsnoer kan bieden voor een<br />
stabiele politieke orde. Integendeel: onder de 14 punten van de Amerikaanse president<br />
Woodrow Wilson, die ten grondslag liggen aan de vrede, neemt het principe van nationale<br />
zelfbeschikking een prominente plaats in. Dienovereenkomstig werd Europa bij deze<br />
gelegenheid verrijkt met een veelheid van nieuwe – meest Oosteuropese – staten. Dat<br />
betekende echter geenszins dat het nationale vraagstuk in Europa daarmee afdoende was<br />
opgelost. Immers, ook het Duitse nationaalsocialisme en het Italiaanse fascisme putten hun<br />
kracht nog uit het nationale geloof en ontketenden een nieuwe wereldbrand om de<br />
gevestigde internationale orde omver te werpen. Maar de Tweede Wereldoorlog werd in<br />
Europa niet gevolgd door een herschikking van het statensysteem volgens het nationale<br />
principe. En waar na 1945 wel nieuwe staten werden gevormd, in de niet-westerse wereld,<br />
werden de grenzen niet zozeer bepaald door naties, die hier immers veelal nog moesten<br />
worden gecreëerd, maar door de bestuurlijke eenheden van de voormalige koloniën.<br />
De opkomst van het nationalisme heeft het aanzien van de wereld<br />
gedurende de laatste 200 jaar op ingrijpende wijze veranderd. In naam van de nationale eer<br />
en vermeende nationale rechten zijn talloze oorlogen gevoerd, miljoenen slachtoffers<br />
gevallen en gruwelijke misdaden geheiligd. Het kritische oordeel van Lord Acton lijkt door<br />
de feiten te worden ondersteund en vindt dan ook bij hedendaagse historici de nodige<br />
navolging. Maar een simpele afwijzing is te eenzijdig, aangezien daarmee geen recht wordt<br />
gedaan aan de veelvormigheid van het verschijnsel. Nationalisme verschilt van land tot<br />
land, verbindt zich met uiteenlopende ideologieën en ondergaat diverse historische<br />
gedaantewisselingen. Het heeft het karakter van een ware Proteus, die zich telkens aan de<br />
concrete omstandigheden aanpast en zich niet noodzakelijk in een door agressie en<br />
xenofobie bepaalde vorm behoeft te manifesteren. Een eenvoudige veroordeling verschaft<br />
bovendien geen antwoord op de vraag, wat nationalisme eigenlijk is, onder welke<br />
voorwaarden het kon ontstaan en waarom het zo’n dwingende aantrekkingskracht kon<br />
uitoefenen.<br />
Deze vragen vormen de inzet van de navolgende beschouwing. Daarbij<br />
zal allereerst aandacht worden besteed aan de theoretische gezichtspunten, vanwaaruit men<br />
de natie en het nationalisme kan beschouwen. Vervolgens zal dan worden getracht een<br />
overzicht te geven van de wijze, waarop het nationale denken zich in de loop der tijd heeft<br />
ontwikkeld, waarbij het accent ligt op de negentiende eeuw. Deze ideeënhistorische<br />
benadering heeft haar beperkingen. De opkomst en verbreiding van ideeën kan in het<br />
algemeen moeilijk vanuit die ideeën zelf worden begrepen. Dat geldt dan nog in versterkte<br />
mate voor het nationalisme: de politieke kracht van dit verschijnsel laat zich immers<br />
bezwaarlijk verklaren door de kwaliteit van een toch enigszins schrale ideologie, die<br />
veeleer omgekeerd dient te worden beschouwd als onderdeel van een brede politieke en<br />
maatschappelijke beweging. Binnen het bestek van deze pagina’s kan dit verband slechts in<br />
het eerste, theoretische gedeelte nader worden besproken en dient vervolgens te worden<br />
volstaan met summiere verwijzingen naar de sociale en politieke context. Uitgangspunt is<br />
daarbij de gedachte, dat het nationalisme zich slechts laat begrijpen als een onderdeel van<br />
en reactie op het moderniseringsproces zoals zich dit in Europa sedert het einde van de<br />
achttiende eeuw heeft toegedragen. Het nationalisme vervult hierin in velerlei opzichten de<br />
functie van een politiek geloof, dat zijn aanhangers een zinvolle verklaring verschaft voor<br />
3
Veranderende grenzen<br />
4<br />
de spanningen en het onrecht in de moderne wereld en dat hen hiermee verzoent, inzoverre<br />
het uitzicht biedt op verlossing in de utopische natie die uit de heersende chaos zal worden<br />
geboren.<br />
1. Definities en theorieën<br />
Het begrip ‘natie’ laat zich moeilijk definiëren. Reeds in zijn Physics and politics (1876)<br />
bestempelt de Engelse journalist Walter Bagehot de kwestie als ‘most puzzling’. Het<br />
probleem is evenwel actueel en vraagt, gezien de verbreiding van de nationale doctrine, om<br />
een oplossing. Immers, de idee van de natie lijkt weliswaar op het eerste gezicht helder<br />
omschreven, maar geeft juist daarom, zoals Ernest Renan in zijn Qu’est-ce qu’une nation?<br />
(1882) opmerkt, aanleiding tot gevaarlijke misverstanden. De meest ernstige vergissing is<br />
daarbij volgens hem gelegen in de gangbare theorie van de natie als een gemeenschap, die<br />
op grond van linguïstische en etnische criteria kan worden gedefinieerd. Conform deze<br />
theorie, die het eerst werd geformuleerd door de Duitse filosoof Johann Gottfried Herder<br />
en die vooral in Midden-en Oost-Europa brede aanhang vond, is de natie een objectief<br />
gegeven. De natuur zelf heeft de mensheid in verschillende naties verdeeld, die elk hun<br />
eigen unieke karakter hebben dat tot uitdrukking komt in hun taal, gewoonten en tradities<br />
en dat in de loop der geschiedenis behouden blijft. Deze objectieve definitie neigt tot een<br />
meer deterministische opvatting van de natie, inzoverre deze wordt verheven tot een suprahistorische<br />
grootheid die niet vanuit het menselijk handelen kan worden verklaard.<br />
Integendeel, het denken en handelen van mensen worden veeleer omgekeerd bepaald door<br />
de natie waarin zij worden geboren. Zo opgevat, als een natuurlijk gegeven, krijgt de natie<br />
gemakkelijk het aanzien van een goddelijk fatum, dat op onvoorwaardelijke wijze beschikt<br />
over het lot van individuen die hieraan zijn onderworpen, maar zo tegelijk deel hebben aan<br />
zijn macht.<br />
Volgens Renan heeft deze theorie, waar zij op de politiek wordt<br />
toegepast, onvermijdelijk desastreuze gevolgen. Naties zijn immers geen eeuwig, natuurlijk<br />
gegeven, maar een produkt van de geschiedenis; zoals zij op een bepaald moment zijn<br />
ontstaan, zullen zij ook weer verdwijnen. De moderne naties zijn voortgekomen uit een<br />
mengeling van etnische en linguïstische groepen, die zich in de loop der tijd door Europa<br />
hebben verplaatst en zich vaak nauwelijks van elkaar laten scheiden. De toepassing van<br />
etnische en linguïstische criteria ter bepaling van de natie en haar territorium kan daarom<br />
slechts leiden tot verwarring. Vormen Engeland en de Verenigde Staten één natie, omdat<br />
hier één taal wordt gesproken? Moet Zwitserland die status worden onthouden en als een<br />
multi-nationaal verband worden bestempeld? Vormt <strong>Nederland</strong> een onderdeel van de<br />
Duitse natie, vanwege het vloeiende onderscheid tussen Oostnederlandse en neder-Duitse<br />
dialecten? En loopt ook Duitsland, waar men zich toch met name op deze argumenten<br />
beroept, niet het gevaar te worden geconfronteerd met eisen van de zijde der Slaven die,<br />
opmerkzaam geworden op de Slavische oorsprong van vele Duitse plaatsnamen, hun<br />
historische rechten zouden kunnen doen gelden?<br />
De objectieve definitie berust derhalve op onjuiste vooronderstellingen<br />
en kan slechts leiden tot misplaatste territoriale aanspraken, waarbij Renan niet in de<br />
laatste plaats denkt aan de Duitse annexatie van Elzas-Lotharingen. Daartegenover kiest hij<br />
dan ook voor een subjectivistisch standpunt, volgens hetwelk de natie wordt gedefinieerd<br />
als een politieke gemeenschap die op de vrijwillige participatie der burgers berust. De natie<br />
is, zoals de liberale Renan het enigszins gechargeerd omschrijft, ‘un plébiscite de tous les<br />
jours’; zij steunt op de wil van het individu en heeft derhalve een voluntaristisch karakter.<br />
Dat betekent overigens niet, dat Renan de natie reduceert tot een belangengemeenschap die<br />
op louter rationele gronden wordt gesloten. De natie kan slechts bestaan dankzij ‘une âme,<br />
un principe spirituel’; dankzij een gevoel van wederzijdse saamhorigheid dat is geworteld<br />
in een gemeenschappelijk verleden en in het verlangen om de erfenis der voorvaderen in<br />
stand te houden:<br />
‘Une nation est donc une grande solidarité, constituée par le sentiment des sacrifices qu’on<br />
a faits et de ceux qu’on est disposé à faire encore. Elle suppose une passé; elle se résume
‘La religion civile’: nationalisme, nationale staat en modernisering in Europa<br />
pourtant dans le présent par un fait tangible: le consentement, le désir clairement exprimé<br />
de continuer la vie commune.’ 3<br />
Renans kritiek op pogingen om de natie op grond van objectieve criteria – taal, ras, geloof<br />
– te definiëren vindt onder hedendaagse auteurs in het algemeen navolging. Maar dat<br />
betekent nog geen onvoorwaardelijke steun voor het zuiver subjectivistische standpunt. Zo<br />
bestempelt Elie Kedourie de idee van een dagelijks plebisciet als een fictie. Evenzo vormt<br />
de wil van het individu ook volgens Hobsbawm geen doorslaggevend criterium, aangezien<br />
op grond hiervan geen onderscheid kan worden gemaakt tussen de natie en de eerste de<br />
beste korfbalclub. Immers, elke gemeenschap vereist tot op zekere hoogte de instemming<br />
van de participanten, die zich hiermee op enigerlei wijze moeten kunnen identificeren.<br />
Hobsbawm besluit dan ook tot een ruimere definitie van de natie als ‘any sufficiently large<br />
people whose members regard themselves as members of a “nation”’. Weliswaar wordt de<br />
natie zo gedragen door de – subjectieve – overtuiging der burgers, maar deze berust op<br />
objectieve factoren. Nationaal besef ontstaat niet ex nihilo, maar wordt gevoed door protonationale<br />
gevoelens van verbondenheid. Dergelijke gevoelens kunnen – zoals met name in<br />
Engeland en Frankrijk – worden gewekt door een gedeelde politieke traditie binnen één<br />
staat, maar kunnen ook – zoals in Duitsland en Italië – het resultaat vormen van een<br />
gemeenschappelijke cultuur. Het nationalisme maakt van dergelijke gevoelens gebruik en<br />
zoekt hierin het bewijs voor het daadwerkelijk bestaan van de natie. Zoals Ernest Gellner<br />
opmerkt: ‘It is nationalism which engenders nations, and not the other way round.’<br />
De subjectieve en de objectieve definitie worden zo met elkaar verzoend.<br />
De natie is geen objectieve grootheid, die de nationalist kan ontdekken om daarvoor<br />
vervolgens in het krijt te treden. De idee van de natie als een natuurlijk gegeven is veeleer<br />
het geestesprodukt van het nationalisme, dat zich daartoe beroept op politieke en culturele<br />
tradities welke tevoren geenszins in nationale termen werden begrepen. De natie is een<br />
ideële constructie, een – zoals Benedict Anderson het omschrijft – ‘imagined community’.<br />
Anders dan de familie, de stam of de dorpsgemeenschap is zij niet zichtbaar en kennen de<br />
leden elkaar niet persoonlijk. De natie bestaat slechts in het geloof dat zij bestaat en wordt<br />
alleen tastbaar in de symbolen en rituelen die hier, zoals in elke religie, een belangrijke rol<br />
vervullen. Maar ook dit geloof kan, waar het zich van de harten meester maakt, bergen<br />
verzetten. De natie is immers als een ideële constructie niet minder werkelijk of werkzaam<br />
geweest en heeft dankzij het nationalisme zelfs een reële gestalte aangenomen. Het<br />
nationalistische geloof heeft met andere woorden het karakter van een selffulfilling<br />
prophecy; voorzover succesvol creëert het zelf de natie, waarvan het bestaan reeds bij<br />
voorbaat als een objectief gegeven werd aangenomen. Dat is, zoals John Breuilly opmerkt,<br />
‘its ultimate form of plausibility’. 4<br />
Gezien het voorgaande varieert de betekenis van het begrip ‘natie’,<br />
afhankelijk van de diverse nationalistische bewegingen die hieraan in verschillende landen<br />
inhoud hebben gegeven. Het nationalisme zelf kan daarbij, althans in de meest algemene<br />
zin, worden omschreven als een bovenal politiek principe ‘which holds that the political<br />
and the national unit should be congruent’. 5 Deze definitie van Ernest Gellner keert bij<br />
verscheidene auteurs zonder noemenswaardige wijzigingen terug. Het nationalisme wordt<br />
zo opgevat als een ideologische beweging, die naar zelfbeschikking en onafhankelijkheid<br />
streeft ten behoeve van een groep die zich als natie definieert. Het resultaat hiervan is<br />
logischerwijze de nationale staat, waar regering en natie samenvallen. Deze congruentie<br />
bepaalt de legitimiteit van het gezag dat derhalve niet langer, zoals in de dynastieke staat,<br />
berust op het historisch of goddelijk recht van de vorst die op grond hiervan trouw van zijn<br />
onderdanen verlangt. Niet minder dan zijn medeburgers is de vorst voortaan schatplichtig<br />
aan de natie, die de hoogste loyaliteit opeist en in naam waarvan hij zijn rechtmatig gezag<br />
uitoefent.<br />
Nationalisme dient te worden onderscheiden van andere vormen van<br />
groepsloyaliteit zoals tribalisme en patriottisme. Mensen hebben in de loop der tijd deel<br />
uitgemaakt van verschillende sociale organisaties zoals de clan, de stam, de stadstaat en de<br />
dynastieke staat. En altijd al hebben zij een gevoel van verbondenheid getoond met deze<br />
5
Veranderende grenzen<br />
6<br />
groepen waartoe zij behoorden en zijn zij bereid geweest om die tegen buitenstaanders te<br />
verdedigen. Volgens Heinrich August Winkler zou nationalisme zich evenwel<br />
onderscheiden door een offensieve houding tegenover vreemden en door individuele<br />
participatie van de burger. Echter: xenofobie is een verschijnsel van alle tijden en<br />
individuele participatie speelt ook in tribalisme en patriottisme een rol. Duidelijker is het<br />
door Elie Kedourie aangebrachte onderscheid, waarbij nationalisme wordt omschreven als<br />
een bijzondere politieke stijl die berust op het principe van zelfbeschikking dat bij<br />
tribalisme en patriottisme nog ontbreekt. Tribalisme en patriottisme behoren nog tot de<br />
wereld van het traditionalistische bewustzijn, waarbij de liefde voor het vaderland en de<br />
eigen groep door zeden en gebruiken wordt bepaald en als een simpel gegeven wordt<br />
aanvaard. Nationalisme dient zich evenwel aan als een bewust politiek streven om staat en<br />
maatschappij volgens een vooropgezet ideaal in te richten en wordt zo gedragen door het<br />
moderne besef, dat mensen de geschiedenis maken en hun lot in eigen hand kunnen nemen.<br />
Duidelijk is dit, waar de natie in subjectieve zin wordt gedefinieerd als een politieke<br />
gemeenschap welke berust op de wil van de individuele burgers. Maar het geldt niet<br />
minder voor de objectieve opvatting van de natie als een natuurlijke eenheid, waarbij de<br />
natuur zelf immers de nationalist de dwingende plicht oplegt om staat en samenleving in<br />
overeenstemming te brengen met haar oorspronkelijke bedoelingen. 6<br />
Nationalisme manifesteert zich in verschillende vormen die op diverse<br />
wijzen kunnen worden geclassificeerd. Het bekendste schema is ongetwijfeld dat van Hans<br />
Kohn, die een onderscheid maakt tussen een westerse en een oosterse variant. Het westerse<br />
model wordt daarbij bepaald door de ontwikkeling in Engeland, Frankrijk en de Republiek.<br />
Hier zou het nationale denken zich in de zeventiende en achttiende eeuw hebben ontplooid<br />
als een rationalistische, optimistische en pluralistische beweging, welke de politieke<br />
aspiraties van de burgerij tot uitdrukking bracht. Als een reactie hierop ontstond in de<br />
negentiende eeuw in Midden-en Oost-Europa het oosterse model, dat vervolgens ook<br />
navolging vond in Afrika en Azië. Dit type nationalisme is kenmerkend voor naties, die in<br />
hun politieke en maatschappelijke ontwikkeling zijn achtergebleven bij omringende<br />
volken. Het ontstaat als een culturele beweging, die de eigen nationaliteit tegenover die van<br />
de reeds gevestigde naties tracht af te grenzen en zich daarbij beroept op de mythe van het<br />
organische Volk. Het wordt voorts gekenmerkt door een ambivalente houding tegenover<br />
het Westen, inzoverre de inferieure positie van de eigen natie wordt omgeduid tot een<br />
teken van uitverkiezing. Het Volk, dat de eigen nationaliteit belichaamt, is als een slapende<br />
prinses die, wanneer zij opnieuw tot leven is gewekt, de mensheid naar een betere toekomst<br />
zal leiden. Dit messiaanse geloof in de organische volksgemeenschap vormt tenslotte de<br />
ideologische kern van een doorgaans autoritaire, op emoties gebaseerde politieke beweging<br />
die, geleid door delen van de traditionele elite – in het bijzonder de lagere adel – en de<br />
intelligentsia, massale steun verwerft. 7<br />
Dit schema keert, met variaties, bij verscheidene auteurs terug en zal ook<br />
hier in hoofdlijn worden gevolgd. Daarbij dient te worden opgemerkt dat deze indeling<br />
berust op het onderscheid tussen de subjectieve en de objectieve definitie van de natie. De<br />
subjectieve definitie zou kenmerkend zijn voor het westerse nationalisme; de objectieve<br />
definitie voor de oosterse variant. De omschrijving van dit oosterse model laat zich<br />
gemakkelijk verenigen met de opvatting, dat nationalisme moet worden beschouwd als de<br />
puberteit van volken die – vanuit een relatief achtergebleven positie – worden<br />
geconfronteerd met het probleem van modernisering. Aldus rijst evenwel de vraag of men<br />
de westerse variant strikt genomen als ‘nationalisme’ kan bestempelen. En inderdaad zijn<br />
vele auteurs van oordeel, dat nationalisme in de eigenlijke zin in Frankrijk en met name in<br />
Engeland een marginaal verschijnsel is gebleven. Dat wil niet zeggen dat patriottische<br />
gevoelens en het besef omtrent de eigen nationale identiteit hier zouden hebben ontbroken.<br />
Maar als een politieke beweging, welke naar zelfbeschikking streeft, kon het nationalisme<br />
in deze landen toch geen rol van betekenis spelen. 8<br />
Het schema van Kohn wordt hier gecombineerd met dat van Miroslav<br />
Hroch. Zijn classificatie steunt op een structurele analyse van de historische ontwikkeling<br />
die het nationalisme heeft doorgemaakt, waarbij drie fasen worden onderscheiden.
‘La religion civile’: nationalisme, nationale staat en modernisering in Europa<br />
Nationale bewegingen ontstaan volgens Hroch als een culturele stroming onder de<br />
intelligentsia, die zich inzet voor een herwaardering van de eigen taal en cultuur. Deze<br />
eigen culturele identiteit wordt vervolgens door een minderheid aangegrepen als een<br />
aanleiding voor politieke agitatie, waarbij de eis tot zelfbeschikking wordt verheven. Hier<br />
ontstaat het nationalisme in strikte zin, dat tenslotte uitgroeit tot een massabeweging. Van<br />
belang is in dit verband de ongelijktijdigheid, die deze ontwikkeling kenmerkt.<br />
Nationalisme ontstaat binnen delen van de maatschappelijke elite en de intelligentsia om<br />
zich eerst vandaaruit over andere bevolkingsgroepen te verbreiden. Daarnaast bestaat ook<br />
tussen de diverse nationale bewegingen onderling een relatie van wederzijdse<br />
afhankelijkheid, waarbij het succes van de ene natie het nationale gevoel van de andere<br />
versterkt. Nationalisme is, zoals Winkler opmerkt, ‘Reaktion auf Rückständigkeit’. 9<br />
Diverse andere schema’s zijn mogelijk. Carlton Hayes onderscheidt<br />
verscheidene vormen van nationalisme, welke zijn verbonden met de verschillende<br />
ideologische stromingen die Europa sedert de achttiende eeuw hebben beheerst. Hayes<br />
beziet het nationalisme primair als een ideeënhistorische beweging en neigt – evenals<br />
Kohn, Kedourie en Kenneth Minogue – tot een idealistische benadering. Dit komt vooral<br />
tot uitdrukking in de door deze auteurs gehanteerde diffusie-theorie, volgens welke het<br />
nationalisme zich dankzij de kracht van zijn ideeën vanuit Frankrijk en Duitsland over de<br />
wereld zou hebben verbreid. Aldus resteert evenwel de vraag, waarom deze ideeën een<br />
dergelijke aantrekkingskracht konden uitoefenen. Kedourie’s constatering, dat<br />
nationalisme ontstaat waar traditionele samenlevingsverbanden worden opgebroken en hier<br />
voorziet in ‘the need … to belong together in a coherent and stable community’, is in dit<br />
verband te algemeen. De vraag blijft immers, waarom deze behoefte aan binding zich juist<br />
richt op de ‘imagined community’ van de natie. Maatschappelijke crises zijn van alle<br />
tijden, maar hebben pas vanaf het einde van de achttiende eeuw aanleiding gegeven tot het<br />
ontstaan van nationalisme. De zuiver ideeënhistorische benadering gaat derhalve voorbij<br />
aan het probleem, onder welke concrete politieke en maatschappelijke voorwaarden een<br />
bevolking zich voor het nationalisme ontvankelijk betoont, en biedt zo geen afdoende<br />
verklaring. 10<br />
In reactie hierop definieert John Breuilly het nationalisme als een<br />
praktische politieke beweging, die zich in oppositie tot de moderne gecentraliseerde staat<br />
ontwikkelt en deze voor zijn eigen doeleinden tracht te winnen. Gegeven deze<br />
omschrijving zou het verschijnsel dan op formele gronden kunnen worden geclassificeerd.<br />
Nationalisme kan zich, zoals in Duitsland en Italië, aandienen als een streven naar<br />
unificatie van territoriaal verdeelde volken. Daarnaast manifesteert het zich, zoals in het<br />
Habsburgse en Ottomaanse rijk, niet zelden als een separatistische beweging. En tenslotte<br />
verschijnt het, zoals in Japan en het Derde Rijk, als het streven naar een omvattende<br />
politieke en maatschappelijke hervorming binnen een reeds gevestigde eenheidsstaat.<br />
Andere auteurs onderscheiden daarnaast nog bewegingen zoals het panslavisme en het<br />
panarabisme, die zich inzetten voor de unificatie van een utopische super-natie. En voorts<br />
kan ook het zogenaamde diasporanationalisme van volken zonder territoriale basis als een<br />
afzonderlijk type worden aangeduid. De voor-en nadelen van een dergelijke formele<br />
indeling behoeven op deze plaats niet uitvoerig te worden besproken. De moderne staat<br />
speelt ongetwijfeld een cruciale rol in de verbreiding van het nationalisme. Dat betekent<br />
echter geenszins, dat het verschijnsel louter als een politieke reactie op de moderne staat<br />
zou kunnen worden begrepen. Nationalisme ontstaat immers doorgaans als een culturele<br />
beweging die eerst vervolgens ook politieke eisen verheft. En waar die eisen zich richten<br />
tegen de staat, blijft toch de vraag waarom dit verzet zich in nationale termen hult. Het<br />
bestaan van een gecentraliseerde politieke eenheid is dan ook – zoals Ernest Gellner<br />
opmerkt – een noodzakelijke, maar geenszins voldoende voorwaarde voor het<br />
nationalisme. 11<br />
Gellners eigen theorie mag gelden als een geschikt uitgangspunt voor de<br />
hiernavolgende bespreking en biedt het bredere kader, waarbinnen de verbreiding van het<br />
nationale denken kan worden begrepen. Zoals andere auteurs verbindt ook Gellner de<br />
opkomst van het nationalisme met het probleem van modernisering. Daarbij vermijdt hij<br />
7
Veranderende grenzen<br />
8<br />
evenwel elke eenzijdige interpretatie van het nationalisme als een strikt politiek danwel<br />
cultureel fenomeen. De opkomst van het nationalisme getuigt juist van de noodzaak om de<br />
relatie tussen politiek en cultuur te herzien. Deze opvatting berust op een ideaaltypisch<br />
onderscheid tussen de traditionele en de moderne samenleving. De traditionele<br />
samenleving wordt gekenmerkt door scherpe horizontale scheidslijnen, waarbij sociale<br />
verschillen in culturele termen worden gelegitimeerd. Die neiging is zelfs zichtbaar in<br />
kringen van de elite, waarbinnen afzonderlijke groepen met een eigen taak zich door taal<br />
en kleding van elkaar trachten te onderscheiden. Daartegenover staat de grote massa van<br />
agrarische producenten, die is verspreid over een veelheid van kleine lokale<br />
gemeenschappen met een eigen dialect en eigen gewoonten. Bovendien behoren politiek en<br />
cultuur hier nog tot gescheiden levenssferen. Taal en geloof zijn niet gebonden aan lokale –<br />
subnationale – gemeenschappen, welke berusten op persoonlijk contact. Omgekeerd<br />
overstijgen het – supranationale – rijk en de politieke stand het niveau van de lokale en<br />
regionale cultuur. Nationalisme, dat zich richt op politieke en culturele homogeniteit, heeft<br />
in deze wereld vooralsnog geen plaats. De behoefte hieraan ontstaat eerst met de opkomst<br />
van de industriële samenleving, welke gebaseerd is op een geheel nieuwe vorm van sociale<br />
organisatie. De moderne wereld wordt bepaald door een hoge mate van arbeidsdeling,<br />
waarbij de afstand tussen de verschillende rollen evenwel minder groot is dan in de<br />
traditionele samenleving. Integendeel: de industriële maatschappij wordt gekenmerkt door<br />
een hoge mate van sociale mobiliteit, die berust op het vermogen om telkens nieuwe taken<br />
te aanvaarden. Deze burgerlijke samenleving is dan ook niet langer gegrondvest op het<br />
geboorteprincipe, maar op het individu dat zich uit zijn traditionele stand bevrijdt en zich<br />
op basis van eigen aanleg een plaats in de maatschappij verwerft. Economische<br />
schaalvergroting, sociale mobiliteit en gemakkelijke rolwisselingen vereisen evenwel een<br />
hogere mate van culturele homogeniteit. Nergens wordt dit duidelijker zichtbaar dan in de<br />
grote steden, die in de loop van de negentiende en twintigste eeuw in de geïndustrialiseerde<br />
wereld zijn verrezen. De trek van het platteland naar de stad dringt lieden uit verschillende<br />
windrichtingen samen in een nieuwe en bedreigende wereld; een wereld met andere<br />
normen en bevolkt door vreemden, met wie zij zich moeten verstaan. Het eigen dialect en<br />
de traditionele waarden, die zij vanuit het ouderlijk huis hebben meegekregen, vormen hier<br />
slechts een hindernis op de weg naar succes. De moderne samenleving vereist een meer<br />
intensieve vorm van onderlinge communicatie en dwingt zo onder meer tot de<br />
standaardisering van taal en tot de introductie van een van staatswege georganiseerd type<br />
onderwijs. Het onderwijs is niet langer gebonden aan stand of regio, maar verschaft allen<br />
een algemene basis van kennis en vaardigheden op grond waarvan rolwisselingen tussen<br />
verschillende functies mogelijk zijn. Dit voor de industriële samenleving noodzakelijke<br />
onderwijs bepaalt in hoge mate de omvang van de moderne staat, die voldoende moet zijn<br />
om de hiermee verbonden kosten te dragen. Het algemene onderwijs bevordert voorts een<br />
egalitaire tendens, voor zover het de hoge cultuur, die voorheen was voorbehouden aan een<br />
kleine elite, onder alle lagen van de bevolking verspreidt. Deze via het onderwijs verkregen<br />
cultuur is dan ook niet langer een versiersel, dat de eigen sociale status legitimeert, maar<br />
‘the necessary shared medium, the life-blood or perhaps rather the minimal shared<br />
atmosphere, within which alone the members of the society can breathe and survive and<br />
produce’. Daarom ook is de hoogste loyaliteit van de moderne mens niet langer gericht op<br />
vorst of geloof, maar primair verbonden met zijn eigen cultuurgemeenschap, die een ieders<br />
identiteit en waardigheid bepaalt. En juist onder deze voorwaarden kan pas het voor het<br />
nationalisme karakteristieke streven naar politieke en culturele homogeniteit ontstaan.<br />
Nationalisme is, zoals Gellner constateert, ‘the consequence of a new form of social<br />
organization, based on deeply internalized, educationdependent high cultures, each<br />
protected by its own state.’ 12<br />
Op grond van het voorgaande kunnen enige uitgangspunten worden<br />
geformuleerd, die het verdere betoog zullen leiden. In de eerste plaats wordt nationalisme<br />
hier in ruime zin omschreven als een politieke beweging, die macht opeist in de naam van<br />
een groep welke zich in cultureel opzicht onderscheidt van andere groepen. De vraag of die<br />
culturele identiteit wordt bepaald door een gemeenschappelijke politieke traditie, taal,
‘La religion civile’: nationalisme, nationale staat en modernisering in Europa<br />
religie of etnische verwantschap is daarbij van secundair belang. Of de natie nu volgens<br />
subjectieve of objectieve criteria wordt gedefinieerd, essentieel is het geloof dat zij als een<br />
afzonderlijke culturele eenheid bestaat. In de tweede plaats wordt nationalisme hier naar<br />
het voorbeeld van Gellner beschouwd als een verschijnsel, dat in het licht van het<br />
moderniseringsproces moet worden begrepen. Nationalisme moet daarbij vooral<br />
kenmerkend worden geacht voor groepen, die vanuit een achtergebleven positie met dit<br />
probleem van modernisering worden geconfronteerd. In het verlengde hiervan moet, in de<br />
derde plaats, een globaal onderscheid worden gemaakt tussen nationale bewegingen in<br />
West-en Oost-Europa. Overal in Europa stuit men vanaf het einde van de achttiende eeuw<br />
op een verhoogd besef omtrent de eigen culturele identiteit, dat zich uitdrukt in een<br />
herwaardering van de nationale taal en cultuur. Dergelijke gevoelens worden echter niet<br />
noodzakelijk vertaald in politieke eisen, hetgeen juist kenmerkend is voor het nationalisme.<br />
Opgevat in deze strikte zin verbreidt het nationalisme zich eerst in de tweede helft van de<br />
negentiende eeuw en wel met name in Midden-en Oost-Europa. In Engeland en Frankrijk<br />
was de nationale identiteit verbonden met de politieke traditie van een reeds gevestigde<br />
staat en in feite zo vanzelfsprekend, dat deze niet zo nadrukkelijk tegenover andere<br />
groepen behoefde te worden afgegrensd. In alle nationale bewegingen spelen, tenslotte,<br />
intellectuelen een cruciale rol. 13<br />
Afgezien van deze bindende factor verschilt de sociale basis van het<br />
nationalisme van land tot land. Daarbij kan echter ook in dit opzicht een globaal<br />
onderscheid worden gehandhaafd tussen het westerse en het oosterse nationalisme. In<br />
West-Europa werd het nationalisme immers in hoofdzaak gedragen door de burgerij en<br />
bleef het als massabeweging een marginaal verschijnsel. In Midden-en Oost-Europa<br />
steunde het nationalisme daarentegen in hoge mate op delen van de traditionele elite en<br />
nam het al spoedig een populistische wending.<br />
2. Nationalisme als ideologie<br />
De wortels van het nationalisme<br />
Het begrip ‘natie’ stamt van het Latijnse natio, dat etymologisch verwant is aan het<br />
werkwoord nascor (= ik ben geboren). Aldus verwijst de term oorspronkelijk naar een<br />
groep mensen met een gemeenschappelijke afkomst, welke wordt bepaald door landstreek<br />
en verwantschap. Het begrip werd doorgaans gebruikt ter aanduiding van vreemde volken<br />
met een lagere graad van beschaving en had zo een pejoratieve bijklank. Het had<br />
bovendien een vooral etnografische betekenis en onderscheidde zich van begrippen als<br />
civitas en res publica die veeleer tot het politieke spraakgebruik behoorden. Deze termen<br />
duiden op de gemeenschap van burgers en staan aldus dicht bij de moderne voorstelling<br />
van de staat. Die relatie ontbreekt vooralsnog in het begrip natio dat eerst in de achttiende<br />
eeuw met de notie van een politieke eenheid wordt verbonden.<br />
De Romeinse voorstelling van de natio is tot de achttiende eeuw<br />
bepalend gebleven voor de betekenis die aan het begrip werd toegekend. Wel verdwenen<br />
mettertijd de negatieve connotaties, die de natio aanvankelijk begeleidden, en werd het<br />
begrip ook in toenemende mate gebruikt ter aanduiding van de eigen ‘natie’. De leden van<br />
middeleeuwse universiteiten werden naar nationes onderscheiden. In dit verband werd in<br />
1409 aan de <strong>Universiteit</strong> van Leipzig voor het eerst gesproken over ‘nationalisme’ als<br />
aanduiding voor de gemeenschappelijke verdediging van de eigen natio onder professoren.<br />
Daarnaast ontstond tijdens de concilies van de veertiende en vijftiende eeuw het gebruik,<br />
dat stemmingen onder de leden per natie werden georganiseerd. De nationaliteit werd<br />
daarbij bepaald op grond van taal en plaats van geboorte, hoewel de grenzen vooralsnog<br />
geenszins scherp werden getrokken. Zo omvatte de nation de France van de <strong>Universiteit</strong><br />
van Parijs alle romaanse talen, werden Duitsers en Engelsen samengevoegd onder de<br />
noemer ‘germaans’, behoorden Hollanders tot de Picardische natie en werden alle Noorden<br />
Oosteuropese leden tot de nation de Normandie gerekend. Evenzo stemden Hongaren,<br />
9
Veranderende grenzen<br />
10<br />
Tsjechen, Polen, Denen en Zweden tijdens het concilie van Konstanz in 1415 samen met<br />
de Duitse natie. 14<br />
Wij zijn hier nog ver verwijderd van het moderne nationalisme. Niet<br />
alleen zijn de grenzen van de nationes vaag en geenszins identiek met die van de moderne<br />
naties, maar bovendien ontbreekt de voor het moderne nationalisme kenmerkende<br />
verbinding tussen politiek en cultuur vooralsnog volledig. Anderzijds steunt dit moderne<br />
nationalisme op meer traditionele gevoelens van saamhorigheid, die men reeds bij de<br />
vroegste bekende volken kan aantreffen. Zo wordt de joodse geschiedenis van oudsher<br />
bepaald door een sterk gevoel van culturele identiteit dat berust op de mythe van ‘het<br />
uitverkoren volk’. Het gaat hier om het geloof dat de joden zich, op grond van hun<br />
Verbond met Jahweh, in het middelpunt van de mensheid bevinden en dat het doel van de<br />
geschiedenis zich in hun lot voltrekt. Een dergelijke vorm van – zoals Hans Kohn het<br />
noemt – ‘nationaal messianisme’ laat zich gemakkelijk ook in moderne nationale<br />
bewegingen aanwijzen. Dit messianisme tekent het nationaal besef zoals dit zich in de<br />
zeventiende eeuw in de <strong>Nederland</strong>en verbreidt. De strijd tegen de Spaanse koning wordt in<br />
oudtestamentische termen begrepen, waarbij de Republiek de rol van het nieuwe Zion<br />
krijgt toebedeeld. Zoals Adriaen Valerius in zijn Nederlantsche GedenckClanck (1626)<br />
uitroept:<br />
‘O Heere! daer alles so qualijck met ons geschapen stont, hebt ghy ons weder gebracht in<br />
een lant daer ghy ons hebt verrijckt door neering’ ende welvaren; en ons hier so t’onsen<br />
besten geleyd, even als ghy de kinderen van Israel geleyd hebt uyt Babilonische<br />
gevangenisse; de wat’ren voor ons deylende, ende ons daer droogvoets door brengende, als<br />
u lieve volc wel eer door de leytsluyden Moyses ende Josua gebracht werde in’t beloofde<br />
land.’<br />
Soortgelijke geluiden kan men in Engeland vernemen ten tijde van de Puriteinse Revolutie.<br />
En ook in de diverse nationale bewegingen van de negentiende eeuw keert, zoals nog zal<br />
blijken, het geloof in een bijzondere missie telkens opnieuw terug. 15<br />
Het besef omtrent de eigen culturele identiteit is niet alleen religieus<br />
gefundeerd. Het komt evenzeer tot uitdrukking in Dante’s ideeën omtrent het eigen<br />
karakter van de Italiaanse taal of in de diverse stereotypen, waarmee volken zich van<br />
oudsher van elkaar hebben onderscheiden. Zo zijn de Duitsers in de ogen van zeventiendeen<br />
achttiende-eeuwse Franse auteurs doorgaans dom, ruw, boers en oorlogszuchtig. De<br />
Duitse taal is, zo schrijft Père Bouhours in zijn Entretiens d’Ariste et d’Eugène (1671),<br />
vooral geschikt voor soldaten en paarden. Dat oordeel wordt onderschreven door Voltaire<br />
die daaraan in zijn Candide (1759) nog toevoegt dat men dit land alleen moet bezoeken,<br />
indien men het zonder vrouwen, wijn en eten weet te stellen. De vreemde cultuur vormt de<br />
tegenpool van het eigen land, dat door beschaving, verfijnde omgangsvormen en esprit<br />
wordt gekenmerkt. Datzelfde patroon is zichtbaar in de reisverslagen van Engelsen die in<br />
de zeventiende en achttiende eeuw Italië bezochten. Ook hier herhaalt de ene schrijver het<br />
oordeel van de ander en wordt een stereotiepe tweedeling gecreëerd. Het katholieke Italië<br />
wordt voorgesteld als een land van bijgeloof, tyrannie en luiheid en onderscheidt zich zo<br />
van het verlichte, nijvere, vrije en protestantse Engeland. 16<br />
Nationaal messianisme en superioriteitsgevoelens tegenover andere<br />
volken geven uitdrukking aan een besef omtrent de eigen culturele identiteit, dat tot de<br />
voornaamste ingrediënten van het moderne nationalisme behoort. Wat evenwel ontbreekt is<br />
de eis, dat deze eigen cultuur ook in politiek opzicht gestalte krijgt door de oprichting van<br />
een nationale staat. Zoals opgemerkt behoren gevoelens van politieke en culturele<br />
saamhorigheid vóór de achttiende eeuw nog tot verschillende levenssferen. De Griekse<br />
cultuur is verdeeld in poleis, die de politieke loyaliteit van de burger opeisen. Omgekeerd<br />
omvatten het Helleense en Romeinse rijk een grote verscheidenheid van linguïstische en<br />
etnische groepen. Die rijksgedachte vormt vervolgens het politieke ideaal van het<br />
christelijke Europa. Het rijk is evenals de christenheid, waarmee het zou moeten<br />
samenvallen, naar zijn aard universeel. Het tracht allen te verenigen en verschilt daarin van<br />
de moderne natie, die slechts bij de gratie van andere naties kan bestaan. Nationalisme<br />
heeft in deze wereld nog geen plaats. Dante, de pleitbezorger van het volgare (volkstaal),
‘La religion civile’: nationalisme, nationale staat en modernisering in Europa<br />
gebruikt dat medium juist om in zijn Divina Commedia (ca. 1311) uitdrukking te geven aan<br />
zijn ideaal van het universele rijk dat de gehele christenheid omvat. Slechts bij een<br />
enkeling kan men vóór de achttiende eeuw sporen aantreffen van een modern ogend<br />
nationalisme. Aldus wekt Machiavelli in zijn Il Principe (1513) Lorenzo dei Medici op om<br />
Italië te bevrijden van het juk der vreemde mogendheden, want:<br />
‘Welke Italiaan zou hem niet onderdanig willen zijn? Iedereen walgt immers van deze<br />
barbaarse overheersing.’<br />
Machiavelli verwoordt als eerste de idee van de moderne staat, die louter op macht berust<br />
en niet langer op morele gronden behoeft te worden gelegitimeerd. Daarom ook kan hij<br />
breken met het middeleeuwse ideaal van het universele, christelijke rijk en in het krijt<br />
treden voor een onafhankelijk Italië. Maar zelfs bij hem gaat het vooralsnog minder om een<br />
nationale dan om een dynastieke, door de Medici verenigde, staat. 17<br />
De christelijke staatsidee heeft het moderne nationalisme ongetwijfeld<br />
beïnvloed. Christenheid, rijk en de daaruit voortgekomen dynastieke staten zijn immers<br />
‘imagined communities’, welke berusten op een gevoel van collectieve verbondenheid dat<br />
later door de diverse nationale bewegingen kon worden gemobiliseerd. Maar in<br />
tegenstelling tot de moderne natie gaat het hier om een sacrale vorm van gemeenschap die<br />
is verankerd in een transcendente, goddelijke orde. De eenheid van de christelijke<br />
gemeenschap steunt op de Heilige Schrift en op de universele gelding van het Latijn dat,<br />
als de taal van het geloof, geestelijken in diverse landen verbindt en de positie verleent van<br />
een ingewijde elite, die het volk toegang verschaft tot het evangelie. Evenzo is ook de<br />
monarchie omgeven met een aura van sacraliteit. Dat wordt niet in de laatste plaats<br />
geïllustreerd door het geloof in de magische kracht van de vorst, die door handoplegging<br />
ziekten – en met name scrofulose – zou kunnen genezen. Deze door God ingestelde<br />
monarchie vormt het bindende principe in de doorgaans territoriaal en cultureel<br />
verbrokkelde dynastieke staat en houdt deze vanuit het centrum bijeen. De nationale staat<br />
vormt daarentegen, althans in beginsel, een homogene eenheid met scherpe grenzen en<br />
steunt niet op enig transcendent principe. De moderne naties zijn juist voortgekomen uit de<br />
ontbinding van deze traditionele vormen van sacrale gemeenschap en hebben het zo<br />
ontstane vacuüm gevuld.<br />
Dit proces wordt bepaald door enige, onderling corresponderende<br />
ontwikkelingen die op deze plaats niet uitvoerig behoeven te worden belicht. In de eerste<br />
plaats moet daarbij worden gewezen op het ontstaan van grote territoriale staten; een<br />
ontwikkeling die – althans in Engeland, Frankrijk en in mindere mate ook Spanje – kan<br />
worden getraceerd tot de vijftiende eeuw. Dit proces is verbonden met de opkomst van de<br />
‘nieuwe monarchie’, die in deze landen met succes de soevereiniteit opeiste en zich aldus<br />
als een pacificerende instantie boven rivaliserende maatschappelijke – en met name<br />
adellijke – facties wist te verheffen. De opkomst van de territoriale staat drong de<br />
rijksgedachte naar de achtergrond en schiep ruimte voor het concept van de moderne natie.<br />
Dat ideaal werd nog verder uitgehold door de Hervorming. De Hervorming en de daarop<br />
volgende geloofsstrijd verdeelden de Europese christenheid in verschillende<br />
geloofsgemeenschappen, waarvan de grenzen doorgaans samenvielen met die van de<br />
nieuwe staten. De religieuze signatuur, waardoor die staten zich van elkaar<br />
onderscheidden, kon het besef omtrent de eigen culturele identiteit onder de bevolking<br />
slechts versterken. In die zin droeg de Hervorming, hoewel niet minder universalistisch in<br />
haar aanspraken dan het katholicisme, in de praktijk bij aan het ontstaan van nationale<br />
gevoelens.<br />
Het besef omtrent de eigen culturele identiteit werd zeker ook bevorderd<br />
door de confrontatie met andere beschavingen. Belangrijker nog dan het effect van<br />
ontdekkingsreizen was evenwel de opkomst van de drukpers. Deze ontwikkeling ging<br />
gepaard met een verschuiving van het Latijn naar de volkstaal. De markt voor Latijnse<br />
boeken bleek op den duur te beperkt voor een kapitalistisch georganiseerde drukpers.<br />
Anderzijds was van een volkstaal in de Herderiaanse zin vooralsnog geen sprake. De<br />
11
Veranderende grenzen<br />
12<br />
volkstaal was verdeeld in een veelheid van plaatselijke dialecten, die elk te gering van<br />
omvang waren om als druktaal voor een breed publiek te kunnen dienen. Die<br />
gestandaardiseerde volkstaal werd juist in de loop der tijd door de drukpers zelf uit aan<br />
elkaar verwante dialecten geformeerd. In die zin droeg de drukpers in hoge mate bij aan<br />
een gevoel van culturele homogeniteit onder de bevolking. Dat proces werd vervolgens<br />
nog versterkt door de behoeften van de moderne staat. Tot in de vroegmoderne periode was<br />
het Latijn in de meeste dynastieke staten de taal voor bestuurlijke aangelegenheden. In het<br />
achttiende-eeuwse Duitsland bediende de regerende elite zich in de regel van het Frans en<br />
het Russische hof gaf zelfs nog in de negentiende eeuw de voorkeur aan het Frans en Duits<br />
boven de eigen volkstaal. In het algemeen echter creëerden de opkomst van de moderne<br />
staat en de daarmee verbonden tendens tot centralisatie de behoefte aan een staatstaal, die<br />
door de gehele bevolking zou kunnen worden begrepen. En aldus werd de druktaal van het<br />
dominerende Staatsvolk in de diverse landen vroeger of later ook verheven tot de<br />
staatstaal. 18<br />
De Verlichting: patriottisme en kosmopolitisme<br />
De hierboven geschetste ontwikkelingen vormen de achtergrond voor het nationale denken<br />
zoals dit vanaf de achttiende eeuw gestalte krijgt. Het Latijnse natio wordt nu in de<br />
volkstalen overgenomen, waarbij per land karakteristieke verschillen optreden. Vooral in<br />
Engeland en Frankrijk krijgt het begrip nu ook politieke betekenis. De natie wordt<br />
verbonden met de staat, die het kader vormt voor een gemeenschappelijke stijl van leven.<br />
Deze wending wordt zichtbaar bij Montesquieu, die in zijn De l’esprit des lois (1748) een<br />
uitvoerige bespreking wijdt aan de verschillen in karakter zoals die onder de naties kunnen<br />
worden geconstateerd. Dergelijke verschillen worden volgens hem niet alleen bepaald door<br />
klimatologische en religieuze factoren, maar tevens door de regeringsvorm en de daarmee<br />
verbonden tradities. Die opvatting wordt gedeeld door de Engelse philosophe en deïst<br />
Bolingbroke, volgens wie deze verdeling van de mensheid in naties tot de orde der<br />
schepping behoort. In Engeland en Frankrijk, waar het proces van staatsvorming relatief<br />
ver voortgeschreden is, wordt de natie primair opgevat als de staatsnatie. Die neiging treedt<br />
nog scherper aan het licht in The Modern Dictionary of Arts and Sciences van 1774,<br />
volgens hetwelk de natie wordt bepaald door een gemeenschappelijke regering met een<br />
duidelijk afgebakend territorium. En niet minder typerend is in dit verband de definitie van<br />
de – vanaf 1751 gepubliceerde – Encyclopédie:<br />
‘Nation. Mot collectif dont on fair usage pour exprimer une quantité considérable de<br />
peuple, qui habite une certaine étendue de pays, renfermée dans de certaines limites, et qui<br />
obéit au même gouvernement.’<br />
Hoewel de natie wordt verbonden met de staat, wordt de term toch nog vooral gebruikt als<br />
aanduiding voor de culturele verschillen tussen de volken. Waar het begrip in strikt<br />
politieke zin wordt gehanteerd, duidt het primair op het politiek actieve deel van de<br />
bevolking. Aldus maakt Montesquieu een onderscheid tussen nation en peuple. Het begrip<br />
peuple heeft daarbij een enigszins negatieve bijklank, inzoverre het wordt geassocieerd met<br />
de lagere standen. Peuple verwijst dan ook naar de politieke gemeenschap van onderdanen.<br />
De nation wordt daarentegen gevormd door ‘les évêques et les seigneurs’ en is dat deel van<br />
de bevolking, dat in de politieke organen is vertegenwoordigd. Die tweedeling is eveneens<br />
zichtbaar bij de aristocraat Boulainvilliers, die de geschiedenis te hulp roept om dit<br />
onderscheid in een actief en een passief deel te rechtvaardigen. Naar zijn oordeel omvat de<br />
Franse bevolking in feite twee ‘naties’: adel en geestelijkheid zijn immers de erfgenamen<br />
van de Franken, terwijl de derde stand is voortgekomen uit de onderworpen Galliërs. Dit<br />
historische argument zal zich echter mettertijd juist tegen de aanspraken van de hogere<br />
standen keren. In zijn Qu’est-ce que le tiers état? (1789) verheft abbé Sieyès de term<br />
nation tot een strijdkreet in het verzet tegen adel en geestelijkheid. Privileges berusten<br />
volgens hem op enigerlei vorm van usurpatie, die in het verleden heeft plaatsgevonden.
‘La religion civile’: nationalisme, nationale staat en modernisering in Europa<br />
Bijgevolg vormen de hogere standen een overblijfsel van vreemde overheersing en zijn zij,<br />
voorzover zij hun voorrechten niet opgeven, vijanden van de nation. De nation is identiek<br />
met het algemeen belang en omvat ook hier het politiek actieve deel van de bevolking. Bij<br />
Sieyès is dit evenwel de derde stand. Zijn nation is in feite de burgerlijke samenleving,<br />
waarin het standenprincipe heeft plaatsgemaakt voor het individualiteitsbeginsel. In die zin<br />
bestempelt hij de nation als een ‘corps d’associés’ en een ‘assemblage des individus’. De<br />
burgerlijke samenleving bestaat uit allen die in economisch opzicht onafhankelijk zijn en<br />
omvat derhalve niet de gehele bevolking, aangezien vrouwen, dagloners en bedienden<br />
worden buitengesloten. Desalniettemin verraadt Sieyès’ definitie een tendens tot<br />
democratisering; een tendens die zijn uitgangspunt vindt in het werk van Jean-Jacques<br />
Rousseau. 19<br />
Rousseau mag met recht gelden als de grondlegger van het democratisch<br />
nationalisme, waarbij de nation op één lijn wordt gesteld met het gehele people en zo<br />
wordt verbonden met het principe van volkssoevereiniteit. In zijn Contrat social (1762)<br />
geeft Rousseau een nieuwe wending aan de theorie, volgens welke de samenleving berust<br />
op een onderlinge overeenkomst der burgers. Rousseau’s ideale maatschappij is een morele<br />
gemeenschap, die is gericht op de vrijheid der burgers. Geïnspireerd door klassieke<br />
voorbeelden, en in het bijzonder door het Spartaanse model, zoekt Rousseau deze vrijheid<br />
vooral in een gevoel van verbondenheid met het geheel. In tegenstelling tot Thomas<br />
Hobbes, John Locke en Sieyès beschouwt hij de maatschappij derhalve niet als een<br />
belangengemeenschap van individuen, die hun eigen interessen trachten veilig te stellen.<br />
Zijn vrijheid bestaat juist in de overwinning op het egoïsme en materialisme, waaraan de<br />
moderne Europese staten naar zijn oordeel te gronde gaan. De samenleving berust zo niet<br />
op individuele belangen, maar wordt gedragen door de volonté générale: door de wil van<br />
het volk om een gemeenschap te vormen.<br />
Die gemeenschap wordt afwisselend aangeduid als nation of patrie,<br />
waarbij dat laatste woord voor de classicistisch gestemde Rousseau nog een diepere<br />
gevoelswaarde lijkt te hebben. Dat vaderland bestaat ook volgens Rousseau vooral als een<br />
politieke gemeenschap. Zoals hij in zijn Considérations sur le gouvernement de Pologne<br />
(1772) opmerkt, zijn het de gemeenschappelijke politieke instellingen en de daarmee<br />
verbonden tradities, die eerst een gevoel van saamhorigheid wekken:<br />
‘Ce sont les institutions nationales qui forment le génie, le caractère, les goûts, et les<br />
moeurs d’un peuple, qui le font être lui et non pas un autre, qui lui inspirent cet ardent<br />
amour de la patrie fondé sur des habitudes impossibles à déraciner, qui le font mourir<br />
d’ennui chez les autres peuples au sein des délices dont il est privé dans le sien.’<br />
Dit patriottische gevoel is evenwel niet aangeboren, maar dient te worden<br />
gecultiveerd. Met een nostalgische blik op zijn geliefde Sparta constateert Rousseau, dat<br />
het vaderland in de klassieke wereld nog het object was van een publieke cultus, die in de<br />
moderne staten door het christendom is verdrongen. Het christendom kweekt evenwel,<br />
zoals Rousseau in de meest felle bewoordingen betoogt, een onmaatschappelijke houding.<br />
Het is gericht op het rijk der hemelen en is bereid om daarvoor alle aardse tyrannie slaafs te<br />
verdragen. Aan het slot van zijn Contrat social voert Rousseau dan ook een<br />
gepassionneerd pleidooi voor het herstel van de klassieke religion civile als enig redmiddel<br />
voor de moderne Europese staten. Het christendom kan worden gedoogd als de<br />
persoonlijke overtuiging van het individu, dat echter als burger dient te participeren in de<br />
publieke cultus van het vaderland. Daarbij wijst Rousseau reeds, als een directe voorloper<br />
van het negentiende-eeuwse nationalisme, op het belang van nationale rituelen, feesten,<br />
spelen, emblemen en eretekens die het geloof in het vaderland dienen te ondersteunen. En<br />
zoals de nationalistische ideologen na hem, onderstreept hij in zijn Considérations in het<br />
bijzonder de rol van het onderwijs, ‘qui doit donner aux âmes la force nationale’. Het<br />
nationale onderwijs staalt de geest zodanig, dat het vaderland niet langer een keuze, maar<br />
een noodzaak lijkt te zijn. Tegenover het zuiver innerlijke christendom staat zo de religion<br />
civile, die:<br />
‘…inscritte dans un seul pays, lui donne ses Dieux, ses Patrons propres et titulaires: elle a<br />
ses dogmes, ses rites, son culte extérieur prescrit par des lois; hors la seule Nation qui la<br />
13
Veranderende grenzen<br />
14<br />
suit, tout est pour elle infidelle, étranger, barbare; elle n’étend les devoirs et les droits de<br />
l’homme qu’aussi loin que ses autels.’<br />
Wie de liefde van deze ‘bonne mère patrie’ verraadt, wordt met doodstraf en verbanning<br />
bedreigd. In dit licht lijkt het enigszins merkwaardig, dat Rousseau onverdraagzaamheid<br />
afwijst als een schending van het door hem beoogde maatschappelijke contract. Maar zijn<br />
utopie is bovenal gericht op een homogene samenleving, waarin sprake is van<br />
saamhorigheid en sociale harmonie. In die zin vormt de onderlinge tolerantie van de<br />
burgers een voorwaarde voor zijn maatschappelijke contract; een voorwaarde waaraan<br />
noodzakelijkerwijze is voldaan, wanneer men de dissidenten buiten de gemeenschap heeft<br />
gestoten of anderszins het zwijgen heeft opgelegd. 20<br />
Bij Rousseau wordt het begrip people in positieve zin omgeduid.<br />
Daarmee vindt een ontwikkeling, die zich reeds in de Encyclopédie aankondigt, bij hem<br />
haar bekroning. Het gewone werkende volk is de ‘goede wilde’, die men in eigen land<br />
meent aan te treffen. Het volk belichaamt nog de ‘natuurlijke’ deugden en wordt daarom<br />
aan de gedegenereerde hogere standen ten voorbeeld gesteld. Dit vertrouwen wordt door<br />
Sieyès nog met de nodige scepsis bezien, maar zal zich ten tijde van de Franse Revolutie in<br />
kringen van de jacobijnen verbreiden. De nation wordt nu als het politiek actieve deel van<br />
de bevolking gelijkgesteld met het gehele volk. Daarbij definieert Rousseau de nation nog<br />
altijd, zoals Montesquieu en Bolingbroke, als een geheel dat eerst dankzij een<br />
gemeenschappelijke politieke traditie een eigen culturele identiteit verkrijgt. De natie<br />
wordt derhalve op grond van burgerschap bepaald en behoudt zo een relatief open karakter,<br />
inzoverre ook de immigrant die zich dit burgerschap verwerft ten volle in deze<br />
gemeenschap kan worden opgenomen.<br />
Die openheid is aanzienlijk beperkter, waar de natie op basis van<br />
linguïstische en etnische criteria wordt gedefinieerd. Deze opvatting van de natie verbreidt<br />
zich het eerst in Duitsland gedurende de laatste decennia van de achttiende eeuw. In<br />
Duitsland verliep het proces van staatsvorming aanzienlijk trager dan in Engeland en<br />
Frankrijk. Sedert de vijftiende eeuw werd weliswaar gesproken over het Heilige Römische<br />
Reich deutscher Nation, maar dit rijk bestond nu juist in een verzameling van staten en<br />
vormde derhalve geen politieke eenheid. De natie kon hier dan ook bezwaarlijk in termen<br />
van een staatsgemeenschap worden omschreven. Zoals Goethe cynisch opmerkt:<br />
‘Deutschland? Aber wo liegt es? Ich weiss das Land nicht zu finden. Wo das Gelehrte<br />
beginnt, hört das Politische auf.’<br />
Wat de bevolking van dit politiek verdeelde Duitsland verbond was haar linguïstische en<br />
culturele verwantschap. Toen het Latijnse natio dan ook vanuit het romaanse taalbereik in<br />
het Duits werd overgenomen, werd dit culturele aspect sterk beklemtoond. In de eerste<br />
helft van de achttiende eeuw speelt het politieke element nog een rol. Zo wordt de Nation<br />
volgens Hübners Reales Staats-Lexicon (1727) bepaald door haar taal, gemeenschappelijke<br />
wetten en eigen zeden en gebruiken. Deze definitie keert vrijwel ongewijzigd terug in<br />
Zedlers Universallexikon (1740). In Adelungs Grammatisch-kritisches Wörterbuch (1807)<br />
vormen gemeenschappelijke wetten evenwel niet langer een bepalend criterium. De natie is<br />
immers, zoals Adelung – met de Duitse situatie voor ogen – uitdrukkelijk opmerkt, niet<br />
noodzakelijk gebonden aan een staat of een bepaald territorium. Waar de lexica van<br />
Hübner en Zedler nog behoren tot een tijd, waarin het culturele leven in Duitsland wordt<br />
beheerst door Franse invloeden, verschijnt Adelungs Wörterbuch in een totaal gewijzigd<br />
intellectueel klimaat; een wijziging die wordt bepaald door de opkomst van de ‘Duitse<br />
beweging’. 21<br />
Deze ‘Duitse beweging’ vindt haar oorsprong in de jaren zeventig in<br />
kringen van de intelligentsia, die nu als een relatief zelfstandig stratum ontstaat. Jonge<br />
schrijvers, kunstenaars en geleerden ontdekken opnieuw de eigen Duitse cultuur en keren<br />
zich daarbij tegen buitenlandse en met name Franse invloeden. Nationaal sentiment en<br />
sociaal-politiek protest laten zich daarbij moeilijk scheiden. Deze jonge intellectuelen<br />
richten zich immers niet in de laatste plaats tegen de wereld van hof en adel, waar de<br />
Franse beschaving als het kenmerk van de gute Gesellschaft geldt. In deze kringen spreekt<br />
men bij voorkeur Frans, leest men de Franse literatuur, volgt men de Franse mode en ziet
‘La religion civile’: nationalisme, nationale staat en modernisering in Europa<br />
men met dédain neer op de Duitse taal en cultuur, die tot de wereld van het Volk behoren.<br />
Juist bij dit Volk zoekt de ‘Duitse beweging’, in dit opzicht beïnvloed door Rousseau,<br />
inspiratie om zo een hogere Duitse Kultur gestalte te kunnen geven.<br />
De spil van deze beweging is Johann Gottfried Herder, wiens invloed<br />
moeilijk kan worden overschat. Zijn ideeën over natie en cultuur hebben niet alleen in<br />
Duitsland zelf, maar ook daarbuiten – en met name in de Slavische wereld – een brede<br />
werking gehad. Die opvattingen worden in hoge mate bepaald door zijn kritiek op de<br />
moderne Europese beschaving. Als een Duitse Rousseau fulmineert hij tegen het<br />
absolutisme, dat vrije burgers tot slaafse onderdanen degradeert, en tegen de bestaande<br />
feodale verhoudingen, waardoor de samenleving op kunstmatige wijze – op grond van het<br />
geboorteprincipe – in standen wordt verdeeld. Deze politieke en sociale orde heeft zijns<br />
inziens een mechanisch karakter en wordt slechts door uiterlijke dwang bijeengehouden.<br />
Daartegenover beroept Herder zich op de natuur. De ware samenleving heeft een organisch<br />
karakter en is als een uitgebreide familie, waarvan de leden door innerlijke banden van<br />
verwantschap en genegenheid met elkaar zijn verbonden. Dergelijke gevoelens van<br />
saamhorigheid leven voort onder het Volk, dat nog niet – zoals de hogere standen – van<br />
zijn culturele wortels is vervreemd en bijgevolg als de kern van de organische Nation<br />
wordt aangemerkt. Zoals Herder in zijn Ideen zur Philosophie der Geschichte der<br />
Menschheit (1782-1791) opmerkt:<br />
‘Die Natur erzieht Familien; der natürlichste Staat ist also auch Ein Volk, mit Einem<br />
Nationalcharakter.’<br />
Conform zijn organologische wereldbeeld beschouwt Herder de mensheid als een geheel,<br />
dat van nature verdeeld is in diverse naties. Elke natie heeft daarbij haar eigen karakter,<br />
waarin het omvattende Humanitätsideal in één, unieke vorm tot uitdrukking komt. Al deze<br />
naties hebben evenveel bestaansrecht en kunnen slechts in hun eigen termen worden<br />
begrepen; te zamen eerst geven zij inhoud aan het begrip ‘mensheid’. Herders opvatting<br />
van de Nation impliceert derhalve een cultureel relativisme, dat zich uitdrukkelijk keert<br />
tegen het superioriteitsgevoel van de philosophes die het verlichte Europa als het<br />
hoogtepunt van menselijke beschaving bestempelen. Volgens Herder, daarentegen, is een<br />
kannibaal op Nieuw-Zeeland weliswaar anders, maar niet minder waard dan een Newton.<br />
Zoals hij in Auch eine Philosophie der Geschichte (1774) schrijft:<br />
‘…jede Nation hat ihren Mittelpunkt der Glückseligkeit in sich, wie jede Kugel ihren<br />
Schwerpunkt!’<br />
Het nationale karakter wordt daarbij in hoge mate bepaald door de taal. De taal is de ziel<br />
van de natie; zij omsluit een geheel eigen wereld van voorstellingen en vertegenwoordigt<br />
zo een unieke denkwijze. Maar in tegenstelling tot de in de literatuur gangbare opvatting is<br />
taal volgens Herder niet het enige criterium en kan zij ook zeker niet worden opgevat als<br />
een onveranderlijke grootheid. Taal en nationaal karakter ontwikkelen zich naar zijn<br />
oordeel in nauwe samenhang met het Klima, dat het geheel van uiterlijke – geografische en<br />
klimatologische – omstandigheden omvat. Die omstandigheden bepalen de leefwijze van<br />
de natie en worden zo mettertijd in taal en karakter verinnerlijkt.<br />
Het is juist deze nadruk op het innerlijke die het onderscheid markeert<br />
tussen Herder en Rousseau, tussen de Duitse en de westerse opvatting van de natie.<br />
Herders natie is een culturele en geen politieke gemeenschap. In zijn bijna anarchistische<br />
afkeer van het absolutisme spaart hij geen moeite om het verschil tussen staat en natie te<br />
beklemtonen. De staat is een machine, de natie een organisme; staten voeren oorlogen,<br />
naties zijn vreedzaam; het lot der staten is wisselvallig, naties belichamen juist historische<br />
continuïteit. De politieke eenheid van de moderne, multi-nationale staat impliceert de<br />
vernietiging van de zwakkere, overwonnen culturen. In Herders ideale, nationale<br />
samenleving zou de staat daarentegen overbodig zijn geworden. Deze ontkoppeling van<br />
staat en natie dekt de Duitse situatie, waar een politieke eenheid vooralsnog ontbreekt. De<br />
15
Veranderende grenzen<br />
16<br />
idee van de Kulturnation komt bovendien overeen met de behoeften van een intelligentsia,<br />
die geen gehoor vindt bij de heersende politieke en sociale elite en daarom haar toevlucht<br />
zoekt bij het geïdealiseerde Volk. In dit opzicht is sprake van een grote mate van<br />
overeenkomst tussen Herders ideeën en het door hem geïnspireerde panslavistische<br />
populisme van de negentiende eeuw. De mythe van het organische volk belichaamt de<br />
hoop van de ‘ontwortelde’ intellectueel op een utopische samenleving, waarin hij ten volle<br />
is geïntegreerd en de hem toekomende erkenning ontvangt. Dit populisme is niet identiek<br />
met het door Rousseau en de jacobijnen gepropageerde politieke principe van<br />
volkssoevereiniteit. Het Volk vormt weliswaar de voedingsbodem voor een culturele<br />
regeneratie, maar is – door toedoen van vorst en adel – in politiek opzicht onmondig<br />
gebleven. Het is zich niet bewust van zijn kracht die het daarom, aan zichzelf overgelaten,<br />
gemakkelijk zou misbruiken. Juist omdat het zichzelf niet begrijpt, behoeft het Volk de<br />
leiding van intellectuelen die het in geestelijk en moreel opzicht opvoeden. De culturele<br />
definitie van de natie verschaft de intelligentsia zo een sleutelpositie in de beoogde<br />
organische gemeenschap en ondersteunt de aanspraken van deze groep tegenover de<br />
heersende politieke en maatschappelijke elite enerzijds en het potentieel revolutionaire<br />
Volk anderzijds. 22<br />
Ongeacht alle aandacht voor de verschillen tussen de diverse volken,<br />
beweegt de Verlichting zich nog in de traditie van het natuurrecht zoals dit in de<br />
zeventiende eeuw door Hugo de Groot en Samuel Pufendorf werd geformuleerd. Het<br />
natuurrecht is – in de bewoordingen van de Encyclopédie – identiek met de menselijke rede<br />
zelf en vormt de universele grondslag voor alle concrete – en rechtmatige – wetgeving. De<br />
philosophes leggen derhalve de nadruk op datgene, wat allen bindt: de menselijke natuur,<br />
die zichzelf altijd en overal gelijk blijft. In die zin schrijft David Hume in zijn Inquiry<br />
concerning human understanding van 1748:<br />
‘Mankind are so much the same, in all times and places, that history informs us of nothing<br />
new or strange in this particular. Its chief use is only to discover the constant and universal<br />
principles of human nature.’ 23<br />
In het licht van deze algemeen-menselijke natuur zijn alle verschillen tussen de diverse<br />
volken slechts bijkomstig. Het nationale denken van de Verlichting blijft ingebed in een<br />
breder, kosmopolitisch kader en onderscheidt zich daarin van het negentiende-eeuwse<br />
nationalisme. Zoals de Zwitserse Aufklärer Isaak Iselin opmerkt: ‘patria est ubicunque<br />
bene est’. Volgens Iselin voelt de mens zich overal thuis, waar de wetten in<br />
overeenstemming zijn met de natuur. Maar in een dergelijk land behoort vaderlandsliefde<br />
dan ook tot de hoogste plichten en is de ware burger een patriot, die zich inzet voor het<br />
algemeen welzijn. Kosmopolitisme en patriottisme komen hier samen in een normatieve<br />
voorstelling van de staat die, bij alle mogelijke variaties, moet voldoen aan de rede. Op<br />
overeenkomstige wijze schetst Immanuel Kant het ideaal van een wereldfederatie van<br />
onafhankelijke landen, die echter alle het karakter van een rechtsstaat zouden moeten<br />
hebben. En ongeacht zijn patriottische hartstocht blijft ook Rousseau in laatste instantie een<br />
kosmopoliet. Het principe van de volkssoevereiniteit berust immers op de universele rede<br />
en zal als zodanig ook door zijn jacobijnse volgelingen naar het buitenland worden<br />
geëxporteerd.<br />
Het is juist deze normatieve houding, die Herder in de Verlichting<br />
kritiseert. De philosophes beoordelen alle culturen volgens hun eigen vooropgezette<br />
voorstelling van beschaving. Hun eis, dat alle volken zich aan het natuurrecht<br />
onderwerpen, kan zijns inziens slechts leiden tot een bloedeloze uniformiteit. Hier is in<br />
feite sprake van het gevoel van culturele superioriteit, dat Herder als ‘nationalisme’<br />
veroordeelt. Anderzijds blijft ook hij Aufklärer genoeg om niet te vervallen in een volstrekt<br />
relativisme. Ook voor hem is het hoogste ideaal toch gelegen in Humanität. Zijn<br />
kosmopolitisme is echter niet langer dat der philosophes. Zijn Humanität blijft een vaag en<br />
open concept, dat culturele verscheidenheid impliceert. Het Humanitätsideal bestaat niet in
‘La religion civile’: nationalisme, nationale staat en modernisering in Europa<br />
de algemene aanvaarding van het uniforme natuurrecht, maar in een diversiteit van volken,<br />
die elk hun eigen nationale karakter ten volle ontplooien. 24<br />
1789-1815: de opkomst van het nationale principe<br />
Het humanitarisme van de Verlichting, het patriottisme van Rousseau en de<br />
cultuuropvatting van Herder vormen de basis voor het nationale denken in de negentiende<br />
eeuw. Deze ideeën krijgen nu evenwel een voorheen ongekende betekenis, waar zij tot de<br />
ideologische grondslag worden voor een politieke massabeweging. Dit verschijnsel maakt<br />
deel uit van een omvattend proces, dat zich in het ene na het andere Europese land voltrekt.<br />
Het betreft hier de overgang van ancien régime naar moderniteit; van een relatief statische<br />
en hiërarchisch geordende samenleving naar de dynamische en geïndustrialiseerde<br />
massamaatschappij. Het moderne nationalisme ontstaat als een oppositiebeweging, die zich<br />
richt tegen de bestaande maatschappelijke verhoudingen en die de door het<br />
moderniseringsproces opgeroepen spanningen kanaliseert ten behoeve van een algehele<br />
politieke en sociale regeneratie.<br />
Deze samenhang tussen nationalisme en modernisering wordt voor het<br />
eerst zichtbaar tijdens de Franse Revolutie, die het ontstaan van het nationalisme als<br />
massabeweging markeert. De Franse Revolutie kan worden gezien als een poging tot<br />
maatschappelijke vernieuwing in een staat, die door een verouderd systeem van politieke<br />
en juridische instellingen in zijn ontwikkeling werd geremd, die werd bedreigd door<br />
interne sociale strijd en een financieel bankroet en die dientengevolge zijn positie als grote<br />
mogendheid leek te hebben verloren aan Engeland. De revolutionaire politiek was voor<br />
alles gericht op de schepping van een homogene, gecentraliseerde samenleving, waarin alle<br />
sociale, geografische en culturele scheidsmuren zouden zijn geslecht. Dit programma werd<br />
gedragen door het ideaal van de ene en ondeelbare nation, die volgens de Déclaration des<br />
droits de l’homme et du citoyen van 1789 voortaan de basis voor de politieke orde zou<br />
vormen:<br />
‘Le principe de toute souveraineté réside essentiellement dans la nation: nul corps, nul<br />
individu ne peut exercer d’autorité qui n’en émane expressément.’ 25<br />
De revolutionaire staat wordt zo gegrondvest op het rousseauïstische beginsel van<br />
volkssoevereiniteit. Hier ontstaat de burgerlijke maatschappij, waarin allen zich als<br />
individu in een gelijke verhouding tot de staat bevinden. Traditionele intermediaire<br />
instellingen – standen, provincies, de Kerk – worden afgeschaft of aan het centraal gezag<br />
onderworpen. Regionalisme wordt bestreden door een bewust gevoerde taalpolitiek,<br />
waarbij dialecten worden onderdrukt en het Frans wordt verheven tot officiële staatstaal.<br />
Die taalpolitiek dient te worden ondersteund door een nationaal onderwijsstelsel, dat de<br />
taak heeft om het individu tot een patriottisch gezinde burger op te voeden. Het nationale<br />
opvoedingsinstituut bij uitstek wordt evenwel het leger. De levée en masse geeft geboorte<br />
aan de eerste nationale strijdmacht die mensen met een zeer verschillende achtergrond,<br />
louter op basis van hun gedeelde vaderlandsliefde, samenbrengt. Die vaderlandsliefde<br />
wordt tenslotte bewust gepropageerd door nationale symbolen en rituelen; door de<br />
tricolore, de Marseillaise, het Panthéon van de nationale helden en de diverse nationale<br />
feesten en gedenkdagen.<br />
De revolutionaire politiek wordt in al haar facetten bepaald door deze<br />
voorliefde voor de ene en ondeelbare natie. Het patriottisme stelt de revolutionairen in staat<br />
om de bevolking naar believen te mobiliseren tegen binnen-en buitenlandse vijanden die de<br />
nationale eenheid zouden bedreigen. De idee van de natie blijft daarbij onveranderlijk<br />
gebonden aan de realiteit van een reeds bestaande staat. In die zin is hier veeleer sprake<br />
van staatspatriottisme dan van een – cultureel bepaald – nationalisme. De nation wordt in<br />
subjectieve zin gedefinieerd als de politieke gemeenschap van burgers, die zich via<br />
verkiezingen – en vanaf 1792 zelfs door algemeen mannelijk stemrecht – in de<br />
bestuurlijke organen kunnen laten vertegenwoordigen. Volgens de Déclaration van 1795<br />
17
Veranderende grenzen<br />
18<br />
ging het hier bovendien om een universeel principe, dat op alle volken van toepassing was.<br />
Dienovereenkomstig werd in de diverse irredenta – de Elzas, Avignon en Venaissin,<br />
Savoye en Nice – een plebisciet gehouden, waarbij de bevolking zich kon uitspreken over<br />
aansluiting bij het vaderland. Hier wordt duidelijk, hoezeer de principes van<br />
volkssoevereiniteit en nationale zelfbeschikking de legitimiteit van de bestaande staten<br />
aantasten. Sedert de Franse Revolutie kunnen droit divin en historische en dynastieke<br />
rechten niet langer gelden als de grondslag voor het wettig gezag. Waar alle intermediaire<br />
instellingen zijn weggevallen, dient de staat zich voortaan rechtstreeks tegenover de burger<br />
te verantwoorden en diens loyaliteit te verwerven.<br />
Het patriottisme is de religion civile van de Revolutie, die zich met name<br />
tijdens de jacobijnse fase afzet tegen het oudere katholieke geloof. Het vaderland wordt<br />
verheven tot een godheid, die een absoluut recht heeft op de hoogste toewijding en<br />
inspanning van zijn burgers. Zo ondersteunt de jacobijnse voorman Barère in 1793 zijn<br />
pleidooi voor een nationaal onderwijssysteem met de stelling, dat kinderen niet zozeer hun<br />
ouders, maar de grote familie van de Franse republiek toebehoren. Evenzo vormt la mort<br />
pour la patrie een telkens terugkerend thema tijdens de revolutionaire feesten en<br />
ceremoniën. Dit geloof, dat in de eerste fase van de Revolutie nog werd begeleid door de<br />
meer humanitaire voorstellingen van de Verlichting, neemt vanaf 1792 een meer agressieve<br />
en militante gedaante aan. De jacobijnen ontwikkelen de gedachte van een nationale<br />
missie, die is gericht op de bevrijding van de mensheid. Dienovereenkomstig worden de<br />
idealen van de Revolutie voortaan gewapenderhand geëxporteerd; een politiek die haar<br />
voortzetting vindt onder Napoleon, die het nationale geloof voor zijn eigen, dictatoriale<br />
doeleinden gebruikt. 26<br />
Juist deze gewelddadige, op verovering gerichte politiek heeft het<br />
nationale gevoel elders in Europa in hoge mate bevorderd. In Engeland bleef dit<br />
verschijnsel nog relatief beperkt. Elders kon de Franse overheersing worden opgevat als<br />
een teken van de eigen zwakte, die slechts door navolging van het Franse voorbeeld – dat<br />
wil zeggen door een algehele binnenlandse hervorming van verouderde politieke en<br />
maatschappelijke instellingen en door mobilisering van alle nationale krachten – kon<br />
worden overwonnen. Maar Engeland bleef buiten de greep van de Franse legers en trad<br />
deze tegemoet met de zelfverzekerdheid van een grote mogendheid. Daarbij werd<br />
Engeland, als de eerste geïndustrialiseerde samenleving in Europa, zeker niet gevrijwaard<br />
van de interne spanningen, die het moderniseringsproces overal begeleidden en die elders<br />
de voedingsbodem vormden voor het ontstaan van een krachtige nationale beweging. Hier<br />
kon dit politieke en sociale verzet echter binnen het bestaande bestel, via het Parlement,<br />
worden gekanaliseerd en kreeg het nooit de vorm van een totale afwijzing van de<br />
gevestigde orde, welke in nationale termen kon worden verwoord. Weliswaar wekten de<br />
Franse expansie en de daarop volgende oorlogen ook in Engeland de nodige nationale<br />
sentimenten, maar deze behielden toch – gegeven de genoemde omstandigheden – het meer<br />
traditionele karakter van een min of meer vanzelfsprekende trots op het eigen land en de<br />
daarmee verbonden instellingen. Aldus stelt Edmund Burke in zijn Reflections on the<br />
revolution in France (1792) Engeland ten voorbeeld aan het revolutionaire Frankrijk. Zijn<br />
kritiek op de revolutionairen richt zich daarbij vooral tegen de gedachte, dat men de<br />
samenleving volgens vooropgezet plan zou kunnen inrichten. Waar deze gedachte in<br />
Frankrijk heeft geleid tot politieke en sociale chaos, vormt Engeland juist een stabiele<br />
gemeenschap die is gegrondvest op historische tradities. Deze ware samenleving is ‘a<br />
partnership not only between those who are living, but between those who are living, those<br />
who are dead, and those who are to be born’. Hoewel hij zelf bezwaarlijk kan worden<br />
bestempeld als een nationalist, heeft Burke’s opvatting van de – zoals hij het noemt – civil<br />
society het nationale denken zeker beinvloed. Vooral in Duitsland vinden zijn politieke<br />
ideeën een gretig gehoor en ze verbinden zich hier met de Herderiaanse opvatting van de<br />
organisch gegroeide nationale cultuur. 27<br />
Nergens heeft het optreden van de Franse legers de nationale beweging<br />
dan ook zozeer bevorderd als juist in Duitsland. Duitse intellectuelen, die in 1789 vrijwel<br />
zonder uitzondering de Franse Revolutie bejubelden, ontpopten zich mettertijd als
‘La religion civile’: nationalisme, nationale staat en modernisering in Europa<br />
verklaarde tegenstanders. De Franse revolutionairen zouden de oorspronkelijke idealen van<br />
vrijheid en – in mindere mate – gelijkheid hebben verraden en hebben gekozen voor<br />
gewelddadige overheersing. Aan Duitsland voortaan de wereldhistorische missie om de<br />
mensheid naar het licht te voeren en van deze waarden te doordringen. Typerend is in dit<br />
verband de houding van de Pruisische staatsman en taalkundige Wilhelm von Humboldt,<br />
die tijdens zijn verblijf te Parijs in de jaren 1797-1801 geleidelijk overtuigd raakt van de<br />
bijzondere kwaliteiten van de Duitse nationaliteit. Steeds weer wordt hij getroffen door het<br />
contrast tussen het Duitse en het Franse cultuurpatroon; tussen de Duitse Tugend, diepgang<br />
en innerlijkheid enerzijds en de Franse Aermlichkeit der Moralität, oppervlakkigheid en<br />
uiterlijkheid anderzijds. Die tegenstelling neemt mettertijd nog scherpere vormen aan. In<br />
de Geschichte des Verfalls und Unterganges der griechischen Freistaaten (1807-1808)<br />
wordt de napoleontische overheersing in klassieke termen begrepen en verwerkt. Zoals het<br />
klassieke Griekenland ooit werd onderworpen door Rome, zo is Duitsland nu volgens<br />
Humboldt verslagen door Frankrijk. Rome en Frankrijk figureren hier als twee louter op<br />
macht beluste volken met een lagere, uiterlijke beschaving. Daartegenover staan<br />
Griekenland en Duitsland als politiek verdeelde en daarom militair verzwakte naties met<br />
een superieure cultuur. Deze historische parallel impliceert een troostrijke gedachte,<br />
waarbij de eigen achterstand tot een voorsprong wordt omgeduid. Want zoals de Grieken<br />
voorheen het machtige Rome in cultureel opzicht annexeerden, zo zou ook de hogere<br />
Duitse cultuur uiteindelijk over de Fransen kunnen triomferen.<br />
Humboldts betoog is in tweeërlei opzicht illustratief. In de eerste plaats<br />
worden wij hier, in de jaren rond 1800, voor het eerst geconfronteerd met een ideologische<br />
tegenstelling die het Duitse nationale denken zal blijven beheersen. De vraag naar de<br />
identiteit van de eigen Kultur wordt veelal in negatieve termen beantwoord door deze af te<br />
zetten tegenover de lagere Franse Zivilisation. Weliswaar lijkt deze tegenstelling na 1815<br />
aanvankelijk aan betekenis te verliezen, maar vanaf 1870 ontbrandt de ideologische strijd<br />
opnieuw om tijdens de Eerste Wereldoorlog een hoogtepunt te bereiken. De argumenten<br />
blijven globaal dezelfde. De Fransen en later ook de Engelsen zijn, zoals Werner Sombart<br />
het in 1915 formuleerde, de Händler; de Duitsers de Helden. Het Westen is burgerlijk en<br />
materialistisch; de Duitsers zijn daarentegen idealisten, die bereid zijn om hun aardse geluk<br />
te offeren voor hogere doeleinden. 28<br />
In de tweede plaats verschaft Humboldts betoog een duidelijk voorbeeld<br />
van een verschijnsel, dat alle nationale bewegingen begeleidt en dat door Hobsbawm is<br />
omschreven als the invention of tradition. Waar de natie in werkelijkheid eerst ontstaat met<br />
de moderne, burgerlijke samenleving en aldus het produkt vormt van een wereld, die wordt<br />
gekenmerkt door ingrijpende veranderingen en het scherpe besef van een historische breuk,<br />
belichaamt zij in de voorstelling van de ideoloog juist continuïteit. Het nationale denken<br />
creëert zijn eigen verleden met eigen helden en legenden en verschaft de nieuwe natie zo<br />
een eigen identiteit. In Duitsland speelt daarbij de mythe van een heimelijke verwantschap<br />
met het klassieke Hellas een belangrijke rol. Sedert het einde van de achttiende eeuw<br />
gelden de Grieken als het hoogtepunt van menselijke beschaving en oefenen zij een – zoals<br />
Eliza Butler het noemt – ‘tyrannieke’ invloed uit op het denken der Duitse intellectuelen.<br />
Dit bewonderde Hellas wordt in de Duitse voorgeschiedenis geïncorporeerd en verschaft<br />
de nationale beweging het gezag om zich tegen vreemde – en met name Franse – invloeden<br />
te weren. Verscheidene schrijvers wijzen op een opvallende gelijkenis tussen de Griekse en<br />
de Duitse taal, die zou duiden op een overeenkomstig nationaal karakter. Duitsland is<br />
daarom de moderne Humanitätsnation; de Duitsers vormen, zoals de Grieken in het<br />
verleden, een voorbeeld voor de gehele mensheid. Herders relativisme maakt geleidelijk<br />
plaats voor een gevoel van superioriteit. De Duitser bevindt zich, schrijft Schiller in zijn<br />
gedicht Deutsche Grösse (circa 1800), ‘in der Mitte von Europens Völkern’ en vormt zo<br />
‘der Kern der Menschheit’. Hier ontstaat een gedachte die het Duitse nationale denken tot<br />
in de 20ste eeuw zal beheersen. Duitsland is het Land der Mitte en in zijn geschiedenis<br />
vervult zich het lot der mensheid. Dit is de Deutsche Mission die bij Schiller en Humboldt<br />
nog een louter culturele betekenis heeft, maar die geleidelijk in politieke en militaire zin<br />
zal worden geperverteerd. 29<br />
19
Veranderende grenzen<br />
20<br />
Die ontwikkeling wordt reeds ten tijde van de napoleontische oorlogen<br />
zichtbaar in het werk van Johann Gottlieb Fichte. In zijn Reden an die deutsche Nation<br />
(1807-1808) wordt het culturele nationalisme van Herder omgevormd tot een politieke<br />
doctrine. Zoals de meeste Duitse intellectuelen gaat Fichte uit van een objectieve definitie<br />
van de natie als een culturele eenheid, die door de organisch gegroeide taal en<br />
gemeenschappelijke leefgewoonten bijeen wordt gehouden. Ook volgens hem bepaalt de<br />
taal de gehele denkwijze van een volk. Daarbij staat de Duitse taal op één lijn met het<br />
Grieks; zij omsluit een wijder bereik van voorstellingen dan alle andere – en in het<br />
bijzonder: de romaanse – talen, zodat de Duitser de buitenlander zelfs beter begrijpt dan<br />
deze zichzelf. De Duitse natie is dan ook, gegeven deze culturele superioriteit, de<br />
‘Wiedergebärerin und Wiederherstellerin der Welt’; zij zal het doel der mensheid, dat<br />
gelegen is in ‘das Reich des Geistes und der Vernunft’, realiseren en is zo voorbestemd tot<br />
– spirituele – ‘Weltherrschaft’. Daartoe behoeft deze verheven Duitse Geist evenwel een<br />
politiek lichaam, dat bij machte is om zich naar buiten toe te verdedigen. Op dit punt<br />
combineert Fichte de Herderiaanse cultuuropvatting met Rousseau’s volonté générale. De<br />
objectief gegeven Kulturnation vindt zijns inziens eerst haar vervulling in een<br />
gemeenschap, die berust op de bewuste wil van de burgers om een politieke eenheid te<br />
vormen. In Der geschlossene Handelsstaat (1800) schetst Fichte het ideaal van een<br />
uniform georganiseerde, gecentraliseerde en volstrekt autarkische staat, waarin het individu<br />
zich geheel in dienst stelt van het algemeen welzijn. In aansluiting hierop verschaffen de<br />
Reden het recept, volgens hetwelk deze homogene gemeenschap tot stand kan worden<br />
gebracht. Daarbij wijst Fichte, in navolging van zijn Franse voorbeelden, een cruciale rol<br />
toe aan het onderwijs. Dit onderwijs is niet langer volgens stand georganiseerd, maar heeft<br />
een nationaal karakter waarbij allen hetzelfde programma volgen. Kinderen worden op de<br />
geschikte leeftijd aan de ouders onttrokken om te worden opgenomen in de school, die als<br />
een autarkische leefgemeenschap de juiste voorbereiding vormt op het maatschappelijk<br />
bestaan. Zoals Fichte schrijft:<br />
‘Wir wollen durch die neue Erziehung die Deutschen zu einer Gesamtheit bilden, die in<br />
allen ihren einzelnen Gliedern getrieben und belebt sei durch dieselbe Eine<br />
Angelegenheit…’<br />
Hoewel afwijkend door hun radicale democratische toonzetting, sluiten Fichte’s plannen<br />
toch aan bij een meer algemene belangstelling voor Nationalerziehung. De napoleontische<br />
overheersing leidt in diverse Duitse landen tot pogingen om de samenleving via een<br />
Reform von oben te moderniseren, waarbij de hervorming van het onderwijs de hoogste<br />
prioriteit geniet. Opdat alle nationale krachten in de strijd tegen het Franse gevaar kunnen<br />
worden gemobiliseerd, dienen slaafse onderdanen via het van staatswege georganiseerde<br />
onderwijs te worden opgevoed tot actieve burgers. Dit principe vormt ook het uitgangspunt<br />
voor de hervormingen, die Wilhelm von Humboldt in de jaren 1809 en 1810 in Pruisen<br />
realiseert en die de basis hebben gevormd voor het moderne onderwijs in geheel<br />
Duitsland. 30<br />
Het verlangen naar een cultureel homogene, politieke gemeenschap komt<br />
in Duitsland niet in de laatste plaats tot uiting in de roep om een nieuwe mythologie, welke<br />
men bij Hegel, Fichte en diverse romantische schrijvers verneemt. Waar de samenleving<br />
niet langer steunt op het geloof in een goddelijke orde, pleiten zij – zoals Rousseau – voor<br />
een nieuwe, wereldse religie die een gevoel van onderlinge saamhorigheid kan wekken en<br />
zo de tegenstellingen van de burgerlijke maatschappij zal overwinnen. Deze nieuwe religie<br />
wordt in het algemeen verbonden met een Herderiaans vertrouwen in de oorspronkelijke en<br />
organische kracht van het Volk. Zelfs bespeurt men nu de neiging om aan deze Duitse term<br />
de voorkeur te verlenen boven het uit het romaanse taalgebied overgenomen Nation.<br />
Doorgaans echter wordt deze verering voor het Volk nog gematigd door de overtuiging, dat<br />
zij zelf als intellectuelen een leidende rol in de samenleving dienen te vervullen. Een<br />
uitgesproken populistische wending neemt het nationale denken eerst bij Ernst Moritz<br />
Arndt en Turnvater Jahn. In hun werk treft men de eerste sporen van de völkische ideologie
‘La religion civile’: nationalisme, nationale staat en modernisering in Europa<br />
zoals deze zich met name vanaf het einde van de negentiende eeuw in Duitsland zal<br />
verbreiden. Hun nationalisme heeft een emotioneel en irrationeel karakter en wordt<br />
begeleid door een schrille, agressieve toon en een extreme vorm van xenofobie. Hun natie<br />
wordt niet alleen door linguïstische en culturele, maar tevens op grond van raciale criteria<br />
bepaald. Daarbij ligt de nadruk op de noodzaak om taal, cultuur en ras van het eigen Volk<br />
te zuiveren van vreemde smetten. Waar de waarden van de Verlichting zelfs in het werk<br />
van Fichte nog van verre doorklinken, gelden kosmopolitisme en humaniteit hier – in<br />
Arndts bewoordingen – als ‘allweltliche Judensinn’. Het universalisme van Arndt en Jahn<br />
is Duits gekleurd. De Duitser is, zoals de eerstgenoemde opmerkt, ‘der Allerweltmensch,<br />
welchem Gott die ganze Erde zur Heimat gegeben hat’. Juist opdat het Duitse Volk deze<br />
goddelijke missie kan vervullen, acht Jahn het noodzakelijk om in het hele land<br />
turnverenigingen op te richten. Zo namelijk wordt de jeugd gestaald in de militaire<br />
discipline die nodig zal zijn om Jahns groot-Duitse ideaal te verwerkelijken. Waar macht<br />
geldt als een teken van gezondheid is het namelijk een natuurlijk recht van de sterke volken<br />
om de zwakke naties door Eisenen Feuerte genezen. Het Volk van Arndt en Jahn is zo een<br />
jaloerse God, die vreemden terneerslaat en van de eigen gelovigen de hoogste offers<br />
verlangt. Zoals Arndt schrijft:<br />
‘Die höchste Form der Religion ist es, das Vaterland leidenschaftlicher zu lieben als Gesetz<br />
und Fürst, Vater und Mutter, Weib und Kind.’ 31<br />
1815-1870: van nationale beweging tot nationalisme<br />
De Duitse nationale beweging behoudt tot diep in de negentiende eeuw het<br />
karakter van een intellectuele stroming, die – zelfs op het hoogtepunt van de<br />
Bevrijdingsoorlogen – nauwelijks gehoor vindt onder de massa van de bevolking. Dat<br />
patroon is ook elders zichtbaar. De nationale bewegingen worden veelal gedragen door<br />
schrijvers, professoren en studenten, door leden van de geletterde burgerij, de intelligentsia<br />
en delen van de adel. Het karakter van deze bewegingen verschilt evenwel, afhankelijk van<br />
de politieke en maatschappelijke situatie, van land tot land. In Engeland en Frankrijk<br />
voltrok de ontwikkeling van de nationale beweging zich na 1815 in een overwegend<br />
liberaal klimaat. Dit liberale nationale denken was nog voornamelijk gebaseerd op de<br />
humanitaire traditie van de Verlichting. De gedachte, dat de natie autonoom is en recht<br />
heeft op een eigen regering, werd als een vanzelfsprekend gegeven aanvaard. Niet minder<br />
vanzelfsprekend was het dat in een wereld van zulke onafhankelijke nationale staten sprake<br />
zou zijn van een vreedzame coëxistentie, die met name in Engeland werd geassocieerd met<br />
vrije handel tussen de volkeren. Hoe de natie zelf moest worden gedefinieerd, bleef daarbij<br />
echter vaag. Politieke en culturele criteria werden door de Engelse en Franse liberalen<br />
naast elkaar gehanteerd. Voor hen bestond dan ook geen dwingende noodzaak voor een<br />
diepgaande theorievorming.<br />
De nationale eenheid stond niet ter discussie en ook in de binnenlandse politiek speelden<br />
kwesties van nationale en etnische aard, gegeven de geringe graad van democratisering,<br />
vooralsnog geen belangrijke rol. In de praktijk van de binnenlandse politiek diende het<br />
beroep op de natie de liberalen vooral om hun conservatieve tegenstanders – te weten adel,<br />
kerk en absolutisme – te brandmerken. Wat betreft de verhouding tussen de naties<br />
onderling, gold in het algemeen het principe dat alleen volken, die in politiek en<br />
economisch opzicht levensvatbaar waren, aanspraak zouden kunnen maken op een eigen<br />
staat. De nationale staat werd vooral beschouwd als een middel bij het streven naar een<br />
algemeen menselijke beschaving en werd derhalve slechts aanvaard, voorzover grotere<br />
groepen mensen binnen één politiek verband zouden worden verenigd. Dat kleinere<br />
nationaliteiten zouden worden geabsorbeerd door de nationale staten van de grotere<br />
Staatsvölker en daarbinnen hun zelfstandigheid en identiteit zouden verliezen, werd gezien<br />
als een noodzakelijke prijs die voor dit humaniteitsideaal zou moeten worden betaald.<br />
Aldus schrijft de Engelse liberaal John Stuart Mill nog in 1861 in zijn Considerations on<br />
representative government:<br />
21
Veranderende grenzen<br />
22<br />
‘Experience proves that it is possible for one nationality to merge and be absorbed in<br />
another: and when it was originally an inferior and more backward portion of the human<br />
race the absorption is greatly to its advantage.’<br />
Bretonnen, Basken, Welshmen en Schotse Hooglanders werden eerst als Fransen en<br />
Engelsen uit hun half-barbaarse ‘little mental orbit’ bevrijd om te worden opgenomen in<br />
‘the general movement of the world’. Dergelijke opvattingen domineren in deze periode<br />
het nationale denken, dat vooral wordt bepaald door een streven naar unificatie. Ook de<br />
bekendste voorvechter van het nationale principe, de Italiaan Giuseppe Mazzini, ziet op<br />
Europese bodem slechts ruimte voor twaalf nationale staten; aanzienlijk minder dan het<br />
getal dat de landkaart na 1918 daadwerkelijk te zien zal geven. 32<br />
De positie van liberalen in Italië en Midden-en Oost-Europa was<br />
principieel anders dan die van hun Engelse en Franse geestverwanten. Zoals in Engeland<br />
en Frankrijk zetten liberalen zich ook hier in voor het principe van de rechtsstaat en de<br />
introductie van burgerrechten. De liberale beweging was hier echter niet alleen – gezien de<br />
sociaal-economische achterstand – zwakker, maar werd bovendien geconfronteerd met een<br />
situatie waarin van een nationale staat nog geen sprake was. Waar het streven naar<br />
nationale eenheid voorop stond, bestond relatief weinig ruimte voor het westerse<br />
kosmopolitisme. Illustratief is in dit verband de Duitse liberaal Friedrich List, die in Das<br />
nationale System der politischen Oekonomie (1841) heftige kritiek uit op de economische<br />
theorie van de vrijhandel:<br />
‘…die Theorie habe vor lauter Menschheit, vor lauter Individuen die Nationen nicht<br />
gesehen…’<br />
De klassieke theorie berust ‘auf bodenlosen Kosmopolitismus’ en werkt slechts in het<br />
voordeel van de meest ontwikkelde landen. Dienovereenkomstig bepleit List de<br />
eenwording van een Duitse Grossstaat, die onder meer ook <strong>Nederland</strong> zou moeten<br />
omvatten en die de eigen nationale economie moet beschermen tegen buitenlandse – en<br />
met name Engelse – concurrentie. Dergelijke opvattingen, die herinneren aan Fichte,<br />
vinden in brede kring gehoor en zullen vanaf de jaren tachtig de basis vormen voor de<br />
Duitse economische politiek. Het eigen nationale belang staat centraal en stemt niet langer<br />
vanzelf overeen met dat van andere landen. Die gedachte wordt al zichtbaar tijdens de<br />
revolutie van 1848, wanneer het overwegend liberale parlement van Frankfurt een<br />
verklaring van de rechten van het Duitse volk uitvaardigt en daarmee afstand neemt van het<br />
universalisme dat de Franse Revolutie nog had gekenmerkt. 33<br />
De zwakte van het liberalisme komt niet in de laatste plaats tot<br />
uitdrukking in het populisme, dat de nationale bewegingen vooral in Midden-en Oost-<br />
Europa in hoge mate bepaalt en dat wordt geïnspireerd door de Duitse romantische<br />
voorstelling van het zuivere, organische Volk. Waar de Engelse en Franse naties eerst<br />
binnen het kader van een reeds gegeven staat vorm kregen, geldt hier het volk als de<br />
oorspronkelijke eenheid die de basis moet vormen voor de ‘ware’, organische politieke<br />
gemeenschap. De nationale bewegingen worden in deze landen aangevoerd door<br />
literatoren, lexicografen en historici die de eigen taal, geschiedenis en volkscultuur<br />
ontdekken en deels ook construeren. In Duitsland wordt een begin gemaakt met de<br />
publikatie van de Monumenta Germaniae Historica; een uitgave van middeleeuwse<br />
bronnen, waarvan elk deel is voorzien van het opschrift Sanctus amor patriae dat animum.<br />
De leider van de nationale beweging in Tsjechië, de historicus Frantisˇek Palack y, spant<br />
zich eveneens in om de historische wortels van het eigen volk te traceren. De uitgave van<br />
woordenboeken en grammatica’s bevordert vervolgens de idee van een nationale<br />
standaardtaal, die doorgaans is gebaseerd op één of meer dialecten. Aldus speelt de<br />
geleerde Vuk Karadzi c een belangrijke rol in de creatie van een gemeenschappelijke<br />
schrijftaal voor Kroaten en Serviërs. Op soortgelijke wijze maakt Gheorghe Lazar de<br />
Roemenen bewust van hun romaanse oorsprong, die hen boven omringende volken verheft
‘La religion civile’: nationalisme, nationale staat en modernisering in Europa<br />
en tot uiting dient te worden gebracht in het gebruik van het Latijnse alfabet. Dit gevoel<br />
van de eigen superioriteit keert telkens opnieuw terug en wordt veelal verbonden met de<br />
idee van een goddelijke missie. Volgens de dichter Adam Mickiewicz was Polen de<br />
Christus onder de volken; hoewel vernederd zal het herrijzen om de mensheid van alle<br />
onderdrukking te bevrijden. De Slowaakse predikant en dichter Jan Kollar bepleitte op<br />
overeenkomstige wijze de eenheid van alle slavische volken die bestemd zouden zijn om<br />
de wereld van de Elbe tot Wladiwostok te regeren. En in Rusland, waar het nationale besef<br />
nog nauw verbonden is met het traditionele Grieksorthodoxe geloof, bestempelt<br />
Dostojewski’s Sjatow in Boze geesten (1871-1872) het eigen volk als het enige ‘‘‘dat God<br />
in zich draagt’’, bestemd om de wereld te vernieuwen en te redden uit naam van een<br />
nieuwe God’. Het pijnlijke besef van een achterstand op de Westeuropese landen wordt<br />
hier tot een teken van uitverkiezing. Aldus schrijft de Russische slavofiel Iwan Kirejewski<br />
in 1830:<br />
‘De Europese beschaving diende als onze wieg: onze beschaving werd geboren toen de<br />
andere hun kringloop van intellectuele ontwikkeling reeds bijna hadden voltooid en waar<br />
zij zijn gestopt, beginnen wij pas. Als de jongste van een grote familie is Rusland, nog vóór<br />
zij de wereld betreedt, al rijkelijk toegerust met de ervaring van haar oudere zusters.’ 34<br />
Een dergelijk populisme kan weliswaar ook in West-Europa worden geconstateerd, maar<br />
blijft hier toch veelal verbonden met de republikeinse idealen van de jacobijnse traditie. In<br />
die zin heeft het Italiaanse volk, als erfgenaam van het klassieke Rome, volgens Mazzini de<br />
historische missie om de wereld voor te gaan in een nieuw en humanitair geloof, dat de<br />
mensheid zal bevrijden. En de Franse historicus Jules Michelet bezingt in zijn Histoire de<br />
la Révolution Française (1847-1853) op lyrische wijze de federatiefeesten als de spontane<br />
wedergeboorte van de Franse natie; als een vita nuova waarbij de natuur zich hervindt.<br />
Deze volksfeesten van de Franse Revolutie worden bezield door ‘un interêt réligieux’, dat<br />
alle onderlinge sociale verschillen doet vergeten. Dit Franse volk is volgens Michelet het<br />
symbool voor het toekomstige huwelijk van alle naties; het is een kind op het altaar der<br />
mensheid, een ‘enfant commun des nations’ dat alle onderdrukte volken met elkaar<br />
verbindt. 35<br />
De revolutie van 1848 markeert het punt, waar deze populistische tendens<br />
de liberale traditie definitief verdringt. De roep om binnenlandse hervorming – om een<br />
constitutionele regering en burgerrechten – ging met name in Midden-en Oost-Europa al<br />
spoedig verloren in de revolutionaire strijd tussen verschillende nationale groepen. De<br />
liberale idee van vreedzame coëxistentie maakte hier plaats voor scherpe nationale<br />
confrontaties. In het Duitse parlement te Frankfurt overheerste nu het<br />
Nationalliberalismus, dat aanspraak maakte op Franse, Deense en Poolse grondgebieden.<br />
In zijn rede, waarin hij de Duitse keizerskroon aanbood aan de Pruisische koning,<br />
verklaarde de liberale voorman Friedrich Christoph Dahlmann dat vrijheid en nationale<br />
macht zich niet lieten scheiden. De revolutionaire drang tot vrijheid richtte zich zijns<br />
inziens niet alleen op vrijheid, want:<br />
‘…es ist zur grösseren Hälfte die Macht, die ihm [Freiheitsdrang, a.l.] bisher versagte, nach<br />
der es ihm gelüstet.’ 36<br />
Ook elders kreeg het culturele nationalisme, dat tot dan toe had gedomineerd, nu een<br />
scherpe politieke vorm. In Italië veranderde de revolutie in een nationale opstand tegen de<br />
Oostenrijkse overheersing. Het Habsburgse rijk zelf werd verscheurd door de strijd tussen<br />
diverse nationaliteiten, waarbij het met name in Hongarije tot felle botsingen kwam tussen<br />
Magyaren en slavische bevolkingsgroepen die zich door het Hongaarse nationalisme<br />
ernstig benadeeld voelden. Juist deze nationale verdeeldheid gaf de heersende dynastieke<br />
regeringen de gelegenheid om zich te herstellen en behoort zo tot de voornaamste oorzaken<br />
voor het mislukken van de revolutie. Desalniettemin betekent de revolutie een breuk: het<br />
nationalisme verloor zijn liberale onschuld en manifesteerde zich voor het eerst – na het<br />
23
Veranderende grenzen<br />
24<br />
staatspatriottisme van de Franse Revolutie – op brede schaal als een massabeweging die<br />
zich bediende van een agressieve politieke stijl. Ook in Frankrijk, waar de nationale<br />
eenheid geen probleem meer vormde, worden dergelijke sentimenten zichtbaar. Hier<br />
eindigde de revolutie immers met de verkiezing van de populist Louis Napoleon, die de<br />
zaak van maatschappelijke vooruitgang met de nationale grandeur verbond en zo het volk<br />
voor zich wist te winnen. De liberaal John Stuart Mill kon al deze gebeurtenissen slechts<br />
met lede ogen aanzien. Zijn commentaar op de revolutie is wrang en herinnert aan Lord<br />
Acton. Hij constateert hoe het liberale vrijheidsideaal werd opgeofferd aan een nieuw type<br />
nationalisme, waarbij:<br />
‘…the sentiment of nationality so far outweighs the love of liberty that the people are<br />
willing to abet their rulers in crushing the liberty and independence of any people not of<br />
their race or language’. 37<br />
1870-1914: nationalisme als massabeweging<br />
De periode vóór 1848 wordt gekenmerkt door nationale bewegingen, die op zoek zijn naar<br />
een eigen staat. De tijd daarna lijkt veeleer te worden bepaald door staten, die zich een<br />
natie naar hun eigen beeld trachten te scheppen. De nationale staten, die in de tweede helft<br />
van de negentiende en het begin van de 20ste eeuw in Europa tot stand zijn gekomen, zijn<br />
niet zozeer het produkt van een nationalistische volksbeweging, maar van regeringen die<br />
zich het nationale principe voor eigen doeleinden eigen hebben gemaakt. Aldus verbreidt<br />
zich met name na 1870 het – zoals Hugh Seton-Watson het noemt – ‘officiële<br />
nationalisme’. De regeringen van de nieuwe staten trachten zich tegenover de bevolking te<br />
legitimeren door het ‘nationale’ karakter van hun politiek te onderstrepen. Deze nationale<br />
politiek moet de maatschappelijke tegenstellingen, die door het zich verbreidende<br />
moderniseringsproces worden opgeroepen, overbruggen en vormt tevens een antwoord op<br />
het hiermee verbonden probleem van democratisering. Nationalisme en democratie<br />
ontwikkelen zich in nauwe onderlinge samenhang. Democratie vereist een regering, die<br />
haar beleid in termen van algemeen – d.i. nationaal – belang kan verdedigen. Omgekeerd<br />
impliceert nationalisme een tendens tot democratisering, inzoverre het uitgaat van de staat<br />
als een homogene politieke en culturele eenheid, waarin allen als actieve burgers zijn<br />
verenigd.<br />
Juist die nadruk op culturele homogeniteit leidt in de tweede helft van de<br />
negentiende eeuw in toenemende mate tot nationale wrijvingen. De objectieve definitie van<br />
de natie als een linguïstische en etnische eenheid vindt eerst nu algemeen ingang. Zo<br />
aanvaardde het Internationale Statistische Congres, gewijd aan het probleem van<br />
volkstellingen, het door Richard Böckh in de jaren zestig geformuleerde principe, volgens<br />
hetwelk taal als het enig duidelijke criterium van nationaliteit kan gelden. Op grond van<br />
datzelfde argument meende Cavour de overdracht van Nice aan Frankrijk te kunnen<br />
rechtvaardigen. Culturele homogeniteit werd aldus als een politiek principe in de<br />
internationale diplomatie aanvaard. Daarmee werd echter afstand genomen van de liberale<br />
visie, volgens welke de natie een levenskrachtige – dus aanzienlijke – politieke en<br />
economische eenheid moest vormen. De gevolgen werden met name zichtbaar in multinationale<br />
staten, waar officieel en cultureel nationalisme gemakkelijk met elkaar in conflict<br />
konden geraken. Zo ontstond in Oostenrijk in toenemende mate oppositie tegen het besluit<br />
van Joseph ii om het Duits tot staatstaal te verheffen; een op zuiver praktische gronden<br />
genomen beslissing, die nu echter door de diverse nietDuitse groepen als een vorm van<br />
discriminatie werd ervaren. Evenzo stuitte ook de russificatie-politiek van de Romanows<br />
op onvrede bij de overige nationaliteiten; verzet dat nog tijdens de revolutie van 1905 zou<br />
doorklinken. Het op unificatie gerichte streven der liberalen maakte aldus, gegeven de<br />
nadruk op culturele eenheid, meer en meer plaats voor een separatistisch getinte vorm van<br />
nationalisme.<br />
Het ‘officiële nationalisme’ wordt begeleid door een van overheidswege<br />
gevoerde propaganda, waarmee de nieuwe staat de bevolking voor zich tracht te winnen.
‘La religion civile’: nationalisme, nationale staat en modernisering in Europa<br />
Die propaganda blijkt niet slechts in woord en geschrift, maar wordt tevens uitgedrukt in<br />
een toename van officiële gedenkdagen en monumenten. In Duitsland bereikt deze tendens<br />
een hoogtepunt in de periode 1888-1918. Voor keizer Wilhelm ii bestond er alle noodzaak<br />
om het door Pruisen geannexeerde Duitsland aan de Hohenzollern-dynastie te binden.<br />
Aldus verrees naast de Kaiser Wilhelm-Gedächtniskirche menig standbeeld, waarmee de<br />
herinnering aan Wilhelm i als stichter van de Duitse eenheid levend werd gehouden.<br />
Daarnaast werd in 1901 de Siegesallee ingewijd; een door de keizer ontworpen galerij<br />
waarin de groten uit het Hohenzollerngeslacht als nationale helden werden afgebeeld. Ook<br />
hier echter bleek de officiële visie niet door de gehele bevolking te worden gedeeld. De<br />
hausse van Bismarck-monumenten, die na het overlijden van de kanselier overal in<br />
Duitsland werden opgericht, impliceerde indirecte kritiek op het officiële nationalisme van<br />
de keizer en werd door deze ook als zodanig verstaan. 38<br />
Hieruit blijkt reeds dat de rol van het nationalisme ook na de<br />
totstandkoming van de nationale staat niet is uitgespeeld. De nationalist presenteert het<br />
eigen standpunt als identiek met het algemeen belang en brandmerkt de tegenstanders van<br />
zijn visie naar believen als vijanden van het vaderland. In die zin is het niet verwonderlijk,<br />
dat het nationalisme een rol speelt in alle ideologieën die zich met het<br />
democratiseringsproces in de negentiende eeuw hebben verbreid. Geen van deze politieke<br />
stromingen kon de brandende nationale kwestie ontwijken en elk was zo gedwongen<br />
hiertegenover een eigen standpunt te formuleren. Dit probleem was wel het meest nijpend<br />
voor de socialistische beweging, die immers uitging van een internationalistisch standpunt.<br />
Het werk van Marx en Engels kon hier nauwelijks als richtsnoer dienen, aangezien de idee<br />
van de natie hierin slechts een ondergeschikte rol speelt. Het marxisme verdeelt de wereld<br />
verticaal in internationale klassen van bezitters en proletariërs en niet, zoals de nationalist,<br />
horizontaal in naties. Vanuit dit gezichtspunt kan het nationalisme ten hoogste worden<br />
verklaard als een anomalie; als een vorm van vals bewustzijn, dat de door de bourgeoisie<br />
beheerste staat benut om de massa te pacificeren. Het meest bekende geschrift is in dit<br />
verband ongetwijfeld Josef Stalins Het marxisme en het nationale vraagstuk (1913). In<br />
navolging van Marx en Engels bestempelt Stalin het nationalisme als een verschijnsel, dat<br />
historisch verbonden is met het kapitalisme. De nationalistische ideologie dient de<br />
belangen van de bourgeoisie, die de eigen binnenlandse markt tegen buitenlandse<br />
concurrentie tracht te beschermen. De zege van het proletariaat biedt uiteraard ook in dit<br />
opzicht een volmaakte oplossing:<br />
‘De definitieve val van de nationale beweging is slechts mogelijk met de val van de<br />
bourgeoisie. Eerst in het rijk van het socialisme kan de volledige vrede worden bereikt.’<br />
Oostenrijkse socialisten zoals Otto Bauer en Karl Renner hadden ongetwijfeld meer oog<br />
voor de culturele aspecten van het nationalisme. De meesten van hun geestverwanten<br />
volgden evenwel, zoals Stalin, de orthodox-marxistische lijn. Zij hielden, net als de<br />
liberalen vóór hen, vast aan een kosmopolitisch standpunt, waarbij de natie werd gezien als<br />
een trede op de weg naar een wereldwijde gemeenschap. Zij beschouwden het nationalisme<br />
in zuiver sociaal-economische termen en onderschatten de aantrekkingskracht van het<br />
verschijnsel. Juist zij werden dan ook in augustus 1914 met verbijstering geslagen, toen de<br />
nationale arbeidersbewegingen bereid bleken om het principe van internationale<br />
broederschap te offeren voor het vaderland. 39<br />
Aan de andere zijde van het ideologische spectrum bevindt zich het<br />
zogenaamde ‘integrale nationalisme’. Is de natie binnen de overige – liberale, socialistische<br />
en conservatieve – ideologieën slechts een onderdeel van een bredere wereldbeschouwing,<br />
hier vormt zij het laatste antwoord op alle menselijke vragen. De term nationalisme<br />
intégrale is daarbij afkomstig van Charles Maurras, de leider van de in 1899 opgerichte<br />
Action française. Volgens Maurras vormt de natie een doel op zichzelf. Ieder politiek<br />
streven dient te zijn gericht op de uitbreiding van haar macht, die in militaire zin wordt<br />
begrepen en zich in de strijd met andere naties dient te bewijzen. Dit type nationalisme<br />
wordt derhalve gedragen door nationaal chauvinisme en een sterke aversie tegen liberale,<br />
25
Veranderende grenzen<br />
26<br />
humanitaire en kosmopolitische voorstellingen. Het steunt bovendien in hoge mate op een<br />
racistische en biologische Blut und Boden-theorie. In zijn romantrilogie Le roman de<br />
l’énergie nationale (1897-1902) predikt Maurras’ voorbeeld, de schrijver Maurice Barrès,<br />
de cultus van geboortegrond en vaderland als de enige remedie tegen de ontworteling van<br />
de mens in de moderne samenleving. Deze cultus richt zich op La France éternelle zoals<br />
dat wordt belichaamd in volksgebruiken en regionale tradities. Vooral echter is dit eeuwige<br />
Frankrijk gerelateerd aan het katholicisme, waarin Barrès zelf weliswaar niet kan geloven,<br />
maar dat hij – zoals Maurras – propageert als het nationale bindmiddel bij uitstek. Het<br />
katholicisme wordt zo omgevormd tot een Franse politieke religie, waarmee de leiders het<br />
volk tot een eenheid smeden. Volgens Maurras heeft dit katholicisme dan ook weinig te<br />
doen met het orthodoxe christendom, dat door hem wordt afgedaan als het geloof van de<br />
zwakken. Het nationale geloof van Barrès en Maurras wordt daarentegen gekenmerkt door<br />
agressie en vreemdelingenhaat, die zich vooral richten tegen joden en Duitsers. De<br />
boulangist Barrès heeft zijn hoop dan ook gevestigd op een nieuwe Napoleon, die de<br />
nederlaag bij Sedan zal uitwissen en een groots Frans koloniaal rijk zal vestigen. Voor<br />
Maurras ging dit republikeinse caesarisme zelfs niet ver genoeg. Zijn ideaal had veeleer<br />
een royalistisch karakter en was gelegen in een herstel van het pre-revolutionaire Frankrijk,<br />
waarbij alle sporen van individualisme, democratie en liberalisme zouden worden<br />
uitgewist. En zoals dat eveneens in Duitsland geschiedde, beriep ook hij zich daarbij op de<br />
klassieke traditie, want dit herboren Frankrijk was de ware erfgenaam van de Grieks-<br />
Romeinse beschaving, het moderne Hellas dat de overige, barbaarse volken van Europa<br />
aan zich zou onderwerpen. 40<br />
Het integrale nationalisme van Barrès en Maurras is in Frankrijk zelf een<br />
marginaal verschijnsel gebleven, maar heeft zeker in Italië de nodige invloed uitgeoefend<br />
op de fascistische ideologie. Ook in Duitsland heeft dit type nationalisme zich sedert het<br />
einde van de negentiende eeuw in bredere kring verbreid. En zoals elders wordt dit<br />
nationalisme ook hier gedragen door die maatschappelijke groepen die zich door het –<br />
vooral in Duitsland na 1870 zeer snel verlopende – moderniseringsproces bedreigd weten<br />
en wel met name door delen van de intelligentsia en de kleine burgerij. Juist in zijn<br />
integrale gedaante toont het nationalisme zijn ware aard als een revolutionaire beweging,<br />
die men bezwaarlijk zonder grove simplificaties als links of rechts kan etiketteren. De<br />
nationalistische ideologie biedt het potentieel voor een permanente revolutie, aangezien het<br />
vage concept van de natie kan dienen als een wachtwoord voor elke vorm van oppositie<br />
tegen de bestaande orde. Aldus richt het integrale nationalisme zich tegen het officiële<br />
nationalisme van de reeds gevestigde nationale staat, die niet zou voldoen aan het ideaal<br />
van de ‘ware’ natie. Deze utopische natie staat tegenover de moderne samenleving, welke<br />
berust op een liberale opvatting van het autonome individu, die wordt verscheurd door<br />
klassenstrijd en waar de mens als een atoom verloren gaat in de anonieme massa’s die de<br />
steden bevolken.<br />
In nauwe samenhang hiermee voltrekt zich de opkomst van völkische<br />
ideeën zoals deze voor het eerst werden geformuleerd door Arndt en Jahn. De leden van de<br />
jeugdbeweging der Wandervögel, die na 1900 vooral onder gymnasiasten brede aanhang<br />
verwerft, ontvluchten de grote stad om tijdens hun trektochten het contact met Volk en<br />
Heimat te herstellen. Scholieren en studenten vormen de stoottroepen van dit nieuwe<br />
nationalisme, dat zich via eigen feesten, symbolen en rituelen afzet tegen de officiële cultus<br />
van de staat. Het zij daarbij opgemerkt, dat de associatie tussen jeugd en natie telkens<br />
opnieuw terugkeert in de ideologie van het populistische nationalisme. Dat feit werd reeds<br />
geïllustreerd door de Turnvereine van Jahn en de metaforiek van Michelet. Niet voor niets<br />
ook doopte Mazzini de door hem geleide nationale beweging ‘Jong Italië’; een voorbeeld<br />
dat in verscheidene andere landen werd gevolgd. Het populistische nationalisme begrijpt<br />
zichzelf als een jeugdbeweging en deze verbinding beheerst ook het völkische denken zoals<br />
zich dit vanaf het einde van de negentiende eeuw in Duitsland verbreidt. ‘Jeugd’ en ‘volk’<br />
dienen als strijdkreet in het verzet tegen een verouderde en corrupte samenleving. Het Volk<br />
is jong en zuiver zoals de jeugd en zal, zo luidt de nationalistische profetie, uit de chaos<br />
van de bestaande samenleving worden herboren. Deze associatie tussen Volk, Jugend en
‘La religion civile’: nationalisme, nationale staat en modernisering in Europa<br />
Regeneration beheerst onder meer het denken in de Bayreuther Kreis rondom Richard<br />
Wagner. Wagners gehele werk staat in het teken van de verlossingsidee; de mens dient<br />
verlost te worden van de vervreemding en het utilitarisme in de moderne Zivilisation die<br />
hij, zoals hijzelf al in 1851 opmerkt, slechts met ‘der blutigste Hass’ kan bezien. Die<br />
verlossing is gelegen in de wederopstanding van het Volk dat reeds in Wagners essay Die<br />
Kunst und die Revolution (1849) wordt vereerd als een mystieke grootheid; als de dragende<br />
kracht van een reinmenschliche, waarlijk esthetische en niet op het nuttig effect berekende<br />
cultuur. Daarbij denkt Wagner in de eerste plaats aan het Duitse Volk dat hij, geïnspireerd<br />
door de rassentheorie van Joseph Arthur de Gobineau, superieur acht aan alle andere<br />
volken. Dit Volk dient zich nu te verjongen en zich te bevrijden uit de kluisters van de<br />
verouderde Zivilisation:<br />
‘…halten wir uns an die Jugend, – das Alter lässt verrecken, an dem ist nichts zu holen’. 41<br />
Een dergelijke verjonging is evenwel slechts mogelijk, indien het Duitse Volk zich van alle<br />
vreemde smetten weet te zuiveren. Daarbij richt Wagner zich met name tegen een<br />
vermenging van germaans en joods bloed, aangezien de jood voor hem het symbool is van<br />
de ontaarde Zivilisation als geheel. In die zin bepleit hij dan ook in zijn latere jaren, naar<br />
het voorbeeld van Paul de Lagarde, een van joodse invloeden gezuiverd Duits geloof. Een<br />
geloof dat in zijn eigen werk vorm aanneemt en wordt omkleed met een germaanse<br />
mythologie, waarin Parsifal de rol krijgt toebedeeld van een arische Messias. Het theater te<br />
Bayreuth zou daarbij het centrum moeten worden van deze nationale religie en werd dan<br />
ook ingericht als een geheiligde ruimte, waarbij de toeschouwers actief zouden delen in de<br />
voorstelling. Dergelijke ideeën duiden op het verlangen naar een neue Mythologie, zoals<br />
dit reeds rond 1800 kon worden opgemerkt. Nu echter verbreiden zulke voorstellingen zich<br />
in bredere kringen van de intelligentsia en de burgerij en worden zij omgebogen in een<br />
völkisch-nationalistische zin die vooruitwijst naar de ideologie van het nationaalsocialisme.<br />
42<br />
De ideeën van Barrès en Maurras in Frankrijk en van de völkische<br />
beweging in Duitsland belichamen slechts de meest agressieve en extreme vorm van<br />
nationalisme. Het anti-semitisme, dat zich in deze kringen verbreidt, geeft op zijn beurt<br />
aanleiding tot het ontstaan van een joods nationalisme. Onder de indruk van de Dreyfusaffaire<br />
schrijft Theodor Herzl Der JudenStaat (1896), dat het uitgangspunt vormt voor het<br />
moderne zionisme. De idee van de nationale staat en daarmee verbonden nationalistische<br />
sentimenten beheersen aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog het politieke klimaat<br />
in Europa. De oorlog zelf krijgt zo het karakter van een apocalyps, waarin de opgelopen<br />
spanningen zich kunnen ontladen en die, zoals men aanvankelijk nog gelooft, zal<br />
uitmonden in een betere wereld. Vandaar het enthousiasme waarmee de komende slachting<br />
in verschillende Europese hoofdsteden werd begroet. Een nog jonge Adolf Hitler zou zich<br />
later herinneren hoe hij temidden van de massa’s op zijn knieën zonk om de hemel te<br />
danken voor de grootse en onvergetelijke tijd, die nu voor hem en zijn volk zou<br />
aanbreken. 43<br />
27
Veranderende grenzen<br />
28<br />
Conclusie<br />
De idee van de nationale staat en de daarmee verbonden nationalistische sentimenten<br />
behoren tot een tijd, waarin zich de overgang voltrekt van een agrarische, hiërarchisch<br />
geordende samenleving naar de industriële, burgerlijke maatschappij. Dit<br />
moderniseringsproces roept, met name in de vroegste fase, heftige spanningen op. Sociale<br />
tegenstellingen vallen daarbij gemakkelijk samen met culturele scheidslijnen en geven zo<br />
onvermijdelijk aanleiding tot nationale gevoelens. De verwachting lijkt gerechtvaardigd,<br />
dat dergelijke gevoelens aan betekenis inboeten naarmate het moderniseringsproces verder<br />
voortschrijdt en een cultureel geïntegreerde, industriële samenleving ontstaat. In West-<br />
Europa – dat nu ook Duitsland omvat – lijkt deze situatie, na twee wereldoorlogen en een<br />
met bureaucratische efficiëntie uitgevoerde poging tot genocide, te zijn ingetreden. Dat wil<br />
niet zeggen, dat nationale gevoelens hier geheel en al zijn verdwenen, maar zij spelen geen<br />
dominante rol meer in de binnen-en buitenlandse politiek van deze landen. De<br />
Westeuropese staten omvatten nog verscheidene nationale ‘minderheden’ – zoals Schotten,<br />
Welshmen, Vlamingen, Corsicanen en Catalanen – maar deze lijken zich toch zelden<br />
serieus te willen afscheiden en volstaan met de handhaving van een eigen culturele<br />
identiteit. Elders, in Midden-en Oost-Europa en in de niet-westerse wereld, is het probleem<br />
van modernisering nog uitermate actueel en is juist in de laatste jaren weer sprake van een<br />
heroplevend nationalisme. Hobsbawms conclusie, dat nationalisme niet langer als een<br />
belangrijke historische factor kan worden beschouwd, lijkt in dit verband dan ook<br />
voorbarig.<br />
Het nationale principe vormt heden ten dage de norm in de internationale<br />
politiek. Staten presenteren zichzelf onveranderlijk als nationale staten, hetgeen met name<br />
tot uitdrukking komt in de Verenigde Naties. Dat wil niet zeggen dat het nationale principe<br />
ten volle heeft gezegevierd. Zelfs indien men afziet van alle mogelijke dialecten – en<br />
andere ‘objectieve’ criteria – kan men volgens Ernest Gellner op grond van taal ongeveer<br />
8000 groepen onderscheiden; 8000 potentiële naties die in beginsel de kern zouden kunnen<br />
vormen van een eigen staat. De meeste staten voldoen derhalve niet aan het nationale<br />
principe. En juist deze landen, waar het streven naar modernisering botst met de realiteit<br />
van een cultureel heterogene samenleving, worden veelal gekenmerkt door nationalistische<br />
spanningen. Waar het moderniseringsproces heeft geleid tot een cultureel geïntegreerde<br />
maatschappij verliest het nationalisme zijn revolutionaire kracht. Maar die situatie lijkt in<br />
vele landen vooralsnog een utopie. 44
‘La religion civile’: nationalisme, nationale staat en modernisering in Europa<br />
NOTEN<br />
1. Vgl. Lord Acton, Essays on freedom and power (Cleveland, Ohio 1962), met name pp.<br />
144, 147, 155-156, 160-161 en 168-169.<br />
2. Vgl. E. Hobsbawm, Nations and nationalism since 1780. Programme, myth, reality<br />
(Cambridge 1990), p. 14.<br />
3. Vgl. W. Bagehot, Physics and politics (Londen 1876), p. 83; E. Renan, Oeuvres<br />
complètes. Deel 1, ed. H. Psichari (Parijs 1947), m.n. pp. 887-888 en 903-905.<br />
4. Vgl. E. Kedourie, Nationalism (New York 1961), p. 80; Hobsbawm, Nations and<br />
nationalism since 1780, pp. 5-10 en hfdst. 2, i.h.b. p. 73; E. Gellner, Nations and<br />
nationalism (Oxford 1983), p. 55; B. Anderson, Imagined communities. Reflections on the<br />
origins and spread of nationalism. (Londen 1983), m.n. pp. 15-16; J. Breuilly, Nationalism<br />
and the state (Manchester 1982), p. 343.<br />
5. Vgl. Gellner, Nations and nationalism, p. 1; Hobsbawm, Nations and nationalism since<br />
1780, p. 9. Zie bijv. ook: K.R. Minogue, Nationalism (Londen 1967), pp. 12 en 25; A.D.<br />
Smith, Theories of nationalism (Londen 1971), m.n. p. 171.<br />
6. Vgl. H. Kohn, Nationalism. Its meaning and history (New York 1971), p. 9; H.A.<br />
Winkler, ‘Einleitung: Der Nationalismus und seine Funktionen’, in: idem (ed.),<br />
Nationalismus (Königstein/Ts. 1978), p. 6; Kedourie, Nationalism, pp. 74-75.<br />
7. Hans Kohn, auteur van verscheidene boeken over het nationalisme, mag gelden als de<br />
belangrijkste pionier van dit onderzoeksterrein. De zogenaamde ‘Kohn dichotomy’ wordt<br />
uitvoerig geanalyseerd door A. Kemiläinen, Nationalism. Problems concerning the word,<br />
the concept and classification (Jyväskylä 1964), p. 115e.v.<br />
8. Vgl. Kedourie, Nationalism, p. 74; J. Plamenatz, ‘Two types of nationalism’, in: E.<br />
Kamenka (ed.), Nationalism. The nature and evolution of an idea (Londen 1973), pp. 26 en<br />
33; Breuilly, Nationalism and the state, pp. 54-56; Minogue, Nationalism, p. 29.<br />
9. Vgl. M. Hroch, ‘Das Erwachen kleiner Nationen als Problem der komparativen<br />
sozialgeschichtlichen Forschung’, in: Winkler (ed.), Nationalismus, pp. 157-158; Winkler,<br />
‘Einleitung’, in: idem, p. 26; Hobsbawm, Nations and nationalism since 1780, pp. 11-12.<br />
10. Vgl. C. J. H. Hayes, The historical evolution of modern nationalism (New York<br />
19638), passim; Kedourie, Nationalism, p. 101.<br />
11. Vgl. Breuilly, Nationalism and the state, m.n. pp. 17, 44 en 352; Gellner, Nations and<br />
nationalism, p. 4.<br />
12. Vgl. Gellner, Nations and nationalism, p. 48 en passim.<br />
13. Vgl. Smith, Theories of nationalism, p. 132.<br />
14. Vgl. Kemiläinen, Nationalism. Problems, pp. 13-25; Kedourie, Nationalism, pp. 13-14;<br />
Smith, Theories of nationalism, p. 167.<br />
15. Vgl. S. Schama, Overvloed en welbehagen. De <strong>Nederland</strong>se cultuur in de Gouden<br />
Eeuw (Amsterdam 1988), p. 108; Kohn, Nationalism. Its meaning and history, pp. 16-17.<br />
16. Vgl. W. Leiner, Das Deutschlandbild in der französischen Literatur (Darmstadt 1989),<br />
hoofdstuk 3; P. Burke, Stadscultuur in Italië tussen Renaissance en Barok (Amsterdam<br />
1988), pp. 30-35.<br />
17. Vgl. N. Machiavelli, De heerser (Amsterdam 1976), p. 177; Kohn, Nationalism. Its<br />
meaning and history, pp. 13-14.<br />
18. Vgl. Anderson, Imagined communities, pp. 20-28 en 41-49.<br />
19. Vgl. Textes choisis de L’Encyclopédie ou Dictionnaire raisonné des Sciences, des Arts<br />
et des Métiers (Parijs 1962), lemma Nation; Montesquieu, De l’esprit des nations (Parijs<br />
1961) deel 1, p. 319, en deel 2, p. 218; E. Sieyès, Qu’est-ce que le tiers état? (1789 1 ;<br />
Genève 1970), pp. 126, 139 en 204-205; Kemiläinen, Nationalism. Problems, p. 32;<br />
Minogue, Nationalism, pp. 44-45.<br />
20. Vgl. J.-J. Rousseau, Oeuvres complètes (Parijs 1964), pp. 464-465, 960 en 966; Hayes,<br />
The historical evolution, pp. 22-27; Minogue, Nationalism, pp. 39-42.<br />
21. Vgl. J.W. Goethe, Sämtliche Werke. Deel 2 (Zürich 1977), p. 455; Kemiläinen,<br />
Nationalism. Problems, pp. 38-39 en 56.<br />
29
Veranderende grenzen<br />
30<br />
22. Vgl. J.G. Herder, Sämtliche Werke (Berlijn 1877-1913), deel 5, p. 509, en deel 13, p.<br />
384; A. Labrie, ‘Bildung’ en politiek, 1770-1830 (Amsterdam 1986), pp. 44-63.<br />
23. Geciteerd bij N. Hampson, The Enlightenment. An evaluation of its assumptions,<br />
attitudes and values (Harmondsworth 1986), p. 109.<br />
24. Vgl. I. Iselin, Pariser Tagebuch, 1752 (Basel 1919), pp. 193-194; I. Kant, ‘Idee zu<br />
einer allgemeinen Geschichte in weltbürgerlicher Absicht’, in: idem, Von den Träumen der<br />
Vernunft. Kleine Schriften zur Kunst, Philosophie, Geschichte und Politik (Wiesbaden<br />
1979), p. 212 e.v.; Herder, Sämtliche Werke, deel 5, p. 510, en deel 13, p. 189; P. Hazard,<br />
La pensée européenne au XVIIIe siècle. De Montesquieu à Lessing. (Parijs 1979), p. 148<br />
e.v.<br />
25. Geciteerd bij Ch. Fauré, Les déclarations des droits de l’homme de 1789 (Parijs 1988),<br />
p. 11.<br />
26. Vgl. Hobsbawm, Nations and nationalism since 1780, pp. 19 en 82-83; Hayes, The<br />
historical evolution, m.n. hoofdstuk 3.<br />
27. Vgl. E. Burke, Reflections on the revolution in France (Harmondsworth 1982), pp.<br />
194-195.<br />
28. Vgl. Labrie, ‘Bildung’ en politiek, pp. 96-97en 222-223. Zie voor de Kultur<br />
Zivilisation-antithese: J. Knobloch e.a. (ed.), Europäische Schlüsselwörter. Deel 3: Kultur<br />
und Zivilisation (München 1967).<br />
29. Vgl. F. Schiller, Werke. Deel 2, ed. P. Stapf (Wiesbaden z.j.), p. 256; E. Hobsbawm en<br />
T. Ranger (ed.), The invention of tradition (Cambridge enz. 1983), m.n. pp. 1-2; E. M.<br />
Butler, The tyranny of Greece over Germany (1935 1 ; Boston 1958), passim.<br />
30. Vgl. J. G. Fichte, Reden an die deutsche Nation (Hamburg 1978), pp. 23, 72-73, 233 en<br />
243.<br />
31. Over de ‘neue Mythologie’: zie m.n. G. W. F. Hegel, ‘Das älteste System programm<br />
des deutschen Idealismus (1796 of 1797)’, in: idem, Werke in zwanzig Bänden. Deel<br />
1(Frankfurt a.M. 1979), pp. 234-236. Vgl. H. Kohn, Wege und Irrwege. Vom Geist des<br />
deutschen Bürgertums (Düsseldorf 1962), pp. 80, 82, 85 en 97.<br />
32. Vgl. J. S. Mill, Utilitarianism, Liberty, representative government (Londen/New York<br />
1964), pp. 363-364; Hayes, The historical evolution, p. 135e.v.; Hobsbawm, Nations and<br />
nationalism since 1780, p. 31e.v.<br />
33. Vgl. F. List, Das nationale System der politischen Oekonomie (Jena 1910), pp. 2, 11 en<br />
519-520.<br />
34. Vgl. F. M. Dostojewski, Boze geesten, in: Verzamelde werken. Deel 7 (Amsterdam<br />
1970), pp. 256-257; E.H. Carr, ‘‘‘Russia and Europe’’ as a theme of Russian history’, in:<br />
R. Pares en A. J. P. Taylor (ed.), Essays presented to Sir Lewis Namier (Londen 1956), p.<br />
370; H. Kohn, Nationalism. Its meaning and history, pp. 42 en 47-48.<br />
35. Vgl. G. Mazzini aan L. A. Melegari, 14-4-1836, in: Mazzini’s letters (Westport, Conn.<br />
1979), p. 37; J. Michelet, Histoire de la Révolution française. Deel 1 (Parijs 1952), pp.<br />
395-396, 406-407, 410 en 414-415. Het zij opgemerkt dat zowel het relaas van Mazzini als<br />
dat van Michelet kan worden opgevat als een voorbeeld van ‘invention of tradition’.<br />
36. Geciteerd bij Kohn, Wege und Irrwege, p. 149.<br />
37. Geciteerd bij Kohn, Nationalism. Its meaning and history, pp. 51-52. Voor een beknopt<br />
overzicht van de nationale revoluties in 1848-1849: R. R. Palmer en J. Colton, A history of<br />
the modern world (New York 1971), m.n. p. 519 e.v.<br />
38. Vgl. H. Seton-Watson, Nations and states. An enquiry into the origins of nations and<br />
the politics of nationalism (Londen 1977), p. 148; Hobsbawm, Nations and nationalism<br />
since 1780, p. 96 e.v.; Anderson, Imagined communities, p. 83 e.v.; R. Rowaan, Denkmäler<br />
tussen natie en staat. Ongepubliceerd manuscript, <strong>Universiteit</strong> van Amsterdam 1991, pp.<br />
43-61.<br />
39. Vgl. J. Stalin, Het marxisme en het nationale vraagstuk (Amsterdam 1937), p. 22;<br />
Minogue, Nationalism, pp. 138-144.<br />
40. Vgl. Hayes, The historical evolution, pp. 164 e.v. en 184 e.v.; J. W. Oerlemans,<br />
Autoriteit en vrijheid, 1800-1914. Een cultuurhistorisch onderzoek naar de weerstanden<br />
tegen de industriële samenleving (Assen 1966), p. 61 e.v.
‘La religion civile’: nationalisme, nationale staat en modernisering in Europa<br />
41. Geciteerd bij M. Verhoeve, ‘Wagner en de redding van het Duitse volk’, in: Skript 12<br />
(najaar 1990) nr. 3, pp. 163-170.<br />
42. Vgl. G. Mosse, ‘Mass politics and the political liturgy of nationalism’, in: Kamenka<br />
(ed.), Nationalism. The nature, p. 39e.v.<br />
43. Vgl. P.J. Bouman, Revolutie der eenzamen. Spiegel van een tijdperk (Assen 1965), pp.<br />
154-155.<br />
44. Vgl. E. Hobsbawm, Nations and nationalism since 1780, p. 163; Gellner, Nations and<br />
nationalism, pp. 43-50; Anderson, Imagined communities, pp. 11-12, 104 en 123; Breuilly,<br />
Nationalism and the state, p. 374.<br />
31