Proefskrif Christologie van Kohlbrugge.
Proefskrif Christologie van Kohlbrugge.
Proefskrif Christologie van Kohlbrugge.
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
DIE CHRISTOLOGIE VAN<br />
HERMANN FRIEDRICH KOHLBRUGGE<br />
(1803-1875)<br />
Arie Hendrik Bogaards<br />
M.A., Th.B.<br />
<strong>Proefskrif</strong> voorgelê vir die graad Theologiae Doctor in die Departement<br />
Dogmatologie en Ekklesiologie <strong>van</strong> die Fakulteit Teologie aan die<br />
Potchefstroomse Universiteit vir Christelike Hoër Onderwys.<br />
Promotor: Prof. P.J. de Bruyn<br />
Medepromotor: Prof. J.H. <strong>van</strong> Wyk<br />
Potchefstroom<br />
1997
II<br />
Opgedra aan:<br />
Marianne<br />
Henk
Voorwoord<br />
Bo alles wil ek God dank. Hy is die Een wat my na die onderwerp gelei het. Dit is Hy<br />
wat my die gawes gegee het om die studie te kon voltooi. Dwarsdeur die studie het ek<br />
sy genadige leiding en onderskraging ervaar. Danksy Hom kon ek deur hierdie<br />
navorsing nog dieper ingelei word in die rykdom en heerlikheid <strong>van</strong> sy goedheid in<br />
Christus. Wanneer ek vervolgens 'n paar mense en instansies bedank, doen ek dit in<br />
die besef dat God hulle op my weg geplaas het en toegerus het vir hulle bydrae om<br />
hierdie studie moontlik te maak.<br />
In professor L.F. Schulze, my aan<strong>van</strong>klike promotor, professor P.J. de Bruyn, my<br />
promotor, en professor J.H. <strong>van</strong> Wyk, my medepromotor, het ek drie hoogs bekwame,<br />
toegewyde en inspirerende studieleiers gehad. Ek is baie dank aan hulle verskuldig.<br />
My ouers het ontsaglik baie vir my beteken in my teologiese studies. Woorde kan my<br />
dankbaarheid nie uitdruk nie. Helaas kon my vader nie die voltooiing <strong>van</strong> my<br />
opleiding as predikant en hierdie navorsing meemaak nie.<br />
My skoonouers se liefde, ondersteuning en belangstelling mag nie onvermeld gelaat<br />
word nie. Voordat ek met die studie begin het, was my skoonmoeder die een wat ou<br />
boeke <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> <strong>van</strong> familie uit Nederland vir my gekry het.<br />
Ook tante Fie, my vader se suster, se naam moet genoem word en daarby al my ander<br />
familie wat soveel belangstelling getoon het.<br />
Just en Margreet <strong>van</strong> Toor het groot moeite gedoen om werke <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> by die<br />
<strong>Kohlbrugge</strong>-argief in Utrecht vir my te kopieer.<br />
Die biblioteekpersoneel <strong>van</strong> die Ferdinand Postma- en die Jan Lion-Cachet-biblioteek<br />
het wonderlike hulp in die navorsingswerk verleen.<br />
Die bibliografie is deur mevrou S.C. du Toit gekontroleer. My hartlike dank vir<br />
daardie werk.<br />
Die wyse waarop mevrou C. Postma die proefskrif tegnies versorg het op rekenaar,<br />
word <strong>van</strong> harte waardeer.<br />
Mevrou T.J. Minnie het die taalkundige versorging gedoen. Haar deeglikheid daarin<br />
het my besonder beïndruk. Ook die vertaling <strong>van</strong> die opsomming in Engels het sy<br />
behartig.<br />
III
Professor A. de Reuver, professor <strong>van</strong>weë die Gereformeerde Bond aan die R.U., het<br />
nie alleen deur sy wetenskaplike geskrifte nie, maar ook deur sy preke en briewe aan<br />
my 'n groot en inspirerende invloed op my gehad.<br />
My vriend, doktor W.P. du Plessis, se troue ondersteuning, aanmoediging en<br />
belangstelling deur die jare heen het baie vir my beteken. Ook hy kon egter nie die<br />
voltooiing <strong>van</strong> my studie meemaak nie.<br />
Die finansiële bystand uit die PU vir CHO se Nagraadse Beursfonds het baie daartoe<br />
bygedra om hierdie studie moontlik te maak.<br />
Die gemeentes waarin ek predikant is, die Gereformeerde Kerke <strong>van</strong> Daniëlskuil en<br />
Delportshoop, word <strong>van</strong> harte bedank vir die studieverlof en belangstelling.<br />
Laastens, maar sekerlik nie die minste nie wil ek my vrou, Marianne, en my seun,<br />
Henk, bedank vir hulle oneindige geduld en baie liefde. Sonder hulle bystand en<br />
geestelike ondersteuning sou ek sekerlik nie hierdie studie voltooi het nie.<br />
Daniëlskuil<br />
IV
Want ons weet dat die wet geestelik is, maar ek is vleeslik, verkoop onder die<br />
sonde.<br />
Romeine 7:14<br />
Maar deur Hom is julle in Christus Jesus, wat vir ons geword het wysheid uit<br />
God en geregtigheid en heiligmaking en verlossing. Daarom, soos geskrywe is:<br />
Die wat roem, moet in die Here roem.<br />
1 Korintiërs 1:30-31<br />
V
HOOFSTUK 1....................................................................................................1<br />
INLEIDING.........................................................................................................................................1<br />
1.1 Objek <strong>van</strong> studie.......................................................................................................................1<br />
1.1.1 Inleidend............................................................................................................................1<br />
1.1.2 <strong>Kohlbrugge</strong> ........................................................................................................................1<br />
1.1.3 <strong>Christologie</strong>........................................................................................................................3<br />
1.2 Probleemstelling.......................................................................................................................3<br />
1.3 Doel..........................................................................................................................................6<br />
1.4 Uitgangspunte...........................................................................................................................7<br />
1.5 Hipoteses..................................................................................................................................7<br />
1.6 Metode <strong>van</strong> ondersoek..............................................................................................................8<br />
1.7 Hoofstukindeling......................................................................................................................8<br />
HOOFSTUK 2..................................................................................................10<br />
die gees <strong>van</strong> sy tyd: die Subjektivisme.............................................................................................10<br />
2.1 Inleiding..................................................................................................................................10<br />
2.2 Die Reformasie: triomf <strong>van</strong> die solo Christo..........................................................................10<br />
2.3 Die Ortodoksie: 'n wag <strong>van</strong> die verstand rondom die solo Christo........................................11<br />
2.4 Vroomheidsbewegings: vroomheid op die voorgrond, die solo Christo op die agtergrond...12<br />
2.4.1 Inleidend.........................................................................................................................12<br />
2.4.2 Die Nadere Reformasie...................................................................................................13<br />
2.4.3 Die Puritanisme in Engeland..........................................................................................17<br />
2.4.4 Die Duitse Piëtisme........................................................................................................18<br />
2.4.5 Die Metodisme................................................................................................................19<br />
2.5 Die Verligting: die menslike rede verdring die solo Christo..................................................21<br />
2.6 Die Romantiek: die menslike gevoel verdring die solo Christo.............................................22<br />
2.6.1 Gevoel in plaas <strong>van</strong> die rede...........................................................................................22<br />
2.6.2 Friedrich Ernst Schleiermacher (1768-1834).................................................................23<br />
2.6.3 Die Groninger-rigting.....................................................................................................24<br />
2.6.4 Samevattend....................................................................................................................25<br />
2.7 Die rasionalistiese Supranaturalisme: halfslagtigheid ten opsigte <strong>van</strong> die solo Christo.........25<br />
2.8 Die Reveil: solo Christo en tog nog nie..................................................................................27<br />
2.9 Die Afskeiding: innerlike verdeeldheid t.o.v. die juiste waardering <strong>van</strong> die solo Christo.......30<br />
2.10 Samevatting............................................................................................................................31<br />
VI
HOOFSTUK 3..................................................................................................32<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> EN sY stryd<br />
teen die gees <strong>van</strong> sy tyd.....................................................................................................................32<br />
3.1 Inleiding..................................................................................................................................32<br />
3.2 Geboorte.................................................................................................................................32<br />
3.3 Belangrike invloede in sy kinderjare: op Christus alleen gewys............................................33<br />
3.4 Onder die invloed <strong>van</strong> die tydsgees........................................................................................35<br />
3.5 Sy "eerste bekering": nog geen breuk met die tydsgees nie...................................................38<br />
3.6 <strong>Kohlbrugge</strong> proponent in die Herstelde Lutherse Gemeente: begin <strong>van</strong> die stryd teen die<br />
tydsgees..........................................................................................................................................40<br />
3.7 Sy proefskrif: 'n slag na die rasionalistiese tydsgees..............................................................43<br />
3.8 Sy aansoek om toelating tot die Hervormde Kerk: deur die tydsgees afgewys oor sy Christus-<br />
prediking.........................................................................................................................................46<br />
3.9 <strong>Kohlbrugge</strong> se "tweede bekering": volledige breuk met die Subjektivisme...........................51<br />
3.10 Sy preek oor Romeine 7:14: die mens verneder, Christus verheerlik.....................................54<br />
3.11 Breuk met die Reveil, breuk met die tydsgees......................................................................58<br />
3.12 <strong>Kohlbrugge</strong> se houding teenoor die Afskeiding...................................................................64<br />
3.13 Tydperk in Utrecht: 1834-1846............................................................................................70<br />
3.14 Predikant in Elberfeld...........................................................................................................72<br />
3.15 Sy dood: solus Christus ook by sy graf.................................................................................76<br />
3.16 Samevatting..........................................................................................................................77<br />
HOOFSTUK 4..................................................................................................79<br />
DIE christologie <strong>van</strong> die ou testament VOLGENS KOHLBRUGGE..........................................79<br />
4.1 Inleiding...................................................................................................................................79<br />
4.2 <strong>Kohlbrugge</strong> se proefskrif oor Psalm 45...................................................................................80<br />
4.2.1 Inleidend..........................................................................................................................80<br />
4.2.2 Die inleiding tot sy doktorale verhandeling.....................................................................80<br />
4.2.3 Opmerkings vooraf..........................................................................................................82<br />
4.2.4 Hoofstuk 1: 'n filologiese ondersoek...............................................................................82<br />
4.2.5 Hoofstuk 2: uitleg <strong>van</strong> vroeëre teoloë en <strong>Kohlbrugge</strong> self..............................................82<br />
4.2.5.1 Eerste deel: diverse denkbeelde...............................................................................82<br />
4.2.5.2 Tweede deel: <strong>Kohlbrugge</strong> se mening.......................................................................84<br />
4.2.6 Samevattend.....................................................................................................................86<br />
4.3 Betrachtung über das erste Kapitel des E<strong>van</strong>geliums nach Matthäus.......................................87<br />
4.3.1 Verantwoording...............................................................................................................87<br />
VII
4.3.2 Kontroversies...................................................................................................................87<br />
4.3.2.1 Teen die werkheiligheid...........................................................................................87<br />
4.3.2.2 Teen 'n tipe-leer.......................................................................................................88<br />
4.3.3 Die Ou Testament as wordingsgeskiedenis <strong>van</strong> Christus.................................................88<br />
4.3.3.1 Wording...................................................................................................................88<br />
4.3.3.2 Geloofswording........................................................................................................89<br />
4.3.3.3 Vleeswording...........................................................................................................92<br />
4.3.4 Samevattend.....................................................................................................................95<br />
4.4 Wozu das alte Testament?.......................................................................................................97<br />
4.4.1 <strong>Kohlbrugge</strong> se inleiding tot die boek...............................................................................97<br />
4.4.2 Watter waarde die "Nuwe Testament" aan die "Oue" heg............................................100<br />
4.4.2.1 Inleidend................................................................................................................100<br />
4.4.2.2 Getuienis <strong>van</strong> die Joodse tydgenote <strong>van</strong> Christus en die apostels wat geglo het aan<br />
die Messias en tegelyk dat Jesus die Messias is..................................................................100<br />
4.4.2.3 Wat Moses en die profete vir Jesus Christus was in die tyd <strong>van</strong> sy aardse<br />
omwandelinge.....................................................................................................................102<br />
4.4.2.4 Hoe die apostels en hulle helpers die boeke <strong>van</strong> Moses en die profete gebruik het<br />
............................................................................................................................................106<br />
4.4.2.4.1 Paulus in Handelinge......................................................................................106<br />
4.4.2.4.2 Paulus in sy briewe.........................................................................................108<br />
4.4.3 Slot.................................................................................................................................109<br />
4.4.4 Samevattend...................................................................................................................110<br />
4.5 Samevatting............................................................................................................................111<br />
HOOFSTUK 5................................................................................................112<br />
die persoon <strong>van</strong> christus..................................................................................................................112<br />
5.1 Inleiding.................................................................................................................................112<br />
5.2 Ware en regverdige mens......................................................................................................112<br />
5.2.1 Ware mens.....................................................................................................................112<br />
5.2.1.1 Noodsaak...............................................................................................................112<br />
5.2.1.2 In ons vlees, toestand, persoon en swakheid..........................................................114<br />
5.2.1.2.1 In die gevalle menslike natuur.......................................................................114<br />
5.2.1.2.2 In ons vlees en toestand.................................................................................115<br />
5.2.1.2.3 In die persoon <strong>van</strong> die sondaar.......................................................................119<br />
5.2.1.2.4 In ons swakheid en onmag.............................................................................120<br />
5.2.2 Regverdige mens............................................................................................................122<br />
VIII
5.2.2.1 Noodsaak...............................................................................................................122<br />
5.2.2.2 Onskuldige, vlekkelose Lam..................................................................................123<br />
5.2.3 Veroordeling en beoordeling.........................................................................................132<br />
5.2.3.1 Kritiek <strong>van</strong> Van Lonkhuijzen.................................................................................132<br />
5.2.3.2 Beoordeling <strong>van</strong> die kritiek....................................................................................134<br />
5.3 Ware God..............................................................................................................................141<br />
5.3.1 Noodsaak..................................................................................................................141<br />
5.3.2. Christus se Goddelike Name....................................................................................143<br />
5.3.2.1 Inleidend............................................................................................................143<br />
5.3.2.2 Christus die Woord...........................................................................................144<br />
5.3.2.3 Christus die Seun <strong>van</strong> God................................................................................147<br />
5.3.2.3.1 Dat en hoe Hy Seun is <strong>van</strong> ewigheid af by die Vader...............................147<br />
5.3.2.3.2 Dat en hoe Hy Seun is "in die dae <strong>van</strong> sy vlees".......................................149<br />
5.3.2.3.3 Die besondere troos in die Naam Seun.....................................................152<br />
5.3.2.4 Christus die Engel <strong>van</strong> die HERE.....................................................................153<br />
5.3.2.5 Christus Here en God........................................................................................156<br />
5.3.2.6 Christus die HERE............................................................................................160<br />
5.4 Samevatting...........................................................................................................................161<br />
HOOFSTUK 6................................................................................................163<br />
Die werk <strong>van</strong> christus: sy VErnedering........................................................................................163<br />
6.1 Inleiding.................................................................................................................................163<br />
6.2 Die Lehre des Heils: 'n oorsig................................................................................................164<br />
6.2.1 Literatuur-tipe................................................................................................................164<br />
6.2.2 Indeling..........................................................................................................................164<br />
6.2.2.1 Inleiding.................................................................................................................164<br />
6.2.2.2 Dat ek 'n mens is en niks meer nie.........................................................................165<br />
6.2.2.3 Dat God God is......................................................................................................166<br />
6.2.2.4 Dat God sy beloftes ook aan my vervul.................................................................167<br />
6.2.3 Die Wet..........................................................................................................................168<br />
6.2.3.1 Die prominente plek <strong>van</strong> die Wet..........................................................................168<br />
6.2.3.2 Die noodsaak dat die Wet vervul moet word.........................................................171<br />
6.2.3.3 Die onvermoë <strong>van</strong> die mens om dit te doen...........................................................172<br />
6.2.3.4 Die bedoeling <strong>van</strong> die Wet.....................................................................................173<br />
6.3 Inleiding tot deel 2 <strong>van</strong> Die Lehre des Heils..........................................................................178<br />
6.4 Christus in sy vernedering......................................................................................................181<br />
IX
6.4.1 Van die geboorte <strong>van</strong> ons Here Jesus Christus...............................................................181<br />
6.4.1.1 Die Goddelike Drie-eenheid en die geboorte........................................................181<br />
6.4.1.2 Die belofte <strong>van</strong> 'n maagdelike geboorte.................................................................181<br />
6.4.1.2.1 God se belofte: die mens se krag uitgeskakel................................................181<br />
6.4.1.2.2 God se belofte: vervulling <strong>van</strong> die menslik onmoontlike...............................186<br />
6.4.1.2.3 God se belofte: Maria se geloof.....................................................................188<br />
6.4.1.2.4 God se belofte: die mens se toestand.............................................................192<br />
6.4.1.3 Die Wet en die geboorte........................................................................................193<br />
6.4.1.3.1 Hoe die Wet in die geboorte opgerig is.........................................................193<br />
6.4.1.3.2 Hoe die sonde daardeur uit die midde verwyder is........................................194<br />
6.4.1.3.3 Hoe die mens daardeur weer in geregtigheid voor God gestel is...................194<br />
6.4.1.4 Die troos <strong>van</strong> die geboorte.....................................................................................194<br />
6.4.2 Van die getuienis <strong>van</strong> ons Here.....................................................................................195<br />
6.4.2.1 Inleiding.................................................................................................................195<br />
6.4.2.2 Die Goddelike Drie-eenheid en die getuienis........................................................196<br />
6.4.2.3 Die Wet en die getuienis........................................................................................196<br />
6.4.2.3.1 Hoe die Wet in die getuienis weer opgerig is................................................197<br />
6.4.2.3.1.1 Deur die regte kennis <strong>van</strong> God te handhaaf...........................................197<br />
6.4.2.3.1.2 Deur die werklike betekenis <strong>van</strong> die Wet te handhaaf...........................198<br />
6.4.2.3.2 Hoe die sonde deur die getuienis <strong>van</strong> Christus uit die midde verwyder is.....201<br />
6.4.2.3.3 Hoe die mens deur die getuienis <strong>van</strong> Christus weer in geregtigheid voor God<br />
gestel is...........................................................................................................................203<br />
6.4.2.4 Die samevatting <strong>van</strong> die getuienis..........................................................................203<br />
6.4.2.5 Die troos <strong>van</strong> die getuienis.....................................................................................204<br />
6.4.3 Van die kruisdood <strong>van</strong> ons Here....................................................................................205<br />
6.4.3.1 Inleiding.................................................................................................................205<br />
6.4.3.2 Die Goddelike Drie-eenheid en die kruisdood.......................................................205<br />
6.4.3.3 Die Wet en die kruisdood......................................................................................207<br />
6.4.3.3.1 Hoe die Wet in die dood <strong>van</strong> Christus gehandhaaf is....................................207<br />
6.4.3.3.1.1 Die geloof, gehoorsaamheid, en in of by die Woord bly <strong>van</strong> Christus...207<br />
6.4.3.3.1.2 Die dood <strong>van</strong> Christus............................................................................214<br />
6.4.3.3.1.2.1 Die doodstraf <strong>van</strong> die mens............................................................215<br />
6.4.3.3.1.2.2 Die doodstraf <strong>van</strong> die mens op Christus.........................................215<br />
6.4.3.3.1.2.3 Die noodsaak <strong>van</strong> die dood <strong>van</strong> Christus: God se geregtigheid.....215<br />
6.4.3.3.1.2.4 Die noodsaak <strong>van</strong> Christus se dood en God se liefde.....................217<br />
6.4.3.3.1.2.5 Die troos <strong>van</strong> Christus se dood.......................................................218<br />
6.4.3.3.1.2.6 Die betekenis <strong>van</strong> Christus se dood................................................218<br />
X
6.4.3.3.1.3 Die toorn <strong>van</strong> God..................................................................................218<br />
6.4.3.3.1.3.1 Wat die toorn <strong>van</strong> God is................................................................218<br />
6.4.3.3.1.3.2 Hoe die mens daar<strong>van</strong> gered kan word...........................................219<br />
6.4.3.3.1.3.3 Die toorn nie in die algemeen opgehef nie.....................................220<br />
6.4.3.3.2 Hoe die sonde deur die dood <strong>van</strong> Christus uit die midde verwyder is............220<br />
6.4.3.3.2.1 Deur die kruis.........................................................................................221<br />
6.4.3.3.2.2 "In sy bloed"...........................................................................................223<br />
6.4.3.3.3 Hoe die mens deur die dood <strong>van</strong> Christus weer in geregtigheid voor God gestel<br />
is.....................................................................................................................................225<br />
6.4.3.4 Samevatting <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong>.................................................................................226<br />
6.4.3.5 Begrafnis en neerdaling in die hel..........................................................................227<br />
6.5 Samevatting............................................................................................................................231<br />
HOOFSTUK 7................................................................................................232<br />
Die werk <strong>van</strong> christus: sy VErhoging............................................................................................232<br />
7.1 Inleiding.................................................................................................................................232<br />
7.2 Christus in sy verhoging........................................................................................................232<br />
7.2.1 Van die opstanding <strong>van</strong> ons Here..................................................................................232<br />
7.2.1.1 Die vrug <strong>van</strong> Christus se opstanding en sy geloof en gehoorsaamheid.................232<br />
7.2.1.1.1 Wat Christus deur sy opstanding bewerk het.................................................232<br />
7.2.1.1.2 Die geloof <strong>van</strong> Christus en sy opstanding......................................................234<br />
7.2.1.1.3 Die gehoorsaamheid <strong>van</strong> Christus en sy opstanding......................................234<br />
7.2.1.1.4 Christus die Eersgeborene uit die dood..........................................................235<br />
7.2.1.2 Die Goddelike Drie-eenheid en die opstanding.....................................................240<br />
7.2.1.3 Die Wet en die opstanding.....................................................................................242<br />
7.2.1.3.1 Hoe die Wet in die opstanding weer opgerig is.............................................242<br />
7.2.1.3.2 Hoe die sonde deur die opstanding tot niet gemaak is...................................242<br />
7.2.1.3.3 Hoe die mens deur die opstanding weer in geregtigheid voor God gestel is. 244<br />
7.2.1.4 Die troos <strong>van</strong> die opstanding.................................................................................246<br />
7.2.2 Van die hemelvaart <strong>van</strong> ons Here Christus....................................................................246<br />
7.2.2.1 Inleiding.................................................................................................................246<br />
7.2.2.2 Die Goddelike Drie-eenheid en die hemelvaart.....................................................247<br />
7.2.2.3 Die Wet en die hemelvaart.....................................................................................247<br />
7.2.2.3.1 Hoe die Wet deur die hemelvaart weer opgerig is.........................................248<br />
7.2.2.3.2 Hoe die sonde deur die hemelvaart <strong>van</strong> Christus uit die midde verwyder is. 250<br />
7.2.2.3.3 Hoe die mens deur die hemelvaart weer in geregtigheid voor God gestel is. 251<br />
XI
7.2.2.4 Die troos <strong>van</strong> die hemelvaart.................................................................................253<br />
7.2.3 Van die besitneming <strong>van</strong> die koninkryk deur ons Here.................................................255<br />
7.2.3.1 Inleiding.................................................................................................................255<br />
7.2.3.2 Die Goddelike Drie-eenheid en die besitneming...................................................255<br />
7.2.3.3 Die mag wat Christus in die hemel en op aarde het...............................................257<br />
7.2.3.3.1 Die mag wat Christus in die hemel het...........................................................257<br />
7.2.3.3.2 Die mag wat Christus op aarde het.................................................................259<br />
7.2.3.4 Hoe Christus in die hemel en op aarde regeer.......................................................260<br />
7.2.3.4.1 Hoe Christus in die hemel regeer...................................................................260<br />
7.2.3.4.2 Hoe Christus op aarde regeer.........................................................................263<br />
7.2.3.5 Sit aan die regterhand............................................................................................264<br />
7.2.3.6 Die Wet en die beërwing <strong>van</strong> die koninkryk..........................................................265<br />
7.2.3.6.1 Hoe die Wet in die beërwing weer opgerig is................................................266<br />
7.2.3.6.2 Hoe die sonde daardeur uit die midde verwyder is........................................267<br />
7.2.3.6.3 Hoe die mens daardeur weer in geregtigheid voor God gestel is...................267<br />
7.2.3.7 Die troos <strong>van</strong> die besitneming................................................................................268<br />
7.2.3.8 Die duur en einde <strong>van</strong> Christus se heerskappy.......................................................269<br />
7.2.3.9 Die name <strong>van</strong> die Here in die Skrif........................................................................269<br />
7.3 Die samevatting <strong>van</strong> die ganse raad <strong>van</strong> God in Christus......................................................270<br />
7.4 Samevatting (hoofstuk 6 en 7)...............................................................................................270<br />
HOOFSTUK 8................................................................................................273<br />
Slot....................................................................................................................................................273<br />
8.1 Inleiding.................................................................................................................................273<br />
8.2 Samevatting...........................................................................................................................273<br />
8.3 Aktualiteit..............................................................................................................................280<br />
8.4 Voorstelle vir verdere navorsing...........................................................................................284<br />
OPSOMMING................................................................................................286<br />
SUMMARY.....................................................................................................288<br />
BRONNELYS.................................................................................................291<br />
BYLAAG........................................................................................................312<br />
Inleiding........................................................................................................................................312<br />
XII
Eerste gedeelte: Ek 'n mens en niks meer nie..............................................................................314<br />
Tweede gedeelte: Dat God God is...............................................................................................343<br />
Derde gedeelte: Dat God sy beloftes ook aan my vervul............................................................368<br />
SLEUTELWOORDE......................................................................................409<br />
XIII
1.1 Objek <strong>van</strong> studie<br />
1.1.1 Inleidend<br />
HOOFSTUK 1<br />
INLEIDING<br />
Die onderwerp wat in hierdie studie onder oë geneem word, is die <strong>Christologie</strong> <strong>van</strong><br />
Hermann Friedrich <strong>Kohlbrugge</strong> 1 .<br />
Hierdie tema word hier inleidend toegelig deur aan te dui wie <strong>Kohlbrugge</strong> was en wat<br />
onder <strong>Christologie</strong> verstaan word.<br />
1.1.2 <strong>Kohlbrugge</strong><br />
<strong>Kohlbrugge</strong> was 'n Nederlands-Duitse teoloog wat geleef het <strong>van</strong> 1803 tot 1875.<br />
Hy sou egter eerste gewees het om 'n studie soos hierdie een af te wys, want op 'n keer<br />
sou hy gesê het: "Wie mij begrepen heeft, schrijft geen boek over mij" (Hesse,<br />
1980:15). Sy bedoeling met hierdie woorde kon gewees het dat hy nie wou hê dat<br />
iemand ooit 'n boek oor hom moes skrywe nie. Wat egter veral in hierdie uitspraak na<br />
vore kom, is sy sterk houding teen mensverheerliking. Daar<strong>van</strong> wou hy niks weet nie.<br />
Dat dít die bedoeling <strong>van</strong> die uitspraak kon gewees het, lyk nog meer moontlik in die<br />
lig <strong>van</strong> 'n brief wat hy aan barones Van Verschuer, die vrou met wie hy later in 'n<br />
tweede huwelik sou tree, geskryf het (Groot, 1956:161-162): "Mijne geliefde<br />
Vriendin! Wat hebt gij toch al voor verwachtingen <strong>van</strong> mij, en wat is dat, dat broeder<br />
1 Die naam <strong>Kohlbrugge</strong> word in hierdie proefskrif - met die uitsondering <strong>van</strong> titels en aanhalings waarin<br />
dit anders gespel word - sonder umlaut geskryf. In Nederland, sê De Reuver (1992:1), is hierdie<br />
spelling al vir 'n geruime tyd die mees gangbare. Hoewel <strong>Kohlbrugge</strong> self sy naam met 'n umlaut spel,<br />
het die gebruik <strong>van</strong> die spelling sonder umlaut sy historiese reg. Ook in Afrikaanse teologiese werke,<br />
byvoorbeeld in die boeke <strong>van</strong> Jonker (1983b:91-98) en Heyns (1978:324), word dit sonder umlaut<br />
gespel.
N.N. zegt, wij zijn Kohlbruggiaansch in leven en sterven - o, slaat mij toch in het<br />
geloof dood, en sterf mij af in uwe harten, zooals gij der wet afgestorven zijt; mogt gij<br />
mij voor dood houden, mogt ik u dood zijn, zooals de wet dood is; heb ik, een arm en<br />
ellendig zondaar, de voornaamste <strong>van</strong> u allen, u eenigzins den weg mogen wijzen naar<br />
onzen overzoeten, overschoonen en algenoegzamen Heere Jezus, zoo houdt mij als<br />
staande nu achter den troon, maar uzelven als die er voor staat; - wat heb ik <strong>van</strong> den<br />
kruier te praten, als ik voor mijnen Weldoener sta. Het is een bewijs dat men nog niet<br />
ten volle verzekerd is, als men zich gaat beroepen op een hand vol stof." Nie die<br />
kruier, die mens, is belangrik nie, maar die Weldoener, dit wil sê Christus.<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> wil die weg na Hom aanwys. Hy moet in die kalklig wees en die mens op<br />
die agtergrond. Wat is die mens immers anders as 'n arm en ellendige sondaar, 'n<br />
handvol as!<br />
Vir <strong>Kohlbrugge</strong> is die mens glad niks nie, Christus daarenteen alles.<br />
Wanneer hier dan tog - teen <strong>Kohlbrugge</strong> se eie wens in - 'n studie oor hom gedoen<br />
word, is die bedoeling nie om <strong>Kohlbrugge</strong> te verheerlik nie, maar om hom vir die kerk<br />
<strong>van</strong> <strong>van</strong>dag te belig as teoloog wat die mens wegwys <strong>van</strong> homself na Christus alleen.<br />
Dit sou sekerlik wel <strong>Kohlbrugge</strong> se goedkeuring weggedra het.<br />
Juis <strong>van</strong>weë sy hartstogtelike oortuiging dat die mens niks is en niks kan nie en dat<br />
alles <strong>van</strong> Christus alleen moet kom, was <strong>Kohlbrugge</strong> 'n erg omstrede teoloog in sy tyd.<br />
Aan alle kante het hy trompop gebots teen strominge wat nie sy siening gedeel het nie.<br />
Daarom is hy afgesit as proponent in die Herstelde Lutherse Kerk in Amsterdam en<br />
om dieselfde rede wou die Hervormde Kerk in Nederland hom nie as lidmaat opneem<br />
nie. Dit was eweneens die oorsaak <strong>van</strong> sy breuk met die Reveil en sy afwysing <strong>van</strong> die<br />
Afskeiding.<br />
Wie aan <strong>Kohlbrugge</strong> dink, dink sekerlik eerste aan sy preek oor Romeine 7:14: dit het<br />
hom by sommige berug gemaak. Die rede daarvoor was weereens sy radikale<br />
afwysing <strong>van</strong> die mens en die verheerliking <strong>van</strong> Christus alleen. Daarby moet melding<br />
gemaak word <strong>van</strong> sy boek oor Matteus 1 wat die vermoedens <strong>van</strong> sy teenstanders<br />
versterk het dat hy 'n antinomiaan was en ook aanleiding gegee het tot die aanklag dat<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> die sondeloosheid <strong>van</strong> Christus aantas.<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> was egter nie net omstrede nie. Hy het ook 'n groot invloed uitgeoefen. In<br />
Duitsland en in Nederland was sy preke en geskrifte gesog. Dit is selfs na Engels<br />
vertaal. So ver as in Amerika is <strong>van</strong> hom kennis geneem. Hy het nie alleen in sy eie
tyd 'n verstrekkende invloed gehad nie, daar is <strong>van</strong>dag ook hernude belangstelling in<br />
hom. <strong>Kohlbrugge</strong> is dus iemand <strong>van</strong> wie se standpunte 'n mens behoort kennis te<br />
neem.<br />
1.1.3 <strong>Christologie</strong><br />
Die term <strong>Christologie</strong> kan soos volg omskryf word: dit is daardie locus in die<br />
Dogmatiek wat handel oor die persoon en die werk <strong>van</strong> Christus. Dit neem 'n baie<br />
prominente plek in die teologie <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> in.<br />
1.2 Probleemstelling<br />
1.2.1 In die tyd na die Reformasie het die Subjektivisme na vore gekom. Eers was<br />
daar die Ortodoksie waarin die aandag <strong>van</strong> die belofte <strong>van</strong> God na die hart <strong>van</strong><br />
die subjek verskuif het (Jonker, 1983b:75). Vroomheidsbewegings, by name<br />
die Puritanisme in Engeland, die Nadere Reformasie in Nederland en die<br />
Piëtisme in Duitsland, het ook op die voorgrond begin tree. Dit was strominge<br />
wat heel dikwels die vroom mens in die middelpunt geplaas het met dié<br />
negatiewe gevolg dat die heilswerk <strong>van</strong> Christus na die agtergrond gedring is<br />
(Jonker, 1983b:77-81). Die agtiende eeu weer, was die eeu <strong>van</strong> die<br />
Aufklärung, 'n stroming wat gekenmerk is deur 'n onbegrensde vertroue in die<br />
menslike rede. Vir die rasionalisme was Jesus slegs leraar <strong>van</strong> die natuurlike<br />
godsdiens en voorbeeld <strong>van</strong> die ware deug (Berkhof & De Jong,<br />
1975:232-233).<br />
In die tyd <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> self, dit is die negentiende eeu, was die rasionalisme<br />
nog lank nie dood nie, maar het voortgeleef in die rasionalistiese<br />
Supranaturalisme. Uit reaksie teen hierdie gees het die Reveil ontstaan, wat<br />
egter eweneens 'n beweging met besondere belangstelling in die subjek was<br />
(Jonker, 1983b:81; vgl. ook Loos, 1948: 83).<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> verset hom teen die Subjektivisme <strong>van</strong> sy tyd (Haitjema,<br />
1953:126-127) en vra weer aandag vir die heilswerk <strong>van</strong> Christus (Jonker,<br />
1983b:95). Vanuit 'n radikale visie op die algehele verdorwenheid <strong>van</strong> die<br />
mens en die boodskap <strong>van</strong> die e<strong>van</strong>gelie dat die heil <strong>van</strong> die sondaar alleen in<br />
Christus geleë is, keer hy hom teen die liberale teologie, sowel as teen die
evindelike vroomheid <strong>van</strong> die Nadere Reformasie, die Reveil en die<br />
Afskeiding (Jonker, 1983b:95).<br />
1.2.2 Verskillende aspekte <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> se <strong>Christologie</strong> is al bevraagteken, onder<br />
andere sy beskouing <strong>van</strong> die menslike natuur <strong>van</strong> Christus en meer spesifiek<br />
die leer <strong>van</strong> die sondeloosheid <strong>van</strong> Christus (Van Lonkhuijzen, 1905:406-436).<br />
Daarteenoor meen sommige egter dat dié kritiek ongegrond is (Locher,<br />
1908:35-66), onder andere Van Genderen (1992:421) en Noordmans<br />
(1990:22-23).<br />
Aangesien <strong>Kohlbrugge</strong> sterk nadruk op die mensheid <strong>van</strong> Christus bly lê het, is<br />
hy soms wel <strong>van</strong> eensydigheid beskuldig (Locher, 1939:7). Dit is dus belangrik<br />
om in hierdie studie ook te ondersoek wat hy <strong>van</strong> die ware Godheid <strong>van</strong><br />
Christus leer.<br />
Daar word ook beweer dat <strong>Kohlbrugge</strong> soveel klem plaas op die aktiewe<br />
gehoorsaamheid <strong>van</strong> Christus, dat die passiewe gehoorsaamheid in die niet<br />
verdwyn, maar ook oor hierdie saak is daar uiteenlopende menings (Locher,<br />
1908:56).<br />
Uit die bostaande blyk duidelik dat daar nog geen duidelikheid is oor<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> se <strong>Christologie</strong> nie.<br />
1.2.3 <strong>Kohlbrugge</strong> is al baie <strong>van</strong> antinomianisme beskuldig (Locher, s.a.:15-20). In<br />
navorsing oor sy <strong>Christologie</strong> moet daarom ook gekyk word na <strong>Kohlbrugge</strong> se<br />
beskouing <strong>van</strong> die Wet en na die plek wat die Wet in sy leer aangaande<br />
Christus inneem.<br />
1.2.4 <strong>Kohlbrugge</strong> se siening <strong>van</strong> die <strong>Christologie</strong> <strong>van</strong> die Ou Testament verdien<br />
besondere aandag (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1988:1-138). Omdat hy Psalm 45, die<br />
onderwerp <strong>van</strong> sy proefskrif, <strong>Christologie</strong>s verklaar, bots hy met sy professore<br />
in Utrecht (Donkersloot, 1962:27).<br />
Die aktualiteit <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> se beskouing <strong>van</strong> die Ou Testament word<br />
onderstreep deur byvoorbeeld die problematiek rondom die Messiaanse<br />
gedeeltes <strong>van</strong> die Ou Testament in Bybelvertaling.<br />
1.2.5 Daar is nog nooit 'n omvattende ondersoek, byvoorbeeld in 'n proefskrif, na<br />
hierdie onderwerp gedoen nie. Stiasny (1935:37-49), Donkersloot
(1962:54-55) en Loos (1948:132-149) bespreek wel <strong>Kohlbrugge</strong> se<br />
<strong>Christologie</strong> in hul oorsigtelike behandeling <strong>van</strong> sy teologie. Enkele aspekte<br />
<strong>van</strong> sy <strong>Christologie</strong> word ook kortliks aangeraak in die werk <strong>van</strong> Kreck<br />
(1936:28-66) oor die leer <strong>van</strong> die heiligmaking by <strong>Kohlbrugge</strong>. Verder neem<br />
Van Lonkhuijzen (1905:406-436) die aspekte <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> se <strong>Christologie</strong><br />
wat na sy mening kontroversieel is onder die loep. Nie een <strong>van</strong> hierdie studies<br />
bevredig egter nie, omdat dit nie sy <strong>Christologie</strong> as geheel indringend navors<br />
nie.<br />
Verskillende kenners <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> het al die aandag gevestig op die<br />
belangrike plek wat Christus inneem in sy werke. So verklaar Gerssen<br />
(1954:81) dat die krag <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> se prediking in sy <strong>Christologie</strong> lê en<br />
Van Lonkhuijzen (1905:407) wys daarop hoe dit <strong>Kohlbrugge</strong> se toorn laat<br />
ontvlam as Christus te na gekom word. Dít maak dit des te vreemder dat daar<br />
nog nooit 'n volledige ondersoek na hierdie gewigtige onderwerp in<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> se teologie gedoen is nie.<br />
1.2.6 Buiten die feit dat die onderwerp nog nooit in diepte nagevors is nie, is ook die<br />
wyse waarop dit wel gedoen is, nie altyd bevredigend nie. <strong>Kohlbrugge</strong> het<br />
immers self 'n kategismus opgestel, naamlik Die Lehre des Heils. Daarin kom<br />
onder andere ook sy <strong>Christologie</strong> aan die orde. Wie aan <strong>Kohlbrugge</strong> reg wil<br />
laat geskied, moet geen skema <strong>van</strong> buite af aan hom opdring nie, maar sy<br />
<strong>Christologie</strong> aan die hand <strong>van</strong> en binne die raamwerk <strong>van</strong> sy eie skema<br />
bestudeer en beoordeel. Dit doen Loos (1948:132-149) en Donkersloot<br />
(1962:54-55) wel, maar Kreck (1936:28-66) en Van Lonkhuijzen<br />
(1905:406-436) nie.<br />
1.2.7 <strong>Kohlbrugge</strong> is in die Suid-Afrikaanse teologie grootliks onbekend. Tot op hede<br />
het daar nog nooit 'n proefskrif oor hom hier te lande verskyn nie. Bronne oor<br />
en <strong>van</strong> hom is baie skaars en erg onvolledig in die universiteitsbiblioteke. Dit<br />
gee 'n aanduiding <strong>van</strong> hoe onbekend hy is.<br />
Daarenteen beleef die belangstelling in <strong>Kohlbrugge</strong> in die buiteland 'n opbloei.<br />
In Nederland byvoorbeeld is daar 'n stigting "Vrienden <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong>" met 'n<br />
eie lyfblad Ecclesia (voorheen Kerkblaadje). Daar het ook onlangs 'n<br />
proefskrif <strong>van</strong> De Reuver (1992:1-703) oor die geloofsopvatting by<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> verskyn.
Verder is daar in Suid-Afrika 'n groot oplewing in die Subjektivisme. Dit kan<br />
gesien word in die opkoms <strong>van</strong> byvoorbeeld die Pinksterbeweging, wat Jonker<br />
(1983b:238) selfs die kulminasiepunt <strong>van</strong> die Subjektivisme noem. Daarom is<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> se teologie, en in die besonder sy nadruk op die <strong>Christologie</strong>, <strong>van</strong><br />
soveel belang.<br />
Juis in reaksie teen hierdie Subjektivisme <strong>van</strong> die Pinksterbeweging en hul<br />
afwykende beskouings ten opsigte <strong>van</strong> die persoon en die werk <strong>van</strong> die Heilige<br />
Gees, het die kerke <strong>van</strong> die Reformasie in Suid-Afrika besonder aandag gegee<br />
aan die Pneumatologie. Hierdie belangstelling mag egter nie ontaard in 'n<br />
oorbeklemtoning <strong>van</strong> die Pneumatologie nie. <strong>Kohlbrugge</strong> se beklemtoning <strong>van</strong><br />
die <strong>Christologie</strong> is daarom ook teen hierdie agtergrond brandend aktueel.<br />
1.2.8 Die probleem kan in 'n paar vrae saamgevat word:<br />
1.2.8.1 ontken <strong>Kohlbrugge</strong> werklik die sondeloosheid <strong>van</strong> Christus;<br />
1.2.8.2 bely hy nie die Godheid <strong>van</strong> Christus nie;<br />
1.2.8.3 kom die obedientia passiva <strong>van</strong> Christus werklik nie tot sy reg in<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> se teologie nie;<br />
1.2.8.4 en kan uit sy <strong>Christologie</strong> iets afgelei word oor sy houding ten opsigte<br />
1.3 Doel<br />
<strong>van</strong> die Wet?<br />
1.3.1 As oorkoepelende doel word gestel om die <strong>Christologie</strong> <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> in<br />
besonderhede uiteen te sit, dit eksegeties uit die Skrif en aan die hand <strong>van</strong> die<br />
Gereformeerde belydenis en dogmatiek te toets en die aktualiteit daar<strong>van</strong> vir<br />
die hede aan te toon.<br />
1.3.2 Om hierdie doel te bereik, word die volgende subdoelwitte gestel:<br />
1.3.2.1 om die historiese agtergrond <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> se <strong>Christologie</strong> te<br />
ondersoek om aan te toon watter plek Christus ingeneem het in die<br />
teologiese strominge voorafgaande aan en tydens <strong>Kohlbrugge</strong> se lewe<br />
(hfst. 2);
1.3.2.2 om tweedens 'n historiese oorsig te gee <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> se stryd teen<br />
die tydsgees (hfst. 3);<br />
1.3.2.3 om derdens sy <strong>Christologie</strong>se beskouing <strong>van</strong> die Ou Testament (hfst. 4)<br />
onder oë te neem, omdat dit wil voorkom of hy besondere waarde<br />
daaraan geheg het;<br />
1.3.2.4 om vierdens, <strong>van</strong>weë die groot kontroversie rondom <strong>Kohlbrugge</strong> se leer<br />
<strong>van</strong> die vleeswording <strong>van</strong> die Woord en die waaragtige Godheid <strong>van</strong><br />
Christus (vgl. 1.2.2), ook sy siening <strong>van</strong> die twee nature <strong>van</strong> Christus<br />
weer te gee en te toets (hfst. 5);<br />
1.3.2.5 om vervolgens, aan die hand <strong>van</strong> sy Die Lehre des Heils, <strong>Kohlbrugge</strong> se<br />
beskouing <strong>van</strong> die werk <strong>van</strong> Christus in sy staat <strong>van</strong> vernedering (hfst.<br />
6) en verhoging (hfst. 7) uiteen te sit en eksegeties-dogmaties te weeg;<br />
1.3.2.6 om laastens in 'n slotbeskouing 'n samevatting te gee <strong>van</strong> en aandag te<br />
wy aan die aktualiteit <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> se <strong>Christologie</strong> vir <strong>van</strong>dag (hfst.<br />
8).<br />
1.4 Uitgangspunte<br />
In hierdie studie word <strong>van</strong> die volgende standpunte uitgegaan:<br />
1.4.1 die Bybel is die onfeilbare Woord <strong>van</strong> God en die riglyn waaraan elke<br />
<strong>Christologie</strong> getoets moet word;<br />
1.4.2 die Algemene 2 en die Besondere 3 Belydenisskrifte <strong>van</strong> die Gereformeerde<br />
Kerke <strong>van</strong> Suid-Afrika (GKSA) - insluitend die <strong>Christologie</strong> daar<strong>van</strong> - stem<br />
ooreen met die Heilige Skrif en is daarom die maatstaf waaraan, in<br />
ondergeskiktheid aan die Woord, elke <strong>Christologie</strong> gemeet word.<br />
1.5 Hipoteses<br />
In hierdie studie word <strong>van</strong> die volgende hipoteses uitgegaan:<br />
2 Die Twaalf Artikels, die Geloofsbelydenis <strong>van</strong> Nicéa en die Geloofsbelydenis <strong>van</strong> Atanasius.<br />
3 Die Nederlandse Geloofsbelydenis, die Heidelbergse Kategismus en die Dordtse Leerreëls.
1.5.1 dat <strong>Kohlbrugge</strong> nie die sondeloosheid <strong>van</strong> Christus loën nie;<br />
1.5.2 dat hy nie die Godheid <strong>van</strong> Christus misken nie;<br />
1.5.3 dat hy nie 'n antinomiaan was nie, maar eerder die heiliging in Christus baie<br />
sterk beklemtoon; en<br />
1.5.4 dat hy nie die obedientia passiva <strong>van</strong> Christus onderbeklemtoon nie.<br />
1.6 Metode <strong>van</strong> ondersoek<br />
1.6.1 Die metode <strong>van</strong> ondersoek is primêr 'n bronnestudie. In hoofsaak bestaan die<br />
bronne uit preke, briewe, enkele verhandelings en kategetiese geskrifte <strong>van</strong><br />
<strong>Kohlbrugge</strong>. <strong>Kohlbrugge</strong> het nooit 'n dogmatiek geskryf nie en daarom sal sy<br />
<strong>Christologie</strong> uit sy bogenoemde geskrifte nagespeur moet word (Donkersloot,<br />
1962:45). Hy het wel 'n handleiding oor die Heidelbergse Kategismus<br />
opgestel, die sogenaamde Die Lehre des Heils (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1930:1-98), wat<br />
na sy dood gepubliseer is en wat uit die aard <strong>van</strong> die saak wel 'n dogmatiese<br />
strekking het. Hierdie boek is 'n belangrike riglyn in die ontleding <strong>van</strong> sy<br />
dogmatiek.<br />
1.6.2 Vanselfsprekend sal eksegese <strong>van</strong> die rele<strong>van</strong>te Skrifgedeeltes 'n belangrike<br />
rol moet speel. Die eksegese sal gedoen word volgens die hermeneutiese reëls<br />
soos geformuleer deur Coetzee (1997:1-36), Greijdanus (1946:1-224), Helberg<br />
(1983:1-135) en Van Bruggen (1981:1-187).<br />
1.6.3 Voorts sal toetsing aan en vergelyking met die Gereformeerde belydenis<br />
deel <strong>van</strong> die ondersoekmetode wees.<br />
1.7 Hoofstukindeling<br />
1.7.1 Inleiding<br />
1.7.2 Die gees <strong>van</strong> sy tyd: die Subjektivisme<br />
1.7.3 <strong>Kohlbrugge</strong> en sy stryd teen die tydsgees<br />
1.7.4 Sy <strong>Christologie</strong>se beskouing <strong>van</strong> die Ou Testament<br />
1.7.5 Die persoon <strong>van</strong> Christus
1.7.5.1 Waaragtige en regverdige mens<br />
1.7.5.2 Waarlik God<br />
1.7.6 Die werk <strong>van</strong> Christus in sy vernedering<br />
1.7.6.1 Die geboorte <strong>van</strong> ons 4 Here Jesus Christus<br />
1.7.6.2 Die getuienis <strong>van</strong> ons Here<br />
1.7.6.3 Die kruisdood <strong>van</strong> ons Here<br />
1.7.7 Die werk <strong>van</strong> Christus in sy verhoging<br />
1.7.7.1 Die opstanding <strong>van</strong> ons Here<br />
1.7.7.2 Die hemelvaart <strong>van</strong> ons Here<br />
1.7.7.3 Die beërwing <strong>van</strong> die Koninkryk deur ons Here<br />
1.7.8 Samevatting en gevolgtrekking<br />
4 Die woord "ons" is 'n vertaling uit die Duits <strong>van</strong> die opskrifte wat <strong>Kohlbrugge</strong> (1930:35) self in sy<br />
"Die Lehre des Heils" gebruik.
HOOFSTUK 2<br />
DIE GEES VAN SY TYD: DIE SUBJEKTIVISME<br />
2.1 Inleiding<br />
In hierdie hoofstuk word daar aandag gegee aan die geestestrominge voor en tydens<br />
die lewe <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong>.<br />
Hierdie deel <strong>van</strong> die studie is noodsaaklik, aangesien alle denkers, ook teoloë, op die<br />
een of ander manier deur hulle tyd beïnvloed word. Enersyds kan dit gebeur dat<br />
iemand deur die tydsgees meegevoer word. In sy geskrifte sal dit duidelik word dat so<br />
'n persoon byvoorbeeld die gedagtes <strong>van</strong> die rasionalisme propageer. Andersyds kan<br />
dit egter ook gebeur dat 'n persoon fel reageer teen die denkrigtings <strong>van</strong> sy tyd, omdat<br />
hy dit as verkeerd beskou. Dit kan eweneens 'n invloed hê op sy denke. Wie met<br />
sodanige invloede op 'n persoon se denke rekening hou, sal hom des te beter begryp.<br />
Die ondersoek <strong>van</strong> die verskillende strominge sal wel beperk word tot die vraag watter<br />
plek aan Christus toegeken word daarin - of Hy in die middelpunt staan al dan nie.<br />
Die motivering waarom die strominge wat die tyd <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> voorafgaan<br />
bespreek word, is dat die moontlikheid bestaan dat <strong>van</strong> daardie filosofieë nog 'n groot<br />
invloed kon gehad het in die negentiende eeu.<br />
2.2 Die Reformasie: triomf <strong>van</strong> die solo Christo<br />
Solo Christo! Dit was een <strong>van</strong> die slagspreuke <strong>van</strong> die Hervorming <strong>van</strong> die sestiende<br />
eeu (Jonker, 1983b:71). Dit beteken: Christus alleen! Dit was die hartklop <strong>van</strong> die<br />
teologie <strong>van</strong> die Reformatore.<br />
Daardie solo weerklink ook telkens in die Reformatoriese belydenisskrif <strong>van</strong><br />
Heidelberg: Jesus is die enigste Verlosser (HK: v/a 30) 5 ; Hy is ons enigste<br />
5 Voortaan sal aanhalings uit die Heidelbergse Kategismus soos volg weergegee word: (HK: v/a 1).<br />
"HK" staan vir Heidelbergse Kategismus, "v" vir vraag, "a" vir antwoord en die getal dui die betrokke
Hoëpriester, wat ons met die enige offer <strong>van</strong> sy liggaam verlos het (HK: v/a 31); sy<br />
lyding is die enigste versoeningsoffer (HK: v/a 37). Dit druis in teen die<br />
Subjektivisme <strong>van</strong> Rome wat, met sy leer <strong>van</strong> die verdienstelikheid <strong>van</strong> die goeie<br />
werke, 'n streep deur die solus getrek het en die menslike subjek ook wou laat deel in<br />
die roem wat Christus alleen toekom. Daarteenoor verklaar die opstellers <strong>van</strong> die<br />
Heidelbergse Kategismus egter: alleen (solus!) die genoegdoening, geregtigheid en<br />
heiligheid <strong>van</strong> Christus is my geregtigheid voor God (HK: v/a 61). Die antwoord op<br />
die vraag waarom die mens se goeie werke nie 'n bydrae kan lewer nie, is vir die<br />
hoogmoedige mens 'n diep vernederende een: omdat ons beste werke in hierdie lewe<br />
almal onvolmaak en met sonde besmet is (HK: v/a 62).<br />
Hierdie saak is <strong>van</strong> besondere belang by die studie <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> se <strong>Christologie</strong>.<br />
Die vraag wat vervolgens ondersoek moet word, is die volgende: is die suiwer goud<br />
<strong>van</strong> die Hervorming, gedelf uit die mynskag <strong>van</strong> die Woord, in die tyd na die<br />
Reformasie waardeer, of is dit vervals, onderbenut of onderwaardeer? Is daar<br />
vasgehou aan die solo Christo of nie?<br />
2.3 Die Ortodoksie: 'n wag <strong>van</strong> die verstand rondom die solo<br />
Christo<br />
Direk na die Reformasie vind daar 'n terugkeer plaas na die begrippe en denkmetodes<br />
<strong>van</strong> Aristoteles, soos dit in aan die orde was in die skolastieke teologie <strong>van</strong> die laat-<br />
Middeleeue (Jonker, 1983b:71; vgl. Brienen, 1981:183). Hierdie terugval <strong>van</strong> die<br />
Protestantisme na die teologiese probleemstellings en metodes <strong>van</strong> die laat-<br />
Middeleeue word gewoonlik aangedui as die Protestantse ortodoksie. Dit beteken<br />
natuurlik nie dat die denkers <strong>van</strong> die ortodoksie die nuut-ontdekte waarheid <strong>van</strong> die<br />
Reformasie verloën het nie. Inteendeel, meen Jonker (1983b:71), hulle het juis 'n<br />
kragtige wag betrek rondom die belydenis <strong>van</strong> die Hervorming, insluitend die solo<br />
Christo. Hulle wou dit beveilig. In die Na-Reformatoriese ortodoksie het dit by uitstek<br />
gegaan om 'n konsolidering <strong>van</strong> die werk <strong>van</strong> die hervormers (Brienen, 1981:182).<br />
Hulle wou die kontinuïteit met die inhoud en die boodskap <strong>van</strong> die Reformatoriese<br />
verkondiging bewaar, maar in eietydse denkvorme, dit wil sê in skolastieke<br />
denkvorme (Brienen, 1981:184).<br />
vraag/antwoord aan. As alleen die vraag <strong>van</strong> belang is, word die aanhaling so weergegee: (HK: v 1), en<br />
indien net die antwoord rele<strong>van</strong>t is: (HK: a 1).
Die bedoeling was dus goed, maar die gevolge <strong>van</strong> hierdie skolastisisme ongelukkig<br />
nié: die tendens <strong>van</strong> hulle denke het spoedig beweeg in die rigting <strong>van</strong> objektivisme<br />
(Jonker, 1983b:71), 'n koue verstandsgodsdiens. Daarmee het hulle die pad <strong>van</strong> die<br />
Reformasie verlaat, want die Hervorming was juis 'n ontdekking <strong>van</strong> die pro-nobis-<br />
karakter <strong>van</strong> die openbaring en het die 'Zugehörigkeit' <strong>van</strong> die konkrete mens tot God<br />
se eenmalige openbaringshandelinge aan Israel en in Christus gestel (Brienen,<br />
1981:184). Die prediking het ontaard in droë, intellektualistiese leerredes wat die<br />
verstand, maar nie die hart aangespreek het nie. Die subjek, die mens, en sy lewe is<br />
buite beskouing gelaat. Brienen (1981:185) vat dit so saam: "Er ontstond een<br />
scheiding tussen voorgestelde leer en doorleefde bevinding, tussen de sprekende God<br />
en de horende mens." Hy (Brienen) vervolg: "De Ortodoxie nu had met de<br />
scholastieke methode vooral de aandacht gericht op de uitlegging <strong>van</strong> de Schrift en op<br />
de uiteenzetting <strong>van</strong> de uit haar getrokken rechte leer, waaruit het direkte rapport met<br />
de mens, de lezer, hoorder en belijder, was uitgekapt."<br />
Hierdie dorre, droë ortodoksie moes tot reaksie lei: die mens het begin verlang en vra<br />
na 'n teologie en prediking waarin sy persoonlike heil en belewing en uitlewing <strong>van</strong><br />
die heil weer ter sprake sou kom. Dit was (onder andere) die denkers <strong>van</strong> die Nadere<br />
Reformasie (in Nederland) wat hierdie roepstem sou op<strong>van</strong>g en ter harte neem<br />
(Brienen, 1981:186).<br />
2.4 Vroomheidsbewegings: vroomheid op die voorgrond, die solo<br />
Christo op die agtergrond<br />
2.4.1 Inleidend<br />
In die sewentiende en agtiende eeu tree die Piëtisme na vore (Jonker, 1983b:77). In<br />
Nederland word dié beweging aangedui as die Nadere Reformasie, in Engeland word<br />
verwys na die Puritanisme, terwyl in Duitsland gewoonlik gepraat word <strong>van</strong> "Piëtisme<br />
in eintlike sin" (Van 't Spijker, 1986:5). Onder hierdie vroomheidstrominge kan<br />
eweneens die Metodisme geplaas word.<br />
Die algemene tendens <strong>van</strong> die Piëtisme was dat die vroom mens in die middelpunt <strong>van</strong><br />
belangstelling geplaas is (Jonker, 1983b:81). Die gevolg <strong>van</strong> hierdie sentraalstelling<br />
<strong>van</strong> die mens met sy religieuse ervaring was dat die heilswerk <strong>van</strong> Christus op die<br />
agtergrond geskuif is (Jonker, 1983b:81).
Die genoemde strominge word nou agtereenvolgens behandel.<br />
2.4.2 Die Nadere Reformasie<br />
Volgens Jonker (1983b:78) was die bedoeling <strong>van</strong> die Nadere Reformasie om die<br />
Reformasie <strong>van</strong> die sestiende eeu tot sy volle konsekwensies deur te voer, maar<br />
daarby veral baie klem te laat val op die praktyk <strong>van</strong> die godsaligheid (soos dit<br />
genoem is) en die bevindelike lewe (d.w.s. die persoonlike godsdienstige ervaring).<br />
Dit wil dus voorkom asof die denkers <strong>van</strong> die Nadere Reformasie wel die<br />
Reformatoriese teologie wou voortsit, maar dan só dat hulle meer nadruk gelê het op<br />
die innerlike en uiterlike aktiwiteite <strong>van</strong> die mens.<br />
In 'n artikel oor die Gereformeerde ortodoksie en die Piëtisme toon Graafland<br />
(1965:467-469) egter aan dat daar geleidelik 'n vervreemding tussen die Nadere<br />
Reformasie en die Reformasie ontstaan het. Aan<strong>van</strong>klik was daar groot waardering vir<br />
die Reformasie, maar met verloop <strong>van</strong> tyd het die gedagte onder die denkers <strong>van</strong> die<br />
Nadere Reformasie ontstaan dat die Reformasie slegs 'n leerhervorming was en dat dit<br />
hulle taak was om die Hervorming <strong>van</strong> die sestiende eeu ook deur te voer na die lewe.<br />
As een oorsaak <strong>van</strong> hierdie vervreemding noem Graafland (1965:469-470) die feit dat<br />
die Piëtisme Reformasie en ortodoksie met mekaar begin vereenselwig het. As gevolg<br />
<strong>van</strong> hierdie verkeerde vereenselwiging het dit vir die denkers <strong>van</strong> die Nadere<br />
Reformasie gevoel asof die Reformasie bloot 'n hervorming <strong>van</strong> die leer was.<br />
Die Nadere Reformasie se afwyking <strong>van</strong> die Reformasie moet daarom nie gesien word<br />
as 'n reaksie teen die Reformasie nie, maar teen die dooie ortodoksie: by die verstand<br />
moet ook die hart en die lewe kom. Die fout was dus nie werklik by die Reformasie<br />
wat leweloos was en geen aandag aan die persoon <strong>van</strong> die mens gegee het nie, maar<br />
wel by die ortodoksie en teen laasgenoemde het die Nadere Reformasie onbewustelik<br />
gereageer.<br />
Die dooie ortodoksie met sy gebrek aan aandag aan die innerlike belewing <strong>van</strong> die<br />
mens was 'n afwyking <strong>van</strong> die teologie <strong>van</strong> die Reformasie. Tog moet 'n mens nie dink<br />
dat die Nadere Reformasie met sy hernude klem op die innerlike <strong>van</strong> die mens 'n<br />
terugkeer was tot die Reformasie nie; inteendeel, dit was 'n klemverskuiwing. Hierdie<br />
feit kan gesien word in die fundamentele vraagstuk <strong>van</strong> die verhouding tussen<br />
openbaring en geloof. Die Reformasie het die nadruk onmiskenbaar op die openbaring
<strong>van</strong> God gelê: God openbaar Hom deur sy Woord en daarin is en bly Hy die Eerste.<br />
Teologies gesien, is hierdie prioriteit onder andere uitgewerk in die leer <strong>van</strong> die<br />
versoening. Die Nadere Reformasie het eweneens <strong>van</strong> hierdie korrelasie tussen geloof<br />
en openbaring uitgegaan, volgens Van 't Spijker (1986:6-7), maar het nie meer die<br />
klem so radikaal en beslissend op die openbaring gelê nie. Die geloof in sy vele vorme<br />
en gestaltes, in sy stryd en aanvegting ont<strong>van</strong>g meer aandag. Byna ongemerk het daar<br />
'n verskuiwing plaasgevind waardeur die subjektiewe moment 'n meer sentrale plek<br />
ont<strong>van</strong>g het. Ongetwyfeld gaan dit nog om dieselfde volgorde: openbaring en dan<br />
geloof. Daar is egter sprake <strong>van</strong> 'n ander verdeling <strong>van</strong> die gewigte.<br />
Wanneer Van 't Spijker (1986:13) die eie, die kenmerkende <strong>van</strong> die Nadere<br />
Reformasie bespreek, noem hy dat die aksent steeds swaarder op die gevoel <strong>van</strong> die<br />
mens gelê is. Hoewel dit in die begin nie die geval was nie, ontwikkel die Nadere<br />
Reformasie al meer tot 'n vorm <strong>van</strong> Subjektivisme, waarin die objektiewe gegewens<br />
<strong>van</strong> die openbaring <strong>van</strong> God op die agtergrond raak.<br />
Binne die raamwerk <strong>van</strong> hierdie studie kan die verskil tussen Reformasie en Nadere<br />
Reformasie soos volg opgesom word: laasgenoemde wou sekerlik nie 'n streep trek<br />
deur die solo Christo <strong>van</strong> die Reformasie nie, maar het wel die dade en belewing <strong>van</strong><br />
die mens meer in die kalklig gestel as die werk en die lewe <strong>van</strong> Christus.<br />
Brienen (1981) het hom in sy proefskrif De prediking <strong>van</strong> de Nadere Reformatie<br />
indringend besiggehou met die prediking <strong>van</strong> die sogenaamde "oude schrijvers". Slegs<br />
sy gevolgtrekkings wat betrekking het op die <strong>Christologie</strong> <strong>van</strong> hierdie skrywers, word<br />
bespreek. Eerstens meen Brienen (1981:299-300) dat die prediking <strong>van</strong> die Nadere<br />
Reformasie 'n Christenprediking in plaas <strong>van</strong> 'n Christusprediking is: die mens met sy<br />
eienaardighede word sentraal gestel. By iemand soos B. Smytegelt staan die Christen<br />
in sy heilsordelike belewing meer op die voorgrond as Christus in sy heilshistoriese<br />
verlossing. Die gevaar <strong>van</strong> die Nadere Reformasie se preekmetode - die sogenaamde<br />
klassifikasiemetode - is volgens hom dat die mense uit en by hulle eie ervaring gaan<br />
lewe en dat hulle geloof gaan rus op hulle bevinding of die gemis daaraan, in plaas<br />
daar<strong>van</strong> om as sondaar op God se ontferming in Jesus Christus te vertrou, wat die<br />
enigste fondament <strong>van</strong> ons saligheid is en bly.<br />
Brienen (1981:300-302) se tweede belangrike gevolgtrekking is dat die prediking <strong>van</strong><br />
die Nadere Reformasie 'n gestalteprediking in plaas <strong>van</strong> 'n belofteprediking is. Die<br />
geklassifiseerde hoorders word nie toegespreek met die beloftes <strong>van</strong> die e<strong>van</strong>gelie nie,
maar die gerigtheid in die prediking op die beloftes <strong>van</strong> God word oorskadu deur 'n<br />
oormatige bekommernis oor die subjektiewe gesteldheid <strong>van</strong> die mens.<br />
Uit die konklusies <strong>van</strong> Brienen kan die afleiding gemaak word dat, al wou die denkers<br />
<strong>van</strong> die Nadere Reformasie beslis nie die solo Christo loën nie, die bedreiging tog<br />
wesenlik was dat dit die (onbedoelde) resultaat <strong>van</strong> hul verkondiging kon wees. Die<br />
sogenaamde praktiese sillogisme (om uit die goeie werke tot die egtheid <strong>van</strong> die<br />
geloof te konkludeer), waar<strong>van</strong> die manne <strong>van</strong> die Nadere Reformasie veelvuldig<br />
gebruik gemaak het, kan as voorbeeld ter stawing <strong>van</strong> laasgenoemde afleiding dien:<br />
die gevaar bestaan naamlik dat goeie werke 'n voorwaarde kan word op grond<br />
waar<strong>van</strong> 'n mens deel kan kry aan die heil. Eers as sy geloof aan bepaalde<br />
kwalifikasies voldoen, kan die gelowige aanspraak maak op die heil. Die gevolg is<br />
egter dan dat dit nie meer solus Christus is nie, maar Christus plus die vereiste gehalte<br />
<strong>van</strong> die geloof <strong>van</strong> die mens.<br />
Wanneer die Nadere Reformasie en die solo Christo ter sprake is, kan die vraagstuk<br />
<strong>van</strong> die mistiek of mistieke element in hul teologie ook nie geïgnoreer word nie.<br />
Mistiek en die gedagte <strong>van</strong> solo Christo is immers onversoenbaar, want die mistikus<br />
soek na 'n onmiddellike eenwording met God buite die Woord om (Venema, s.a.:13),<br />
terwyl die Christelike geloof die weg <strong>van</strong> bemiddeling en die Middelaar volg en nie<br />
<strong>van</strong> mistieke onmiddellikheid nie (Van der Linde, 1977a:119). Mistiek is 'n poging<br />
om buite die Woord om by God te kom, wat beteken buite Christus om. Mistiek is dus<br />
'n miskenning <strong>van</strong> die solo Christo.<br />
In 'n studie oor die pïetisme en die mistiek kom Heppe (1879:4-5) tot dieselfde<br />
gevolgtrekking: "Der Gedanke dass das Leben des Christen in dem Vertrauen auf<br />
Christi verdiente Gerechtigkeit seinen wesentlichen Lebensnerv habe müsse, ist der<br />
Mystik fremd. Dieselbe weiss den Erlösser im Wesentlichen nur als wirksames<br />
Vorbild aufzufassen, wesshalb für sie die Rechtfertigung mit der Heiligung wesentlich<br />
identisch is. Nur in der Heiligung der Menschen ist die Versöhnung mit Gott gegeben<br />
und der Tod Christi und das Wirken des Geistes Gottes im Menschen sind daher im<br />
Sinne der Mystik zwei gesonderte Factoren der Rechtfertigung. Das Gottergebene und<br />
in vollkommenster Liebe ertragene Leiden Christi ist allerdings der Höhepunkt der<br />
Hingabe des Hernn und das wirksamste Motive der Nachvolge desselben, kan aber<br />
nur dann zur Volkomenheit des christelichen Lebens führen, wenn der Geist Gottes<br />
die Seele zur Nachbildung dieser Hingabe an den Willen Gottes tüchtig macht."
Wat die mistiek betref, meen Meijerink (1956:52) dat daar nouliks een<br />
verteenwoordiger <strong>van</strong> die Nadere Reformasie is wat nie in 'n mindere of meerdere<br />
mate daarmee besmet is nie. Heppe (1879:169-204) toon mistieke tendense aan by<br />
veral mense soos Johannes Teellinck, Theodor Gerhard à Brakel, Jodocus Lodensteyn<br />
en Anna Maria Schürman. Hier kan ook opgemerk word dat byvoorbeeld Voetius 'n<br />
besondere voorliefde gehad het vir mistici soos Thomas à Kempis en Ruusbroeck<br />
(Meijerink, 1956:50).<br />
Die mistiek het egter veral by Jean de Labadie sy hoogtepunt bereik. Al kan hy nie<br />
werklik as deel <strong>van</strong> die Nadere Reformasie beskou word nie (Jonker, 1983b:79), het<br />
die labadisme tog 'n groot invloed op die verdere verloop <strong>van</strong> die Gereformeerde<br />
pïetisme uitgeoefen (Graafland, 1989:275). Volgens De Labadie is die geloof gerig op<br />
die Woord <strong>van</strong> God. Hierdie Woord wil hy egter in drieërlei sin verstaan: eerstens die<br />
geskrewe Woord (dit is die Heilige Skrif en die prediking); vervolgens die inwendige<br />
Woord (wat die Heilige Gees in die mens werk ooreenkomstig die Skrif) en derdens<br />
die Woord wat nog meer inwendig is, wat so te sê Christus self ont<strong>van</strong>g, gebore en<br />
geformeer in die mens se hart is. "Het is duidelijk, dat hier de mystiek-directe<br />
vereniging met Christus het geloven in de Schrift als Gods Woord overstijgt. Het gaat<br />
om 'een nog inwendiger Woord'" (Graafland, 1989:310). Vir hierdie mistieke<br />
eenwording met Christus is gebed, meditasie en veral voortdurende en radikale<br />
vernietiging <strong>van</strong> alle natuurlike en selfs geestelike begeertes nodig - want die "begeer"<br />
<strong>van</strong> die saligheid is nog 'n gebrek aan volkome selfverloëning en selfontlediging<br />
(Meijerink, 1956:61). Die geskrewe Woord is onbelangrik. Die dade <strong>van</strong> die mens<br />
verdring die werk <strong>van</strong> Christus. In die labadisme bly daar <strong>van</strong> die solo Christo niks<br />
oor nie.
2.4.3 Die Puritanisme in Engeland<br />
Hierdie beweging het 'n groot invloed op die Nadere Reformasie (Van 't Spijker,<br />
1989:6-12) en ook veel daarmee gemeen gehad: hulle wou ook terugkeer na die<br />
Reformasie en het eweneens verlang na 'n meer volkome Reformasie, naamlik een <strong>van</strong><br />
leer én lewe (Van 't Spijker, 1986:10-12).<br />
Net soos die Nadere Reformasie het hulle egter ook die negatiewe trek gehad dat hulle<br />
die vroom mens in die middelpunt geplaas het. "'n Swaarder aksent word gelê op die<br />
werk <strong>van</strong> God in ons as op die heilswerk <strong>van</strong> Christus vir ons" (Jonker, 1983b:77-78).<br />
Schulze (1983:30-44) het 'n vergelykende studie gedoen tussen Calvyn aan die een<br />
kant en twee Puriteine, William Perkins (1558-1602) en Guilelmus Ames<br />
(1576-1633), aan die ander kant. Die punt <strong>van</strong> vergelyking was hierdie teoloë se<br />
siening <strong>van</strong> die mens se kennis <strong>van</strong>. In die betrokke artikel kom die skrywer tot die<br />
gevolgtrekking dat daar by die Puriteine 'n afbuiging <strong>van</strong> Calvyn se denke is. Volgens<br />
Schulze (1983:34) kom Calvyn se opvatting daarop neer dat die mens God glad nie<br />
ken nie, behalwe as hy Hom deur sy Woord in Jesus sien deur die getuienis <strong>van</strong> die<br />
Heilige Gees. Alle ander kennis is afgodies en vals. Perkins wyk af <strong>van</strong> hierdie<br />
standpunt, volgens Schulze (1983:37), want "kennis <strong>van</strong> die voorsienigheid is, soos<br />
Godskennis in die geheel, vir Perkins geen geloofskennis nie, maar 'n algemeen<br />
toeganklike, neutrale en rasionele kennis waartoe alle mense kan kom". Ames sit<br />
hierdie tendense <strong>van</strong> sy leermeester voort (Schulze, 1983:39). Aan die einde <strong>van</strong> die<br />
artikel kom Schulze (1983:41-42) tot die slotsom dat hierdie aksentverskuiwing slegs<br />
'n simptoom is <strong>van</strong> 'n verskuiwing <strong>van</strong> teologiese uitgangspunt: in die sewentiende eeu<br />
het die vroom mens die sentrale middelpunt geword. Dit is nie meer die Woord wat<br />
die heil skep nie - "Daarby moet die geloof kom, 'n wilsakte <strong>van</strong> die mens waartoe hy<br />
hom kan voorberei (Ames) en waardeur hy wil om Christus vir homself toe te eien,<br />
natuurlik nie sonder die Heilige Gees nie maar tog met die aksent op die menslike<br />
wilsakte." So verskuif die klem na die subjek en word daar byna ongemerk tog<br />
bepaalde vermoëns aan hom toegeken. Die heil is dan nie meer iets <strong>van</strong> God en<br />
Christus alleen nie, die mens kry ook 'n aandeel daarin. Ook by Ames en Perkins<br />
identifiseer Schulze (1983:42) ten slotte Subjektivisme, rasionele en voluntaristiese<br />
Subjektivisme.
2.4.4 Die Duitse Piëtisme<br />
Johann Arndt (1555-1621) was een <strong>van</strong> die belangrike voorlopers <strong>van</strong> die Duitse<br />
Piëtisme. Reeds vroeg in sy lewe het hy aangetrokke gevoel tot mistici soos Bernard<br />
<strong>van</strong> Clairvaux, Tauler en Thomas à Kempis. Daarom is hy dikwels <strong>van</strong> allerlei<br />
afdwalings beskuldig. Arndt was gekant teen die ortodoksie. Hy was 'n voorstaander<br />
<strong>van</strong> die innerlike vroomheid en die persoonlike navolging <strong>van</strong> Christus. Daarom is hy<br />
ook soms die Protestantse Thomas à Kempis genoem (Nauta, 1977:334-335).<br />
Philipp Jakob Spener (1635-1705) het reeds vroeg onder die invloed <strong>van</strong> Arndt gekom<br />
(Van der Linde, 1977b:227). Hierdie vader <strong>van</strong> die Duitse Piëtisme het direk by die<br />
mistikus Tauler aangesluit. Trouens, hy het ook onder die invloed <strong>van</strong> die labadisme<br />
gekom (Jonker, 1983b:79-80). Oral waar Spener gekom het, het hy konventikels<br />
gestig. In sy boek Pia Desideria ("Vroom verlangens") betoog hy dat die leer wel in<br />
orde was, maar dat die lewe anders moes word: meer Bybelstudie; meer aktiwiteit <strong>van</strong><br />
die gewone gemeentelede; minder stryd, meer liefde; minder nadruk op die wete, meer<br />
op die daad; minder geleerdheid, meer godsaligheid (Berkhof & De Jong, 1975:226).<br />
Dat Spener se denke soveel ingang gevind het in Duitsland, moet onder andere<br />
toegeskryf word aan die Duitse volk se besondere gevoeligheid vir die mistiek in<br />
daardie tydsgewrig, soos onder andere blyk uit die gewildheid <strong>van</strong> mistici soos Tauler<br />
en Thomas à Kempis, maar ook eietydse figure soos Weigel en veral Jakob Böhme<br />
(1575-1624) (Jonker, 1983b:79-80).<br />
'n Ander hoofrolspeler in hierdie beweging was August Hermann Francke<br />
(1663-1727), 'n bekeerling <strong>van</strong> Spener. Toe hy hom reeds lankal as 'n gelowige gedra<br />
het, het hy op 'n dag 'n plotselinge bekering beleef. Dit het 'n groot invloed op sy<br />
teologiese denke gehad. Francke het nou gemeen dat elke ware Christen dieselfde<br />
moes deurmaak: eers 'n diep sondebesef, dan 'n "Busskampf" of innerlike sielestryd en<br />
'n bekering waar<strong>van</strong> 'n mens die plek en uur moes kon aangee. Dit alles moes vrugte<br />
dra in 'n lewe waarin die gelowige Christelike volkomenheid moes najaag in streng<br />
wêreldvermyding en somber wettisisme.<br />
Nicolaus Ludwig Graf von Zinzendorf (1700-1760) en sy Herrnhutters mag eweneens<br />
nie onvermeld gelaat word nie. Hy is eers in Spener se denke en later deur Francke<br />
opgelei. In 1727 stig hy sy Herrnhut-gemeenskap.
Zinzendorf was 'n man wat in vele opsigte 'n ander klem as sy voorgangers gelê het.<br />
Hy verwerp Francke se eis <strong>van</strong> 'n boetestryd, want volgens hom het Jesus klaar die<br />
stryd vir die gelowige gestry. Teenoor die wettisistiese heiligingstrewe stel hy dat die<br />
gelowige mens sy eie werke nie ken nie. Daarmee bedoel hy dat 'n Christen nie op sy<br />
werke staatmaak om die saligheid te verdien nie, 'n gedagte wat terloops ook by<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> dikwels voorkom. Dit is seker ook nie vreemd in die lig <strong>van</strong> die feit dat<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> na sy afsetting as proponent 'n besoek afgelê het by die Herrnhutters in<br />
Zeist nie (Otten, 1992:36). Hy het dus kontak gehad met die denke <strong>van</strong> Zinzendorf.<br />
Nie die vroom mens nie, maar Christus alleen en sy kruis staan in die middelpunt -<br />
vergelyk Zinzendorf se beroemde uitspraak: "Ich habe nur eine Passion, die ist Er, nur<br />
Er" (Berkhof & De Jong, 1975:229).<br />
Tog was daar ook by Zinzendorf sterk nadruk op die ervaring <strong>van</strong> die mens (Maris,<br />
1992:69-70).<br />
Om saam te vat: dat die Duitse Piëtisme deurdrenk was <strong>van</strong> die mistisisme en dat die<br />
labadisme eweneens 'n invloed gehad het daarop, kan nie betwyfel word nie. As die<br />
nadruk op die Piëtistiese vroomheidsbelewing daarmee saam in ag geneem word, is<br />
Jonker (1983b:81) se oordeel heel verstaanbaar, naamlik dat nie die heilswerk <strong>van</strong><br />
Christus nie, maar die mens en sy beslissing, sy geloof, sy wedergeboorte en sy<br />
heiligheid hier op die voorgrond staan.<br />
2.4.5 Die Metodisme<br />
John Wesley en George Whitefield was die vaders <strong>van</strong> die Metodisme.<br />
Hulle het geweldig klem gelê op die gevoelsbelewing in die godsdiens en wou<br />
sodoende die Engelse kerk bevry <strong>van</strong> rasionalisme, geestelike doodsheid, verstardheid<br />
en skeptisisme. Die werking <strong>van</strong> godsdiens op die gemoed en die effek daar<strong>van</strong> in 'n<br />
vrome lewenswandel is as sentraal beskou. Dit is dan ook bekend dat die Metodisme<br />
met die ander opwekkingsbewegings <strong>van</strong> die agtiende eeu hierin ooreenstem "dat het<br />
zich om leerstelligheid weinig bekommerde" (Smitskamp, 1951:239). Weereens, soos<br />
by die ander vroomheidsbewegings, verskuif die kollig <strong>van</strong> Christus na die mens.<br />
Die Metodisme trek die hele waarheid <strong>van</strong> die Christelike godsdiens in twee punte<br />
saam: die bekering (die plotselinge, bewuste ervaring <strong>van</strong> skuld en genade) en die<br />
heiligmaking (die openbaring <strong>van</strong> die nuwe lewe). Die volmaaktheid word reeds op
hierdie aarde bereik. Hierdie leer <strong>van</strong> die heiliging en volmaakwording tree so sterk op<br />
die voorgrond dat alle ander dogmas <strong>van</strong> ondergeskikte waarde geag word. Die<br />
Metodisme het as gevolg <strong>van</strong> sy eensydigheid talle leerstukke gewysig of op die<br />
agtergrond geskuif. Die bekeringsweg <strong>van</strong> die stigters het die maatstaf geword en<br />
bekering het uitgeloop op 'n wettiese heiligmaking. Die kommentaar <strong>van</strong> Kok<br />
(1977:671) is veelseggend: "In plaats <strong>van</strong> zich verdiepen in de rijke inhoud <strong>van</strong> heel<br />
de Schrift kan het Metodisme, naar het bekende woord, het E<strong>van</strong>gelie wel op een<br />
stuivertje schrijven. De objectieve openbaring <strong>van</strong> Christus komt niet tot haar recht en<br />
het gevaar voor veruitwendiging is niet denkbeeldig." Die teologie <strong>van</strong> die Metodisme<br />
is nie Christosentries nie, maar antroposentries.<br />
Hierdie mensgesentreerdheid <strong>van</strong> die Metodisme het hom ook laat geld in hulle leer<br />
oor die heilsorde. Dit is "antropologies-soteriologies en nie teologies nie. Dit het<br />
bedenklike gevolge gehad: dit het meestal gegaan om die mens, deur die mens, in die<br />
mens, en waar soms effens hoër vlug geneem is, het te dikwels alle beskouing en<br />
aanbidding geëindig in 'n Jesulatrie, wat die Christus nie as die openbaring <strong>van</strong> die<br />
volheid <strong>van</strong> die Godheid nie maar as die Godheid self beskou" (Du Toit, 1977:209).<br />
Geen verdere betoog is nodig om aan te dui dat die deur Christus alleen hier in die<br />
slag bly nie.<br />
Maris (1992:33) toon aan in hoe 'n mate die geloof by Wesley gerig is op ervaring en<br />
vind dit opmerklik dat "het accent niet ligt op het vertrouwen op Christus, maar op het<br />
gevoel daar<strong>van</strong>; de verschuiving dus <strong>van</strong> een theocentrisch of christocentrisch spreken<br />
over het geloof naar een antropocentrisch - bijna fysiek - spreken over het geloof".<br />
Die Metodisme <strong>van</strong> Wesley was eg Arminiaans (Coetzee, 1975:20). "Wesley dronk<br />
het Arminianisme als met moedersmelk in en kon zelfs het gematigdst Calvinisme<br />
niet verduren" (Du Toit, 1903:65). "Dit is insiggewend dat Wesley sy tydskrif noem<br />
die Arminian Magazine en dat hy ook in die eerste uitgawe 'n artikel aan Arminius, vir<br />
wie hy besondere agting gehad het, wy" (Van der Vyver, 1975:13). Dit dui al daarop<br />
dat die Metodisme die heilswerk <strong>van</strong> Christus onderspeel en die mens se aandeel in<br />
die heil bo nul aanslaan. Dit is immers so dat die leer <strong>van</strong> die Arminiane oor die vrye<br />
wil daarop neerkom dat die mens met God saamwerk in die verkryging <strong>van</strong> die<br />
saligheid.<br />
Buiten dat die Metodisme <strong>van</strong> Wesley Arminiaans was, het hy ook uit die bronne <strong>van</strong><br />
die valse mistiek geput. Du Toit (1977:203) noem as voorbeeld "die werke <strong>van</strong> die
mistikus Law, wat, volgens Wesley se eie getuienis, die sade <strong>van</strong> die Metodisme<br />
uitgestrooi het en later op die Wesleyaanse skool te Kingswood gelees is".<br />
Die bostaande is voldoende aanduiding dat die solo Christo nie in die leer <strong>van</strong> die<br />
Metodisme tot sy volle reg gekom het nie.<br />
2.4.6 Samevattend<br />
Al die genoemde vroomheidsbewegings is daardeur gekenmerk dat daar te veel <strong>van</strong><br />
die mens verwag is en dat die rol <strong>van</strong> Christus onderspeel is.<br />
Hierdie vier strominge sou later in die Reveil saamloop en in laasgenoemde beweging<br />
sou <strong>Kohlbrugge</strong> ook indirek daarmee bots.<br />
2.5 Die Verligting: die menslike rede verdring die solo Christo<br />
Die Aufklärung of Verligting verwys na die gees <strong>van</strong> onbegrensde vertroue in die<br />
menslike rede wat geheers het in die agtiende eeu (Berkhof & De Jong, 1975:232).<br />
Waar die stroom <strong>van</strong> Subjektivisme by die vroomheidsbewegings in die kanale <strong>van</strong><br />
gevoel en mistiek gevloei het, word dit in die Aufklärung gekanaliseer in die bedding<br />
<strong>van</strong> die menslike rede.<br />
In die era <strong>van</strong> die Verligting het die mens bewus geword <strong>van</strong> sy onbeperkte<br />
moontlikhede as redelike wese. René Descartes (1596-1650) - of Renatus Cartesius,<br />
soos sy naam gelatiniseer is - was die vader <strong>van</strong> die rasionalisme in die nuwere<br />
wysbegeerte. Hy was die grondlegger <strong>van</strong> die rigting in die kennisteorie wat geleer het<br />
dat die menslike rede die bron <strong>van</strong> sy kennis is (Grosheide, 1977:390).<br />
Die gees <strong>van</strong> Verligting het ook op die terrein <strong>van</strong> die godsdiens deurgewerk: die<br />
geloof moes die verstandelike toets kon deurstaan, die menslike rede het die hoogste<br />
skeidsregter in godsdienstige sake geword. God het 'n beredeneerde mag geword wat<br />
deur die rede geken kon word (Kluit, 1970:13-14).<br />
Ook op die gebied <strong>van</strong> die <strong>Christologie</strong> is die gevolge <strong>van</strong> die Verligtingsfilosofie<br />
gevoel. Die Aufklärung was wesenlik optimisties in sy mensbeskouing. Daarom was<br />
die leer <strong>van</strong> die Verligting nie dat Jesus ons regverdigheid voor God is deur die geloof
in sy Naam nie, maar dat Hy leraar <strong>van</strong> wysheid en deug is, wie se leer die mens op<br />
die duur wel met behulp <strong>van</strong> eie rede kon ontdek het. Voorts is die leer dat Jesus God<br />
se ewige, eniggebore Seun is, vervlak of ontken (Zuylen, s.a.:19).<br />
Die mate waarin die mens en sy deugde in hierdie era verheerlik is, kan gesien word in<br />
die Nederlandse Psalmberyming <strong>van</strong> 1773 en spesifiek in die vierde strofe <strong>van</strong> Psalm<br />
1:<br />
"De HEER tog slaat der menschen wegen gâ,<br />
En wend alom het oog <strong>van</strong> sy genâ<br />
Op zulken, die, oprecht en rein <strong>van</strong> zeden,<br />
Met vaste gang het pad der deugd betreden" (Psalmen, s.a.:5).<br />
Die redelike mens met sy hoë dunk <strong>van</strong> al sy deugde het in die Verligting die solo<br />
Christo verduister. In plaas <strong>van</strong> Christus wat gely en gesterf en sodoende vir die<br />
sondes <strong>van</strong> die uitverkorenes betaal het, het 'n Christus gekom wat aan die mens goeie<br />
deugde geleer het om op dié manier salig te word. Dit kom, wat die verlossing betref,<br />
neer op die deugdelike mens in plaas <strong>van</strong> die skuldbetalende Christus.<br />
Die sentrale gedagtes <strong>van</strong> die redelike, natuurlike religie <strong>van</strong> die Verligting noem<br />
Popma (1977:375) die drie begrippe God, deug en onsterflikheid. In 'n sekere sin kan<br />
dit ook as die "triniteit" <strong>van</strong> die Aufklärung beskryf word en dan kan die deug die<br />
"tweede persoon" genoem word. In hierdie stroming kom die mens immers in die plek<br />
<strong>van</strong> Christus, die tweede Persoon in die Goddelike Triniteit, te staan. Deur navolging<br />
<strong>van</strong> Jesus se voorbeeld en leer, kan die mens sy eie heil uitwerk.<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> het verskeie male met die teologie <strong>van</strong> die Verligting - die deugdelike<br />
mens - in konfrontasie getree.<br />
2.6 Die Romantiek: die menslike gevoel verdring die solo Christo<br />
2.6.1 Gevoel in plaas <strong>van</strong> die rede<br />
Teen die koue rasionalisme, die aanmatigende, verstandelike, redenerende en<br />
gevoellose wat die Verligting gekenmerk het, moes daar verset kom (Praamsma,<br />
1980:240). Die mens is immers nie net verstand nie, maar ook hart, nie net rede nie,<br />
maar ook gevoel.
Tog was die Romantiek geen Reformasie nie. Dit beteken, aldus Praamsma<br />
(1980:241), dat die Romantiek geen wesenlike breuk met die Verligting was nie,<br />
omdat beide strominge hulle uitgangspunt in die menslike subjek neem: soos die<br />
Verligting die menslike rede aanprys, dweep die Romantiek met die gevoel. Van 'n<br />
onvoorwaardelike onderwerping aan die Woordopenbaring is daar egter geen sprake<br />
nie.<br />
2.6.2 Friedrich Ernst Schleiermacher (1768-1834)<br />
Hierdie teoloog was 'n vername verteenwoordiger <strong>van</strong> die Romantiek. Hy word<br />
getipeer as die vader <strong>van</strong> die Subjektivisme in die negentiende-eeuse teologie (Jonker,<br />
1983b:87). Godsdiens setel nie vir hom in verstandelike oorleg of in sedelike<br />
pligsbetragting nie, maar het sy oorsprong in die gevoel, naamlik die gevoel vir die<br />
oneindige, wat aan alle mense eie is. Hierdie gevoel definieer hy as "onmiddellike<br />
selfbewussyn" en later as 'n "gevoel <strong>van</strong> volstrekte afhanklikheid". Al hierdie terme<br />
bly wesenlik vaag. Een ding is egter duidelik en dit is dat die woord "onmiddellik"<br />
beteken "nie deur redenering en nie deur 'n geskrewe openbaring verkry nie".<br />
Selfbewussyn of volstrekte afhanklikheid beteken op sy beurt "dat ek bewus is dat ek<br />
omvat word deur die heelal". Schleiermacher vergelyk hierdie bewussyn met die<br />
omarming <strong>van</strong> 'n geliefde. Daarmee is 'n mens voluit in die klimaat <strong>van</strong> die Romantiek<br />
(Praamsma, 1980:243).<br />
Wat leer Schleiermacher <strong>van</strong> Christus? Volgens hom is dit Christus se taak om die<br />
Verlosser <strong>van</strong> die mensheid te wees. Onder verlossing verstaan hy dat daar <strong>van</strong> Jesus<br />
'n invloed op mense uitgaan in sodanige mate dat hulle Godsbewussyn versterk en die<br />
heersende beginsel in hul lewe word. Hierdie Godsbewussyn is ondermyn deur die<br />
sonde. Onder "verlossing" dink hy nie aan enige bonatuurlike verlossingsgebeure nie,<br />
maar dit gaan vir hom om die invloed wat die beeld <strong>van</strong> Christus met sy volmaakte<br />
Godsbewussyn op mense uitoefen. "Die heil is vir Schleiermacher nie verbonde aan<br />
die heilswerk <strong>van</strong> Christus soos die klassieke <strong>Christologie</strong> dit verstaan het nie, maar<br />
aan die verlossende werking wat <strong>van</strong> Christus uitgaan. Gevolglik het hy in sy denke<br />
ook geen plek vir die konkrete heilsdade <strong>van</strong> Christus of vir die heilsfeite <strong>van</strong> sy<br />
lyding en dood, sy opstanding, hemelvaart en wederkoms nie. Dié dinge is volgens<br />
hom nie vir die versterking <strong>van</strong> die Godsbewussyn noodsaaklik nie en is as historiese<br />
feite daarom vir die geloof in wese irrele<strong>van</strong>t" (Jonker, 1983a:80-81). Dat Christus<br />
plaasver<strong>van</strong>gend vir die mens gesterf het, verwerp Schleiermacher. Die aansteeklike<br />
krag <strong>van</strong> die voorbeeld <strong>van</strong> Christus bring die mens tot selfverlossing. Uit bostaande
is dit duidelik dat die verlossing <strong>van</strong> Christus volgens Schleiermacher nie met sy werk<br />
nie, maar met die invloed <strong>van</strong> sy persoon te doen het.<br />
Ook ten opsigte <strong>van</strong> die persoon <strong>van</strong> Christus wyk Schleiermacher af <strong>van</strong> die<br />
Reformatoriese leer. Hy loën naamlik sy godheid. In plaas <strong>van</strong> die godheid <strong>van</strong><br />
Christus kom die goddelikheid in Hom, waarin dit gaan oor die voortdurende krag <strong>van</strong><br />
sy Godsbewussyn (Van Genderen & Velema, 1992:413).<br />
2.6.3 Die Groninger-rigting<br />
In Nederland het die Romantiek kop uitgesteek in die Groninger-rigting <strong>van</strong> Hofstede<br />
de Groot. Hierdie rigting was eweneens 'n reaksie teen die redegodsdiens: die<br />
Groninger-skool het gekom in die kleed <strong>van</strong> warmte en mistieke bekoring, wat<br />
aangenaam aangedoen het na die koue rasionalistiese Supranaturalisme (Van<br />
Lonkhuijzen, 1905:39). Hoewel hulle, volgens eie getuienis, eers na 1831 <strong>van</strong><br />
Schleiermacher kennis geneem het, het hulle hom intensief bestudeer en baie <strong>van</strong> hom<br />
geleer (Rasker, 1974:47).<br />
Die werk <strong>van</strong> Christus het hulle gesien as uitsluitlik opvoedkundig <strong>van</strong> aard: die<br />
Christendom is die opleiding deur God in Jesus Christus aan ons gegee om ons steeds<br />
meer gelykvormig aan God te maak (Van Lonkhuijzen, 1905:41). Die dood <strong>van</strong> Jesus<br />
op Golgota het wel diepe betekenis, maar dit is nie betaling <strong>van</strong> ons skuld of<br />
plaasver<strong>van</strong>gend nie. Christus moes wel sterf, maar dit moet nie juridies nie, maar<br />
sedelik verstaan word. Wie die geskiedenis <strong>van</strong> die lyding en sterwe <strong>van</strong> Christus<br />
oordink, word daardeur gewys op die diepe sondigheid <strong>van</strong> die menslike geslag, dat<br />
die mens hom vergryp het aan die Volmaakte. Hy sien egter ook iets anders: die<br />
volmaaktheid <strong>van</strong> Jesus en die liefde <strong>van</strong> die Vader. So word die mens dan gedring,<br />
by die oordenking <strong>van</strong> hierdie lyding, om hom ondanks sy sonde toe te vertrou aan die<br />
liefde <strong>van</strong> die Vader. Volgens De Groot druis dit teen die E<strong>van</strong>gelie in om te dink dat<br />
Jesus se dood ons in dié sin vergewing sou bring dat God ons ter wille <strong>van</strong> Jesus se<br />
verdienste sou vergewe. Die gelykenis <strong>van</strong> die verlore seun is die bewys dat die<br />
vergewing <strong>van</strong> sondes ook verkrygbaar is sonder Jesus se lyding en sterwe (Algra,<br />
1966:74-75).<br />
Die teologie <strong>van</strong> die Groninger-rigting trek 'n streep deur die solo Christo en stel 'n<br />
selfverlossingsleer. Volgens Van Lonkhuijzen (1905:41-42) ken hierdie skool geen<br />
prinsipiële verskil tussen die ewolusieleer <strong>van</strong> selfheiliging en selfvervolmaking en
wat die Woord daarteenoor leer oor wedergeboorte en herskepping nie. Ook vir hulle<br />
gaan dit immers in die Christendom om die ontwikkeling <strong>van</strong> die inherente kragte <strong>van</strong><br />
die mens: deur Jesus se voorbeeld op hom te laat inwerk, ontwikkel die mens dié<br />
kragte, net soos die trekkende strale <strong>van</strong> die son die inherente kiemkrag <strong>van</strong> die saad<br />
laat werk en uitspruit. Dit is geen wonder nie dat Van 't Spijker (1984b:157) meen dat<br />
hulle in hulle <strong>Christologie</strong> nie wesenlik bokant die Humanisme uitkom nie.<br />
Ten opsigte <strong>van</strong> die persoon <strong>van</strong> Christus leer die Groninger-rigting dat Hy wel 'n<br />
volmaakte en sondelose mens was en dat sy aardse lewe deur 'n hemelse lewe<br />
voorafgegaan is, maar dat Hy nie waaragtig en ewig God is nie. De Groot verklaar dat<br />
hy nie aan Jesus 'n bestaan <strong>van</strong> 'n onbegonne ewigheid af durf toeskryf nie. Die ou<br />
kettery <strong>van</strong> Arius herleef dus in hierdie teologie (Praamsma, 1950:37).<br />
2.6.4 Samevattend<br />
Hoewel die Romantiek die noodsaaklikheid <strong>van</strong> Christus (solus Christus) voluit<br />
erken, verstaan hierdie geestestroming dit radikaal anders as die Reformasie, naamlik<br />
dat Christus se werk as Middelaar irrele<strong>van</strong>t is, maar dat sy persoon (met sy<br />
Godsbewussyn) vir ons <strong>van</strong> kardinale belang is.<br />
Waar vorige geestesrigtings wat bespreek is die persoon en werk <strong>van</strong> Christus slegs<br />
onderbeklemtoon ten koste <strong>van</strong> die menslike subjek, word die suiwer leer aangaande<br />
Christus in die Aufklärung en Romantiek geloën en word die mens en sy vermoë<br />
verheerlik ten koste <strong>van</strong> die enige offer <strong>van</strong> Christus.<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> sou direk met die Romantiek te make kry, aangesien dit nog in sy tyd 'n<br />
invloed uitgeoefen het.<br />
2.7 Die rasionalistiese Supranaturalisme: halfslagtigheid ten opsigte<br />
<strong>van</strong> die solo Christo<br />
"Onbepaaldheid en halfheid" - met hierdie woorde tipeer die geskiedskrywer Sepp<br />
(1860:125) die gees aan die begin <strong>van</strong> die negentiende eeu. Of om dit in Afrikaans uit<br />
te druk: 'n eeu <strong>van</strong> halfslagtigheid. Die mens wou nie beslis kies vir die een of die<br />
ander nie.
Dit is hierdie gees wat tot openbaring kom in die rasionalistiese Supranaturalisme. So<br />
word die teologiese stroming genoem wat op daardie stadium toonaangewend was in<br />
die kerk (Donkersloot, 1962:15). Die dubbelslagtigheid weerklink alreeds in die<br />
naam: rede én bo-natuurlike.<br />
Verstandsgodsdiens was aan die orde in Nederland in die tyd na die bevryding <strong>van</strong> die<br />
Napoleontiese oorheersing. Tot in die dertigerjare het die yskoue wind <strong>van</strong> die<br />
rasionalisme daar gewaai. Die mense wou wel daarmee saam ook vashou aan die<br />
supranaturele (bo-natuurlike) openbaring. 'n Kompromis tussen die twee pole is<br />
gesoek deur pogings om alles wat die Skrif leer in ooreenstemming te bring met die<br />
"gesonde" verstand. Die mens het die Skrif uitgelê volgens sy eie insig en sodoende is<br />
die wonder daaruit weggeredeneer (De Wolff, 1954:12). Ten diepste het die mens met<br />
sy rede dus nog maar op die troon gesit. Per slot <strong>van</strong> rekening kan 'n mens nie God én<br />
Mammon dien nie, dit is God óf Mammon - of in hierdie konteks: God of rede.<br />
Nie net die rede-verheerliking <strong>van</strong> die Aufklärung het egter bly voortleef in hierdie era<br />
nie. Ook die hoë dunk <strong>van</strong> die deugdelikheid <strong>van</strong> die mens was nog springlewendig.<br />
Die dogma <strong>van</strong> die volmaakbaarheid <strong>van</strong> die mens het in die geloof <strong>van</strong> daardie eeu<br />
vasgestaan (Van Lonkhuijzen, 1905:16).<br />
Dit is werklik nie vreemd dat ernstige afwykings in die leer aangaande Christus in so<br />
'n klimaat sou voorkom nie.<br />
Die <strong>Christologie</strong> was letterlik Ariaans. Die onbepaaldheid en halfheid <strong>van</strong> dié tyd kan<br />
gesien word in die gevolgtrekking <strong>van</strong> 'n sekere skrywer oor die verskillende<br />
versoeningsteorieë: dit is nie nodig om aan een daar<strong>van</strong> - insluitend die teorie <strong>van</strong><br />
plaasver<strong>van</strong>gende lyding - die reg <strong>van</strong> bestaan te ontsê nie. Dit is ook nie nuttig en<br />
nodig om slegs een wyse <strong>van</strong> voorstelling te volg nie, mits 'n mens slegs die groot<br />
hoofsaak, die sedelike vorming <strong>van</strong> die mense tot vatbaarheid vir die saligheid, nie uit<br />
die oog verloor nie (Sepp, 1860:133-134).<br />
Die opvattings <strong>van</strong> H. Muntinghe wat <strong>van</strong> 1798 tot 1824 hoogleraar te Groningen was,<br />
gee 'n goeie beeld <strong>van</strong> wat in die <strong>Christologie</strong> <strong>van</strong> die begin <strong>van</strong> die negentiende eeu<br />
in die Nederland <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> geleef het. Van die Seun sê hy in sy destyds veel<br />
gebruikte dogmatiek dat Hy ondergeskik is aan die Vader (Vree, 1984:43). Aan 'n<br />
sekere M.H. Hoving gee Muntinghe toe dat die Anselmiaanse satisfaksieleer onredelik<br />
en inderdaad godslasterlik is. Jesus se dood het veral 'n sedelike doel: deur hierdie<br />
bewys <strong>van</strong> God se liefde word by die gelowige die grondslag gelê vir vernude,
lymoedige gehoorsaamheid (Vree, 1984:44). Menslike deugsaamheid was die<br />
hoofsaak <strong>van</strong> die e<strong>van</strong>gelieleer in daardie dae (Van 't Spijker, 1984b:155).<br />
2.8 Die Reveil: solo Christo en tog nog nie<br />
Kluit (1970:11), die groot kenner <strong>van</strong> die Reveil, sê <strong>van</strong> die oorsprong <strong>van</strong> hierdie<br />
geestelike opwekking wat na die bevryding <strong>van</strong> die Napoleontiese oorheersing in talle<br />
lande ontwikkel het: "Het ontstond als reactie op het rationalisme, maar tegelijkertijd<br />
had het ook in de rationalistische bodem zijn wortels, terwijl het anderzijds<br />
tijdgebonden was aan de Romantiek."<br />
Die Reveil wou die ou ortodokse waarhede laat herleef (Loos, 1948:83-84). Die<br />
gekruisigde en verheerlikte Christus, deur Wie die mens uit God se genade die<br />
versoening deelagtig word, mits hy homself aan Christus oorgee en hom deur sy Gees<br />
laat lei, was die kernpunt <strong>van</strong> die godsdienstige opvattings <strong>van</strong> Bilderdijk (Kluit,<br />
1970:68).<br />
Die Reveil het die stryd aangeknoop teen die <strong>Christologie</strong> <strong>van</strong> die Verligting: in<br />
Genève byvoorbeeld gaan César Malan voort om die regsinnige leer te verkondig,<br />
ondanks die feit dat die kollege <strong>van</strong> predikante dit verbied het dat daar oor die twee<br />
nature <strong>van</strong> Christus gepreek mag word. Robert Haldane, uit Skotland afkomstig,<br />
onderrig die Geneefse teologiese studente onder andere ook oor die Godheid <strong>van</strong><br />
Christus (Algra, 1966:83-84).<br />
Ook in Nederland sou die stem <strong>van</strong> die Reveil nie swyg teenoor die afwyking <strong>van</strong> die<br />
suiwer <strong>Christologie</strong> en die gees <strong>van</strong> die rasionalisme nie. So gee Willem Bilderdijk dit<br />
weer in die voorwoord <strong>van</strong> die tweede druk <strong>van</strong> Nicolaas Schotsman se boek<br />
"Eerezuil ter gedachtenis <strong>van</strong> de voor tweehonderd jaar te Dordtrecht gehouden<br />
Nationale Synode, opgericht door Nicolaas Schotsman" (Algra, 1966:14):<br />
"Wel hem, die bij 't verderf <strong>van</strong> Godsdienstleer en zeden,<br />
't Blanketsel <strong>van</strong> 't gelaat der valsche leeraars vaagt,<br />
Den kanker open legt, die 't hart der Kerk verknaagt,<br />
En 't wanspook onder 't oog, het schaamtloos oog, durft treden,<br />
Dat bij de klaterkroon der ingebeelde Reden,<br />
Het kenbaar merk des vloeks op 't Kaïns-voorhoofd draagt!<br />
Ja, Schotsman, staan wij pal! Bij Jezus' kruis gebogen,<br />
Verachten wij den wrok <strong>van</strong> Heiden en Sofist,<br />
Wier wijsheid dwaasheid is, en loos verniste logen,
En vruchtloos ons den zoen in 's Heilands bloed betwist."<br />
Bilderdijk se geesteskind, die bekeerde Jood Isaac Da Costa, sou hom daarop toelê om<br />
die idees <strong>van</strong> sy leraar te versprei (Kluit, 1970:62, 157). Hy verset hom onder andere<br />
in sy Bezwaren tegen den Geest dezer Eeuw teen die gees <strong>van</strong> Rasionalisme en<br />
Deïsme (Algra, 1966:87). Dié boekie was volgens Kluit (1970:151) nie die begin <strong>van</strong><br />
die Nederlandse Reveil nie, maar wel 'n ysbreker daarvoor. Op 'n ander plek noem sy<br />
(Kluit, 1977:629) dit die deurbraak <strong>van</strong> die Reveil.<br />
Uit die Den Haagse kring <strong>van</strong> die Reveil in Nederland is daar ernstig beswaar gemaak<br />
teen die <strong>Christologie</strong> <strong>van</strong> die Groninger-rigting (Kluit, 1970:436-438).<br />
Die Nederlandse Reveil het egter ook 'n negatiewe sy gehad: 'n Subjektivistiese een.<br />
So word daar <strong>van</strong> Bilderdijk gesê dat hy onder die invloed <strong>van</strong> die Romantiek was,<br />
want ook by hom vind 'n mens 'n nadruk op die gevoel. So skryf hy aan 'n sekere<br />
Wiselius: "Men moet God gevoelen, niet denken. Gevoelen seg ik, door Zijne<br />
bekendmaking aan 't hart; door de innige openbaring Zijner werking ... niet denken,<br />
want Hij is niet denkbaar" (Pierson, 1982:180). Aan Da Costa skryf hy: "... de hele<br />
godsdiens behoort tot het gevoel, is waarlijk gegrond in de inwendige bevinding"<br />
(Pierson, 1982:180). Kluit (1970:67) noem Bilderdijk 'n wysgerige romantikus. Da<br />
Costa, sy beste leerling, word eweneens beskryf as 'n Joodse romantikus (Donkersloot,<br />
1962:15). Dit sou egter verkeerd wees om Bilderdijk as 'n rasegte romantikus te<br />
karakteriseer, want daarvoor was hy te veel <strong>van</strong> 'n Calvinis (Van der Zwaag, 1984:36).<br />
Die volgende aanhaling sal dit duidelik maak hoe Bilderdijk enersyds die ortodokse<br />
waarheid vasgehou het, maar andersyds ook die nadruk op die gevoel lê: "Indien de<br />
Godmensch ons riep om volmaak te zijn, het was eene volmaaktheid als die <strong>van</strong> den<br />
Hemelschen Vader, 't was volmaaktheid <strong>van</strong> wil, zuiverheid <strong>van</strong> hart, en verheffing<br />
<strong>van</strong> ziel tot het hoogste goed, door aanneming, inlijving, en vereenzelviging, <strong>van</strong>, in,<br />
en met Hem, den aanbiddelijken Heiland en Verlosser <strong>van</strong> uit de kaken des verderfs ...<br />
Hy verzond ons naar geen beginsel uit ons verstandelike aanschouwing genomen. 't<br />
Was het hart dat Hij in aanspraak nam. Zijne zedeleer was niet denk en doe, maar<br />
gevoel. Bemin! Bemin met heel uwe ziel, met al u vermogens en geheel den om<strong>van</strong>g<br />
uwer vatbaarheden ... Zie daar 't geen Hij ons als het eenig, algemeen, en altijd en in<br />
toepasselijk beginsel heeft voorgeschreven" (Pierson, 1982:178-179).<br />
Die Reveil wou die ou ortodokse waarhede laat herleef. Dit is waar. Dit moes egter<br />
veral met die hart beleef word - die waardering vir die "ortodoksie <strong>van</strong> die hart" was
vir hulle primêr. Dit het selfs bo hierdie beweging se waardering vir dogma en die<br />
kerk uitgegaan (Pierson, 1982:199).<br />
Die Reveil het die nadruk gelê op die gemoedslewe, op die uitlewing <strong>van</strong> die<br />
belydenis. Dit was die vernuwende aspek <strong>van</strong> hulle denke, in teenstelling tot die<br />
rasionalisme en die rasionalistiese Supranaturalisme <strong>van</strong> hul tyd. Daarmee word egter<br />
terselfdertyd die gevaarlike kant <strong>van</strong> die Reveil aangedui. Die kritiek teen die Piëtisme<br />
dat hulle die mens, die vroom mens, die plek gee wat alleen die Woord toekom, geld<br />
in sekere sin ook <strong>van</strong> die Reveil (Loos, 1948:83-84).<br />
Die beklemtoning <strong>van</strong> die gevoel en daarmee saam die oordrewe aandag aan die mens<br />
by die Reveil is nie vreemd as gelet word op die geestelike wortels <strong>van</strong> hierdie<br />
beweging nie. Kluit (1977:628) wys op die invloed <strong>van</strong> die Metodisme en die Duitse<br />
Piëtisme en Du Toit (1903:154) wys daarop dat 'n mens in die Reveil byna al die<br />
vernaamste Wesleyaanse leerstellings terugvind. In Nederland was die invloed <strong>van</strong> die<br />
Nadere Reformasie boonop besonder sterk (Van der Zwaag, 1984:30). De Labadie het<br />
ook 'n blywende invloed uitgeoefen en in die Nederlandse Reveil was, benewens 'n<br />
Calvinistiese, ook 'n Labadistiese element te onderskei (Du Toit, 1977:176). Die<br />
vroomheidsbewegings het hulle dus deeglik laat geld in die Reveil.<br />
Ook in Duitsland het die Reveil vrugbare teelaarde gevind. Een <strong>van</strong> die brandpunte<br />
<strong>van</strong> die Reveil was Wupperthal, waar die predikante F.A., F.W. en G.D. Krummacher<br />
'n streng Calvinisme gepredik het (Kluit, 1977:628).<br />
Sowel in Nederland as in Duitsland sou <strong>Kohlbrugge</strong> ten nouste met die Reveil te make<br />
kry.
2.9 Die Afskeiding: innerlike verdeeldheid t.o.v. die juiste<br />
waardering <strong>van</strong> die solo Christo<br />
Dit staan bo alle twyfel dat die Nadere Reformasie nog 'n groot invloed gehad het en<br />
baie waardering geniet het onder leiers en lidmate in die tyd <strong>van</strong> die Afskeiding <strong>van</strong><br />
1834. Die Afgeskeidenes het nog oorvloedig geleef <strong>van</strong> die erfenis <strong>van</strong> die Nadere<br />
Reformasie (Graafland, 1977:187).<br />
Die Afskeiding wou 'n terugkeer tot die Reformasie wees. Hierdie terugkeer het egter<br />
plaasgevind, aldus Van 't Spijker (1984b:109-111), via die Nadere Reformasie.<br />
Hendrik de Cock het hom tydens sy verblyf in die ge<strong>van</strong>genis te Groningen verdiep in<br />
die outeurs <strong>van</strong> die Nadere Reformasie. Hy het waardering gehad vir Witsius en à<br />
Brakel, Koelman en Lodestein. In sy terugkeer na die Reformasie het hy die Nadere<br />
Reformasie dus nie oorgeslaan nie. Dit geld nie alleen De Cock nie. Ook H.P. Scholte<br />
en die ander het nuwe uitgawes <strong>van</strong> die geskrifte <strong>van</strong> die teoloë <strong>van</strong> die Nadere<br />
Reformasie versorg. Daar was blykbaar 'n mark voor. Scholte en sy medestanders het<br />
die heruitgawe <strong>van</strong> teoloë <strong>van</strong> die Nadere Reformasie verder belangrik gevind, omdat<br />
hierdie boeke die hart aangespreek het.<br />
Voorts is die groot betekenis wat aan die volksdogmatiek <strong>van</strong> à Brakel, Redelijk<br />
Godsdienst, geheg word in die beweging <strong>van</strong> die Afskeiding opmerklik. Dit het nie<br />
alleen 'n boodskap vir die hoof nie, maar ook vir die hart gebring: dit het liefde vir die<br />
Here gekweek en het geweet om ook in die sfeer <strong>van</strong> die gevoel daaraan uitdrukking<br />
te gee. Ook uit die strydpunte waarmee die Afgeskeidenes in die eerste jare geworstel<br />
het, meen Van 't Spijker (1984b:120), spreek 'n breë belangstelling vir die vrae <strong>van</strong><br />
geloofservaring. Tog meen hy nie dat 'n mens mag sê dat die teologie <strong>van</strong> die<br />
Afskeiding omgeslaan het in 'n ervaringsteologie nie: "Zij wilde christologische<br />
Woordtheologie zijn, niet maar met een woord <strong>van</strong> en over de mensen, maar vooral<br />
met een goddelijk verlossend Woord tot de mensen."<br />
Brienen (1981:228) wys eweneens daarop dat daar in dogmatiese opsig 'n duidelike<br />
verwantskap tussen die Nadere Reformasie en die Afskeiding bestaan. Dieselfde geld<br />
<strong>van</strong> hulle prediking. Wel meen hy (Brienen, 1981:231) dat daar in die prediking <strong>van</strong><br />
die Afskeiding meer aandag is aan die verkondiging <strong>van</strong> Christus en sy<br />
verlossingsdade en aan die beloftes tot geloof en behoud as in die prediking <strong>van</strong> die<br />
Nadere Reformasie.
Daar moet ook in gedagte gehou word dat die invloed <strong>van</strong> die Nadere Reformasie nie<br />
by alle Afgeskeidenes ewe sterk was nie. Brienen (1981:232-234) wys daarop dat daar<br />
drie groepe onder die Afgeskeidenes bestaan het. Enersyds was daar die Drentse<br />
rigting wat wou bly by die sewentiende-eeuse teologie <strong>van</strong> die vaders, onder wie à<br />
Brakel 'n groot outoriteit was. Daarteenoor het die rigting <strong>van</strong> A. Brummelkamp<br />
gestaan, die Gelderse rigting, wat op Calvyn gefokus het. 'n Derde groot middelgroep<br />
wou nie per se by een <strong>van</strong> die laasgenoemde twee inskakel nie. Die Drentse en die<br />
Gelderse rigtings word ook as die subjektiewe en die objektiewe strome onderskei<br />
(Van der Zwaag, 1984:115).<br />
Ter samevatting kan gesê word dat daar ook in die Afskeiding 'n Subjektivistiese<br />
stroom was.<br />
Met die Afskeiding wou <strong>Kohlbrugge</strong> pertinent nie saamgaan nie. Onder andere in<br />
briewe aan leiers <strong>van</strong> die Afskeiding het hy afskeiding beslis afgeraai en die<br />
Afskeiding ten sterkste veroordeel.<br />
2.10 Samevatting<br />
Uit die ondersoek is dit duidelik dat Subjektivisme voor en tydens <strong>Kohlbrugge</strong> se lewe<br />
aan die orde <strong>van</strong> die dag was.<br />
Die gevaarlike gevolge <strong>van</strong> die Subjektivisme het ook na vore getree: die aandag<br />
verskuif <strong>van</strong> die groot Objek, Christus, na die subjek, die klein mensie. In Christus se<br />
plek word die menslike rede, vroomheid, bekering of iets dergeliks gestel. Die mens<br />
in plaas <strong>van</strong> Christus ont<strong>van</strong>g die sentrale plek in die teologie. Verder styg die mens se<br />
aandeel in die heil <strong>van</strong> nul tot bokant nul en Christus, wat die een en die al - die alles!<br />
- in ons heil is, is nie meer alles nie.<br />
Dit was ook noodsaaklik om die geestestrominge wat die tyd <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong><br />
voorafgegaan het onder oë te neem, want almal <strong>van</strong> hulle het nog hul invloed laat geld<br />
in strominge in sy tyd. So het die rasionalisme nog voortgeleef in die rasionalistiese<br />
Supranaturalisme en die vroomheidsbewegings in die Reveil <strong>van</strong> die negentiende eeu.<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> sou dus ook met die Subjektivisme <strong>van</strong> hierdie bewegings te make gekry<br />
het.
3.1 Inleiding<br />
HOOFSTUK 3<br />
KOHLBRUGGE EN SY STRYD<br />
TEEN DIE GEES VAN SY TYD<br />
Het <strong>Kohlbrugge</strong> hom laat meevoer deur die tydsgees of het hy hom daarteen verset?<br />
Of anders gestel: waar plaas hy Christus in sy teologie? Dit is die saak wat tans<br />
nagevors moet word.<br />
Dit sal op die volgende manier gedoen word: enkele belangrike momente uit<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> se lewe sal onder die vergrootglas geplaas word. Daaruit sal dan die<br />
nodige gevolgtrekkings gemaak word.<br />
Hoewel dit nie die bedoeling <strong>van</strong> hierdie hoofstuk is om 'n volledige biografie <strong>van</strong><br />
<strong>Kohlbrugge</strong> te gee nie, sal enkele biografiese gegewens wel aangestip word, sodat<br />
gebeure hier in hul regte konteks geplaas kan word.<br />
3.2 Geboorte<br />
3.2.1 Die <strong>Kohlbrugge</strong>s was <strong>van</strong> oorsprong Duits. In die jaar 1800 het Hermann<br />
Gerhard <strong>Kohlbrugge</strong>, vader <strong>van</strong> Hermann Friedrich, egter na Nederland<br />
geëmigreer. In die plekkie Edam het hy hom as seepfabrikant gevestig. Daar<br />
het hy Petronella Teerhuys leer ken en met haar in die huwelik getree. Na hulle<br />
huweliksvoltrekking het hulle na Amsterdam verhuis, waar hy sy seepfabriek<br />
"De Keyzerskroon" gevestig het.<br />
3.2.2 Daar in Amsterdam is hul eersteling, Hermann Friedrich, op 15 Augustus 1803<br />
gebore. Ses dae later is hy in die Hervormde Kerk gedoop.<br />
3.2.3 <strong>Kohlbrugge</strong> se vader was Luthers en sy moeder Hervormd. In 1809 het<br />
Hermann Gerhard <strong>Kohlbrugge</strong> egter met sy gesin oorgegaan na die Herstelde<br />
Lutherse Gemeente in Amsterdam.
3.3 Belangrike invloede in sy kinderjare: op Christus alleen gewys<br />
3.3.1 Veral <strong>Kohlbrugge</strong> se grootmoeder aan moederskant, Anna <strong>van</strong> der Horst, het<br />
'n besondere groot invloed op sy geestelike vorming gehad. As hy<br />
(<strong>Kohlbrugge</strong>, 1986:42) in sy De Taal Kanaäns iets moet vertel oor sy jeug,<br />
begin hy - heel opvallend - juis by haar: "Ja, ik heb een grootmoeder gehad, die<br />
heette Loïs (2 Tim. 1:5)."<br />
Anna <strong>van</strong> der Horst het in Edam gebly. Teen die muur <strong>van</strong> haar huis, bokant<br />
die vuurherd, was die heilsgeskiedenis op teëls afgebeeld. Wanneer klein Frits<br />
- want dit was <strong>Kohlbrugge</strong> se noemnaam - haar kom besoek het, het sy hom<br />
aan die hand <strong>van</strong> die teëls onderrig in die e<strong>van</strong>gelie. In sy jeugherinneringe in<br />
De Taal Kanaäns vertel <strong>Kohlbrugge</strong> (1986:42) breedvoerig daar<strong>van</strong>. Hy begin<br />
by die geskiedenis <strong>van</strong> die paradys en sondeval <strong>van</strong> Adam en Eva: "Zij<br />
[<strong>Kohlbrugge</strong> se grootmoeder - A.H.B.] wandelde vaak met mij naar een mooie<br />
tuin. Daar zag ik een mooie man en een mooie vrouw. In een andere laan zag<br />
ik, dat zij heel lelijk geworden waren en uit de tuin gedreven werden door een<br />
man in een wit kleed. Deze had een vlam in de hand, waarmee hij hen<br />
verdreef." Die geskiedenis <strong>van</strong> die sondeval in die paradys het <strong>Kohlbrugge</strong><br />
altyd heel persoonlik beleef, want hy verklaar daarby: "Dan was het mij altijd,<br />
alsof ik mee uitgedreven werd." Hierdie trek kom ook sterk na vore in die<br />
vervolg <strong>van</strong> die vertelling: "Zij bracht mij ook wel bij een varkenshok, en daar<br />
zat een uitgehongerd jongmens, met zeer fijne trekken, die begeerde te eten<br />
wat de varkens aten, maar hij kon niet bij de trog. Dan dacht ik altijd dat ik<br />
daar zat." <strong>Kohlbrugge</strong> vervolg deur te vertel hoe sy grootmoeder hom <strong>van</strong> sy<br />
persoonlik ervaarde verlorenheid gelei het na sy Verlosser: "Vaak bracht zij<br />
mij ook bij een kribbe. Zij zei dat het kleine Kind dat daarin lag, mijn Koning<br />
was. Van daar bracht zij mij bij een kruis en zei: 'Daar hangt uw Koning met<br />
uw zonden.' En als zij mij dan een graf liet zien, waar die Koning uitkwam,<br />
dan had ik daar meer schik in, dan in al mijn speelgoed."<br />
By hierdie jeugvertelling val twee dinge op: eerstens dat <strong>Kohlbrugge</strong> reeds<br />
jonk onder die indruk <strong>van</strong> sy diep verlorenheid gebring is en tweedens dat sy<br />
aandag toe al op Christus alleen gevestig is. So sterk is sy aandag deur sy<br />
Koning aangegryp, dat hy meer sin in Hom gehad het as in sy speelgoed en dit<br />
sê baie vir 'n kind! Die feit dat hy dit alles baie jare later nog onthou, wys hoe<br />
hierdie onderrig <strong>van</strong> sy ouma Van der Horst hom aangegryp het.
Dit is dan ook nie vreemd dat in <strong>Kohlbrugge</strong> se slaapkamer in die pastorie <strong>van</strong><br />
Elberfeld net die portret <strong>van</strong> sy grootmoeder gehang het nie. In die lang dae<br />
<strong>van</strong> sy laaste siekte het sy blik dikwels op die gelaatstrekke <strong>van</strong> dié vrou gerus,<br />
wat vir hom 'n ware Loïs was (Hesse, 1980:29).<br />
3.3.2 Die invloed <strong>van</strong> sy vader mag ook nie onvermeld gelaat word nie. Volgens<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> (1986:42) se eie vertelling in De Taal Kanaäns was hy nie 'n man<br />
<strong>van</strong> veel woorde nie, maar dit het hom altyd bygebly dat sy vader vir hom gesê<br />
het "dat Mozes de beste man was om mij te brengen en rond te leiden in mijns<br />
Konings paleis. Dat heb ik ook waar bevonden". Daarmee het sy vader bedoel<br />
dat die vyf boeke <strong>van</strong> Moses die sleutel is tot die verstaan <strong>van</strong> die hele Bybel,<br />
want in sy Wozu das Alte Testament? vertel <strong>Kohlbrugge</strong> (1988:I) hoe vader<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> twee maal vir hom gesê het: "wenn du die fünf Bücher Mosis<br />
verstehst, verstehst du die ganze Schrift".<br />
By sy vader het hy dus al geleer dat die Ou Testament <strong>van</strong> Christus getuig.<br />
3.3.3 <strong>Kohlbrugge</strong> se katkisasie-leermeester in die Herstelde Lutherse Gemeente was<br />
ene J.F. Schultze 6 . Volgens <strong>Kohlbrugge</strong> (1989:1) se eie getuienis was hy 'n<br />
"Godvruchtigen en Bijbelkundigen grijsaard ... die onder vele gebeden de<br />
gezonde leer mij zoodanig inprentte, dat niets dezelve naderhand geheel kon<br />
uitwissen. Deze was echter streng voor het leerstuk der algemeene genade, en<br />
der ligchamelijke alomtegenwoordigheid <strong>van</strong> CHRISTUS in het H.<br />
Avondmaal, en boezemde mij een sterke afkeer in <strong>van</strong> het oud-Hervormde<br />
gevoel dienaangaande".<br />
Ook hierdie man het teer herinnerings by <strong>Kohlbrugge</strong> nagelaat, want baie jare<br />
later, in een <strong>van</strong> sy lydenspreke, vertel <strong>Kohlbrugge</strong> (1981:115) hoe Schultze<br />
eenmaal vir hom gevra het: "Warum sind sie gefallen, alle die großen und<br />
heiligen Männer: Abraham und Moses, David und Hiskias, Salomo und Josias,<br />
Petrus und die übrigen Apostel?" Sy leermeester se antwoord daarop was: "O,<br />
mein Kind, wir tauge alle nicht; es ist Christus allein, der soll allein stehen<br />
bleiben, hat's auch allein macht, daß wir, was wir stehen, in ihm stehen, auch<br />
ihm stehen und dallen, der aufzurichten weiß." Daar blyk dat die gedagte "ons<br />
deug tot niks nie, Christus het alles teweeg gebring" toe alreeds in sy hart gelê<br />
is.<br />
6 Otten (1992:23) en Hesse (1980:30) spel dit Schultze, terwyl <strong>Kohlbrugge</strong> (1989:1) dit Schulze spel.
3.3.4 In De Taal Kanaäns vertel <strong>Kohlbrugge</strong> (1986:42-43) verder <strong>van</strong> 'n droom wat<br />
hy gehad het toe hy jonk was. Daarin het hy sy Koning, dit wil sê die Here<br />
Jesus, as 'n Engel gesien. Op hierdie droom kom hy ook terug in 'n rede wat hy<br />
op sy vyf-en-twintigste ampsjubileum vir die jeug <strong>van</strong> sy kerk gehou het<br />
(<strong>Kohlbrugge</strong>, 1889c:5-6) en dan noem hy spesifiek dat hy toe sewe jaar oud<br />
was.<br />
Die droom kan so opgesom word: 'n Man, die Lam, het hom op 'n hoë berg<br />
gelei. Onder in die dal het hy pêrels en allerhande kosbaarhede gesien, wat die<br />
jeugdige hart ook maar kon begeer, tog het hy al daardie vreeslike, helse<br />
heerlikheid en prag versmaad. 'n Mens gaan sekerlik nie te ver nie as die<br />
afleiding hieruit gemaak word dat <strong>Kohlbrugge</strong> daarmee sê dat hy eerder<br />
Christus wou volg nie. Die begeerlikhede kon hom nie <strong>van</strong> die Lam afrokkel<br />
nie. Weereens blyk hoe belangrik Christus alreeds in <strong>Kohlbrugge</strong> se kinderdae<br />
vir hom was. Dit is ook opmerklik dat hy Hom aandui as Lam.<br />
By hierdie droom moet egter wel die volgende kantaantekening gemaak word:<br />
dit val vreemd op die Gereformeerde oor. Hier slaan beslis 'n mistieke trek in<br />
die lewe <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> deur. Dit is immers juis 'n kenmerk <strong>van</strong> die<br />
mistisisme dat dit buite die geskrewe Woord om gemeenskap met Christus<br />
soek. Dit is natuurlik in stryd met die leer <strong>van</strong> die algenoegsaamheid <strong>van</strong> die<br />
Heilige Skrif (vgl. Gal. 1:18; 2 Pet. 1:21; 2 Tim. 3:16; Openb. 22:18; NGB art.<br />
7).<br />
3.4 Onder die invloed <strong>van</strong> die tydsgees<br />
3.4.1 Toe <strong>Kohlbrugge</strong> vyftien jaar oud was, het hy <strong>van</strong> sy vader verlof gekry om die<br />
gimnasium by te woon. Dit het toe nog bekendgestaan as die Latynse skool en<br />
kan seker in Suid-Afrikaanse terme beskryf word as 'n hoërskool. Hierdie<br />
onderrig het geduur <strong>van</strong>af 1819 tot 1821.<br />
3.4.2 In 1821 skryf hy in by die Atheneum in Amsterdam. Tot in 1825 sou hy daar<br />
klassieke tale, letterkunde en teologie studeer.<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> het 'n besondere voorliefde vir vreemde tale en veral vir die<br />
Midde-Oosterse tale gehad. In Hebreeus en Arabies het hy buitengewone<br />
vordering gemaak en ook Aramees en Siries het sy aandag geniet. Dié kennis<br />
sou hom in sy latere studie <strong>van</strong> die Ou Testament goed te pas kom.
In hierdie tyd het hy hom ook met oorgawe gewy aan die bestudering <strong>van</strong> die<br />
geskrifte <strong>van</strong> Cicero en andere. Hy het onder hulle invloed gekom en, soos hy<br />
self later getuig (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1989:1), nie meer gedink aan wat hy vroeër<br />
geleer het nie, maar alle behae begin skep in heidense wysheid en deug, in<br />
Joodse godsdienstigheid en eiegeregtigheid. Met dit wat hy vroeër geleer het,<br />
bedoel hy sekerlik die onderrig in sy ouerhuis en dié <strong>van</strong> sy grootmoeder Van<br />
der Horst. Hierdie uitspraak kan dan soos volg opgesom word: sy aandag<br />
verskuif <strong>van</strong> Christus alleen na die mens met sy deug en wysheid, sy<br />
godsdienstigheid en eiegeregtigheid. Hy sink dus weg in die moeras <strong>van</strong> die<br />
gees <strong>van</strong> sy tyd.<br />
In 'n brief aan Cato Engelbert in 1828 werp <strong>Kohlbrugge</strong> 'n terugblik op hierdie<br />
periode en dan vel hy 'n buitengewoon skerp oordeel oor homself: "Ik herinner<br />
mij een tijd, waarin het mij een genoegen was de heiligste waarheden <strong>van</strong> den<br />
christelijken godsdienst te ondermijnen, te spotten met bekeering en levendig<br />
geloof, te twijfelen aan het bestaan <strong>van</strong> een God, die over ons allen waakt, en<br />
zijne heilige wetten te vertrappen, terwijl ik mij huichelend in allerlei<br />
gruwelijke misdaden dompelde" (Böhl, 1982:1).<br />
3.4.3 Tog is "grootmoeder Loïs" se invloed nie heeltemal verdring deur die<br />
Humanisme nie.<br />
In 1823 begin <strong>Kohlbrugge</strong> sy teologiese studie. Een <strong>van</strong> sy professore was die<br />
oudliberaal W.A. <strong>van</strong> Hengel en 'n voorval in dié se klas wys dat <strong>Kohlbrugge</strong><br />
nog nie heeltemal vergeet het wat hy vroeër geleer het nie. Van Hengel het<br />
naamlik 1 Korintiërs 10 behandel. Tydens dié les het die professor die<br />
opmerking gemaak dat hy geen raad weet met die woorde <strong>van</strong> vers 4 nie:<br />
"Want hulle het gedrink uit die geestelike rots wat gevolg het, en die rots was<br />
Christus." Hy het sy studente gevra of hulle miskien 'n gedagte na vore kon<br />
bring. Na 'n lang stilte het <strong>Kohlbrugge</strong> die woord geneem en gevra of dit nie<br />
moontlik was dat Christus self sy volk deur die woestyn gelei het nie. Sy<br />
medestudente het hom uitgelag, maar Van Hengel het geantwoord: "U bent<br />
een echte leerling <strong>van</strong> Bilderdijk en u zult nog een uitzonderlijke plaats in de<br />
Kerk innemen" (Otten, 1992:22).<br />
In 'n gedig <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> <strong>van</strong> 1824 slaan die invloed <strong>van</strong> sy kinderjare ook<br />
deur. Die gedig dra as opskrif Schuldbelijden. Drie veelseggende strofes
daar<strong>van</strong> word hier aangehaal uit die werk <strong>van</strong> De Groot (1953:93) oor<br />
"<strong>Kohlbrugge</strong> in en uit zijn gedichten":<br />
Ik zwoer met duren eed en riep Hem tot getuige,<br />
Die eens de wereld richten zal:<br />
"Ik wil voor U, Mijn God, oprecht en heilig wand'len,<br />
"Mijn voeten houden op Uw paân".<br />
Die eed was innig, wijl 'k verslagen nederknielde,<br />
En op het kruis <strong>van</strong> Jesus zag;<br />
En nu, daar ligt die eed door eigen schuld verbroken,<br />
En naberouw knaagt aan't gemoed.<br />
De wolken scheuren! 'k zie mijn' vreeselijken Rechter;<br />
Hij naakt! Hij dreigt! waar vlied ik heen?<br />
Naar Golgotha, mijn ziel, naar Golgotha gevloden!<br />
Zink weenend aan het kruishout neer.<br />
In Schuldbelijden word die mens in sy onvermoë en onmag geteken en op<br />
Christus alleen gewys. Hier begin al iets deurbreek <strong>van</strong> die latere <strong>Kohlbrugge</strong><br />
se standpunt dat die mens niks en Christus alles is. Tog sou dit nog 'n paar jaar<br />
duur voordat die volle ommekeer sou kom.<br />
3.4.4 Op 12 Maart 1825 tref 'n swaar slag <strong>Kohlbrugge</strong>: sy vader sterf. Hoe moeilik<br />
dit egter ook al was, God sou uit hierdie gebeurtenis vir <strong>Kohlbrugge</strong> die goeie<br />
laat voortkom: dit sou hom weer na God terugbring. Dit bely hy self ook in 'n<br />
gedig in daardie tyd:<br />
Lieve 's Onheilsfolteringen<br />
Schroefden me eens 't hart in één.<br />
'k Mengde 't jammerend handewringen<br />
Vaak met overkropt geween,<br />
Maar verademing na 't lijden<br />
Gaf mij God mijn toeverlaat.<br />
Moet men soms ten bloede strijden,<br />
't Goede ontspruit aan schijnbaar kwaad.<br />
Meisje, 'k heb mijn God gebeden<br />
Van de hand der tegenheden<br />
Heeft zijn liefde mij gered,<br />
Hij was mij een trouwe Vader<br />
Sloeg zijn tuchroe alles neer<br />
Rampspoed bracht mij d' Eeuwige nader<br />
'k Vond in d' Eeuwige alles weer"
(Van Lonkhuijzen, 1905:59-60; aanhaling uit voetnoot).<br />
In 'n brief aan sy moeder geskryf op 17 April 1830 vertel <strong>Kohlbrugge</strong> <strong>van</strong> die<br />
positiewe omwenteling wat sy vader se dood meegebring het: "Ook ik juich er<br />
in, en loof en prijs den Heere, mijnen God, dat ik niet in weelde maar in<br />
tegenspoed en vele droefenissen ben opgebracht, en vooral voor alles, wat er<br />
vergeseld ging met den dood <strong>van</strong> onzen dierbaren vader en wat daar vóór<br />
plaats had. Waarlijk, was het anders, ik had den Heere waarschijnlijk nooit<br />
leeren kennen, en was een leugenpropheet en Baälpriester en zielenverleider<br />
geworden, gelijk er tegenwoordig bij hoopen worden gevonden" (Böhl,<br />
1982:12-13; vgl. ook Helbig, 1935:20).<br />
3.4.5 Die dood <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> se vader het dus 'n kentering gebring, maar tog nie<br />
dadelik nie.<br />
Hy begin nou privaatlesse gee om so te kan voorsien in die lewensbehoeftes<br />
<strong>van</strong> sy moeder en die ander kinders. In die proses het hy onder die invloed<br />
gekom <strong>van</strong> die valse mistiek <strong>van</strong> Jakob Böhme, Thomas à Kempis en Gerhard<br />
Tersteegen. Van hierdie periode getuig hy self: "Ik gaf dan eenige jonge lieden<br />
les, en raakte zoo in kennis met iemand die mij eenige mystieke boeken gaf. -<br />
Daar ik alles gaarne in zijn geheel wilde weten, rustte ik niet voordat ik met<br />
het geheele bedorvene mysticismus bekend was, en hetzelve in practijk had<br />
gebracht" (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1989:2).<br />
So het <strong>Kohlbrugge</strong> al verder weggedryf <strong>van</strong> die Woord en dus <strong>van</strong> Christus af.<br />
Met die mistiek het hy hom begeef op 'n weg <strong>van</strong> gevoelsgodsdiens en 'n pad<br />
waarop die mens verheerlik word en nie Christus alleen nie.<br />
3.5 Sy "eerste bekering": nog geen breuk met die tydsgees nie<br />
3.5.1 Op 8 Julie 1825 lê <strong>Kohlbrugge</strong> die kandidaatseksamen af. Op 7 November<br />
1825 lewer hy sy eerste preek in Loenen aan die Vechtrivier. Sy teks was<br />
Romeine 5:1.<br />
3.5.2 In dié tyd - toe hy besig was met die voorbereiding <strong>van</strong> sy eerste preek - vind<br />
sy "eerste bekering" plaas.
In die herinneringe wat die dogter <strong>van</strong> Nieboer vir <strong>Kohlbrugge</strong> se seun,<br />
Gerhard, opgeskryf het, vertel sy <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> se breuk met die valse<br />
mistiek: "Hij leefde in ononderbroken gebed en aanschouwing <strong>van</strong> God,<br />
zonder dat de buitenwereld hem storen kon. Toen hoorde hij op een dag de<br />
stem: Wat bidt ge eigenlijk aan, God of uzelf? Hij bekende zichzelf, dat hij<br />
zichzelf aanbad, dat hij God uit de hemel en in zijn hart naar beneden gebracht<br />
had. Toen verloor hij de mystiek, en verdoemde ze" (Hesse, 1980:55).<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> het geoordeel dat hy homself aanbid het in die tyd waarin hy hom<br />
oorgegee het aan die mistiek.<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> het sekerlik hiermee bedoel dat hy sy vertroue eerder op die mens<br />
as op Christus alleen gestel het (vgl. ook 3.5.3).<br />
3.5.3 <strong>Kohlbrugge</strong> (1989:2) skryf self oor hierdie tydperk: "Eenige tijd na den dood<br />
mijns geliefden vaders, toen ik voor het eerst eene leerrede zoude houden,<br />
behaagde het den Almachtigen God door zijnen H. Geest mij krachtdadig tot<br />
zich te trekken, en zijnen Zoon in mij te openbaren. Toen vatte ik den Bijbel<br />
weder op, en het mysticismus moest plaats maken voor de gezonde leer."<br />
In die plek <strong>van</strong> die mistiek hoort die Bybel en in die plek <strong>van</strong> die mens die<br />
Seun. Hier is ook nie meer sprake <strong>van</strong> 'n mistieke opstyg <strong>van</strong> die mens tot God<br />
nie, maar uitsluitlik <strong>van</strong> wat God en God alleen uit vrye ontferming gedoen<br />
het: dit het God behaag om <strong>Kohlbrugge</strong> kragdadig tot Hom te trek en sy Seun<br />
aan hom te openbaar. Die mens kom nie op 'n manier by God nie, maar God<br />
trek die mens kragdadig na Hom toe.<br />
3.5.4 Dat <strong>Kohlbrugge</strong> se "eerste bekering" egter nog nie 'n bekering tot Christus<br />
alleen was nie, blyk uit 'n brief wat hy later aan 'n sekere Drost geskryf het en<br />
waarin hy vertel: "Ik wies en nam toe boven anderen in de wet, en allen die mij<br />
gekend hebben, kunnen getuigen, dat ik hun of gelijk of te boven was, en velen<br />
namen zelfs aanstoot uit zooveel heiligheid, als ik voorstond, en nog meer<br />
daaraan, dat ik ze zoo consequent doorzette en beoefende" (Van Lonkhuijzen,<br />
1905:17; Bylae B). Ook uit sy preek oor Romeine 5:1 is dit duidelik dat hy die<br />
heiligmaking nog sterk op die voorgrond plaas en daarin enigermate sy rus<br />
soek (Van Lonkhuijzen, 1905:64-65).<br />
3.5.5 Dit val voorts op dat <strong>Kohlbrugge</strong> in hierdie tyd groot getalle Reveil-<br />
aanhangers na sy preke trek (vgl. Hesse, 1980:57). Dit impliseer dat
<strong>Kohlbrugge</strong> wel tot hulle gespreek het. Dit is sekerlik nie vergesog om daaruit<br />
die afleiding te maak dat <strong>Kohlbrugge</strong> hom nog in hulle Subjektivistiese<br />
geestesklimaat bevind het nie.<br />
3.6 <strong>Kohlbrugge</strong> proponent in die Herstelde Lutherse Gemeente:<br />
begin <strong>van</strong> die stryd teen die tydsgees<br />
3.6.1 Op 19 Oktober 1826 lê <strong>Kohlbrugge</strong> die proponentseksamen af en op 1<br />
Februarie 1827 word hy bevestig as hulpprediker in die Herstelde Lutherse<br />
Gemeente in Amsterdam.<br />
3.6.2 Hier is dit nodig om iets te sê oor die ontstaan <strong>van</strong> die Herstelde Lutherse Kerk<br />
en sy geskiedenis tot en met die bevestiging <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong>.<br />
Aan die einde <strong>van</strong> die sestiende eeu het daar Lutherse gemeentes in<br />
Amsterdam en Woerden ontstaan.<br />
Alreeds in die sewentiende eeu het daar egter konflikte tussen ortodoksie en<br />
rasionalisme ontstaan binne hierdie gemeentes. Veral die jonger dominees het<br />
geneig na die rasionalisme. Dit het daartoe aanleiding gegee dat 'n viertal<br />
lidmate in 1786 'n akte <strong>van</strong> beskuldiging ingedien het. Daarin verwyt hulle<br />
sommige predikers "dat zij zich bijna hees schreeuwden om de deugd aan te<br />
bevelen, terwijl zij haar zuivere bronwel, het geloof toestopten" (Otten,<br />
1992:25). Die viertal voer voorts aan dat daar nouliks indien ooit oor die<br />
Triniteitsleer gespreek word, dat die beskuldigde voorgangers huiwer om die<br />
woorde heilige Drie-eenheid of Christus te gebruik, dat die tekste oor die<br />
Godheid <strong>van</strong> Christus verdraai word, dat die leer <strong>van</strong> die genoegdoening<br />
verban word en dat die dominees hul nie ontsien om te leer dat mense <strong>van</strong> alle<br />
gelowe salig word nie. Verder gebruik die aangeklaagde voorgangers die<br />
woord "duiwel" om na allerhande siektes te verwys. Die kern <strong>van</strong> die<br />
beskuldiging kan so saamgevat word: dit is die deug <strong>van</strong> die mens in plaas <strong>van</strong><br />
Christus en sy werk wat verkondig word.<br />
Die uiteinde <strong>van</strong> die stryd was dat die Herstelde Lutherse Gemeente op 3 Julie<br />
1791 tot stand gekom het. Tydens die eerste diens het een <strong>van</strong> die dominees<br />
gepreek oor Handelinge 2:42: "En hulle het volhard in die leer <strong>van</strong> die apostels<br />
..." Hierdie woorde het ook bo die kerkdeur <strong>van</strong> die Herstelde Lutherse<br />
Gemeente in Amsterdam gestaan (Hesse, 1980:63).
Die tragedie was egter dat die Herstelde Lutherse Kerk nie volhard het in die<br />
leer <strong>van</strong> die apostels nie. Inteendeel, al heel gou het ook hulle slagoffer <strong>van</strong> die<br />
tydsgees geword en geval voor die Subjektivisme wat hulle eers so hard beveg<br />
het.<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> (1989:4) self beskryf die gees <strong>van</strong> die gemeente in sy tyd soos<br />
volg: die gemeente het nog gestaan op die ou en beproefde leer. Die adel<br />
daarenteen en 'n medeproponent <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> het egter oorgehel na die<br />
Duitse neologie. Ook een <strong>van</strong> die predikante, D.R. Uckerman, het onder die<br />
invloed gekom <strong>van</strong> hierdie gees <strong>van</strong> rasionalisme.<br />
In die gemeente was ook nog 'n ander predikant, ds. A.A. Bendinger. Dwars<br />
teen die wil <strong>van</strong> die kerkraad en tot groot ontevredenheid <strong>van</strong> die adel, omdat<br />
hy regsinnig was, het die vergadering <strong>van</strong> gemeenteverteenwoordigers hom in<br />
daardie tyd beroep. <strong>Kohlbrugge</strong> moes as proponent deur een <strong>van</strong> die<br />
predikante in Dogmatiek onderrig word en hy het besluit om juis Bendinger vir<br />
die taak uit te kies. Met hierdie stap het hy alreeds teenoor sy vrysinnige<br />
kollegas te staan gekom.<br />
3.6.3 <strong>Kohlbrugge</strong> (1989:2-3) self gee 'n kykie op die inhoud <strong>van</strong> sy preke in hierdie<br />
tyd wanneer hy getuig: "De voorname inhoud <strong>van</strong> mijne predikatiën was: onze<br />
volslagene ellende; de Almacht des H. Geestes; boete en bekeering; de<br />
gevaarlijkheid eener doode orthodoxie; de noodzakelijkheid <strong>van</strong> het levendig<br />
geloof; de wedergeboorte door almachtige genade; de rechtvaardiging eens<br />
zondaars voor God door het geloof alleen; de eeniglijkgeldende Gerechtigheid<br />
<strong>van</strong> CHRISTUS; de onveranderlijke trouw <strong>van</strong> God, enz. 2 Cor. 2:17, was<br />
mijn wit 7 , waarop ik zag, en Ezechiël 33:7-11, en de woorden <strong>van</strong> PAULUS:<br />
wee mij zoo ik het EVANGELIE niet verkondig, branden mij onder het<br />
prediken altoos op het hart."<br />
So 'n prediking moes hom die vyandskap <strong>van</strong> die rasionalistiese adel en die<br />
liberale predikante <strong>van</strong> die gemeente op die hals gehaal het.<br />
3.6.4 Heel spoedig het daar dan ook konflik gekom.<br />
7 doel, oogmerk
Dit het so gebeur: op 13 Mei 1827 het die oudste prediker, ds. Uckerman, wat<br />
'n aanhanger <strong>van</strong> die liberale teologie was, gepreek oor Johannes 16:5-15. Dit<br />
was 'n preek wat deurdrenk was <strong>van</strong> die gees <strong>van</strong> die tyd.<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> het dadelik 'n beswaarskrif opgestel en ingedien. Dit is ook deur<br />
vyf ander lidmate onderteken.<br />
Daarin wys hy onder andere op die verswyging <strong>van</strong> Christus in Uckerman se<br />
preek: "Bij vs. 15 is alleen daar<strong>van</strong> gesproken, dat de woorden: 'hij zal het <strong>van</strong><br />
het mijne nemen', beteekenen zouden: 'hij zal u geen valsche leer<br />
verkondigen'; zonder dat er gewaagd is <strong>van</strong> de verdiensten <strong>van</strong> CHRISTUS,<br />
waardoor den geloovigen den Geest verworven is; - item, <strong>van</strong> deszelfs<br />
Godheid en Eenswezendheid met den Vader, volgens welke onze Zaligmaker<br />
voornamelijk datgeen, wat de H. Geest verkondigen zoude, het zijne kon<br />
noemen; want CHRISTUS alleen is alles in allen; <strong>van</strong> Zijne volheid hebben<br />
wij genade om genade, den Geest en het eeuwige leven" (Van Druten,<br />
1884:18).<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> vervolg dan 'n ent verder: "ZEerw. vermeed zorgvuldig de<br />
woorden <strong>van</strong> wedergeboorte, bekeering, en gebezigde gedurig het woord<br />
verbetering; sprak niets <strong>van</strong> de wijze waarop een zondaar gerechtvaardigd<br />
wordt door het geloof; niets <strong>van</strong> JEZUS CHRISTUS, in zooverre hij de eenige<br />
grondslag des geloofs is; niets er <strong>van</strong>, dat wij <strong>van</strong> nature in vijandschap tegen<br />
God en onze naasten zijn; niets <strong>van</strong> onze blindheid, naaktheid en natuurlijk<br />
onvermogen tot eenig goed; niets <strong>van</strong> de geestelijke behoeften aan de kracht<br />
Gods, die ons alleen bewaart tot de zaligheid; niets <strong>van</strong> onze voortdurende<br />
afhankelijkheid; - verminkte 1 Pet. 1:2,3; en grondde het grootste gedeelte<br />
zijner leerrede op eene zedelijke verbetering, door eigen kracht en eigen wil"<br />
(Van Druten, 1884:19).<br />
Twee dinge val hier op: enersyds <strong>Kohlbrugge</strong> se herhaalde beswaar dat daar<br />
niks <strong>van</strong> Jesus gesê word in die preek nie en andersyds sy klag dat, volgens die<br />
preek <strong>van</strong> Uckerman, die mens homself kan verbeter uit eie krag.<br />
Aan die einde <strong>van</strong> die beswaarskrif betrek die beswaardes 'n vroeëre preek <strong>van</strong><br />
Uckerman waarin die gebrek aan Christus-verkondiging eweneens na vore<br />
kom: "Wij herinneren ons nog zijne leerrede over KAïN en ABEL, waarin wij<br />
niets vernamen <strong>van</strong> het geloof <strong>van</strong> ABEL in het vrouwenzaad, in welke
geloove ABEL alleen geofferd heeft en bij God is aangenomen, gelijk alle<br />
geloovigen der kerk onder het O. Testament" (Van Druten, 1884:20).<br />
Dat dit vir <strong>Kohlbrugge</strong> in die beswaarskrif om Christus gaan, blyk uit sy slot:<br />
"Nu echter is het ons onmogelijk langer te zwijgen, is het, dat wij CHRISTUS<br />
zullen belijden voor de menschen, opdat Hij ons ook belijde voor den<br />
Hemelsche Vader" (Van Druten, 1884:20).<br />
Duidelik neem <strong>Kohlbrugge</strong> die swaard op vir Christus alleen en teen die<br />
mensverheerliking en die gees <strong>van</strong> selfgenoegsaamheid <strong>van</strong> sy tyd.<br />
3.6.5 Die aanklag was die vonk in die kruitvat. Die kerkraad het geëis dat<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> sy besware onvoorwaardelik moes herroep of hy sou afgesit word.<br />
Hy het geweier en die uiteinde <strong>van</strong> die stryd was dat <strong>Kohlbrugge</strong> op 22 Julie<br />
1827 as proponent afgesit is.<br />
3.6.6 Dit is beslis nie vergesog om te beweer dat <strong>Kohlbrugge</strong> juis oor sy Christus-<br />
belydenis afgesit is nie.<br />
So het hy dit ook ervaar, want toe Cato Engelbert, die vrou met wie hy in sy<br />
eerste huwelik sou tree, tot sy groot teleurstelling by hom pleit om tog maar sy<br />
klag terug te trek, het hy aan haar geskryf: "Zeker de klacht heeft zijne werking<br />
gedaan, - dat is: als het Woord Gods levendig wordt, als het wordt opgewekt,<br />
en men de verdoemelijke eigengerechtigheid, eigen wil en wijsheid dezer<br />
eeuw ter neder slaat, en, in de kracht Gods, Christus, het E<strong>van</strong>gelie, predikt, en<br />
den zondaar in het hart grijpt, en de groote hanzen en heeren met zwarte<br />
rokken, of dames, fraai versierd en gepluimd, de waarheid zegt, in Gods naam,<br />
uit liefde voor hun eeuwig heil, dan staan duivel en wereld, consistorie en<br />
prelaten op, maken oproer en geweld in het rijk Gods, en hitsen alles samen op<br />
om ons aan het kruis te brengen. Ziedaar de werking <strong>van</strong> de klacht, en <strong>van</strong><br />
hetgeen God mij bevolen heeft te prediken!" (Böhl, 1982:3).<br />
3.7 Sy proefskrif: 'n slag na die rasionalistiese tydsgees<br />
3.7.1 In 1828 begeef hy hom na Utrecht om sy proefskrif te skryf. Dié sou handel<br />
oor Psalm 45.
3.7.2 Toe hy na 'n jaar daarmee klaar was, keer hy aan die begin <strong>van</strong> 1829 na<br />
Amsterdam terug om dit te laat druk deur C.A. Spin, waarskynlik omdat dié<br />
drukker beskik het oor Arabiese en Siriese lettertipes.<br />
Juis in die tyd het hy lank siek geword. Hierdie beproewing sou egter ryk<br />
vrugte dra, want in die geestelike krisis wat daarmee gepaard gegaan het, is<br />
<strong>Kohlbrugge</strong>, na sy eie getuienis (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1989:40) deur die Here in die<br />
profesieë ingelei. Daarmee bedoel hy sekerlik dat hy die Ou Testament<br />
<strong>Christologie</strong>s leer verstaan het, want sy groot vriend, Johannes Wichelhaus,<br />
skryf later hieroor die volgende: "In einer langwierigen Krankheit, worin die<br />
Seelenkräfte aufs höchste erregt waren, waren es vornemlich die Propheten,<br />
deren Verständniß ihm in einer noch nicht geahnten Weise eröffnet wurde, und<br />
das große Zeugniß von Gottes Namen und Gottes Gerechtigkeit allein, der<br />
ewige in dem prophetischen Worte niedergelegte Rathschluß von Dem, auf<br />
den Gott alle unsre Sünden hat anlaufen lassen, der mit seiner Seele Bürge<br />
geworden, um mit einem ewigen Opfer Gott für seine Brüder zu nahen - warf<br />
seine Lichtstrahlen in die Schriften der E<strong>van</strong>gelisten und Apostel hinein so daß<br />
es ihm mit Einem Male klar wurde, warum die Apostel, zuerst durch des Herrn<br />
und dan durch des Geistes Belehrung erleuchtet, so emsig in Mose und den<br />
Propheten geforscht und daraus den ganzen Rath der Seligkeit und der Christo<br />
erschienenen Gnade erkannt haben" (Wichelhaus, 1857:VIII).<br />
Dwars teen die oorheersende opinie <strong>van</strong> sy eeu leer hy dus verstaan dat die Ou<br />
Testament <strong>van</strong> Christus getuig en dan nie maar net <strong>van</strong> Hom as deugdeleraar<br />
nie, maar as die Een wat as Borg die sondes <strong>van</strong> sy broeders sou dra.<br />
Dit val voorts op hoeveel male <strong>Kohlbrugge</strong> in sy lewe by die gedagte <strong>van</strong> die<br />
Christus-getuienis <strong>van</strong> die Ou Testament uitkom of deur ander daarop gewys<br />
word (vgl. 3.3.1, 3.3.2, 3.3.3, 3.4.3, 3.6.4). Hier kom 'n mens opnuut daarby te<br />
staan.<br />
3.7.3 Hierdie opnuut ontdekte insig het hom egter ook weer in 'n nuwe krisis<br />
gedompel: wat moes hy met hierdie kennis maak? Sou hy dit in sy proefskrif<br />
verwerk, sodat die doktorale verhandeling dit sou weerspieël of sou dit<br />
versigtiger wees om dit vir homself te hou? Indien hy dit tog laat neerslag vind<br />
in sy proefskrif, sou die studie in die oë <strong>van</strong> die universiteit sekerlik as<br />
onwetenskaplik veroordeel word.
Tog het <strong>Kohlbrugge</strong> hom nie daardeur laat afskrik nie. Hy het teruggekeer na<br />
Utrecht en by die eerste, literêre gedeelte <strong>van</strong> sy proefskrif 'n tweede,<br />
teologiese gedeelte gevoeg. Daarin het hy helder en duidelik die Messiaanse<br />
karakter <strong>van</strong> Psalm 45 laat uitkom. Hy verklaar die psalm dan so dat dit<br />
geskryf is oor Christus en sy bruid, die kerk, en nié, soos geleerdes in sy dae<br />
gemeen het, dat dit slegs 'n Oosterse bruilofslied oor Salomo was nie<br />
(Donkersloot, 1962:25).<br />
Die proefskrif getuig daarom nie alleen <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> se uitstaande kennis<br />
<strong>van</strong> die Oosterse tale en sy wetenskaplike insig nie, maar dit is ook 'n magtige<br />
slag teen die rasionalistiese tydsgees. Daarin sit hy sy groot lewenstryd, 'n<br />
suiwer <strong>Christologie</strong>, voort.<br />
3.7.4 Omdat <strong>Kohlbrugge</strong> se <strong>Christologie</strong> <strong>van</strong> die Ou Testament in die volgende<br />
hoofstuk ter sprake kom, sal aldaar meer volledig op die <strong>Christologie</strong>se inhoud<br />
en verklaringsmetode <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> ingegaan word.<br />
3.7.5 Natuurlik was die rasionalistiese professore in Utrecht glad nie ingenome met<br />
so 'n proefskrif nie. Soos te wagte, het hulle <strong>Kohlbrugge</strong> se opvatting omtrent<br />
die Messiaanse gedagte in die Psalms verouderd en onwetenskaplik gevind. In<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> (1889c:7) se eie woorde: "Das fanden sie zu abgeschmackt."<br />
Volgens Van Lonkhuijzen (1905:98; voetnoot - uit 'n tydskrif aangehaal) sou<br />
een <strong>van</strong> hulle gesê het: "Mijnheer! schrijft een andere dissertatie, want het zou<br />
schande zijn voor de Utrechtsch Academie, indien iemand op zulk een stuk in<br />
de 19e eeuw aan onze academie het doctoraat had gehaald", waarop<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> geantwoord het: "Professor, ik schrijf geen andere; men moet mij<br />
dan maar laat vallen." Hy sou liewer druip as om sy <strong>Christologie</strong>se oortuigings<br />
te verswyg.<br />
Die proefskrif was egter so goed dat hy uiteindelik cum laude geslaag het. Op<br />
4 Junie 1829 het hy sy doktorsgraad ont<strong>van</strong>g.<br />
3.7.6 <strong>Kohlbrugge</strong> het egter nie net 'n doktorstitel ont<strong>van</strong>g vir sy besondere uitleg <strong>van</strong><br />
Psalm 45 nie, maar ook 'n vrou.<br />
Catharina Louisa Engelbert, sedert 1825 aan <strong>Kohlbrugge</strong> verloof, was wees.<br />
Haar oom, H.J. Scholte, was haar voog. In <strong>Kohlbrugge</strong> se stryd teen Uckerman<br />
het Scholte egter laasgenoemde se kant gekies. Hy wou hê dat Cato haar
verlowing moet breek, maar sy het geweier. Op haar een-en-twintigste<br />
verjaardag het haar voog haar op straat gesit. <strong>Kohlbrugge</strong> het haar toe na haar<br />
grootmoeder geneem.<br />
Op die dag <strong>van</strong> sy promosie het Cato se grootmoeder hulle die ja-woord gegee.<br />
Met sy vyf-en-twintigjarige ampsjubileum roep <strong>Kohlbrugge</strong> die gebeure in<br />
herinnering en dan vertel hy hoe dit verloop het: "Ich hatte damals eine liebe<br />
Braut, und als ich um zu promoviren nach Utrecht ging, sagte deren<br />
Großmutter zu ihr: wenn Kohlbrügge wiederkommt, könnt ihr darum noch<br />
nicht heiraten. Ich sagte: 'Gut'. Als ich nun aber promovirte, sagte die liebe<br />
Großmutter: 'Sag doch mal, Cateau, was thut Kohlbrügge eigentlich?' 'Nun,<br />
der verteidigt Psalm 45'. 'Wie legt er diesen Psalm denn aus?' 'Nun, von<br />
Christo und seiner Braut'. - 'Und das wollen sie nicht annehmen?' - 'Nein, das<br />
wollen sie nicht gelten lassen, sie wollen ihn stürzen'. - 'Was glaubst du? wird<br />
er wohl durchkommen?' 'Ja gewiß', antwortete meine Braut; und ihre<br />
Großmutter darauf: 'Nun, wenn er als Doktor zurüchkehrt, dann kannst du ihm<br />
glückwünschen und ihm sagen, ihr dürstet heiraten; denn wenn er Christum<br />
und seine Braut also verteidigt und sich deren nicht schämt, dann schäme ich<br />
mich seiner auch nicht'" (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1889c:7).<br />
Op 30 Julie 1829 het <strong>Kohlbrugge</strong> met Cato in die huwelik getree. Die egpaar<br />
het hulle eers in Amsterdam gaan vestig, maar op 18 Maart 1830 het hulle in<br />
Utrecht gaan woon.<br />
3.8 Sy aansoek om toelating tot die Hervormde Kerk: deur die<br />
tydsgees afgewys oor sy Christus-prediking<br />
3.8.1 Nadat die Here hom die sleutel tot die verstaan <strong>van</strong> die Ou Testament gegee en<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> dit verwerk het in sy studie, het hy, as ywerige skrifgeleerde, hom<br />
steeds meer in die Heilige Skrif verdiep. Daar - in die Woord <strong>van</strong> God - het hy<br />
gesoek na antwoorde om die leer <strong>van</strong> verlossing, wat in die Skrif geopenbaar<br />
is, te begryp.<br />
Veral twee vrae het hom besig gehou: die een was na die Wet en die ander na<br />
die kennis <strong>van</strong> God en sy Naam.
Wat die eerste vraag betref het hy homself, aldus Wichelhaus (1857:IX-X),<br />
afgevra: "Wo blei das Gesetz? Ist Gott wirklich in seinem Rechte, geschieht in<br />
Wahrheit sein heiliger Wille, ist im Himmel alles in Richtigkeit gebracht, so<br />
daß nichts mehr Scheidung macht zwischen dem heiligen Gott und einem<br />
Menschen, der eitel Ungerechtigkeit ist?" Uit hierdie vraag kom na vore dat<br />
die mens enkel ongeregtigheid is en daarom nie die Wet kan vervul en so alles<br />
tussen God en mens regstel nie. Hoe moet dit dan gebeur? Dit is duidelik, al sê<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> dit in die vraag nie in soveel woorde nie: Iemand anders moet dit<br />
doen.<br />
Tweedens worstel <strong>Kohlbrugge</strong> met die vraag na Christus en die heerskappy<br />
<strong>van</strong> sy genade: "Wer nur in etwa die Herrlichkeit Christi geschaut, der erfährt<br />
bald, daß alles was in ihm und um ihn ist, mit dieser Herrlichkeit einen<br />
furchtbaren Widerspruch bildet. Dort oben die Gnade, dort oben die<br />
Gerechtigkeit und das Leben, - aber, welche Macht der Sünde, des Todes, des<br />
Finsterniß hier unten! Was ist nun wahr? Wessen ist der Herrschaft? Herrscht<br />
die Gnade wirklich durch gerechtigkeit in ewiges Leben, ist Christus<br />
wahrhaftig auferstanden, ist der Geist da, worin wir die Freudigkeit des<br />
Zugangs haben - oder behaupten Teufel, Tod und Sünde ihre furchtbare<br />
Herrschaft und Gewalt?" (Wichelhaus, 1857:IX).<br />
Besig met hierdie fundamentele vrae, moes <strong>Kohlbrugge</strong> uitkom by die<br />
strydpunte waaroor dit gegaan het tussen Augustinus en Pelagius, Luther en<br />
Erasmus, Calvyn en Pighius, Gomarus en die Remonstrante (Wichelhaus,<br />
1857:X). Die vraag na die alleenheerskappy <strong>van</strong> Christus en sy genade in die<br />
redding <strong>van</strong> die mens was dus in <strong>Kohlbrugge</strong> se denke aan die orde.<br />
3.8.2 Algaande het dit vir <strong>Kohlbrugge</strong> duideliker geword wat die apostel Paulus met<br />
Romeine 9, 10 en 11 bedoel. Hy het oortuig geraak <strong>van</strong> die gereformeerde<br />
gevoel aangaande die leer <strong>van</strong> die uitverkiesing, soos dit geleer word deur die<br />
Dordtse Leerreëls en die Nederlandse Geloofsbelydenis. Hy het ook Calvyn<br />
bestudeer en met instemming gelees wat hy oor die sakramente leer. Caspar<br />
Olevianus en andere het eweneens sy aandag en goedkeuring geniet<br />
(<strong>Kohlbrugge</strong>, 1989:44).<br />
3.8.3 Omdat hy nou ten volle oortuig was <strong>van</strong> "de volkomene overeenstemming der<br />
aloude Christelijke Gereformeerde Religie met den Woorde Gods", kon hy as<br />
eerlike man nie meer langer by die Herstelde Lutherse Gemeente bly nie
(<strong>Kohlbrugge</strong>, 1989:44). Daarom het hy in Januarie 1830 aansoek gedoen om<br />
lidmaatskap <strong>van</strong> die Hervormde Kerk te Utrecht.<br />
Wat daarop gevolg het, was 'n lydensgeskiedenis. Hy is <strong>van</strong> een kerklike<br />
outoriteit na die ander gestuur, maar lidmaatskap is hom nie toegestaan nie.<br />
Hierdie hele drama het geduur tot 19 November 1832 - dus amper drie jaar.<br />
3.8.4 Waarom wou hulle <strong>Kohlbrugge</strong> nie toelaat nie? Die besoek <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong><br />
aan ene dominee J. <strong>van</strong> Slogteren werp helder lig op hierdie vraag.<br />
Van Slogteren was in daardie tyd president <strong>van</strong> die provinsiale kerkbestuur<br />
<strong>van</strong> Noord-Holland. Op 30 Julie 1831 het <strong>Kohlbrugge</strong> hom tot Van Slogteren<br />
gewend. Hy wou 'n antwoord hê op die vraag waarom hy nie tot die<br />
Hervormde Kerk toegelaat kon word nie.<br />
In gesprek wat gevolg het, het die waarheid na vore gekom. Eers het Van<br />
Slogteren vir <strong>Kohlbrugge</strong> gevra: "Gij gelooft toch niet <strong>van</strong> die oude dingen,<br />
zoo als de hellevaart <strong>van</strong> CHRISTUS, zoo als de Catechismus dat beschrijft,<br />
enz.?", waarop <strong>Kohlbrugge</strong> geantwoord het: "Mijn geloof zal openbaar worden<br />
uit mijne belijdenis, die ik <strong>van</strong> de Hervormde Leer doen zal, uit volle<br />
overtuiging des gemoeds" (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1989:105). Dit is duidelik dat Van<br />
Slogteren as rasionalis nie vrede gehad het met <strong>Kohlbrugge</strong> se <strong>Christologie</strong> nie<br />
en dat <strong>Kohlbrugge</strong> daarenteen met sy hele hart agter die (suiwer) Hervormde<br />
Leer gestaan het. In reaksie daarop het Van Slogteren vir <strong>Kohlbrugge</strong><br />
aanbeveel om liewer in sy Lutherse Gemeente te bly, waarop <strong>Kohlbrugge</strong> hom<br />
daarop gewys het dat hy daaruit weg is uit oortuiging. Wat Van Slogteren toe<br />
gesê het, is eweneens veelseggend: "Non tali auxilio, nec defensoribus istis.<br />
Wij hebben verdedigers als gij zijt niet noodig" (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1989:105). Aan<br />
die einde <strong>van</strong> die gesprek het Van Slogteren verklaar: "Mijnheer! wij moeten<br />
rust hebben in onze Kerk, rust moeten wij hebben!!" (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1989:106)<br />
'n Onrusstoker soos <strong>Kohlbrugge</strong> was nie welkom nie.<br />
Uit hierdie gesprek kan afgelei word wat die eintlike rede was waarom<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> lidmaatskap geweier is: die Hervormde Kerk het gevoel dat hulle<br />
Christus-verdedigers soos <strong>Kohlbrugge</strong> nie nodig het nie. Hy met sy Christus-<br />
prediking en sy verkondiging dat die mens niks kan nie, sou net onrus stook in<br />
'n kerk wat vas oortuig was <strong>van</strong> die besondere vermoë <strong>van</strong> die mens.
3.8.5 <strong>Kohlbrugge</strong> (1989:88-90) vertel <strong>van</strong> sy wedervaringe in die Herstelde Lutherse<br />
Gemeente en sy ervarings met die Hervormde Kerk aan die hand <strong>van</strong> 'n<br />
allegorie.<br />
Die allegorie kan so saamgevat en verklaar word: 'n Jong priester<br />
(<strong>Kohlbrugge</strong>) het almal in sy stad (die Herstelde Lutherse Gemeente)<br />
gewaarsku teen 'n verderflike sameswering teen hulle Vors (Christus). Terwyl<br />
die Vors afwesig was, het die leidsliede (kerkraad) hom gegryp en geëis dat hy<br />
sy waarskuwings tot leuens moes verklaar (die kerkraad het geëis dat hy sy<br />
beskuldigings teen Uckerman onvoorwaardelik moes herroep), anders sou hy<br />
uit die stad geban word (as proponent afgesit word), wat ook gebeur het. Met<br />
sy goeie reg onder die arm en 'n bondeltjie briewe <strong>van</strong> goedkeuring <strong>van</strong> sy<br />
Vors teen die bors het die jongeling die pad gevat. Nadat hy lank in die<br />
woestyn rondgedwaal het, het hy in die verte op 'n rots 'n groot gebou (die<br />
Hervormde Kerk) gesien. Hy het daar aangeklop. Ondanks die feit dat hy wou<br />
vertel wat in die stad gebeur het en dat hy die briewe <strong>van</strong> goedkeuring <strong>van</strong> sy<br />
Vors wou wys, is hy egter nie toegelaat nie. En dan eindig <strong>Kohlbrugge</strong><br />
(1989:90) die verhaal met die woorde: "Wat zal de Heer des Huizes met die<br />
dienaars doen, als Hij zal gekomen zijn?"<br />
Hierdie allegorie sê veel. Dit wys hoe <strong>Kohlbrugge</strong> die optrede <strong>van</strong> die<br />
Herstelde Lutherse Kerk en die Hervormde Kerk teenoor hom beskou het: as<br />
opstand teen Christus self en as verset teen en verwerping <strong>van</strong> sy gesant, wat<br />
tog niks verkeerd gedoen het nie, maar slegs lojaal was aan sy Vors.<br />
3.8.6 'n Studie <strong>van</strong> briewe wat <strong>Kohlbrugge</strong> in hierdie tyd geskryf het, toon dat<br />
gedagtes toe al by hom ryp geword het, wat later tot volle wasdom sou kom.<br />
In 'n brief aan sy moeder gedateer 31 Maart 1830 skryf hy dat hy bid dat sy<br />
verlig mag word deur die Heilige Gees om sodoende in te sien dat dit alleen<br />
vrye genade is indien 'n arm sondaar gered word. Dit hang nie af <strong>van</strong> enige<br />
verdienste of eie werk nie, maar alleen <strong>van</strong> God se magtige ontferming. Dit is<br />
geloof, naamlik "hetwelk Christus vrijmoedig aangrijpt met Zijn kruis en met<br />
Zijn heerlikheid, om in Hem alleen gezaligd te worden, en gerechtvaardigd en<br />
volkomen te heeten in waarheid voor het aangezicht des heiligen en<br />
rechtvaardigen Gods" (Helbig, 1935:15). As die Gees die mens in sy hart<br />
aangryp en dit vermorsel met die geweldige hamer <strong>van</strong> die Wet, dan kom die<br />
belydenis dat die mens niks is en niks het en niks wil en niks kan nie. Dan kom<br />
waaragtige besef <strong>van</strong> sy geestelike armoede. So skryf <strong>Kohlbrugge</strong> (Helbig,
1935:29-30) in 'n brief <strong>van</strong> 6 Januarie 1831 aan sy moeder, en dan vervolg hy:<br />
"Waarlijk, wien het wezenlijk ernst wordt, tot de Heere te komen als een arm<br />
zondaar, als een bedelaar ... bij dien komt een oprechte droefheid naar God,<br />
een ongeveins treuren over zijn zonde, een wezenlijke erkenning <strong>van</strong> volslagen<br />
armoede en krachteloosheid, een levendig besef <strong>van</strong> te liggen onder den<br />
rechtmatigen vloek en toorn Gods, onder de macht des Satans, onder de<br />
eeuwige verdoemenis, een honger, ja - dat ik mij zoo eens uitdrukke: een<br />
geeuwhonger en dorst naar de gerechtigheid, en daar komt vreugde, vrede,<br />
rijkdom en kracht, zegen en genade, eeuwige verlossing en zaligheid. Men<br />
hoort er zich zalig spreken en wordt verzadigd met genade voor genade uit de<br />
volheid <strong>van</strong> Christus, den Geneesmeester en Heiland <strong>van</strong> zondaren en niet <strong>van</strong><br />
rechtvaardigen ...". Op 18 Maart 1831, in 'n brief aan sy moeder en<br />
grootmoeder, wys hy daarop dat die mens verlos word nie deur trane, nie deur<br />
boetvaardigheid, nie deur versugtinge, nie deur gebede, nie deur kerkgang of<br />
nagmaal, nie deur nougeset te lewe en homself te verbeter nie, maar "door het<br />
dierbaar bloed <strong>van</strong> Jesus Christus alleen" (Helbig, 1935:33).<br />
Dit is nie 'n wonder dat <strong>Kohlbrugge</strong> nie in die rasionalistiese tydsgees vir die<br />
Hervormde Kerk aanvaarbaar was nie.<br />
3.8.7 Nadat <strong>Kohlbrugge</strong> se aansoek finaal deur die Hervormde Kerk afgewys is, het<br />
hy begin om 'n boek te skryf waarin hy vertel <strong>van</strong> sy afsetting as proponent<br />
deur die Herstelde Lutherse Gemeente en hoe lidmaatskap hom op<br />
willekeurige wyse deur die Hervormde Kerk belet is. Al sy korrespondensie<br />
met die Hervormde Kerk is daarin vervat. Dié boek het in Maart 1833 verskyn<br />
onder die volgende titel: Het lidmaatschap bij de Hervormde Gemeente hier te<br />
lande mij willekeurig belet. Vooraf gaat mijne afzetting als Luthersche<br />
proponent.<br />
Hy sê ook wat sy bedoeling met die skryf <strong>van</strong> die boek was. Hy het dit<br />
opgestel "ten einde dezelve voor de rechtbank kome der openbare meening, en<br />
tevens voornamelijk, om zijns goeden naams wille diene, tot zijne<br />
verantwoording voor de Vaderlansche Gemeenten" (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1989:139).<br />
Die boek is geskryf langs die sterfbed <strong>van</strong> sy vrou (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1989:XXV).<br />
Op 12 Februarie 1833, kort voor die verskyning daar<strong>van</strong>, is sy oorlede.
3.8.9 Die dood <strong>van</strong> sy geliefde eggenote was egter nie die enigste slag wat<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> gehad het om te verwerk nie.<br />
Ook die denkers <strong>van</strong> die Reveil - <strong>Kohlbrugge</strong> het alreeds sedert 1822 in die<br />
kring <strong>van</strong> die Reveil beweeg - se reaksie op die weiering <strong>van</strong> lidmaatskap aan<br />
hom, was vir <strong>Kohlbrugge</strong> 'n bittere teleurstelling: hulle het geen hand uitgereik<br />
om hom te help nie. Hulle het nie eens daarteen protes aangeteken nie.<br />
3.9 <strong>Kohlbrugge</strong> se "tweede bekering": volledige breuk met die<br />
Subjektivisme<br />
3.9.1 In 1833 het <strong>Kohlbrugge</strong>, ter wille <strong>van</strong> sy gesondheid, na Elberfeld in Duitsland<br />
vertrek. Dié was geleë in die Wuppertal.<br />
3.9.2 Duitsland was die land <strong>van</strong> Luther, een <strong>van</strong> die brandpunte <strong>van</strong> die Reformasie<br />
<strong>van</strong> die sestiende eeu. Van daardie roemryke verlede was egter nog net 'n<br />
skadu oor. Die teologie het verval in moralisme en rasionalisme.<br />
Elberfeld en die omliggende Wuppertal het egter 'n gunstige kontras met die<br />
res <strong>van</strong> die land gevorm. Deur God se genade is die ou beproefde, gesonde en<br />
suiwer leer nog verkondig.<br />
Tog het mensverheerliking ook daar kop uitgesteek. Piëtisme en kwiëtisme,<br />
mistiek en labadisme het gebloei. Die mistiek <strong>van</strong> 'n Gerhard Tersteegen, die<br />
mistieke geskrifte <strong>van</strong> Jakob Böhme en die leer <strong>van</strong> selfheiliging en<br />
selfvolmaking <strong>van</strong> Samuël Collenbusch en Gottfried Menke, het in die<br />
Wuppertal vrugbare teelaarde gevind. Veral die Piëtistiese werke <strong>van</strong> F.A.<br />
Lampe is graag gelees. Verder kan ook die name <strong>van</strong> Johann Arndt en Von<br />
Zinzendorf genoem word.<br />
Genadiglik was daar egter ook 'n Gottfried Daniël Krummacher. Eers 'n<br />
aanhanger <strong>van</strong> die mistiek <strong>van</strong> Tersteegen, het hy onder die invloed <strong>van</strong><br />
gereformeerde leer gekom en in Elberfeld die leer <strong>van</strong> die vrye, algenoegsame<br />
genade en <strong>van</strong> die offerande en priesterskap <strong>van</strong> Christus gepredik.<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> kon by Krummacher aansluiting vind, maar nie by die ander<br />
predikante nie, want in 'n brief gedateer 17 September 1833 skryf hy: "...<br />
zoveel liefde als ik hier speur voor de leer der vrije genade onder een groot
gedeelte des volks, zoveel afkeer leggen, uitgenome de oude Krummacher, alle<br />
geestelijken, wijzen en geleerden tegen dezelve aan den dag" (Helbig,<br />
1935:75). By hulle almal het, volgens <strong>Kohlbrugge</strong> (Hesse, 1980:133), die<br />
"pelagiaanse" gees geheers.<br />
Kort voor <strong>Kohlbrugge</strong> se aankoms in die Wuppertal het daar ook nog 'n sekere<br />
pastoor Jörgens opgedaag. Hy was 'n Metodis wat die mense se gemoedere<br />
opgesweep het. "Drijverig drong hij aan op bekering, hij hamerde met geweld<br />
op de zielen, totdat de mensen in tranen (als hij zelf!) losbraken, hij legde met<br />
verwaarlozing <strong>van</strong> de rechtvaardigmaking, alle nadruk op de heiliging des<br />
levens, en eiste, opgewonden en opwindend, <strong>van</strong> de toehoorders vrome<br />
oefeningen, vooral het bidden op de knieën" (Hesse, 1980:140-141). Dat die<br />
predikante en die ouderlinge <strong>van</strong> die Wuppertal hom selfs op hul kansels laat<br />
optree het, werp sekerlik geen gunstige lig op hulle geestelike<br />
onderskeidingsvermoë en denkrigting nie. Jörgens het voorts elke geleentheid<br />
gebruik om mense teen <strong>Kohlbrugge</strong> op te steek en om hom as 'n antinomiaan<br />
uit te kryt. Hy het probeer om die lewe vir <strong>Kohlbrugge</strong> in die Wuppertal<br />
onmoontlik te maak, sekerlik omdat laasgenoemde se Christus-alleen teologie<br />
dwars teen sy prediking ingegaan het.<br />
Dit was dus die geestesklimaat in die Duitsland waarin <strong>Kohlbrugge</strong> in 1833<br />
aangekom het. Sy preke en uitsprake in daardie dae moet onder andere teen<br />
hierdie agtergrond beoordeel word.<br />
3.9.3 <strong>Kohlbrugge</strong> se preke het 'n groot indruk op die mense gemaak, aldus doktor<br />
F.W. Krummacher (1845:187-8), 'n jonger neef <strong>van</strong> G.D. Krummacher, in sy<br />
Palmblätter. <strong>Kohlbrugge</strong> se eerste preek in die Wuppertal, gehou in Gemarke,<br />
het gegaan oor Psalm 45:14-16 en Krummacher sê daaroor die volgende:<br />
"Schon gleich in den ersten Worten seines Exordiums klang der Grundaccord<br />
seiner ganzen Theologie wie seines innersten Glaubenslebens entschieden<br />
durch." Dan gee Krummacher die eerste woorde <strong>van</strong> daardie preek (oor Ps. 45)<br />
weer: "Wie der treue Gott doch wuderbahr ist in der Fuhrung seiner Heiligen!<br />
Er mach sie ganz zu nichte, damit Er allein in ihnen groß sei. Er läszt sie Alles<br />
verlieren, damit Er werth gehalten werde. Er nimmt ihnen Alles, damit Er<br />
Alles mit sich ersetze. Den Zweck kennen wir: es ist die Ehre seines Namens,<br />
und unsere Befestigung und dauerhaftes Glück in und bei Ihm. Er macht uns<br />
ganz leer, um uns allein aus seiner Fülle zu überstromen. Das Unsre verdirbt<br />
uns, und wir verderben uns selbst tagtäglich. Er allein hat Alles wohlgemacht
und Er allein macht sein Volk selig von seinen Sünde." Die grondakkoord <strong>van</strong><br />
<strong>Kohlbrugge</strong> se prediking in Elberfeld kan dus, aan die hand <strong>van</strong> hierdie<br />
woorde, so saamgevat word: God alles en by Hom alles vir die saligheid, by<br />
die mens niks nie. Ook hier weerklink telkens die e<strong>van</strong>geliese noot: God<br />
alleen.<br />
'n Aanhaling uit 'n brief <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> laat hom ook sien as pastor. Op 'n<br />
sekere dag het 'n man uit Nassaue, nog met stof en sweet bedek <strong>van</strong>weë die<br />
lang en uitputtende reis, by hom in Elberfeld aangekom. Hy wou by<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> weet wat hy moes doen om salig te word. Daarop het <strong>Kohlbrugge</strong><br />
hom geantwoord dat hy maar weer huis toe moes gaan, uitrus en dit aan die<br />
lewende God moes vra, "dat Die hem dan zou leeren, dat het niet is des<br />
willenden noch des lopenden, maar des ontfermenden Gods" (Böhl, 1982:106).<br />
Wat doen <strong>Kohlbrugge</strong> hier? Hy wys die man weg <strong>van</strong> homself en na God se<br />
ontferming alleen.<br />
3.9.4 Daar in Elberfeld het 'n drastiese innerlike verandering by <strong>Kohlbrugge</strong><br />
plaasgevind, sy "tweede bekering".<br />
Weer, soos by sy "eerste bekering" (vgl. 3.5.1 en 3.5.2), het dit gebeur tydens<br />
die voorbereiding <strong>van</strong> 'n preek en weer was 'n vers uit die Romeine-brief die<br />
teks. By sy eerste bekering was die teks Romeine 5:1. Nou was dit Romeine<br />
7:14. Hier is 'n interessante parallel met die lewens <strong>van</strong> Luther en Calvyn.<br />
Romeine het immers ook in hulle teologiese beskouing en ontwikkeling so 'n<br />
beslissende rol gespeel.<br />
In sy reeds genoemde brief aan Drost (vgl. 3.5.4), wei <strong>Kohlbrugge</strong> (Van<br />
Lonkhuijzen, 1905:18; Bylae B) breedvoerig oor hierdie ommekeer uit. Daarin<br />
vertel hy hoe hy lank volgehou het "om met de wet in mijn hand tot<br />
volmaaktheid te komen". Die woord "mijn" is by Van Lonkhuijzen kursief<br />
gedruk en <strong>Kohlbrugge</strong> wil daarmee waarskynlik sê: die Wet was in sy hand in<br />
plaas <strong>van</strong> in God se hand. Anders gestel: na sy eerste bekering het hy lank<br />
probeer om die Wet self te vervul, in plaas daar<strong>van</strong> om sy verlossing in God se<br />
hand alleen te laat. Die enigste vrug daar<strong>van</strong> was egter dat hy al dieper<br />
weggesink het in 'n gevoel <strong>van</strong> totale verlorenheid. Hy was raadop.<br />
Toe het God ingegryp, want <strong>Kohlbrugge</strong> vertel verder aan Drost (Van<br />
Lonkhuijzen, 1905:18; Bylae B): "... daar, in mijne verlorenheid en<br />
radeloosheid is de Heere mij ontmoet en heeft mij gezegd: Zoo als gij zijt, zoo
zijt gij Mij heilig; daar niets af, daar niets toe! Dat was mij onverwacht,<br />
ongedacht. Ik zag een Lam ter rechterhand der Heerlijkheid ..." Sy aandag is<br />
op die Lam alleen gevestig en die vrug daar<strong>van</strong> was die volgende: "... daar heb<br />
ik afstand gedaan <strong>van</strong> de wet, <strong>van</strong> alle heiligheid, <strong>van</strong> al mijn weten <strong>van</strong> goed<br />
en kwaad, <strong>van</strong> mijn wedergeboren, bekeerd, vroom zijn, <strong>van</strong> mijn God kennen,<br />
God beschouwen, <strong>van</strong> alle godsvrucht, <strong>van</strong> alles wat vleesch heeft en geeft en<br />
werkt ..." Daarmee bedoel <strong>Kohlbrugge</strong> sekerlik nie dat hy nou opgehou het om<br />
te leef volgens die Wet nie, maar wel dat hy nou nie langer meer self sy heil<br />
probeer uitwerk het nie, want hy vervolg: "... en nu is mijn eenig heil in de<br />
hoogte en in de diepte: MET ONS IS GOD, en dat Hij is, is mijne eeuwige,<br />
eeuwige (eenige?) vreugde en vrede en leven, en blijdschap en E<strong>van</strong>gelie en<br />
wet en gebod, - al het andere acht ik, gelijk mijzelven, stof en nul". Dit is sy<br />
enigste heil: die Lam, Immanuel.<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> (1992a:81) vertel aan een <strong>van</strong> sy leerlinge hoe hy, met die maak<br />
<strong>van</strong> die preek, voor die aangesig <strong>van</strong> die Here gelê het en met Hom geworstel<br />
het om die regte verstaan <strong>van</strong> die E<strong>van</strong>gelie en om sielevrede. Toe het die<br />
vraag <strong>van</strong> Bo in sy siel ingedring: "Zijt gij met Mijn Lam tevreden?" Op sy<br />
antwoord: "Ja Heere," het hy as antwoord ont<strong>van</strong>g: "Dan ben Ik ook met u<br />
tevrede; sta op en schrijf!" Daarop het <strong>Kohlbrugge</strong> opgestaan en sy preek<br />
geskryf. Dit was vir hom duidelik: die Lam alleen was vir God genoeg.<br />
Met sy "tweede bekering" het <strong>Kohlbrugge</strong> die Subjektivisme finaal en totaal<br />
vaarwel toegeroep. Die mens was vir hom 'n nul en Christus alles. Daarom<br />
moes hy die Wet uit sy hande laat gaan om dit in die hand <strong>van</strong> die Lam alleen<br />
te lê.<br />
3.9.5 Op 31 Julie 1833 lewer hy sy preek oor Romeine 7:14.<br />
3.10 Sy preek oor Romeine 7:14: die mens verneder, Christus<br />
verheerlik<br />
3.10.1 Daar in Elberfeld het <strong>Kohlbrugge</strong> sestien keer gepreek, maar die preek oor<br />
Romeine 7:14 is die bekendste. Dit het hom beroemd en berug gemaak, want<br />
dit was juis na aanleiding <strong>van</strong> hierdie preek dat hy uitgekryt is as 'n<br />
antinomiaan (Locher, s.a.:15).
3.10.2 In 'n brief gedateer 23 November 1833 aan Ursulina Philippina, barones <strong>van</strong><br />
Verschuer, wat later sy tweede eggenote sou word, vertel hy hoe die preek<br />
ontstaan het.<br />
Maandag 29 Julie, so vertel <strong>Kohlbrugge</strong> (1992a:80), was hy besig om<br />
Romeine 7 te lees. Op daardie tydstip het hy gemeen dat Romeine 7:14 soos<br />
volg moet lees: "ik ben vleeschelijk verkocht onder de zonde", dus sonder 'n<br />
komma na die "vleeschelijk". Daardie aand toe hy by die huis kom, was daar 'n<br />
boodskap <strong>van</strong> G.D. Krummacher of <strong>Kohlbrugge</strong> die Woensdag vir hom sou<br />
preek. Die Dinsdagoggend is hy na hom toe en het hy Krummacher siek<br />
gevind. Daarop het hy ingestem om die preekbeurt vir hom waar te neem.<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> vervolg dan in die brief: "Ik kom te huis, bid God om een tekst,<br />
sla in het Grieksch Rom.7:14 op, en lees: 'ik ben vleeschelijk, onder de zonde<br />
verkocht'. Ik weet niet, dat mij in mijn leven iets meer heeft aangegrepen, als<br />
die komma te zien. Ik viel neder voor den Heere, loofde Zijnen Naam, prees<br />
Zijne erbarming, en schreef met eene mijzelf onbegrijpelijke snelheid de preek<br />
op ..."<br />
3.10.3 Waarom gaan dit eintlik vir <strong>Kohlbrugge</strong> by die lees <strong>van</strong> die komma?<br />
Eers het <strong>Kohlbrugge</strong> die teks so gelees: vir sover die mens vleeslik is, is hy<br />
verkoop onder die sonde. Vir sover die mens geestelik is, dit wil sê<br />
wedergebore en bekeerd is, is hy vry <strong>van</strong> die sonde. Hy het die woord<br />
"vleeslik" dus aan<strong>van</strong>klik as bywoord verklaar en in die gelowige 'n vleeslike<br />
en 'n geestelike deel onderskei. In die Grieks is "vleeslik" egter nie 'n bywoord<br />
nie, maar 'n byvoeglike naamwoord. Dit hoort dus nie by die werkwoord<br />
"verkoop" nie, maar by "ek".<br />
Met die ontdekking <strong>van</strong> die komma kom hy egter tot die gevolgtrekking dat<br />
daar moet staan: die wedergebore mens is in homself slegs vleeslik, verkoop<br />
onder die sonde.<br />
3.10.4 Wie die preek onbevooroordeeld lees, kom tot die ontdekking dat <strong>Kohlbrugge</strong><br />
nie daarin antinomianisme wil leer nie, maar wel anti-Subjektivisme. Hy wil<br />
dus nie 'n streep deur die Wet trek nie, maar wel deur die eiewaan <strong>van</strong> die<br />
hoogmoedige mens as sou hy, met die Wet in die hand, sy eie saligheid op 'n<br />
manier kon help bewerk. Positief gestel: hy wil die mens na Christus alleen<br />
dryf.
Dat dit sonder enige twyfel <strong>Kohlbrugge</strong> se bedoeling was, kan alreeds in die<br />
eerste (meer algemene) inleiding <strong>van</strong> sy preek gehoor word. Daarin dui hy aan<br />
wat die bedoeling <strong>van</strong> die Wet is. Die bedoeling <strong>van</strong> die Wet is enersyds om<br />
die mens uit "dit hun paradijs <strong>van</strong> Christelijk doen en laten en (geest)drijverij"<br />
te dryf en andersyds om hul "<strong>van</strong> den zandgrond <strong>van</strong> hun eigen loopen en<br />
willen af en naar den Rotsteen Christus" te jaag (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1992a:51).<br />
Enersyds is die Wet gegee "opdat een arme zondaar ... zijne onmacht recht<br />
levendig gevoele", andersyds (en samehangend met die vorige) "opdat de<br />
verootmoedigde ziel hare zaligheid geheel en al in de handen des barmhartigen<br />
Gods en Zaligmakers overgeve" (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1992a:51).<br />
In die tweede (meer op die teksinhoud toegespitsde) inleiding sluit <strong>Kohlbrugge</strong><br />
aan by die beeld <strong>van</strong> Romeine 7:1-3, naamlik dat die getroude vrou deur die<br />
Wet aan die lewende man gebonde is en dat sy 'n egbreekster is as sy 'n ander<br />
man s'n word terwyl haar man lewe. Na aanleiding daar<strong>van</strong> sê hy: "Wij moeten<br />
eens voor altoos óf door verdienste óf door genade leven, door de geheele Wet<br />
of geheel door Christus ... Zoo zijn wij dan ook overspelers, als wij meenen,<br />
dat wij eensdeels door onze vroomheid, en in een ander opzicht door Christus<br />
zouden kunnen leven" (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1992a:53).<br />
In Romeine 7:3 redeneer Paulus dat die lewende vrou nie meer gebonde is aan<br />
die Wet <strong>van</strong> die man as die man gesterf het nie. In aansluiting by daardie beeld<br />
sê <strong>Kohlbrugge</strong> in sy tweede inleiding dat "de Wet ons een lijk is" (<strong>Kohlbrugge</strong>,<br />
1992a:53). Dit sê hy, in die lig <strong>van</strong> sy inleiding beskou, nie <strong>van</strong> die Wet as reël<br />
<strong>van</strong> dankbaarheid nie, maar wel <strong>van</strong> die Wet as middel in die mens se hand om<br />
sy heil ten dele of heeltemal self te bewerk.<br />
In die inhoud <strong>van</strong> sy preek, dui <strong>Kohlbrugge</strong> aan die hand <strong>van</strong> drie hoofpunte<br />
aan hoe futiel dit is om die Wet te gebruik as middel om self die saligheid uit<br />
te werk.<br />
Die eerste hoofpunt lui: Want wij weten, dat de Wet geestelijk is. Wie deur<br />
wetswerke salig wil word, moet besef dat die Wet geestelik is, dit wil sê dat dit<br />
die mens innerlik en uiterlik heeltemal opeis. Die mens kan hom egter nie so<br />
honderd persent gee nie. Daar<strong>van</strong> oortuig, word die mens gedring om sy "hoop<br />
alleen op Christus te stellen" (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1992a:56) en dring <strong>Kohlbrugge</strong> by<br />
hom aan: "Werp uwe heiligingskrukken weg, verre <strong>van</strong> u weg! gij komt er den<br />
berg Sion niet mede op (Ps.24)." (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1992a:57.) Volgens
<strong>Kohlbrugge</strong> (1992a:58) bedoel Paulus met die woorde dat "die wet geestelik<br />
is", om die siel uit die Wet uit te dryf, "uit hare werken, uit alle middelen om<br />
heilig en vroom te worden, uit alle pogingen om de zonde uit zichzelven te<br />
dooden en kwijt te worden, uit, - opdat zij zoo op de teederste wijze tot<br />
Christus getrokken worde, om alleen in Hem te worden gevonden, als bij een<br />
ander Man, Die er alleen verstand <strong>van</strong> heeft, met Wet, zonde, duivel en dood<br />
om te gaan, maar in Wiens Huis eene volkomene vrijheid <strong>van</strong> Wet, zonde en<br />
dood vasstaat en heerscht, en louter Genade, Vrede, Blijdschap, Gerechtigheid<br />
en eeuwig Leven luisterrijk heerschappij voert".<br />
In sy tweede hoofpunt gaan <strong>Kohlbrugge</strong> dieper daarop in hoekom die mens nie<br />
die Wet kan onderhou nie. Die opskrif gee sy rede: Want ik ben vleeschelijk.<br />
Die Wet eis die mens in- en uitwendig op. Die mens daarenteen is inwendig en<br />
uitwendig vleeslik, "geheel uit vleesch geboren, uit zondig zaad geteeld en in<br />
zonden ont<strong>van</strong>gen; <strong>van</strong>daar is het gedichtsel en het trachten <strong>van</strong> mijn hart boos<br />
<strong>van</strong> mijne jeug aan, en het houdt niet op; <strong>van</strong>daar ben ik een onreine uit<br />
onreinen, en is de bodem mijns harten enkel zonde, ja alles, wat in en aan mij<br />
zich roert en beweegt, te gelijk met al mijne krachten, begeerten, lusten,<br />
neigingen, - mijn geheel bestaan is zonde ..." (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1992a:59).<br />
Vervolgens vestig <strong>Kohlbrugge</strong> (1992a:60) die aandag daarop dat die woorde<br />
"Ik ben vleeschelijk" nie in die verlede tyd staan nie, maar wel in die<br />
teenwoordige tyd: Paulus sê dit dus <strong>van</strong> homself as wedergeborene. Maar hoe<br />
kon Paulus dan die Here behaag? Daarop antwoord <strong>Kohlbrugge</strong> weereens deur<br />
op Christus alleen te wys: "Niet anders, dan als een arme en ellendige, die de<br />
genade evenzoo deelachtig was, als de moordenaar aan het kruis dezelve<br />
ontving; niet anders, dan zooals hij in God geloofde, Welke Dien, Die <strong>van</strong><br />
geene zonde wist, voor ons tot zonde gemaakt heeft, opdat wij werden<br />
gerechtigheid Gods in Hem" (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1992a:61).<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> sluit ook die tweede hoofpunt af met die solus Christus as hy sê:<br />
"Zoekt Christus en Zijne gerechtigheid, en leert het, zonder iets, u bloot op<br />
Gods genade en Zijne barmhartigheid te laten drijven, en tracht daarnaar, dat<br />
gij meer en meer in Christus wordt gevonden" (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1992:66). In Hom<br />
het die mens alles en ontbreek dit hom aan geen deug wat God in hom wil<br />
aanskou nie.<br />
Derdens staan <strong>Kohlbrugge</strong> stil by die woorde "verkocht onder de zonde". Dit is<br />
die laaste hoofpunt. Daarmee sê Paulus dat hy 'n sondeslaaf is. Daarom bly
daar geen ander raad of troos oor nie, "dan alleen bij den laasten Man, Jesus<br />
Christus, onzen Heere, Die de Wet voor de Zijnen vervulde, en alles volbracht<br />
heeft" (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1992a:69).<br />
3.10.5 <strong>Kohlbrugge</strong> se prediking - veral die preek oor Romeine 7:14 - het beroering<br />
veroorsaak in die Wuppertal. Die kerke het volgestroom. By sommige het sy<br />
gedagtes groot inslag gevind, by ander het dit teenstand uitgelok.<br />
In briewe aan sy vriende in hierdie tyd hoor 'n mens <strong>van</strong> beide reaksies.<br />
Enersyds was daar positiewe reaksie. Mense het hom verdring om oor vrae<br />
rakende hulle geestelike lewe voorligting te kry. "De gehele dag ben ik door<br />
bekommerden omringd, die iets <strong>van</strong> Gods vrije genade en Christus'<br />
gerechtigheid begeren te horen. Ik vind nauwelijks tijd om te eten" (Hesse,<br />
1980:150). Andersyds was daar ook vyandskap teen sy leer <strong>van</strong> vrye genade,<br />
en nie die minste <strong>van</strong> die kant <strong>van</strong> leiersfigure in die kerk nie (vgl. 3.9.2). So 'n<br />
prediking moes teenstand uitlok in 'n omgewing waar die Subjektivisme welig<br />
getier het.<br />
3.10.6 Daar was egter ook nog 'n ander rede waarom <strong>van</strong> die leiersfigure in die kerk<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> nie kon uitstaan nie. Dit het gedraai om die voorstel <strong>van</strong> die<br />
regering dat die Lutherse en Gereformeerde Kerke moet verenig in een<br />
kerkverband (die sogenaamde "Union") met een liturgie (die sogenaamde<br />
"Agende"). Besturende instansies het egter met reg vermoed dat <strong>Kohlbrugge</strong><br />
hom daarteen sou verset, daarom het hulle geagiteer teen sy opname in die<br />
kerk. Hulle het dit selfs reggekry dat die regering hom verbied het om in die<br />
Rynprovinsie te preek.<br />
So is <strong>Kohlbrugge</strong> vir die derde keer in sy lewe <strong>van</strong> die kansel verban.<br />
Op 4 Januarie 1834 het hy Elberfeld verlaat.<br />
3.11 Breuk met die Reveil, breuk met die tydsgees<br />
3.11.1 Terwyl <strong>Kohlbrugge</strong> nog in Elberfeld was, het hy sy Drei Gast-Predigten (Ps.<br />
45:14-16; Ps. 65:5; Rom. 7:14) wat aldaar gepubliseer is, ook aan sy Reveilse<br />
vriende in Nederland gestuur.
3.11.2 In die kring <strong>van</strong> die Reveil is sy preke - en veral die een oor Romeine 7:14 -<br />
egter nie positief ont<strong>van</strong>g nie, inteendeel.<br />
Op 15 November 1833 het Isaac da Costa, hulle leier, in 'n skerp verwoorde<br />
brief daarop geantwoord. Hy het <strong>Kohlbrugge</strong> <strong>van</strong> antinomianisme beskuldig en<br />
dat hy die derde deel <strong>van</strong> die Heidelbergse Kategismus nie tot sy reg laat kom<br />
nie. Volgens hom het <strong>Kohlbrugge</strong> wel 'n oog vir die werk <strong>van</strong> Christus vir ons<br />
(die regverdiging), maar nie vir die werk <strong>van</strong> Christus in ons (die heiliging)<br />
nie. Da Costa skryf voorts dat dit wel Skriftuurlik is om <strong>van</strong> 'n borgtogtelike<br />
regverdiging te praat, maar die gedagte <strong>van</strong> borgheiligheid of borgtogtelike<br />
heiligmaking vind hy onskriftuurlik. "Wij kunnen gerechtvaardigd worden<br />
door eene gerechtigheid buiten ons; doch onze heiligmaking (hoe ook nog hier<br />
op aarde gebrekkig of liever aan<strong>van</strong>kelijk en klein) moet in ons zijn." Verder<br />
beskuldig Da Costa <strong>Kohlbrugge</strong> daar<strong>van</strong> dat Christus se koninklike amp "door<br />
hetwelken de Heere en Heiland de harte gewillig maakt Zijner onderdanen, en<br />
hen met Zijnen gouden scepter en herderstaf in de geboden Zijner heilige<br />
liefdewet leidt en bestiert" (Locher, s.a.:15-20).<br />
3.11.3 Oor die brief <strong>van</strong> Da Costa moet egter 'n paar kritiese opmerkings gemaak<br />
word.<br />
Eerstens is dit jammer dat hy nie eers vir <strong>Kohlbrugge</strong> gevra het wat hy presies<br />
in sy preek bedoel het, voordat hy hom so swaar beskuldig het nie. 'n Mens kry<br />
tog die idee dat hy <strong>Kohlbrugge</strong> hier onverhoord veroordeel (Locher,<br />
s.a.:25-26).<br />
Tweedens moet gesê word dat die gedagte <strong>van</strong> borgheiligheid wel Skriftuurlik<br />
is. In sy kommentaar op 1 Korintiërs 1:30 - Da Costa gebruik juis hierdie teks,<br />
wanneer hy 'n borgtogtelike heiligheid ontken! - sê Velema (1988:33): "... de<br />
heiliging wordt hier voorgesteld als toegerekende heiliging. Het gaat niet om<br />
een deugd die wij met behulp <strong>van</strong> Christus ons eigen maken. Christus is niet<br />
maar stimulans tot het mijden <strong>van</strong> de zonden en het zuiver leven naar Gods<br />
geboden. Als we zelf de heiligheid tot stand moesten brengen, zou ze buiten<br />
ons bereik liggen. Neen, de heiliging voor Gods aangezicht is een geschenk<br />
<strong>van</strong> Christus ... We kunnen het ook zo zeggen: Ze is buiten ons om en zonder<br />
ons tot stand gekomen, al blijft ze niet buiten ons." Daarby skryf Velema<br />
daaraan toe: "Met name <strong>Kohlbrugge</strong> heeft op de toerekening <strong>van</strong> Christus'<br />
heiliging de nadruk gelegd."
Borgheiligheid is ook iets wat deur die Heidelbergse Kategismus geleer word.<br />
Daar word immers juis in die deel oor die verlossing - in die afdeling wat<br />
handel oor wat God buite ons en vir ons in sy Seun gedoen het! - bely dat God<br />
die Here Jesus "vir ons tot wysheid, geregtigheid, heiligmaking en volkome<br />
verlossing gegee het" (HK: v/a 18). Hier sinspeel die Heidelberger op 1<br />
Korintiërs 1:30. Voorts moet verwys word na vraag en antwoord 60 en 61,<br />
waar geleer word dat die heiligheid <strong>van</strong> Christus die gelowige toegereken en<br />
geskenk word.<br />
Da Costa het dus inderdaad afbreuk gedoen aan die werk <strong>van</strong> Christus en wat<br />
borgheiligheid betref, is hy die een wat nie getrou is aan die belydenis nie!<br />
In die vierde plek moet ook verskil word <strong>van</strong> Da Costa se siening <strong>van</strong> Christus<br />
se koninklike amp. Hy beperk dit tot die heiligmaking in die gelowige, wat<br />
sekerlik 'n te eng beskouing is. As Koning skryf Hy nie net die Wet in die<br />
gelowiges se harte nie. Hy het ook sy Heilige Gees uitgestort en die gelowiges<br />
deur sy Gees deelgegee aan sy heiligheid en skuldbetaling, om maar net twee<br />
ander aspekte <strong>van</strong> sy koninklike werk te noem.<br />
Vyfdens moet ook gesê word dat Da Costa - en vele teenstanders <strong>van</strong><br />
<strong>Kohlbrugge</strong> na hom - <strong>Kohlbrugge</strong> nie goed begryp het nie. "Zij gaven zich niet<br />
voldoende rekenschap <strong>van</strong> het feit, dat het in Kohbrugge's protest allereerst<br />
ging tegen elke vorm <strong>van</strong> wettische heiliging, tegen de 'werken der wet' in de<br />
kerk en teologie <strong>van</strong> zijn dagen, zoals duidelijk blijkt uit zijn voortdurend<br />
teruggrijpen op Paulus' woorden over de wet, die immers - bij Paulus<br />
duidelijker en ondubbelzinniger dan bij <strong>Kohlbrugge</strong> - niet gericht waren tegen<br />
de wet Gods zelf, maar tegen het nomistisch misverstaan <strong>van</strong> de wet. Daardoor<br />
maakt b.v. Da Costa's kritiek op <strong>Kohlbrugge</strong>'s preek ook een onbevredigende<br />
indruk en krijgen we uit deze briefwisseling de indruk, dat ze langs elkaar<br />
heen redeneren en dat de discussie onvruchtbaar blijft" (Berkouwer, 1948:5;<br />
vgl. ook Berkouwer, 1949:104).<br />
3.11.4 Of miskien het Da Costa <strong>Kohlbrugge</strong> se preek juis wel goed verstaan. Miskien<br />
het hy aangevoel dat bewegings soos syne - die Reveil - daarin aangespreek<br />
word.<br />
Iemand soos Kluit (1970:240), die groot kenner <strong>van</strong> die Reveil, soek in die<br />
Piëtisme <strong>van</strong> die Reveil die oorsaak vir die breuk tussen hulle en <strong>Kohlbrugge</strong>.
Terselfdertyd was hulle nakomelinge <strong>van</strong> die Aufklärung en het daar tog iets<br />
<strong>van</strong> die verheerliking <strong>van</strong> die redelike, deugsame mens in hul geleef. Kluit<br />
(1970:242) wys ook op die Metodistiese invloede en stel dan dat dit vir die<br />
Reveil onmoontlik was om in sy denke finaal afstand te doen <strong>van</strong> die mens in<br />
sy eie kragte. Elders vestig Kluit (1961:35) die aandag op die ooreenkoms<br />
tussen die stryd tussen Da Costa en <strong>Kohlbrugge</strong>, en "de strijd die John Wesley<br />
en John Fletcher, achttiende-eeuwse arminiaanse methodisten, voerden met<br />
calvinisten en antinomianen, zoals zij zeiden, over de heiligmaking. Frappante<br />
gelijkenissen komen naar voren. Da Costa vertoont ongetwijfeld arminiaanse<br />
trekken."<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> het dus op seer tone getrap.<br />
3.11.5 Reeds toe <strong>Kohlbrugge</strong> nog in Elberfeld was, het hy begin aan 'n antwoord op<br />
Da Costa se brief. Op 11 Februarie 1834 is die lywige brief <strong>van</strong> drie-en-dertig<br />
bladsye voltooi.<br />
Daarin verwerp hy (Locher, s.a.:26-27) Da Costa se beskuldiging dat hy 'n<br />
antinomiaan is. <strong>Kohlbrugge</strong> noem dit self 'n "gruwelijke en helsche dwaling"<br />
en hy verwyt Da Costa dat hy hom <strong>van</strong> so iets verdink, terwyl hy tog weet dat<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> "met eene reine conscientie voor God en menschen zoekt te<br />
wandelen". Hy wil dus sê dat sy eie lewenswandel bewys dat hy nie 'n<br />
antinomiaan is nie.<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> reageer ook op Da Costa se aantyging dat die dankbaarheid, deel<br />
drie <strong>van</strong> die Heidelbergse Kategismus, geen aandag in sy preek kry nie. Dat<br />
die stuk oor die dankbaarheid wel deeglik in aanmerking kom, is duidelik uit<br />
die hele preek. <strong>Kohlbrugge</strong> haal verskillende voorbeelde uit sy homilie aan om<br />
dit te staaf en dan konkludeer hy: "Verwierp ik nu het derde stuk <strong>van</strong> den<br />
Heidelbergschen Catechismus, zoo had ik er niet <strong>van</strong> gerep. Maar ik ben hier<br />
geheel overeenstemmend met Zondag 44, Vraag 114" (Locher, s.a.:29).<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> antwoord eweneens op die gedagte <strong>van</strong> Da Costa dat daar nie so<br />
iets soos borgheiligheid is nie. In sy brief het Da Costa geskryf: "Doch even<br />
uitdrukkelijk leert de Schrift, dat met deze Rechtvaardigmaking<br />
onafscheidbaar verbonde, en toch <strong>van</strong> dezeve wezenlijk onderscheiden (bloed<br />
en water, Joh. 19) de Heiligmaking <strong>van</strong> den Christen is" (Locher, s.a.:17).<br />
Daarop reageer <strong>Kohlbrugge</strong> deur te sê: "'Het Water, dat uit de zijde onzes
dierbaren Zaligmakers vloeide, beteekent de heiligmaking', zegt gij. - Dit<br />
mocht nog bewezen worden. Waaruit bewijst gij dat? Uit 1 Joh. 5:6 en 8 laat<br />
zich dit niet opmaken. - Kunt gij het bewijzen, dan heb ik gerechtigheid en<br />
heiliging beide te gelijker tijd in die dierbare en kostelijke wond, en uit die<br />
wond; en dit is juist de inhoud <strong>van</strong> mijne preek" (Locher, s.a.:31).<br />
Later in die brief kom <strong>Kohlbrugge</strong> weer terug op die gedagte <strong>van</strong> borgtogtelike<br />
heiligheid. Hy haal eers aan wat Da Costa sê: "Gij schrijft: 'Die in Christus tot<br />
rechtvaardiging gelooft, wordt [kursivering <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong>, nie <strong>van</strong> Da Costa<br />
nie - A.H.B.] ook daardoor zelve een nieuw schepsel' " (Locher, s.a.:32). Dit is<br />
volgens <strong>Kohlbrugge</strong> nie waar nie: "De Schrift zegt: Hij is het, - hij is het (Zie 2<br />
Cor. 5:17, kaina ta panta)." Danksy die toegerekende heiligheid <strong>van</strong> Christus is<br />
die gelowige heilig.<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> (Locher, s.a.:48-51) bestry Da Costa se mening dat die<br />
heiligmaking uitsluitlik tot die koninklike amp <strong>van</strong> Christus beperk mag word,<br />
die wysheid net tot sy priesterlike en die regverdigmaking slegs tot sy<br />
priesterlike amp uitvoerig. Christus is nie verdeeld nie. "Christus Jesus is mij<br />
tot wijsheid, als Profeet, Hoogepriester, Koning, Zaligmaker, zoo ook tot<br />
gerechtigheid, zoo ook tot heiliging, etc." (Locher, s.a.:49).<br />
Da Costa moes beter op sy bedoeling met die preek gelet het, verwyt<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> (Locher, s.a.:27-28) hom voorts. Dan sou hy hom ook beter<br />
begryp het en anders oor die preek geoordeel het. "Gij zoudt anders geoordeeld<br />
hebben ... indien gij op het thema gelet had: 'der Christ in sich selbst', en<br />
opgemerkt, dat ik in de geheele preek het oog heb op die heiligmaking, welke<br />
de Christen zich voorstelt naar in wettische, en niet e<strong>van</strong>gelische wijze, alzoo<br />
zoolang hij nog niet tot het geloof gekomen is, terwijl hij, zonder nog te weten,<br />
hoe hij er aan is bij den Heere, geplaagd wordt door den Duivel, en het<br />
ongeloof, bij het zien op zijne diepe verdorvenheid, en wederom dat ik het<br />
eenige middel heb aangewezen, waardoor de Christen, die tot het geloof<br />
gekomen is, in ware Godzaligheid wandelt." Eers het hy dus 'n wettisistiese<br />
heiligmaking afgewys en daarna die suiwer weg getoon: Christus, die enigste<br />
middel.<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> sluit die brief af met 'n skerp opmerking aan Da Costa: "God ...<br />
zette u haast weder op het fondament Christus, want gij zijt er <strong>van</strong><br />
afgeschoven" (Locher, s.a.:58). Daarin kan gesien word wat <strong>Kohlbrugge</strong> die
meeste geraak het in die brief <strong>van</strong> Da Costa: die werk <strong>van</strong> Christus en Christus<br />
alleen kom nie daarin tot sy reg nie.<br />
3.11.6 Op een opmerking in <strong>Kohlbrugge</strong> se brief moet die aandag nog gevestig word.<br />
As hy dit het oor Da Costa se siening <strong>van</strong> die heiligmaking en die<br />
borgheiligheid, beskuldig hy hom dat sy voorstelling te sistematies is. Dit "is<br />
meer uit de latere Gereformeerde Godgeleerden. Christus is erdoor verdrongen<br />
geworden ... de conscientie bezwaard, de bekommerden door allelei<br />
kenteekenen geplaagd" (Locher, s.a.:31-32).<br />
Hier is beslis 'n kritiese verwysing <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> na die Nadere Reformasie<br />
("de latere Gereformeerde") en hulle klassifikasiemetode met sy kenmerke<br />
("allerlei kenteekenen") (vgl. 2.3.4.2). Dit is eweneens 'n sinspeling daarop dat<br />
Da Costa - in sy siening <strong>van</strong> die heiligmaking - (negatief) deur hulle beïnvloed<br />
is.<br />
In 'n artikel verwys Stam (1983:487-488) ook na <strong>Kohlbrugge</strong> se siening <strong>van</strong><br />
die Nadere Reformasie. Volgens hom wou <strong>Kohlbrugge</strong> niks <strong>van</strong> die kenmerke-<br />
leer <strong>van</strong> laasgenoemde rigting weet nie. Dit was vir hom 'n aantasting <strong>van</strong> God<br />
se soewereiniteit. Stam haal aan wat <strong>Kohlbrugge</strong> na aanleiding <strong>van</strong> Hebreërs<br />
10:22 geskryf het: "Moet echter de genezing eerst aanwezig zijn, en dan de<br />
Medicijnmeester? Eerst de kenteekenen <strong>van</strong> ware genade, en dan de<br />
genade? ... De duivel en het versaagde geweten zouden gaarne de fondamenten<br />
der aarde en des hemels omkeeren, maar ik zeg: eerst de Medicijnmeester met<br />
de balsem Gileads, en Hem den wond en de schande ontdekt, alsdan de<br />
genezing; en eerst de genade, de ware, die alleen genade is, en dan de<br />
kenteekenen, maar deze niet in ons gezocht, maar in de opene litteekenen des<br />
Heeren, waarin Thomas haar vond, kenteekenen, niet naar ons verstand,<br />
oordeel en meening maar naar het oordeel, de uitdeling en meening der<br />
genade. Eerst het geloof, dan het werk. Laat ons echter op den Heere zien, en<br />
laat ons intusschen de handen stilhouden terwijl Hij het ons wil voordoen."<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> wys die mens dus weg <strong>van</strong> die gebruik om allerlei kentekens of<br />
kenmerke <strong>van</strong> genade in homself te soek. Die kentekens <strong>van</strong> genade moet<br />
alleen gesoek word in die wonde <strong>van</strong> Christus. 'n Teologie wat 'n arm sondaar<br />
pla met allerhande kenmerke was vir hom verfoeilik.
3.11.7 <strong>Kohlbrugge</strong> is, na aanleiding <strong>van</strong> sy preek oor Romeine 7:14, deur Da Costa<br />
en vele na hom <strong>van</strong> antinomianisme beskuldig - wat alles behalwe sy oogmerk<br />
daarmee was.<br />
Die beste uitlegger <strong>van</strong> iemand se woorde is egter sekerlik die skrywer of<br />
spreker self. In dié verband is dit belangrik om, naas die brief aan Da Costa,<br />
ook te verwys na 'n brief wat <strong>Kohlbrugge</strong> op 25 November 1840 aan 'n vriend,<br />
Steven de Clerq, geskryf het. Daarin sê hy (weer) wat sy bedoeling met die<br />
preek was: "Nu dan: den mensch totaal <strong>van</strong> de wet af te brengen, en juist zóó<br />
er in te houden, of in te brengen, geheel <strong>van</strong> eigen grond af - op den grond die<br />
eeuwig is in de hemelen en die goed is in de oogen des Heeren - is de<br />
strekking <strong>van</strong> preek en boek [<strong>Kohlbrugge</strong> het ook nog later 'n boek oor<br />
Romeine 7 geskryf - A.H.B.] ... Dat zulk een mensch met al zijn doen en<br />
denken en E<strong>van</strong>gelium en geheelen Godsdienst in zijn niet wegzinkt, en zich<br />
in deze hopelooze diepte overgezet gevoelt in het rijk des Zoons <strong>van</strong> Gods<br />
liefde en alzoo - zonder doen of deugd te kennen, alleen God kennende en Zijn<br />
wil, belijdende Zijn eeuwige erbarming over hem goddelooze, zonder macht,<br />
met het Woord des levenden Gods tot grond, - Gods wil doet, en in zwakheid,<br />
in ongeloof, in versagen, in angst en benauwdheid, in afkeerigheid - toch Gods<br />
wil doet, en zich daar<strong>van</strong> ook goed bewust is, en er toch niets <strong>van</strong> maakt, dat<br />
hij ze doet, is hetgeen ik meende en meen, - en zo behoort het te wezen" (Böhl,<br />
1982:116). Dit was dus <strong>Kohlbrugge</strong> se oogmerk: hy wou die grond <strong>van</strong><br />
wetswerke onder die mens se voete wegneem en hom plaas op 'n ander grond,<br />
die enigste grond <strong>van</strong> behoud, op Christus alleen - die enigste manier waarop<br />
hy die Wet volmaak sou kon vervul.<br />
Hoek (1964:1-159) het 'n boek geskryf met die veelseggende titel: H.F.<br />
<strong>Kohlbrugge</strong>, de onheilige heilige. Daarin sê hy (Hoek, 1964:14) dat<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> se leuse was: "Ik ben niet heilig, maar mijn Heiland is heilig." Hy<br />
het geleef uit die heiligmaking <strong>van</strong> Christus. Daarom kan <strong>Kohlbrugge</strong> volgens<br />
Hoek die beste getipeer word as "een onheilige heilige".<br />
3.11.8 Op 31 Oktober 1834 tree <strong>Kohlbrugge</strong> in die huwelik met Ursulina Philippina,<br />
barones <strong>van</strong> Verschuer.<br />
3.12 <strong>Kohlbrugge</strong> se houding teenoor die Afskeiding
3.12.1 Aan die begin <strong>van</strong> 1834 het <strong>Kohlbrugge</strong> na Nederland teruggekeer. Dit was<br />
ook die jaar <strong>van</strong> die Afskeiding. Op 19 Desember 1833 is Hendrik de Cock,<br />
Hervormde predikant te Ulrum, voorlopig geskors en op 29 Mei 1834 is hy<br />
afgesit. Dit was die begin <strong>van</strong> die Afskeiding.<br />
3.12.2 Met De Cock het dit net soos met <strong>Kohlbrugge</strong> gegaan.<br />
De Cock is afgesit, omdat hy hom verset het teen die rasionalisme in die kerk.<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> is eweneens as proponent by die Herstelde Lutherse Gemeente<br />
afgesit, omdat hy die rasionalisme <strong>van</strong> Uckerman teengestaan het en dit was<br />
dieselfde rasionalistiese tydsgees wat hom lidmaatskap <strong>van</strong> die Hervormde<br />
kerk geweier het.<br />
Aangesien <strong>Kohlbrugge</strong> in dieselfde bootjie was as De Cock en die kansel aan<br />
alle kante verbied is, sou 'n mens verwag dat hy ook met die Afskeiding sou<br />
saamgaan. Dit was immers vir hom 'n kans om tog nog predikant te word.<br />
Tog het <strong>Kohlbrugge</strong> nie met die Afskeiding meegegaan nie. Sy<br />
korrespondensie in hierdie tyd, onder andere twee briewe aan leiers <strong>van</strong> die<br />
Afskeiding, gee 'n aanduiding waarom hy dit nie gedoen het nie.<br />
3.12.3 Die eerste brief <strong>van</strong> belang is dié <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> aan Hendrik de Cock. Dit is<br />
geskryf op 3 Mei 1834, dus na De Cock se skorsing en ses-en-twintig dae voor<br />
sy afsetting en die daaropvolgende Afskeiding. Blykbaar het De Cock hom om<br />
advies gevra (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1834:3).<br />
Daarin meld <strong>Kohlbrugge</strong> dat hy De Cock se boek Verdediging <strong>van</strong> de ware<br />
gereformeerde leer en <strong>van</strong> de ware gereformeerden, bestreden en ten toon<br />
gesteld door twee zoogenaamde ger. leeraars, of de schaapskooi <strong>van</strong> Christus<br />
aangetast door twee wolven en verdedigd door H. de C. met instemming<br />
gelees het. Hy skryf ook dat hy De Cock se skorsing ten sterkste afkeur.<br />
Sy advies aan De Cock is om passief te bly, maar geen geweld te gebruik nie.<br />
Enersyds raai <strong>Kohlbrugge</strong> geweld af. "Geweld hebben de Apostelen niet<br />
gebruikt, kracht of geweld <strong>van</strong> menschen, vleeschelijke wapenen doen het ook<br />
niet, maar zijn een gruwel in Gods oogen, en zijn altoos nadeelig voor de zaak<br />
der waarheid, zooals de geschiedenis der Hussieten duidelijk bewijst"
(<strong>Kohlbrugge</strong>, 1834:5). Wat hy met "kracht of geweld <strong>van</strong> menschen" bedoel,<br />
blyk uit die res <strong>van</strong> die brief: "... uit den brief aan zuster Verschuur<br />
geschreven, blijkt, dat gij mijne meening zóó had opgevat, alsof de gemeente<br />
geweld met geweld moest keeren, en gij u aan het hoofd daar<strong>van</strong> moest<br />
stellen" (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1834:6). Daar sinspeel hy op afskeiding en dit kom vir<br />
hom neer op krag of geweld <strong>van</strong> mense, vleeslike wapens. En dit is "een<br />
gruwel in Gods oogen" (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1834:5). Dat hy afskeiding sou goedkeur,<br />
ontken <strong>Kohlbrugge</strong> (1834:6) ook ten sterkste: "Ik gruw <strong>van</strong> zulk een leer."<br />
Andersyds beveel hy De Cock aan om passief te wees. Daarmee bedoel hy<br />
egter nie niksdoen nie, maar preek, en met preek bedoel hy om dit in die hande<br />
<strong>van</strong> Christus Triomfator alleen te laat.<br />
"Passief moeten wij zijn in alles." So skryf hy (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1834:5) aan De<br />
Cock. Vervolgens illustreer hy wat hy met hierdie passiwiteit bedoel: die<br />
apostels het nie geweld gebruik nie, "maar hunne lippen lieten zij niet<br />
bedwingen" (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1834:6). Hulle het hulle predikamp getrou bly<br />
beoefen. Dit moet De Cock ook doen, al moet hy in 'n barak, stal, hoerhuis of<br />
varkhok preek.<br />
Daarna laat <strong>Kohlbrugge</strong> (1834:7) die geheim <strong>van</strong> die triomf <strong>van</strong> die apostels se<br />
prediking sien: "Zij hebben overwonnen door het bloed des Lams." En weer<br />
word alle menslike aktiwisme afgewys waar hy sê: "Het Lam zal ze<br />
overwinnen, geen stok of geweer, maar de Heere, en wie hier een andere weg<br />
zoude willen inslaan, maakt het erger dan Uza, die de arke Gods met eigen<br />
hand wilde overeind houden."<br />
Die Lam sal dit doen en Hy alleen en al wat De Cock moet bly doen, is om die<br />
Lam te predik. Dit is waarop <strong>Kohlbrugge</strong> se advies neerkom.<br />
Afskeiding beteken dus vir <strong>Kohlbrugge</strong> om op die mens en op menslike aksies<br />
te steun. Deur slegs te preek, daarenteen, beteken om die optrede aan Christus<br />
alleen oor te laat. Daarom het hy in die Afskeiding 'n vorm <strong>van</strong> Subjektivisme<br />
gelees en dit ten sterkste afgekeur.<br />
Toe De Cock dit nie by passiwiteit laat bly het nie maar 'n afskeiding begin<br />
organiseer het, het <strong>Kohlbrugge</strong> hom alreeds in 1835 skerp teen die Afskeiding<br />
uitgespreek.
3.12.4 Tog het nie net hulle aktiwisme <strong>Kohlbrugge</strong> tot verwerping <strong>van</strong> die Afskeiding<br />
gebring nie, ook die afgeskeidenes se verwerping <strong>van</strong> sy Romeine 7-preek het<br />
daarin 'n baie groot rol gespeel.<br />
Volgens B. Lütge (Locher, 1934:15) sou H.P.Scholte, een <strong>van</strong> die leiers <strong>van</strong><br />
die Afskeiding, vir <strong>Kohlbrugge</strong> gesê het: "Die preek <strong>van</strong> jou over Rom. 7:14 is<br />
vervloek," waarop <strong>Kohlbrugge</strong> geantwoord het: "Dan zijt gij ook vervloekt<br />
met al uw doen."<br />
Op 22 Oktober 1835 skryf <strong>Kohlbrugge</strong> aan sy boesemvriend Hermannus Van<br />
Heumen die volgende oor die afgeskeidenes se afwysing <strong>van</strong> sy preek:<br />
"Daarmede verwierpen zij de waarheid Gods, verhieven zij zich tegen de<br />
kennisse Jesu Christi; en behoorde hun werk tot het Beest uit den Afgrond"<br />
(Van Lonkhuijzen, 1905:196).<br />
Waarom sou <strong>Kohlbrugge</strong> so ontsettend kras oor die Afskeiding geoordeel het?<br />
Was dit maar net dat hy persoonlik beledig gevoel het omdat sy preek verwerp<br />
is, of sit daar meer agter by hom? 'n Brief <strong>van</strong> hom aan ene F.Lucas in 1863<br />
werp lig op die saak. Daarin vertel <strong>Kohlbrugge</strong> dat die afgeskeidenes sy preek<br />
verwerp het en hom <strong>van</strong> antinomianisme beskuldig het. Dit was vir<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> verskriklik dat hulle hom <strong>van</strong> die grootste <strong>van</strong> alle ketterye<br />
beskuldig. Wat hy dan sê, is veral belangrik: "Zij verwierp in mijn persoon het<br />
getuigenis, waarin de redding <strong>van</strong> land en kerk lag ... en verwierpen in mij den<br />
door God gezonden en door veel lijden toebereiden getuige, die weder met de<br />
leer kwam, welke God op het hoogst verhoogt en den mensch op het diepst<br />
verootmoedigt" (Locher, 1934:16-17). Nie net hy as persoon is verwerp nie,<br />
maar die e<strong>van</strong>gelie dat Christus alleen redding bewerkstellig en die mens geen<br />
aandeel het nie - dit is deur die Afskeiding verwerp. So het <strong>Kohlbrugge</strong> dit in<br />
ieder geval ervaar.<br />
3.12.5 'n Volgende brief wat belangrik is vir die begryp <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> se houding<br />
teenoor die Afskeiding, is die een wat hy aan dominee A. Brummelkamp,<br />
afgeskeide predikant te Hattem, geskryf het.<br />
Op 16 Julie 1839 het Brummelkamp 'n brief aan <strong>Kohlbrugge</strong> geskryf. Daarin<br />
vra hy hom of hy redes wil verstrek waarom hy nie by die afgeskeidenes<br />
aangesluit het nie. Voorts pols Brummelkamp hom of hy 'n beroep na een <strong>van</strong><br />
die gemeentes <strong>van</strong> die Afskeiding sou oorweeg.
Baie gou, op 25 Julie, het <strong>Kohlbrugge</strong> daarop geantwoord.<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> (1894b:261) vaar skerp uit teen die Afskeiding wanneer hy skryf:<br />
"Brummelkamp! voor dat er een Afgescheiden Gemeente was is er eene zonde<br />
begaan, is er een onschuldig bloed vergoten, gelaten dat de vloek heeft doen<br />
kleven ook op dien en die, die de afscheiding begonnen, voortgezet en tot<br />
hiertoe te zamen gehouden hebben, en dat hetzij men zich daar<strong>van</strong> bewust of<br />
onbewust was ..." Dat die "onschuldig bloed vergieten" slaan op die<br />
afgeskeidenes se verwerping <strong>van</strong> sy Romeine 7-preek, blyk uit 'n vergelyking<br />
met die brief <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> aan F. Lucas (vgl. 3.12.4). Daarin vertel<br />
<strong>Kohlbrugge</strong>: "... in 1833 verscheen <strong>van</strong> mij ééne leerrede over Rom. 7:14. Zij<br />
die spoedig daarop de afscheiding invoerden, verwierpen die leerrede en<br />
beschuldigden mij <strong>van</strong> Antinomianismus of wetsbestrijding ... Dat noemde ik<br />
en dat noem ik nog onschuldig bloed vergieten, iemand te beschuldigen <strong>van</strong><br />
die ketterij aller ketterijen, waar<strong>van</strong> mijn ziel een afschuw heeft" (Locher,<br />
1934:16). En dan vervolg <strong>Kohlbrugge</strong> (1894b:262) aan Brummelkamp:<br />
"Zonder die zonde was er zeker geen afscheiding gekomen, en gijlieden hadt<br />
het heil des Heeren gezien met kracht, met wonderen en teekenen <strong>van</strong> den God<br />
Israëls," waarmee hy sekerlik bedoel: indien die afgeskeidenes na sy preek<br />
geluister het, sou hulle hul nie deur menslike aktiwisme laat lei het nie, maar<br />
die heil <strong>van</strong> die kerk in die hande <strong>van</strong> God alleen gelaat het.<br />
Op daardie stadium - vyf jaar na die Afskeiding - het <strong>Kohlbrugge</strong> geen<br />
Afgeskeidene of enige voorganger <strong>van</strong> hulle sien terugkeer "die zichzelve<br />
heeft verworpen en lust had Christus na te volgen, of slechts met enkel woord<br />
bekende: Gij heb ons het getuigenisse Jezu gebracht, wij hebben gezondigd dat<br />
wij u verworpen en uwe getrouwheid miskend hebben" (<strong>Kohlbrugge</strong>,<br />
1894b:262). Nie een <strong>van</strong> hulle het die rug op hulleself, op die mens, en die<br />
gesig na Christus gedraai nie.<br />
Met so 'n mens-gesentreerde beweging - in sy oë - kon <strong>Kohlbrugge</strong> nie<br />
saamgaan nie. Daarom is sy oordeel oor hulle ook hard en kras: "Zegt aan die<br />
mannen, Brummelkamp! zegt aan die mannen des Heeren woord: 1e. De akker<br />
waarop, en de zaaier, door wien de afscheiding het eerste gezaaid werd, en<br />
gelijk zij gezaaid werd, zijn vervloekt <strong>van</strong> den Heere Zebaoth, den sterken en<br />
geweldigen God, Die met Zijn getuigenis niet laat spotten, Die woont bij<br />
degene die een verslagen verbroken geest is, die voor zijn woord beeft; die den<br />
nederige uit het stof verheft, maar de verwachting der huichelaren doet
vergaan en het afvallige doet wonen in het dorre; 2e. de leer uwer Gemeente is<br />
niet de leere Christi, is niet een wandelen naar Geest maar naar vleesch, en de<br />
geest die nog onder u is uitgegaan, is een leugengeest in den mond aller uwer<br />
profeten en uwe werken zijn niet vol bevonden voor God; maar gijlieden hebt<br />
des Heeren Wet verlaten en loopt goden na die geene goden zijn, maar Baäl-<br />
Peors (-Berith)" (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1894b:262).<br />
Die sonde <strong>van</strong> die Afskeiding is dat hulle "een tempel bouwende, den<br />
Hoeksteen Gods verworpen hebt, den alleengeboren Zone Gods" (<strong>Kohlbrugge</strong>,<br />
1894b:263). Dit is die kern <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> se probleem met hulle.<br />
3.12.6 Ten slotte kan gesê word: om <strong>Kohlbrugge</strong> se houding teenoor die Afskeiding<br />
toe te skryf aan persoonlike gekwetsheid, onder andere omdat hulle nie sy<br />
preek wou aanvaar nie, soos Van Lonkhuijzen (1905:198, 209) doen, is sonder<br />
enige twyfel eensydig.<br />
Vir <strong>Kohlbrugge</strong> was sy ontdekking tydens die maak <strong>van</strong> die Romeine 7-preek<br />
diep aangrypend: hy het Christus ontdek! Daarom het hy die verwerping <strong>van</strong><br />
sy preek nie maar net as 'n persoonlike belediging ervaar nie, maar as 'n<br />
verwerping <strong>van</strong> Christus self. Dit was vir hom 'n ondraaglike gedagte en<br />
daarom reageer hy so fel.<br />
Daarby moet onthou word dat <strong>Kohlbrugge</strong> die leiers <strong>van</strong> die Afskeiding goed<br />
geken het. Hy het geweet <strong>van</strong> die invloed <strong>van</strong> die Nadere Reformasie op hulle.<br />
Daarom het hy waarskynlik twee en twee bymekaar gesit en hulle afwysing<br />
<strong>van</strong> sy preek toegeskryf aan Subjektivisme.<br />
'n Mens kan <strong>Kohlbrugge</strong> wel nie heeltemal gelyk gee as hy sê dat die<br />
predikante net moet preek en nie mag afskei nie. Dit was immers so dat<br />
verskeie predikante in die Hervormde Kerk nie meer Christus gepreek het nie<br />
of 'n ander Christus as die Bybel verkondig het. Wat moes dus <strong>van</strong> die lidmate<br />
word <strong>van</strong> gemeentes waar juis die enigste belangrike middel volgens<br />
<strong>Kohlbrugge</strong>, die prediking <strong>van</strong> Christus, ontbreek? En voorts: wat was die<br />
Reformasie <strong>van</strong> die sestiende eeu anders as 'n afskeiding <strong>van</strong> die Roomse<br />
Kerk?<br />
Uit die Acte <strong>van</strong> Afscheiding blyk dat die ondertekenaars daar<strong>van</strong> reeds 'n<br />
geruime tyd die bederf in die Hervormde Kerk opgemerk het, onder andere in
die verminking of die verloëning <strong>van</strong> die leer <strong>van</strong> die Vaders, wat gegrond is<br />
op die Woord <strong>van</strong> God en wat volgens artikel 29 (N.G.B.) tog een <strong>van</strong> die<br />
kenmerke <strong>van</strong> die ware kerk is. Daarom het hulle gevoel dat hulle hulle<br />
ooreenkomstig artikel 28 (N.G.B.) moet afskei (Feenstra, 1966:316). Die daad<br />
<strong>van</strong> afskeiding was dus vir hulle 'n saak <strong>van</strong> gehoorsaamheid aan die belydenis<br />
en ter wille <strong>van</strong> die Woord.<br />
Tog gee <strong>Kohlbrugge</strong> veel stof tot nadenke. Die gevaar <strong>van</strong> 'n afskeiding is<br />
inderdaad dat die mens kan dink dat hy die kerk met sy aktiwiteit moet en kan<br />
red. Dit is in stryd met die belydenis dat die Seun <strong>van</strong> God die kerk bewaar<br />
(HK: v/a 54).<br />
3.13 Tydperk in Utrecht: 1834-1846<br />
3.13.1 Vanaf 1834 tot 1846 het <strong>Kohlbrugge</strong> en sy gesin in Utrecht gebly.<br />
Hoewel kanselloos, was hy tog nie invloedloos nie: veral deur boeke wat hy<br />
geskryf het en briewe aan vriende, het hy sy invloed laat geld.<br />
3.13.2 In 1839 het hy Das siebente Kapitel des Briefes Pauli an die Römer in<br />
ausfürlicher Umschreibüng geskryf om die valse uitleg <strong>van</strong> sy Romeine 7-<br />
preek teë te gaan. By sy vertaling daar<strong>van</strong> in Nederlands (1840) - die<br />
Nederlandse titel is Het zevende hoofstuk <strong>van</strong> Paulus' brief aan de Romeinen<br />
in uitvoerige omschrijving - het hy die een en ander in die inleiding bygevoeg<br />
"dat ik noodig vond om de zoodanigen terecht te wijzen en te stellen, die<br />
ergernissen nevens de leere, die naar de godzaligheid is, aanrichten - en de<br />
ongezondheid huns geloofs met mijne preêk, die zij niet verstaan, zoeken goed<br />
te maken. Ook heb ik er een woord bijgevoegd voor degenen, die nog eene<br />
nadere toepassing verlangde" (Böhl, 1982:35). Die doel <strong>van</strong> hierdie boek was<br />
dieselfde as die preek: om die mens <strong>van</strong> die Wet af en na Christus alleen te<br />
bring (vgl. 3.11.7).<br />
In 1844 het daar nog 'n belangrike werk <strong>van</strong> hom verskyn: Betrachtung über<br />
das erste Kapitel des E<strong>van</strong>geliums nach Matthäus. Reeds voor die publikasie<br />
daar<strong>van</strong> in Duits is dié boek al in Nederlands uitgegee deur H. <strong>van</strong> Heumen.<br />
Dit was in 1842. Die aanleiding tot hierdie boek was 'n opmerking <strong>van</strong> I. da<br />
Costa in sy Bybellesings. Volgens hom sou die reg <strong>van</strong> Christus op die<br />
Seunskap <strong>van</strong> Dawid nie <strong>van</strong> Maria nie, maar <strong>van</strong> Josef afkomstig wees. 'n
Invloedryke persoon in Bergsland, waartoe ook Elberfeld behoort, het<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> toe om verheldering gevra (Gobius du Sart, 1939:V).<br />
Die belangrikheid <strong>van</strong> hierdie boek het vir <strong>Kohlbrugge</strong> daarin gelê dat dit sy<br />
kennis - deur Romeine 7:14 gegee - uitgebrei het. Tussen hierdie werk<br />
enersyds en sy preek en boek oor Romeine 7 andersyds het daar vir hom 'n<br />
innerlike samehang bestaan: eersgenoemde het geleer dat die wedergeborene<br />
"vleeslik" is, terwyl laasgenoemde weer geleer het dat Christus vlees geword<br />
en so in die wêreld gekom het ten einde nie die regverdiges nie, maar sondaars<br />
salig te maak. Ook in hierdie geskrif word alle eiegeregtigheid <strong>van</strong> die vroom<br />
mens verwerp en aan God en aan sy soewereine genade alleen die eer gegee.<br />
Die hoofsaak <strong>van</strong> die boek was nie vir hom om aan te toon dat Matteus nie<br />
Josef se stamboom nie, maar wel die <strong>van</strong> Maria voorhou nie. "Het feit, dat<br />
Christus ons vlees aangenomen heeft, dat Hij uit 'Davids lendenen' voortkomt<br />
- dat als troost <strong>van</strong> de Schrift uiteen te zetten, was vooral zijn bedoeling"<br />
(Hesse, 1980:184). Dit gaan dus om die ware menslike natuur <strong>van</strong> Christus.<br />
Ook oor hierdie boek sou <strong>Kohlbrugge</strong> baie ernstige kritiek moes verduur. Dit<br />
het by sommige die idee versterk dat <strong>Kohlbrugge</strong> 'n antinomiaan is. Maar erger<br />
nog: daar is gevoel dat die sondeloosheid <strong>van</strong> Christus daarin aangetas word<br />
(Van Lonkhuijzen, 1905:262). Of dit waar is, sal in 'n volgende hoofstuk (hfst.<br />
5) bespreek word.<br />
Verskillende <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> se werke is belangrik om sy <strong>Christologie</strong> te leer<br />
ken, maar hierdie een oor Matteus 1 is seker een <strong>van</strong> die belangrikstes.<br />
Wanneer die tiperende <strong>van</strong> sy siening ten opsigte <strong>van</strong> die Persoon <strong>van</strong><br />
Christus ondersoek word, moet hierdie geskrif bestudeer word (Stam,<br />
1988:44). Hierdie boek is eweneens <strong>van</strong> ontsettende groot belang wanneer dit<br />
kom by <strong>Kohlbrugge</strong> se beskouing oor Christus in die Ou Testament.<br />
3.13.3 Wat origens in hierdie Utrechtse jare uit sy pen gevloei het, was 'n verbasende<br />
hoeveelheid briewe.<br />
Al was hy nie predikant nie, was hy tog pastoraal besig en het hy mense steeds<br />
in sy briewe op die Lam <strong>van</strong> God alleen gewys. Dit is die kenmerkende nie<br />
alleen <strong>van</strong> sy boeke en preke nie, maar ook <strong>van</strong> sy korrespondensie. Hy word<br />
nie moeg daarvoor om enersyds die totale bankrotskap, die nulliteit, <strong>van</strong> die<br />
mens aan te toon en andersyds die algenoegsaamheid <strong>van</strong> Christus nie. Hy
hekel steeds die mens wat op wetswerke en kenmerke vertrou, en dring<br />
aanhoudend na Christus alleen in wie die mens alles het.<br />
Slegs enkele voorbeelde uit die baie groot aantal briewe kan ter illustrasie<br />
aangehaal word:<br />
• Aan 'n vriend skryf <strong>Kohlbrugge</strong> (Böhl, 1982:62-63): "Al dat tobben<br />
met de wet en met de heiligmaking doet den duivel groot genoegen. - Och wat<br />
zijn wij toch groot in onze oogen! nog langer als onze schaduw! en wat<br />
houden wij het voor een gewichtig stuk om langs een geregelde praktijk onzes<br />
zelfs zaligheid uit te werken, en ferm op de beenen te staan!" Daarenteen is hy<br />
wat <strong>Kohlbrugge</strong> is terdeë bewus <strong>van</strong> sy totale onvermoë. Hy verwag die<br />
saligheid dan ook geensins meer <strong>van</strong> homself nie: "Ik leg, mijne lieve<br />
vrienden, kreupel en lam, dood en verrot, vraag naar zonden noch heiligheid,<br />
naar wet noch e<strong>van</strong>gelie, naar Hemel noch Hel, ik kan geen vinger verroeren,<br />
geen veêr <strong>van</strong> den mond blazen - het is altemaal over met mij." En nogtans kan<br />
hy spring en dans! Hoe is dit moontlik? Hy weet <strong>van</strong> die liefde <strong>van</strong> God in<br />
Christus en dit is genoeg. "Wat hebben wij meer te weten? Of wij het waardig<br />
zijn? O dat wij! o dat ik! Ik zing: het Lam, dat geslacht is, en ons Gode<br />
gekocht heeft met Zijn bloed, dat is waardig: wat? alles! dat zal alles hebben,<br />
en wij - hebben en houden zal Hij ons ... en de duivel krijgt er geen haar <strong>van</strong>."<br />
• Hoe kan 'n mens aan wie geheel en al niks goeds is nie tog goed wees?<br />
Daarop antwoord <strong>Kohlbrugge</strong> in 'n ander brief: "Evenzoo, als hemel en aarde<br />
gemaakt is; - uit niets schiep God, door zijn woord; - zoo dan: wij zijn heilig,<br />
omdat Hij het gezegd heeft, en zijn begenadigd in den Geliefde" (Böhl,<br />
1982:65). Dit kom alles <strong>van</strong> God en <strong>van</strong> sy Lam.<br />
In sy briewe is 'n massa Skrifverklarings. Groen <strong>van</strong> Prinsterer het <strong>Kohlbrugge</strong><br />
op 'n stadium versoek om dit te versamel en in boekvorm uit te gee. Hy het aan<br />
die wens voldoen en so het die boek Opleiding tot recht verstand der Schrift in<br />
1845 ontstaan.<br />
3.14 Predikant in Elberfeld<br />
3.14.1 Ter wille <strong>van</strong> sy gesondheid het <strong>Kohlbrugge</strong> en sy gesin op 4 September 1845<br />
na Godesberg in Duitsland vertrek.
Terwyl hy daar was, het hy 'n boekie Over den vijftigste Psalm geskryf. Nog<br />
belangriker was egter sy Wozu das alte Testament? in 1846. Dit is 'n geskrif<br />
wat ontsettend belangrik is vir sy verstaan <strong>van</strong> die Ou Testament en die<br />
<strong>Christologie</strong> <strong>van</strong> die Ou Testament (sien hfst. 4). <strong>Kohlbrugge</strong> was steeds besig<br />
met Christus, hierdie keer met Christus en die Ou Testament.<br />
3.14.2 Terwyl <strong>Kohlbrugge</strong> daar in Godesberg was, het enkele broeders uit Elberfeld<br />
na hom toe gekom met die versoek om hom te ontferm oor die "verstrooide<br />
skape".<br />
Met hierdie verstrooide skape is bedoel lede <strong>van</strong> die Reformierte Gemeinde<br />
aldaar wat nie met die Union en Agende <strong>van</strong> die keiser wou saamgaan nie (vgl.<br />
3.10.16) en hulle daarom aan die kerklike lewe onttrek het. Die gevolg was dat<br />
hulle prediking en sakramente moes ontbeer.<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> het lank geaarsel, maar tog uiteindelik ingestem. Sy bedoeling was<br />
egter nie om 'n eie afgeskeide gemeente te stig nie. Inteendeel, hy het gehoop<br />
om hierdie mense weer vir die kerk te kon terugwen.<br />
Op 4 Junie 1846 het hy in Elberfeld aangekom. Hy het begin om<br />
godsdiensoefeninge vir die "verstrooide skape" in sy eie huis te hou.<br />
3.14.3 Dat <strong>Kohlbrugge</strong> nie met 'n afskeiding wou begin nie, kan ook in sy verdere<br />
optrede gesien word: op 2 November 1846 het hy naamlik aansoek gedoen om<br />
opgeneem te word in die Reformierte Gemeinde.<br />
Daarop het die kerkraad besluit dat hy op 4 November voor 'n kommissie <strong>van</strong><br />
die kerkraad moes verskyn.<br />
Dié kommissie was heeltemal geneë om hom op te neem, hoewel hulle ten<br />
opsigte <strong>van</strong> 'n paar punte 'n nadere verklaring <strong>van</strong> hom wou hê.<br />
Een <strong>van</strong> laasgenoemde punte het gegaan oor sy boek oor Matteus 1: die<br />
ondervragers wou weet wat sy standpunt ten opsigte <strong>van</strong> die heiligheid <strong>van</strong><br />
Christus se menslike natuur was. Voor die kommissie het <strong>Kohlbrugge</strong><br />
uitdruklik verklaar dat hy die vlees waarin Christus gekom het, erken as die<br />
ware menslike natuur en daarby "dat Hij niet slechts zonder dadelijke zonde in<br />
gedachten, woord of werk, maar ook zonder meer zonder de geringste kiem of<br />
de verborgenste opwelling <strong>van</strong> de afval <strong>van</strong> God was; hij verwierp dus ten
stelligste elke dwaling, die fijner of grover de heilige mensheid <strong>van</strong> onze hoog-<br />
geloofde Heere als, aan ons gelijk, in zonden ont<strong>van</strong>g en geboren zou willen<br />
voorstellen, en beleed het helemaal met de desbetreffende leer <strong>van</strong> onze<br />
Catechismus eens te zijn, met het woord <strong>van</strong> de engel tot Maria: Daarom ook<br />
het Heilige, Dat uit u geboren zal worden, zal Gods Zoon genaamd worden"<br />
(Hesse, 1980:245-246). Dit is sekerlik 'n duidelike uitspraak <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong><br />
oor sy <strong>Christologie</strong> en spesifiek oor sy standpunt betreffende die leer <strong>van</strong> die<br />
sondeloosheid <strong>van</strong> Christus.<br />
Daarmee was die ondervragers tevrede. Hulle was eweneens toegeeflik insake<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> se voorbehoud ten opsigte <strong>van</strong> die Unie en die Agenda.<br />
3.14.4 Intussen het die kerkraad nou 'n heel ander uitleg as <strong>Kohlbrugge</strong> aan die<br />
gesprek gegee: hy moes sy aanhangers in die steek laat en sy godsdienstige<br />
byeenkomste met hulle op Sondae staak. Dit was hoegenaamd nie <strong>Kohlbrugge</strong><br />
se idee nie. Hy wou die eenheid <strong>van</strong> hierdie gelowiges met die Reformiert<br />
Gemeinde juis deur hierdie "dienste" probeer herstel.<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> het nou geen ander uitweg meer gesien as om deur te gaan met sy<br />
samekomste ten einde 'n eie afgeskeide gemeente daar te stel nie. In dieselfde<br />
tyd het daar berig uit Berlyn gekom dat die regering besig was om die<br />
"Toleranz-edict" voor te berei. Na die uitvaardiging daar<strong>van</strong> sou 'n vrye<br />
gemeente gestig kon word.<br />
Op 18 April 1847 het <strong>Kohlbrugge</strong> en sy aanhangers 'n eie gemeente, die<br />
Niederländisch-reformierte Gemeinde gestig. Op 9 Mei 1848 is <strong>Kohlbrugge</strong> as<br />
predikant bevestig.<br />
Die gemeente het die Heidelbergse Kategismus, die Nederlandse<br />
Geloofsbelydenis en die Skotse belydenis as belydenisskrifte aanvaar. Daarby<br />
het hulle die liturgie <strong>van</strong> die Palts gevolg en hulle gehou aan die kerkorde <strong>van</strong><br />
Jülich/Berg.<br />
3.14.5 Hoe moet hierdie afskeiding <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> versoen word met sy vroeëre<br />
standpunt teen die Afskeiding in Nederland?<br />
J.G.S. Locher het 'n hele boek daaroor geskryf: Kohlbrügge en de Afscheiding.<br />
Daarin kom hy (Locher, 1934:40) tot die gevolgtrekking dat dit alles behalwe<br />
die wens <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> was om 'n aparte gemeente te stig. Toe die
omstandighede hom egter daartoe gedwing het, het hy daarmee vrede gemaak<br />
tot die mate dat hy met alle mag daarna gestreef het om te vermy dat die aparte<br />
gemeente beskou sou word as 'n afgeskeie een, aangesien sy gemeente juis die<br />
toestand gehandhaaf het waar<strong>van</strong> die ou gemeente afgewyk het. Hy het sy<br />
gemeente ook nog gebonde geag aan die plaaslike Lutherse en Gereformeerde<br />
gemeentes (Locher, 1934:36-37). Studente wat by hom opgelei is as<br />
predikante, het hy ook steeds weer terug verwys na die landskerke (Locher,<br />
1934:53).<br />
3.14.6 Vir sy kategese het hy gebruik gemaak <strong>van</strong> sy Erläuternde und befestigende<br />
Fragen und Antworten zu dem Heidelbergse Catechismus. Dit is ongeveer in<br />
1850 deur <strong>Kohlbrugge</strong> opgestel en bevat die Heidelbergse Kategismus met<br />
verklarende aantekeninge <strong>van</strong> hom daarby. Dit is 'n boek wat veel lig werp op<br />
sy teologie en dus ook op sy <strong>Christologie</strong>. Die kleiner kinders het onderrig<br />
ont<strong>van</strong>g uit sy Kleiner Katechismus oder kurzgefaszte Form der Lehre nach<br />
dem Heidelberger Katechismus (ca. 1852). Dit is dus baie duidelik dat<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> lief was vir die Heidelbergse Kategismus. Op sy sterfbed het hy<br />
dan ook nog gesê: "Der Heidelberger! Der einfältige Heidelberger! haltet daran<br />
fest Kinder!" (Van Lonkhuijzen, 1905:333).<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> het ook in 1846 'n eie kategismus, Die Lehre des Heils, opgestel.<br />
Hierdie boekie is egter op advies <strong>van</strong> sy vrou nie gedruk nie, "denn sie<br />
fürchtete, daß der Heidelberger verdrängt werden könnte" (Lütge, 1903:43).<br />
Dit is eers in 1903, met die honderdjarige herdenking <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> se<br />
geboortedag, uitgegee. Dit is seker een <strong>van</strong> die belangrikste bronne in die<br />
ondersoek na sy teologie (sien verder hfst. 6).<br />
3.14.7 Bo alles was <strong>Kohlbrugge</strong> prediker. Hy het self op 'n keer gesê: "Ohne die<br />
Kanzel, ohne die Predigt möchte ich nicht leben" (Van Druten, 1884:10).<br />
Talle <strong>van</strong> sy preke is gepubliseer. Die meeste daar<strong>van</strong> is ook vertaal, onder<br />
andere in Nederlands en Engels en selfs in Tsjeggies.<br />
3.14.8 Verskillende pogings is deur vriende <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> in Nederland aangewend<br />
om hom op die kansel aldaar te kry.<br />
Dit het keer op keer misluk, totdat dominee Van Duyl te Vianen met<br />
toestemming <strong>van</strong> sy kerkraad daarin geslaag het om hom in 1856 voor die<br />
gemeente daar te laat optree. Daarna het <strong>Kohlbrugge</strong> verskeie male in
Nederland gepreek. Die laaste keer was in 1871 in Amsterdam op versoek <strong>van</strong><br />
doktor A. Kuyper.<br />
Hy is selfs in 1858 na die Hervormde Kerk in Middelburg beroep, maar dit het<br />
hy bedank. Ook die beroep na Zoutelande in 1865 het hy nie opgevolg nie.<br />
So is hy tog in 'n sekere sin in ere herstel in die kerk wat hom so verguis het.<br />
3.14.9 <strong>Kohlbrugge</strong> het 'n enorme en wye invloed gehad en nie in die minste danksy<br />
studente wat by hom kom studeer het nie.<br />
Enkeles <strong>van</strong> die studente kan genoem word: E. Böhl, J. Wichelhaus, A. Zahn,<br />
G.W. Locher, B. Lütge, J. Künzli en J.R. Wolfensberger.<br />
Böhl (1836-1903), sy skoonseun, het later professor in die Dogmatiek aan die<br />
universiteit <strong>van</strong> Weenen geword. Hy het hom ywerig ingespan om die<br />
Gereformeerde Kerk in Bohemië en Morawië tot nuwe lewe te bring. Daarin<br />
het sy skoonvader hom kragtig ondersteun. In sy Dogmatik het Böhl die<br />
gedagtes <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> gesistematiseer.<br />
Wichelhaus (1819-1858) het in 1854 professor in Halle geword.<br />
3.14.10 <strong>Kohlbrugge</strong> het ook steeds die swaard bly opneem teen die liberalisme.<br />
In 'n gedig Op de moderne wetenschap die de wonderen en de opstanding<br />
loochent geskryf in Januarie 1862, hekel hy (Groot, 1953:112) die moderne<br />
teologie:<br />
"Moderne wetenschap! help <strong>van</strong> den dood!<br />
Daar ligt u leerling in zijn laasten nood!<br />
'Een drankje <strong>van</strong> kritiek en pleisters <strong>van</strong> legende!'<br />
Hebt ge anders niet! waarheen zich nu te wenden?"<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> het die nuwe teologie sedert Schleiermacher en Kant gehaat, aldus<br />
Böhl en Wichelhaus (1935:54), en in die Dordsche Stemmen <strong>van</strong> 1854 (nr. 8)<br />
is 'n artikel <strong>van</strong> hom teen die Groninger-skool (Van Lonkhuijzen, 1905:306).<br />
3.15 Sy dood: solus Christus ook by sy graf
3.15.1 Op 29 November 1874 het <strong>Kohlbrugge</strong> vir die laaste keer gepreek en 5 Maart<br />
1875 is hy oorlede.<br />
3.15.2 By sy graf is 'n lied gesing waar<strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> twintig jaar tevore vir sy<br />
katkisante gesê het dat dit by sy graf gesing moes word (Van Lonkhuijzen,<br />
1905:335):<br />
"Christus,der ist mein Leben,<br />
Und sterben mein Gewinn,<br />
Ihm hab' ich mich ergeben:<br />
Mit Fried' fahr' ich dahin."<br />
Hierdie lied is tekenend <strong>van</strong> sy lewe: Christus was vir hom alles, in lewe en in<br />
sterwe.<br />
3.16 Samevatting<br />
3.16.1 Solus Christus, so kan <strong>Kohlbrugge</strong> se lewe saamgevat word. Weer en weer<br />
kom hy by die Lam alleen, wys hy na die Lam alleen en is die gedagte <strong>van</strong> die<br />
Lam alleen dié groot gedagte in sy werke en in belangrike gebeurtenisse in sy<br />
lewe. Dit is daarom nie verbasend nie dat Helbig (1935:7-8) sê: "Al wat<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> bracht is Agnologie, d.w.z. het beweegt zich om het vaste<br />
middelpunt waar het Lam Gods staat, dat uwe, mijne, ja de zonden der<br />
ganschen wereld op zich genomen en weggenomen heeft. Alles wat deze man<br />
gedacht, gesproken en geschreven heeft, was niets anders dan een geloovig<br />
zien en wijzen op Christus, die Zichzelf als het volkomen, algenoegzame en<br />
eeuwiggeldende Offer Gode gebracht heeft."<br />
3.16.2 Hoe word die Wet vervul? Dít was die groot vraag in die lewe <strong>van</strong><br />
<strong>Kohlbrugge</strong>.<br />
Deur sy ontdekking <strong>van</strong> die komma in Romeine 7:14 het hy tot die oortuiging<br />
gekom dat die mens dit nie kan doen nie, want hy is vleeslik en as sodanig<br />
verkoop onder die sonde. Christus en Hy alleen vervul die Wet volkome. Wie<br />
in Christus is, het daarom die Wet volkome vervul. <strong>Kohlbrugge</strong> het vasgehou<br />
aan die Bybelse gedagte <strong>van</strong> borgheiligheid.<br />
3.16.3 <strong>Kohlbrugge</strong> se hele lewe was een <strong>van</strong> verset teen die gees <strong>van</strong> sy tyd en 'n<br />
opkom vir Christus alleen. Dit was sy groot lewenstryd. Dit is dan ook nie
vreemd dat hy soveel teenstand gekry het nie. Sy opponente kon dit nie<br />
waardeer dat hy hulle afgodjie, die mens met sy wonderlike vermoëns, aan<br />
skerwe slaan om in die plek daar<strong>van</strong> Christus, en Hom alleen, te stel nie. Sy<br />
lewe lank is hy daaroor verguis, misverstaan en teengestaan.
HOOFSTUK 4<br />
DIE CHRISTOLOGIE VAN DIE OU TESTAMENT<br />
VOLGENS KOHLBRUGGE<br />
4.1 Inleiding<br />
Die bedoeling <strong>van</strong> hierdie hoofstuk is om ondersoek in te stel na <strong>Kohlbrugge</strong> se<br />
beskouing <strong>van</strong> die Ou Testament: sien hy dit as Boek wat Christus verkondig en<br />
indien wel, wat leer dit volgens hom aangaande die Here Jesus?<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> het baie geskryf oor en gepreek uit die Ou Testament. Om beperkend<br />
te werk te gaan, sal daar egter slegs aan drie teologiese werke <strong>van</strong> hom aandag<br />
gegee word. Die eerste is sy proefskrif oor Psalm 45. Tweedens kom sy werk oor<br />
Matteus 1 onder die soeklig. Derdens word sy Wozu das Alte Testament?<br />
bestudeer. Hierdie drie bevat die belangrikste gegewens wat vir die doeleindes <strong>van</strong><br />
hierdie hoofstuk nodig is.<br />
Ook om 'n tweede rede word hier beperkend gewerk: wanneer die persoon (hfst.<br />
5) en die werk (hfst. 6 en 7) <strong>van</strong> Christus aan die orde kom, sal noodwendig weer<br />
<strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> se preke uit die Ou Testament gebruik gemaak word.<br />
Die volgorde waarin die genoemde drie werke bespreek word, is kronologies. Die<br />
boeke word dus behandel in die volgorde waarin dit uit die pen <strong>van</strong> die skrywer<br />
verskyn het.
4.2 <strong>Kohlbrugge</strong> se proefskrif oor Psalm 45<br />
4.2.1 Inleidend<br />
Die Ou Testament het reeds vroeg in <strong>Kohlbrugge</strong> se teologiese loopbaan 'n<br />
prominente en belangrike plek ingeneem. Sy proefskrif het immers juis 'n deel <strong>van</strong> die<br />
Ou Testament as onderwerp <strong>van</strong> ondersoek gehad.<br />
Wat die sistematiese aanpak <strong>van</strong> die boek betref: in 4.2.2 tot en met 4.2.5.2 word<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> se eie indelings in sy proefskrif gevolg.<br />
4.2.2 Die inleiding tot sy doktorale verhandeling<br />
In enige wetenskaplike boek is die inleiding <strong>van</strong> besondere belang. Daarin gee die<br />
outeur immers 'n aanduiding <strong>van</strong> hoe hy op sy onderwerp gekom het en waarheen hy<br />
mik. Dit gee 'n blik in die diepste oortuigings <strong>van</strong> die wetenskaplike. Dit geld<br />
eweneens <strong>van</strong> hierdie proefskrif.<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> (1995:III) val met die deur in die huis wanneer hy verklaar dat sy boek 'n<br />
uiteensetting bevat <strong>van</strong> 'n baie voortreflike psalm met betrekking tot Christus en die<br />
Kerk. Reeds die beginwoorde sê dit dus al: hierdie Psalm is vir <strong>Kohlbrugge</strong> 'n<br />
Christus-lied. Sy doelwit is om hierdie siening te bewys.<br />
Dit was egter nie sy aan<strong>van</strong>klike bedoeling nie. Toe hy daarmee begin het, was hy net<br />
geïnteresseerd in 'n filologiese ondersoek (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1995:III-IV) en nie in 'n<br />
teologiese een nie. Hy was ook te min bewus <strong>van</strong> die groot meningsverskil wat daar<br />
onder geleerdes ten opsigte <strong>van</strong> hierdie Psalm bestaan het (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1995:III). Hoe<br />
meer intensief hy hom egter met die filologie besig gehou het, hoe sterker het die<br />
oortuiging by hom begin groei dat Psalm 45 'n uitnemende profesie <strong>van</strong> die Messias<br />
en sy ryk bevat. Om hierdie rede begin hy, op aanbeveling <strong>van</strong> sy promotor, met 'n<br />
ondersoek na vroeëre menings en om daarby ook 'n eie opinie te gee (<strong>Kohlbrugge</strong>,<br />
1995:VI).
Alreeds in die inleiding slaan dit duidelik deur dat hierdie proefskrif 'n kontroversiële<br />
karakter het: <strong>Kohlbrugge</strong> neem naamlik standpunt in teen die afwykende beskouings<br />
wat daar in sy dae ten opsigte <strong>van</strong> die Ou Testament bestaan het. Vele glo volgens<br />
hom (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1995:VI-VII) in die dwaling dat Christus 'n nuwe leer verkondig,<br />
wat sou neerkom op 'n afskaffing <strong>van</strong> die Ou Testament. Christus se verdediging <strong>van</strong><br />
die Wet in Matteus 5 wys egter op die teendeel. Daarom kom hy (<strong>Kohlbrugge</strong>,<br />
1995:VIII) tot die gevolgtrekking dat dieselfde Wet in die Nuwe Testament gepreek<br />
word as in die Oue, sodat geen mens wat sondaar is aan homself enige roem sal<br />
toeskryf nie, maar al sy heil sal leer soek in die e<strong>van</strong>gelie <strong>van</strong> genade en so volmaak<br />
sal wees voor God in Christus, in Wie alleen die mens se volmaaktheid en<br />
geregtigheid is.<br />
Op hierdie punt beroep <strong>Kohlbrugge</strong> (1995:VIII) hom op 'n sekere Henrik Woerman<br />
wat in 1820 'n doktorale verhandeling ingedien het by die universiteit <strong>van</strong> Utrecht.<br />
Met instemming haal <strong>Kohlbrugge</strong> 'n opmerking <strong>van</strong> Woerman daaruit aan dat Christus<br />
openlik verklaar het dat die heilige Skrifte 'n deur God gegewe getuienis oor sy<br />
sending bevat en dat Hy nie gekom het om die Wet te ontbind nie, maar te vervul.<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> (1995:IX) is dit volkome met Woerman eens dat daar een en dieselfde<br />
leer aangaande die heil <strong>van</strong> die menslike geslag was voor en na Christus.<br />
Later haal <strong>Kohlbrugge</strong> (1995:XI-XIII) Woerman weer goedkeurend aan, wanneer<br />
laasgenoemde daarop wys hoe Christus in die Ou Testament deur tipes afgebeeld is en<br />
hoe, deur wette, seremonies en offers - Woerman praat dan <strong>van</strong> sake - die hoop gewek<br />
is op die offer <strong>van</strong> Christus waardeur die sondes <strong>van</strong> die mense versoen sou word. Die<br />
profete rig volgens Woerman hulle blik op dieselfde doel.<br />
Aan die einde <strong>van</strong> die inleiding haal <strong>Kohlbrugge</strong> (1995:XIII) weereens vir Woerman<br />
aan, wanneer laasgenoemde die dwaling verwerp dat Jesus Hom aangepas het by die<br />
verkeerde mening <strong>van</strong> sy Joodse tydgenote. Dit is die sogenaamde akkommodasie-<br />
teorie en daarmee sal <strong>Kohlbrugge</strong> verderaan in die proefskrif nog behoorlik swaarde<br />
kruis.<br />
Een ding is alreeds uit die inleiding duidelik: volgens <strong>Kohlbrugge</strong> leer ook die Ou<br />
Testament Christus en dat in Hom alleen die verlossing is. Van die afwykende<br />
menings in sy dae wil hy niks weet nie en hy huiwer nie om daarteen standpunt in te<br />
neem nie.
4.2.3 Opmerkings vooraf<br />
In sy opmerkings vooraf skryf <strong>Kohlbrugge</strong> (1995:10) dat Psalm 45 die huwelik <strong>van</strong> 'n<br />
koning met sy koninklike bruid as inhoud het.<br />
Die skrywer is koning Dawid. In 2 Samuel 7 het hy die belofte ont<strong>van</strong>g dat die<br />
allerhoogste Koning uit sy lendene verwek sou word. Na aanleiding daar<strong>van</strong> het hy<br />
hierdie Psalm gedig om die belofte te besing (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1995:12).<br />
Ten slotte kan gesê word dat ook uit hierdie afdeling blyk dat Psalm 45 vir<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> 'n Messias-lied is. Hy lees dit uitsluitlik <strong>Christologie</strong>s. Dit gaan oor die<br />
allerhoogste Koning wat uit Dawid gebore sou word.<br />
4.2.4 Hoofstuk 1: 'n filologiese ondersoek<br />
In sy eerste hoofstuk, wat handel oor die filologie <strong>van</strong> Psalm 45, gee <strong>Kohlbrugge</strong><br />
duidelik blyke <strong>van</strong> sy besondere kennis <strong>van</strong> die Oosterse tale asook <strong>van</strong> Grieks en<br />
Latyn.<br />
Dit staan taalkundig vir <strong>Kohlbrugge</strong> (1995:50-52) vas dat die eerste ,yhla in vers 8 as<br />
vokatief en nie as nominatief nie gelees moet word. Die Koning in hierdie Psalm is<br />
dus volgens hom God. In sy teologiese uitleg <strong>van</strong> vers 8 kom hy weer op hierdie saak<br />
terug.<br />
Die gevolgtrekking kan gemaak word dat <strong>Kohlbrugge</strong> se diepste oortuiging aangaande<br />
Christus en sy Godheid en die <strong>Christologie</strong>se karakter <strong>van</strong> die Ou Testament alreeds<br />
in sy filologiese uitleg na vore kom.<br />
4.2.5 Hoofstuk 2: uitleg <strong>van</strong> vroeëre teoloë en <strong>Kohlbrugge</strong> self<br />
4.2.5.1 Eerste deel: diverse denkbeelde<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> verdeel sy hoofstuk 2 in twee dele. In die eerste deel behandel hy<br />
uiteenlopende denkbeelde oor die uitleg <strong>van</strong> Psalm 45 en meer spesifiek die<br />
<strong>Christologie</strong>se uitleg daar<strong>van</strong>.
Hy (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1995:97) verdeel die verklarings <strong>van</strong> Psalm 45 deur die eeue heen in<br />
vier kategorieë, waar<strong>van</strong>:<br />
• die eerste die Psalm uitsluitlik op Christus betrek;<br />
• die tweede die Psalm tegelyk op Salomo en op Christus, maar veral op<br />
Christus betrek;<br />
• die derde die Psalm tot 'n baie klein mate op Christus, of alleen verse 7 en 8 op<br />
Hom betrek; en<br />
• die vierde daarin geen enkele profesie erken nie.<br />
Onder klas een sluit <strong>Kohlbrugge</strong> (1995:97-113) die aanhangers <strong>van</strong> die Aleksandrynse<br />
skool in. Daar<strong>van</strong> was Origines 'n baie belangrike komponent met sy veelvuldige<br />
gebruik <strong>van</strong> die allegoriese metode. Verder hoort by hierdie groep ook nog die<br />
Anthiocheense skool, Luther en Beza - om maar net enkeles te noem wat <strong>Kohlbrugge</strong><br />
aanhaal.<br />
By groep twee hoort onder andere Calvyn en Bucer (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1995:113-115).<br />
Hulle is aanhangers <strong>van</strong> die tipologiese metode, dit wil sê wat onderskei tussen 'n<br />
letterlike of historiese betekenis enersyds en die eintlike bedoeling andersyds.<br />
Met die derde groep verwys <strong>Kohlbrugge</strong> (1995:116-119) onder andere na Hugo de<br />
Groot (1583-1645) en J.H. <strong>van</strong> der Palm (1763-1840). Hier onderskei <strong>Kohlbrugge</strong><br />
(1995:116-117) weer twee sub-klasse: aan die een kant is daar diegene wat onderskei<br />
tussen 'n gewone en 'n mistieke betekenis. Diegene wat die <strong>Christologie</strong>se betekenis<br />
<strong>van</strong> hierdie Psalm wil beperk tot verse 7 en 8, wil niks <strong>van</strong> so 'n dubbele betekenis<br />
weet nie en hulle beweer ook dat die apostels hulle eerder op grond <strong>van</strong> die gewoonte<br />
<strong>van</strong> hulle tyd as op grond <strong>van</strong> waarheid op die profete beroep het.<br />
Onder die vierde groep wat <strong>Kohlbrugge</strong> (1995:119-124) onderskei, verwys hy na J.S.<br />
Semler (1725-1791). Volgens <strong>Kohlbrugge</strong> (1995:120) het hierdie groep veral in<br />
Semler se tyd opgang gemaak. Hy was die man wat die deur geopen het vir hierdie<br />
nuwe en ongewone metode <strong>van</strong> teologie en uitleg. Die kwaad is verder vererger deur<br />
die wysbegeerte <strong>van</strong> I. Kant, wat die godsdiens beperk het binne die eng grense <strong>van</strong><br />
die menslike rede.
4.2.5.2 Tweede deel: <strong>Kohlbrugge</strong> se mening<br />
In deel twee <strong>van</strong> hoofstuk 2 neem <strong>Kohlbrugge</strong> (1995:125-167) standpunt in teen<br />
menings waarmee hy nie saamstem nie en gee dan sy eie opinie.<br />
• Heel eerste begin hy (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1995:125) deur te wys waar die mens moet<br />
leer hoe om die Heilige Skrif te verklaar: in die skool <strong>van</strong> die beste<br />
Leermeester en Saligmaker en sy apostels. Hulle het die sleutel gegee, sê<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> (1995:129).<br />
Dan toon <strong>Kohlbrugge</strong> (1995:126-127) aan wat die sleutel is: uit die Nuwe<br />
Testament blyk dat Christus en sy apostels die gesag <strong>van</strong> die Ou Testament<br />
gehandhaaf het. Voorts blyk dit dat die Christelike religie in werklikheid niks<br />
meer is as 'n vormverwisseling <strong>van</strong> die Ou Testament nie: daarop is dit<br />
gefundeer en daarin lê sy wortels. Want die Skrywer is dieselfde, naamlik die<br />
Heilige Gees; die doel is dieselfde, naamlik die totstandbrenging <strong>van</strong> die heil<br />
<strong>van</strong> mense; die inhoud is dieselfde; die leerstellings is dieselfde; die gebod <strong>van</strong><br />
die liefde is dieselfde; die metode verskil nie veel nie; die uitdrukkingswyse is<br />
ten slotte baie eenders, hier Hebreeus of Aramees, daar Hebraïserend. Al wat<br />
verskil is die tye, persone, plekke, omstandighede. Daar is wel in die Nuwe<br />
Testament 'n ryker onthulling en verduideliking <strong>van</strong> sake as in die Ou<br />
Testament. <strong>Kohlbrugge</strong> (1995:127-128) meen verder dat Christus die Psalms<br />
ook gereken het as deel <strong>van</strong> die Wet, die Skrif en dit wat oor Hom geskryf is.<br />
Die hele Ou Testament wys dus volgens hom na Christus.<br />
• Vervolgens neem hy (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1995:131-141) die swaard op teen die<br />
akkommodasie-teorie. Dit is, aldus Van Wijk (1985:34), die mees toegespitste<br />
front in hierdie proefskrif.<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> (1995:131-132) begin deur 'n beskrywing <strong>van</strong> hierdie teorie en sy<br />
standpunte: in die akkommodasie-teorie word beweer dat die apostels in hulle<br />
verklaring <strong>van</strong> die Ou Testament heelwat verwysings via akkommodasie op<br />
Christus toegepas het, hoewel dit in profetiese sin nie oor Hom gaan nie. So<br />
gebruik die skrywer <strong>van</strong> die brief aan die Hebreërs hierdie verkeerde metode,<br />
want hy gebruik tekste uit die Ou Testament deur akkommodasie vir sy<br />
sienswyse, hoewel dit op sigself genome op geheel iets anders dui. Volgens die<br />
aanhangers <strong>van</strong> die akkommodasie-teorie was die bedoeling <strong>van</strong> die outeur
<strong>van</strong> Hebreërs om die Jode <strong>van</strong> sy tyd, wat baie geheg was aan allegorieë, op 'n<br />
uiters sluwe manier te oortuig om tot die Christendom oor te gaan.<br />
Hoe weerlê <strong>Kohlbrugge</strong> hierdie teorie? Deur self te doen wat hy sy lesers<br />
geleer het: hy gaan na die leerskool <strong>van</strong> Christus, die Heilige Skrif. Hy<br />
(<strong>Kohlbrugge</strong>, 1995:132) beroep hom byvoorbeeld op Openbaring 19:10, "die<br />
getuienis <strong>van</strong> Jesus is die gees <strong>van</strong> die profesie," en sê op grond <strong>van</strong> daardie<br />
teks dat die doel waarmee die Heilige Gees deur die profete gespreek het was<br />
dat hulle <strong>van</strong> Jesus sou getuig. Indien die profete deur aandrywing en ingewing<br />
<strong>van</strong> die Gees oor Jesus geprofeteer het, waarom sou 'n mens dan sê dat die<br />
Nuwe-Testamentiese skrywers hulle aan akkommodasies skuldig gemaak het?<br />
Vervolgens bespreek <strong>Kohlbrugge</strong> (1995:132) die geskiedenis <strong>van</strong> die<br />
Emmausgangers wie se verstand deur Christus geopen is om die Skrifte te<br />
verstaan (Luk. 24:45) en vra daaroor: Het Christus hulle geleer hoe om die Ou<br />
Testament deur akkommodasie in sy rigting te verdraai, toe Hy aan hulle<br />
uitgelê het wat in die Skrifte oor Hom geskryf is, Hy in Wie se mond geen<br />
bedrog was nie?<br />
Aan die Hebreër-brief spandeer <strong>Kohlbrugge</strong> (1995:137-141) vyf bladsye, want<br />
dit is vir hom 'n kroongetuie teen die akkommodasie-teorie en ten gunste <strong>van</strong><br />
die Messiaanse karakter <strong>van</strong> Psalm 45. Hebreërs leer 'n mens met absolute<br />
sekerheid dat hierdie psalm oor die Messias gaan (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1995:139-140).<br />
In slegs twee woorde, "o God, u God" (Heb. 1:9), sien <strong>Kohlbrugge</strong><br />
(1995:140-141) die groot geheimenis <strong>van</strong> Christus se Goddelike en menslike<br />
natuur onthul. Dit is vir hom deeglik in die karakter <strong>van</strong> die Griekse taal<br />
veranker dat die eerste Elohim sowel in Hebreërs 1:9 as in Psalm 45:8 as<br />
vokatief gelees moet word.<br />
In die lig <strong>van</strong> hierdie getuienis <strong>van</strong> Paulus - <strong>Kohlbrugge</strong> (1995:139) beskou<br />
hom as die skrywer <strong>van</strong> Hebreërs - kan hy (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1995:142-143) nie<br />
met die vierde opvatting oor Psalm 45 (vgl. 4.2.5.1) saamstem nie. Ewemin<br />
kan hy hom vereenselwig met die derde, want dit verskil maar min <strong>van</strong> klas<br />
vier wat die uitleg <strong>van</strong> hierdie Psalm betref.<br />
Maar ook die tweede opvatting, die tipologiese verklaringswyse, geniet nie<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> (1995:143) se ondersteuning by die uitleg <strong>van</strong> Psalm 45 nie. Dit<br />
beteken nie dat hy die tipologiese verklaring geheel en al verwerp nie. Hy glo<br />
inderdaad dat sommige heilige persone, heilige plegtighede en tekens, die<br />
Levitiese offers en gawes, die hele Wet, die deur God aangewese plekke, tye
en heilige feeste in die Ou Testament Christus en sy ryk afskadu. Tog glo hy<br />
nie dat tipologie hier in Psalm 45 <strong>van</strong> toepassing is nie. <strong>Kohlbrugge</strong><br />
(1995:144) baseer sy beswaar daarteen op verse 7 en 8 en spesifiek op die feit<br />
dat die Koning in die psalm aangespreek word as Elohim. Geen enkele mens<br />
word so aangespreek nie. Derhalwe het die digter dit hier, volgens<br />
<strong>Kohlbrugge</strong>, nie oor 'n mens nie, maar oor die Messias. Dit is sekerlik 'n sterk<br />
argument.<br />
• Maar hoe verklaar <strong>Kohlbrugge</strong> self dan hierdie Psalm? Hy skaar hom by groep<br />
een en spesifiek by hulle wat hierdie lied as allegorie verklaar.<br />
Dit beteken seer sekerlik nie dat hy oral en altyd met hulle saamstem en dat hy<br />
'n heelhartige ondersteuner <strong>van</strong> Origines is nie. Inteendeel. Enersyds kan<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> (1995:98) hom volkome met Origines, die aanvoerder <strong>van</strong> hierdie<br />
metode, vereenselwig as laasgenoemde verklaar dat Christus die hoofinhoud<br />
<strong>van</strong> alle profesie was. Hy (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1995:99) voel ook dat Origines se<br />
metode enkele waarheidselemente bevat. Andersyds vind hy (<strong>Kohlbrugge</strong>,<br />
1995:99) tog dat Origines misbruik maak <strong>van</strong> hierdie metode en dat 'n vaste<br />
kriterium <strong>van</strong> beoordeling by hom ontbreek.<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> (1995:156) wil onderskeid maak tussen 'n wettige gebruik <strong>van</strong> die<br />
allegoriese metode en 'n misbruik daar<strong>van</strong>. Hy het vier punte <strong>van</strong> beswaar teen<br />
laasgenoemde: die historiese waarheid word weggeneem; 'n meervoudige<br />
betekenis word versin; in die eenvoudigste uitsprake <strong>van</strong> die Skrif word alle<br />
moontlike wysgerige en bo-sinlike elemente gesoek; daar word gewaag om nie<br />
na analogie <strong>van</strong> die Skrif en die apostoliese reëlmaat nie, maar na eie<br />
goeddunke 'n meer abstrakte betekenis op te spoor.<br />
Dit is duidelik dat <strong>Kohlbrugge</strong> nie sommer blindelings die allegoriese metode<br />
wil gebruik nie. Daar moet besliste reëls gevolg word. Daar moet slegs <strong>van</strong> die<br />
allegoriese metode gebruik gemaak word as die Skrif self daartoe aanleiding<br />
gee.<br />
4.2.6 Samevattend<br />
4.2.6.1 <strong>Kohlbrugge</strong> neem in sy proefskrif sterk standpunt in teen die afwykende<br />
strominge <strong>van</strong> sy tyd en veral teen die akkommodasie-teorie.
4.2.6.2 Hy toon met oortuiging aan dat die Ou Testament dieselfde leer as die Nuwe<br />
Testament bevat. Dit verkondig naamlik dat in Christus alleen verlossing is.<br />
Hierdie leer word nie alleen deur tipes nie, maar ook by wyse <strong>van</strong> allegorieë<br />
gepreek.<br />
4.2.6.3 Psalm 45 lees hy uitsluitlik as handelende oor die Messias en sy kerk.<br />
4.2.6.4 Verse 7 en 8 verkondig vir hom die Godheid en die mensheid <strong>van</strong> Christus in<br />
geen onduidelike taal nie.<br />
4.3 Betrachtung über das erste Kapitel des E<strong>van</strong>geliums nach<br />
Matthäus<br />
4.3.1 Verantwoording<br />
Alhoewel <strong>Kohlbrugge</strong> in hierdie boek 'n gedeelte uit die Nuwe Testament behandel,<br />
naamlik Matteus 1, kom sy siening oor die wording 8 <strong>van</strong> Christus in die Ou<br />
Testament, dit wil sê die <strong>Christologie</strong> <strong>van</strong> die Ou Testament, in 'n groot deel daar<strong>van</strong><br />
na vore. Met Loos (1948:50) se opmerking dat hierdie geskrif noodsaaklik is vir die<br />
juiste insig in <strong>Kohlbrugge</strong> se <strong>Christologie</strong>, kan dus saamgestem word, maar dit<br />
verdien die nadere verklaring dat dit nie alleen sy <strong>Christologie</strong> volgens die Nuwe<br />
Testament raak nie, maar ook sy <strong>Christologie</strong> volgens die Ou Testament. Daarom is<br />
dit nodig om ook hierdie boek <strong>van</strong> hom in hierdie hoofstuk te bestudeer.<br />
Omdat net <strong>Kohlbrugge</strong> se siening <strong>van</strong> die Ou Testament hier bespreek word, sal slegs<br />
sekere dele <strong>van</strong> die boek oor Matteus 1 ter sprake kom, naamlik veral die bespreking<br />
<strong>van</strong> vers 1 tot en met vers 16. Die oorblywende gedeelte sal onder die loep geneem<br />
word wanneer <strong>Kohlbrugge</strong> se siening <strong>van</strong> die geboorte <strong>van</strong> Christus in hoofstuk 6 aan<br />
die orde kom.<br />
4.3.2 Kontroversies<br />
4.3.2.1 Teen die werkheiligheid<br />
8 Met wording word hier vleeswording bedoel (vgl. 4.3.3.1).
Waar sy proefskrif veral gerig is teen die Subjektivisme in die gestalte <strong>van</strong> die<br />
akkommodasie-teorie (vgl. 4.2.5.2, p. 7), rig hy sy kritiek hier teen die werkheiliges.<br />
So praat <strong>Kohlbrugge</strong> (1844:17) byvoorbeeld <strong>van</strong> "alle Frohndiensttreiber" en die<br />
"Quasi-Moralität und Quasi-Frömmigkeit späterer Zeit" (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1844:22).<br />
Elders waarsku hy: "Grüble nicht, o Mensch, mit deiner Lehre des Pharisäirens von<br />
Heiligkeit und Dankbarkeit und Abgestorbensein von der Sünde nach dem Maße<br />
womit du dich selbst missest! Eine Lust in deinen Gliedern, sie spottet all' deiner<br />
Moral, all' deiner Pläne, deiner Theorieen der Nachfolge Jesu, all' der Gelübde und der<br />
Vorhaben, Ueberspannung der Selbstkraft, Schwächung des Leibes und<br />
Selbsttödtung" (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1844:44).<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> plaas dus sy <strong>Christologie</strong> ook in hierdie boek teen die donker agtergrond<br />
<strong>van</strong> die nulliteit <strong>van</strong> die mens en sy stryd teen hulle wat te veel waarde aan die dade<br />
<strong>van</strong> die mens heg.<br />
4.3.2.2 Teen 'n tipe-leer<br />
'n Tipe-leer bied hier, volgens <strong>Kohlbrugge</strong> (1844:5), net soos in die geval <strong>van</strong> Psalm<br />
45 (vgl.4.2.5.2, p. 8), nie die oplossing nie.<br />
4.3.3 Die Ou Testament as wordingsgeskiedenis <strong>van</strong> Christus<br />
4.3.3.1 Wording<br />
As <strong>Kohlbrugge</strong> ook nie hier die tipologie as verstaansleutel wil gebruik nie, wat is dan<br />
wel vir hom die oplossing? Dit kan in een woord saamgevat word: wording. Die Ou<br />
Testament is vir <strong>Kohlbrugge</strong>, in die lig <strong>van</strong> Matteus 1, wordingsgeskiedenis, oftewel:<br />
geskiedenis <strong>van</strong> die wording <strong>van</strong> Christus.<br />
Die woord genevsew" in vers 1 is vir hom in die verband rigtinggewend. Hy<br />
(<strong>Kohlbrugge</strong>, 1844:3) vertaal dit as "Werdung", dus as wording. Die geslagsregister<br />
waarmee Matteus begin, is daarom nie vir hom 'n boek <strong>van</strong> die geboorte <strong>van</strong> Christus<br />
nie. Dit is 'n beskrywing hoe Jesus, wat die vlees betref, geword het. Van die geboorte<br />
<strong>van</strong> die Here Jesus is eers sprake <strong>van</strong>af vers 18 en dit is dan ook die slot en voleinding<br />
<strong>van</strong> sy wording.
Dit is vir hom ook nie vreemd dat Matteus die opvolging <strong>van</strong> drie maal veertien<br />
geslagte <strong>van</strong>af Abraham tot Christus so noem nie. In die verband gebruik <strong>Kohlbrugge</strong><br />
(1844:3-4) die beeld <strong>van</strong> 'n boom wat groei totdat dit groot is: al is dit nog klein, is die<br />
boom reeds daar, hoewel nie in volkomenheid nie. So was ook Levi reeds daar - in die<br />
lendene <strong>van</strong> Abraham - toe Abraham deur Melgisedek geseën is, aldus <strong>Kohlbrugge</strong><br />
(1844:4).<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> (1844:4) vind verder steun vir sy gedagte in die i{na plhrwqh'/, wat hy<br />
soos volg parafraseer: "auf daß erfüllet, völlig geworden sei, was gesagt ist vom Herrn<br />
durch den Mund seiner Propheten." In almal wat voorwerpe <strong>van</strong> die belofte <strong>van</strong><br />
Christus was in die Ou Testament - Isak, Israel, Dawid, en so meer - was Christus en<br />
het die belofte voortdurend ontwikkel. In geeneen <strong>van</strong> hulle was dit egter volkome<br />
aanwesig, wat hierdie belofte letterlik aangedui het nie. Dit het eers gebeur toe<br />
Christus in die vlees gekom het. "In Ihm sahen sie Alles buchstäblich, wesentlich,<br />
völlig; in Ihm das Gesammte, was bei den Einzelnen nur theilweise hervorkam."<br />
Graafland (1994:176) begryp die bedoeling <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> goed wanneer hy<br />
laasgenoemde se siening ten opsigte <strong>van</strong> 'n ontwikkelende menswording <strong>van</strong> Christus<br />
in die Ou Testament saamvat in die terme "reeds" en "nog niet".<br />
Christus was dus, volgens <strong>Kohlbrugge</strong>, in die Ou Testament al aan die word. In die lig<br />
hier<strong>van</strong> moet die ooreenkoms tussen alles wat die Here Jesus ervaar het enersyds en<br />
dit wat die patriarge, Israel, die profete en die heiliges beleef het andersyds, 'n mens<br />
nie verwonder nie (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1844:5). 'n Mens kan sê dat Israel profeties vooruit<br />
beleef het wat Christus later sou oorkom (Loos, 1948:51).<br />
Hoe <strong>Kohlbrugge</strong> hierdie wording sien, moet nou verder nagevors word in 4.3.3.2 en<br />
4.3.3.3.<br />
4.3.3.2 Geloofswording<br />
By die genevsew" gaan dit geheel en al anders as wat vlees dit vermoed. Vlees, sê<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> (1844:6), soek na 'n heerlikheid wat gesien kan word. Hierdie<br />
genevsew" is egter 'n geloofsgenesis. Hier is vleeslike krag <strong>van</strong> geen waarde nie. Na<br />
die vlees is hier niks anders as hopeloosheid nie.<br />
Verderaan in sy boek toon <strong>Kohlbrugge</strong> aan wat hy bedoel. Net enkele voorbeelde -<br />
maar genoeg om te laat sien wat <strong>Kohlbrugge</strong> bedoel - word uitgelig:
• Abraham ont<strong>van</strong>g die belofte <strong>van</strong> die saad. Maar hoe gaan die belofte in<br />
vervulling?<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> (1844:9-10) toon dat dit dwars teen die verwagting <strong>van</strong> vlees<br />
ingaan, want Sara was immers onvrugbaar en dan kom ook nog die Moria-<br />
geskiedenis. So neem die genesis <strong>van</strong> Jesus Christus 'n aan<strong>van</strong>g. "So hat<br />
der Vater eine Menge aus einer Fürstin kat' exochn ein Gelächter<br />
gewonnen. Das ist das Aergerniß des Kreuzes - dennoch die höchste<br />
Vernunft; grade in solcher Thorheit nach Fleisch Gottes Weisheit, und aus<br />
solchem Tode strahlt glänzend hervor seine ewige Treue, seine<br />
Herrlichkeit und Wahrheit" (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1844:10).<br />
Maar hoe spruit die Saad, Christus, uit Abraham voort? Daarop antwoord<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> (1844:18): "Beim Glauben Abrahäm an Gott, an seinem<br />
Worte: 'also wird dein Same sein'." Die wording <strong>van</strong> Christus is immers<br />
geloofsgenesis vir hom!<br />
• By die geskiedenis <strong>van</strong> Isak, Rebekka en Jakob is dit weereens die geval: dit is<br />
'n geloofswording.<br />
Na Isak is Jakob die draer <strong>van</strong> die belofte. Dit lyk egter nie asof hy dit ooit sal<br />
ont<strong>van</strong>g nie, want Isak gee voorkeur aan Esau. Hoe verkry Jakob dan<br />
uiteindelik wel die belofte? Die antwoord is: deur die geloof <strong>van</strong> die moeder<br />
en die gehoorsaamheid <strong>van</strong> die seun (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1844:11).<br />
Op hierdie geloof brei <strong>Kohlbrugge</strong> (1844:11) verder uit: Dit was geloof "in<br />
Gestalt einer abscheulichen Lüge, in Gestalt von List und Betrug!" As Isak<br />
hardnekkig daaraan vashou om die meerdere te wil seën, breek Rebekka in<br />
radeloosheid self die Wet, sodat die Wet nie geskend sal word nie. Sy gryp na<br />
lis en leuen, "sie zeigt sich Mensch, Fleisch, Sünderin, Gläubige, Heilige: sie<br />
taucht sich in Sünde hinab, damit nicht sie, sonderen Gottes Wahrheit bleibe,<br />
und sich versenkend in ihr Verderben klammert sie sich fest an<br />
GottesVerheißung" (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1844:14).<br />
Waarom teken <strong>Kohlbrugge</strong> dit so? Om aan te dui dat die belofte <strong>van</strong> die Saad<br />
nie deur en danksy vlees kom nie, maar deur die geloof alleen. Dit gaan teen<br />
alle vleeslike verwagting en alle vleeslike aanmatiging in. Dit is suiwer<br />
geloofsgenesis.
Hierdie gevolgtrekking is sonder enige twyfel gemik teen diegene wat<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> (1844:17) "Frohndiensttreiber" (loondiensdrywers) noem.<br />
• <strong>Kohlbrugge</strong> trek dieselfde lyne as in die vorige geskiedenisse wanneer hy die<br />
gebeure rondom Juda en Tamar bespreek.<br />
In die geskiedenis <strong>van</strong> Genesis 38 toon die heiliges dat hulle mense, vlees,<br />
sondaars is. Te midde <strong>van</strong> hulle ongeregtigheid het hulle egter tog nie die<br />
bevel <strong>van</strong> God verontagsaam nie (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1844:18).<br />
Hoe, vra <strong>Kohlbrugge</strong> (1844:18-19) dan weer, het die Saad, Christus, uit Juda<br />
voortgekom? Deurdat Tamar haar gehou het aan die bevel <strong>van</strong> God en die<br />
bevel kom hierop neer: sy is in die stam ingelyf om die stamboom voort te sit<br />
en daarom mag sy uit geen ander grond loot en vrug voortgebring het as net uit<br />
die wortel, Juda, alleen nie. In die geloof aan daardie belofte het sy gedoen wat<br />
sy gedoen het "ohne darauf Acht zu haben, ob es Sünde sei, oder nicht Sünde".<br />
Al moes sy ook in die diepste diepte <strong>van</strong> verlorenheid afdaal - vir haar het dit<br />
slegs daarom gegaan: "wenn nur der Befehl Gottes gethan wurde".<br />
Hiermee wil <strong>Kohlbrugge</strong> allermins antinomianisme leer of die sonde <strong>van</strong><br />
Tamar goedpraat. Inteendeel, hy noem dit wat sy gedoen het sonde en die<br />
heiliges sondaars. Wat hy egter wel by sy lesers wil tuisbring, is hoe Christus<br />
geword het: deur die geloof alleen.<br />
Of anders gestel: die mens - vlees - kan homself volgens hierdie siening glad<br />
nie op die skouer klop nie. Dit is duidelik.<br />
Aan die einde <strong>van</strong> hierdie afdeling gee <strong>Kohlbrugge</strong> (1844:22) weer 'n steek na<br />
die heiligheidsdrywers: Die kwasimoraliteit en kwasivroomheid <strong>van</strong> latere tye<br />
- diegene wat aanstoot neem aan Tamar se regverdiging deur die geloof alleen<br />
- neem aanstoot aan hierdie geskiedenis, maar die troue belyders <strong>van</strong> God se<br />
Naam prys Hom.<br />
• Dan is daar die sondegeskiedenis <strong>van</strong> Dawid en Batseba.<br />
In donker kleure teken <strong>Kohlbrugge</strong> (1844:41) wat Dawid, die man na God se<br />
hart, gedoen het: hy wat die Wet <strong>van</strong> God in sy ingewande het, steur hom nie<br />
aan die Woord nie, maar hy pleeg egbreuk, begeer en maak Uria uiteindelik<br />
deur goddelose valstrikke dood. Nogeens laat <strong>Kohlbrugge</strong> sien wat vlees is en<br />
doen.
Maar dit is genade wanneer Dawid hom verbryseld buig onder die woorde: "jy<br />
is die man!" God se genade, altyd eerste met toenadering, laat hom nie in sy<br />
hardnekkigheid volhard nie. Dit buig hom tot diep in die hel en daar onder<br />
<strong>van</strong>g die genade hom op in arms <strong>van</strong> ewige ontferming en dra die verdorwe<br />
skaap na die stal. En na die dood <strong>van</strong> die kind staan Dawid op en troos sy vrou<br />
met die troos waarmee hy getroos is en "die erste Frucht des Glaubens ist der<br />
Sohn, den er seinen Herrn nennt aus allen Ewigkeiten" (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1844:43).<br />
Nee, die geloof is vir <strong>Kohlbrugge</strong> geen prestasie <strong>van</strong> die vlees nie. Dit blyk<br />
duidelik uit die voorafgaande. Dit is 'n skepping <strong>van</strong> God se genade en die<br />
vrug <strong>van</strong> daardie geloof is die Seun. So word Hy. Dit is alles geloofswording<br />
en daartoe lewer vlees geen bydrae nie.<br />
4.3.3.3 Vleeswording<br />
Die wording <strong>van</strong> Christus in die Ou Testament is vir <strong>Kohlbrugge</strong> nie alleen 'n<br />
geloofswording nie. Dit is ook 'n vleeswording.<br />
Soos in 4.3.3.2 sal hier ook enkele voorbeelde uitgelig word.<br />
• In Matteus 1:6 meld die apostel dat Dawid die vader <strong>van</strong> Salomo geword het<br />
by die vrou <strong>van</strong> Uria. Deur nie te praat <strong>van</strong> Batseba nie, maar haar nadruklik<br />
die vrou <strong>van</strong> Uria te noem, roep Matteus die hele sondegeskiedenis voor oë.<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> se kommentaar by hierdie vers is <strong>van</strong> besondere belang. Nadat hy<br />
(<strong>Kohlbrugge</strong>, 1844:40-42) die vleeslikheid, die sonde <strong>van</strong> Dawid, in die<br />
gebeure geteken het, kom <strong>Kohlbrugge</strong> (1844:42) tot die volgende<br />
gevolgtrekking: "In solchem Fleische hat Er, der allein heilig ist, sich nicht<br />
geschämt nog gescheut gekommen zu sein, in solchem Fleische ist Gott<br />
offenbar geworden."<br />
Uit hierdie vers lei <strong>Kohlbrugge</strong> dus af in watter soort vlees Christus gekom<br />
het: "in solchem Fleisch", in vlees soos die <strong>van</strong> Dawid en Batseba.<br />
'n Preek oor 2 Samuel 7:13 kan hier dien as verdere toeligting tot die<br />
uitdrukking "in solchem Fleisch". Nadat <strong>Kohlbrugge</strong> (1992e:263-264) daar<br />
ook na die donker geskiedenis <strong>van</strong> Dawid en Batseba verwys het, wys hy<br />
daarop dat Christus uit sulke vlees, wat 'n stank voor God is, uit sulke<br />
vervloekte en verdoemde vlees, wou voortspruit. 'n Ent verder voeg hy daarby:
in sulke verdoemde, verpeste en vervloekte vlees wou die ewige, vlekkelose<br />
Heilige kom.<br />
Die vraag wat hierby onmiddellik by 'n mens opkom, is: kom die<br />
sondeloosheid <strong>van</strong> Christus se menslike natuur nie hier in gedrang nie? Om<br />
dié vraag eerlik en regverdig te kan beantwoord, moet 'n mens lees wat<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> onmiddellik daarop laat volg - 'n mens mag immers nie iemand se<br />
woorde uit verband ruk nie - want hy (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1844:42) sê: Dit het God<br />
behaag "gerade aus David und Bathseba den Ueberschwang seiner Gnade<br />
kundzuthun". En: juis uit so 'n verbintenis wou God sy Eersgeborene op die<br />
mees plegtige wyse as Koning in die wêreld bring, "damit allem Fleische der<br />
Mund gestopft und Er allein als gerecht anerkannt sei, und damit Die, die seine<br />
Gerechtigkeit erkennen, in dieser Gerechtigkeit Leben, Ein- und Ausgang<br />
haben und Weide finden möchten".<br />
Uit hierdie aanhalings blyk twee dinge: eerstens wil <strong>Kohlbrugge</strong> beklemtoon<br />
dat die wording <strong>van</strong> Christus uit sulke mense suiwer genade is. As God uit so<br />
'n verbintenis sy Eersgeborene in die wêreld bring, word alle vlees die mond<br />
gesnoer en bly net een ding oor: God se geregtigheid! Die agtergrond <strong>van</strong> sy<br />
uitsprake hier is daarom eerder die deurlopende kontroversie in hierdie boek<br />
(vgl. 4.3.2.1).<br />
Tweedens: as <strong>Kohlbrugge</strong> werklik bedoel het om die sondeloosheid <strong>van</strong><br />
Christus te loën, hoe kan hy dan nog sê dat die mens "in dieser Gerechtigkeit<br />
Leben" het? So 'n aanklag teen <strong>Kohlbrugge</strong> lyk dus hier ongeregverdig.<br />
Daar sal in elk geval nog verder gekyk moet word na die uitdrukking "in<br />
solchem Fleisch", soos <strong>Kohlbrugge</strong> dit in hierdie boek gebruik.<br />
• In <strong>Kohlbrugge</strong> se behandeling <strong>van</strong> die sondegeskiedenis <strong>van</strong> Salomo kom<br />
hierdie uitdrukking ("sulke vlees") inderdaad weer voor, waar hy sê: "In<br />
tausenderlei Angelegenheiten machen wir es schlimmer, wie Salomo. Fleisch<br />
is Fleisch und des Menschen Herz hurt den Teufel nach" (<strong>Kohlbrugge</strong>,<br />
1844:51). Maar dan laat hy troosryk daarop volg: "In solchem Fleische is Jesus<br />
Christus gekommen." Weer wys die verband dus dat <strong>Kohlbrugge</strong> nie met die<br />
uitdrukking bedoel om iets on-Bybels oor die Persoon <strong>van</strong> Christus te sê nie.<br />
Nee, dit gaan oor die mens en dat God juis na sulke mense - so deur en deur<br />
vleeslik, sondig! - gekom het, want hy vervolg: "Wohl dem, der sich nicht<br />
dünkt etwas zu sein; wohl dem, der - es verdorben haben wie Salomo, und<br />
nichts, nichts sehend als die ihn anklagende Asche der Gotteskälber, die er den
Teufeln geopfert - in seinem zwiefachen Verlorensein und Versinken, die<br />
Hörner des Altars in den Himmeln greift, wovon Keiner weggeschleudert<br />
wird, als der besser is dan Salomo"(<strong>Kohlbrugge</strong>, 1844:51). Vir die soveelste<br />
keer weerklink dus ook die waarskuwing teen die werkheiliges - "die wat beter<br />
is as Salomo".<br />
Wanneer <strong>Kohlbrugge</strong> (1844:53) verderaan die geskiedenis <strong>van</strong> Salomo in die<br />
geheel in oënskou neem, is dit vir hom opmerklik dat dit daarin nie gaan om<br />
die persoon <strong>van</strong> Salomo nie, maar om die bou <strong>van</strong> die tempel. "Dieser Tempel<br />
nun war ein Abmalen des Leibes Christi vor den Augen der Juden, ein<br />
Konterfei des Wortes, welches Fleisch werden würde, ein Eingeführtwerden<br />
des Sohnes Gottes in die Welt, eine Predigt wie Gott würde offenbar werden in<br />
Fleische." In die verband sê hy dan dat God in die tempel in donkerheid wou<br />
woon en dit is vir <strong>Kohlbrugge</strong> "in unserm Jammer, Tod, Fluch, Elend".<br />
Hoe die vleeswording plaasgevind het, kom dus vir <strong>Kohlbrugge</strong> hierop neer:<br />
Christus het gekom in die mens se jammer, dood, vloek en ellende.<br />
Toe die Jode hierdie betekenis <strong>van</strong> die tempel vergeet het, laat <strong>Kohlbrugge</strong><br />
(1844:53-54) op voorafgaande volg, toe hulle nie meer verstaan het dat hulle<br />
onderaan die berg moes bly nie, dat God na hulle toe wil afkom en dat sy<br />
genade genoeg is nie - toe hulle self die berg <strong>van</strong> heiligheid wou opklim, is die<br />
tempel aan vlamme prysgegee. Dit is 'n voortsetting <strong>van</strong> sy kontroverse teen<br />
diegene wat vashou aan die verdienstelikheid <strong>van</strong> hulle werke en wat daarmee<br />
die berg <strong>van</strong> heiligheid wil bestyg.<br />
• Hoe dit verder met die hoogsbegenadigde volk <strong>van</strong> Israel gegaan het, wil<br />
Matteus in die verdere geskiedenis <strong>van</strong> die konings in verse 7 tot 15 toon.<br />
Hierdie opeenvolging <strong>van</strong> konings gee Matteus, aldus <strong>Kohlbrugge</strong><br />
(1844:55-56), nie bloot om te bewys dat Jesus die regmatige Seun <strong>van</strong> Dawid<br />
was nie. Die apostel toon daarmee aan wat die betekenis daar<strong>van</strong> is dat Jesus<br />
Christus in die vlees gekom het. Hy herinner aan die geskiedenis <strong>van</strong> die<br />
konings, sodat die mens daaruit sal leer "was denn eigentlich Fleisch heißt, ist,<br />
thut und treibt, und wie sich Gott in der Verheißung zu solchem Fleisce<br />
bekennt". Die naamregister in verse 7 tot 11 is 'n herhaling <strong>van</strong> dit waar<strong>van</strong> in<br />
Samuel, Konings en Kronieke getuig word: "Gott ist allein gerecht, allein<br />
heilig, allein fromm, allein true, allein die Wahrheit; nicht wie ein<br />
Menschenkind ist er, Erbarmer ist sein Name. Wisse, daß ich Jehova und
allein Gott bin und keiner neben mir, ich der ich's mache werde, der ich deine<br />
Sünde bedecke." Sy dag, openbaar Hy aan Abraham, "den Tag nicht des<br />
menschlichen Wollens, Laufens, Kraftanwendens und Geschicktseins, sondern<br />
den Tag seiner Ruhe, welche das Frömmeln Gott zu gefallen haßt und nur das<br />
Gefallen zeigt in Menschen".<br />
Nie wat die mens doen nie, maar wat God doen deur die koms <strong>van</strong> sy Seun in<br />
die vlees - dit word hier geprys.<br />
Hierby kan ook weer die vraag gevra word: as <strong>Kohlbrugge</strong> bedoel het om die<br />
sondeloosheid <strong>van</strong> die Seun <strong>van</strong> God te loën, hoe kan hy God dan "alleen<br />
regverdig, alleen heilig, alleen vroom" noem? So 'n aanklag klop nie met wat<br />
hyself sê nie en neem ook hier nie die raamwerk waarbinne hy sê wat hy sê in<br />
aanmerking nie.<br />
• Laastens moet gewys word op die opmerking wat <strong>Kohlbrugge</strong> (1844:91-92)<br />
maak oor Matteus 1:16. In verband met die hele geslagsregister verklaar hy: "Ist<br />
es wahr, daß das Wort 'Fleisch' ward, so haben wir hier daß Zeugniß wie es<br />
Fleisch geworden: Fleisch von Fleische geboren; nicht von einer fleischlich<br />
reinen Geburt, um Quasi-Erbsünde zu bedecken, sodern Fleisch, wie wir sind,<br />
nämlich 'nicht Geist', sondern Gottes ganz und gar entäußert, entledigt, aus der<br />
Herrlichkeit Gottes heraus; begiffen in eben derselben Verdammung oder<br />
ewigem Tode und Fluche, worin wir von unseren Geburt; anheimgegeben Dem,<br />
der dieses Todes Macht hat, das ist dem Teufel, wie wir von haus aus. So ist er<br />
für uns geboren von einem Weibe, und in diesem unserm ganzen Wesen, mit<br />
allen menschlichen Affekten, Begierden und Bedürfnissen, 'Sünde' für uns<br />
gemacht war er hier in Gleichkeit eines Fleisches von Sünde an unserer Statt."<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> sien dus die geslagsregister <strong>van</strong> Matteus 1 as 'n getuienis <strong>van</strong> hoe<br />
die Woord vlees geword het: vlees uit vlees gebore, nie die menslike natuur<br />
voor die val nie, maar dié na die val, want dit gaan om vlees wat "nie-Gees" is,<br />
wat <strong>van</strong> God vervreemd is en onder die verdoemenis lê.<br />
4.3.4 Samevattend<br />
4.3.4.1 <strong>Kohlbrugge</strong> soek die verklaring <strong>van</strong> Matteus 1 in die woordjie genevsew".<br />
Dit is nie net vir hom die invalspoort tot die verstaan <strong>van</strong> hierdie<br />
Skrifgedeelte nie, dit bepaal ook sy siening <strong>van</strong> die <strong>Christologie</strong> <strong>van</strong> die
hele Ou Testament: die boeke <strong>van</strong> die Ou Verbond is vir <strong>Kohlbrugge</strong>, in die<br />
lig <strong>van</strong> Matteus 1, wordingsgeskiedenis, oftewel: geskiedenis <strong>van</strong> die<br />
wording <strong>van</strong> Christus.<br />
4.3.4.2 By hierdie wording <strong>van</strong> Christus in die Ou Testament lewer vlees - dit wil sê<br />
wat vlees doen, die werke <strong>van</strong> die mens - geen insette nie. Die wording <strong>van</strong><br />
Christus is vir <strong>Kohlbrugge</strong> pure geloofswording en daardie geloof is 'n<br />
genadewonder <strong>van</strong> God.<br />
Of om <strong>Kohlbrugge</strong> se opvatting in meer moderne teologiese terme te klee:<br />
openbaringshistories gesien is die koms of wording <strong>van</strong> Christus 'n<br />
geloofsgenesis. Die "deur die geloof alleen" speel nie net in die<br />
heilsordelike 'n alleen-beslissende rol nie. In die heilshistoriese is geloof<br />
eweneens alleen-bepalend. Of soos Noordmans (1990:20) dit stel: "De<br />
ladder, waarlangs Christus indaalt in de wereld, is het geloof der<br />
bijbelheiligen." Daarby moet dan gevoeg word dat hierdie leer vir<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> nie mensemaaksel, nie produk <strong>van</strong> die vlees is nie, maar<br />
skeppingswerk <strong>van</strong> God se genade.<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> lewer hier baie beslis 'n heel besondere - 'n nuwe! - insig. Hy<br />
oortuig ook met sy Skrifbewyse dat sy gedagte nie on-Bybels is nie. Hierdie<br />
gedagte kan 'n unieke trek in sy <strong>Christologie</strong> <strong>van</strong> die Ou Testament genoem<br />
word.<br />
In hoofstuk 6 sal vasgestel moet word of hierdie unieke faset <strong>van</strong> sy<br />
<strong>Christologie</strong> ook in die Nuwe Testament en spesifiek in die geloof <strong>van</strong><br />
Maria by die ont<strong>van</strong>genis <strong>van</strong> Christus voortgesit word.<br />
4.3.4.3 Christus se wording in die Ou Testament is vir <strong>Kohlbrugge</strong> 'n vleeswording.<br />
Christus kom "in sulke vlees", in vlees soos die <strong>van</strong> Dawid en Batseba. Dit<br />
gaan duidelik om gevalle vlees, vervloekte en verdoemde vlees.<br />
Dat <strong>Kohlbrugge</strong> sekerlik nie daarmee bedoel om die regverdigheid <strong>van</strong><br />
Christus se menslike natuur aan te tas nie, is uit die konteks wel duidelik.<br />
Of hy die sondeloosheid <strong>van</strong> die menslike natuur <strong>van</strong> Christus ontken, sal<br />
egter dieper nagevors moet word in die volgende hoofstuk (hfst. 5) oor die<br />
Persoon <strong>van</strong> die Middelaar.
<strong>Kohlbrugge</strong> se kontroverse teen die Subjektivisme word hier ook<br />
deurlopend gevind, want Christus se koms in die vlees is 'n koms na mense<br />
wat dit geensins verdien het nie. Of om dit weer in hedendaagse teologiese<br />
taal te stel: nie alleen Christus se heilsordelike koms is 'n koms na<br />
onwaardiges nie, ook sy heilshistoriese koms was 'n koms na mense, in<br />
vlees, wat dit totaal en al nie verdien het nie.<br />
4.3.4.4 Soos 'n lyn loop <strong>Kohlbrugge</strong> se stryd teen die Subjektivisme ook deur hierdie<br />
boek oor Matteus 1. Om sy uitsprake oor Christus hier reg te begryp, is dit<br />
noodsaaklik om daardie lyn voortdurend in gedagte te hou. Hy wou niks<br />
weet <strong>van</strong> 'n teologie wat leer dat die mens na God toe kan opklim nie. Dit is<br />
omgekeerd: God kom in die vleeswording <strong>van</strong> Christus na totaal<br />
onwaardige en hopeloos verlore mense - vlees!<br />
4.4 Wozu das alte Testament?<br />
4.4.1 <strong>Kohlbrugge</strong> se inleiding tot die boek<br />
"Es ist keineswegs eine gleichgültige Sache, welche Geltung man dem Buche beilege,<br />
welches gewöhnlich das 'alte Testament' heißt." Met hierdie woorde begin <strong>Kohlbrugge</strong><br />
(1855e:7) die inleiding tot sy Wozu das Alte Testament? Daarmee sê hy waarom dit<br />
vir hom in hierdie geskrif gaan: om die waarde <strong>van</strong> die "Ou Testament". Dit is vir<br />
hom geen ligte vraagstuk nie, maar een "von höchster Bedeutung für Zeit und<br />
Ewigkeit". Met hierdie laaste opmerking sê hy alreeds hoe swaar die Ou Testament by<br />
hom weeg.<br />
Vanweë die groot belangrikheid <strong>van</strong> 'n inleiding (vgl. 4.2.2), sal ook hierdie een<br />
noukeurig ontleed word.<br />
• <strong>Kohlbrugge</strong> (1855e:7) gee eerstens 'n aanduiding <strong>van</strong> sy werkwyse, dit wil sê<br />
hoe hy hierdie vraagstuk wil beantwoord: "Eine sorgfältige Untersuchung<br />
des Buches des sogenannten 'neuen Testaments' mit alleiniger Rücksicht<br />
und Beziehung auf das sogenannte 'alte Testament' is zur Lösung dieser<br />
Aufgabe der geeignetste Weg." Dit is sekerlik 'n suiwer Bybelse siening<br />
<strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong>: dat die Skrif self - hier die Nuwe Testament - lig moet<br />
werp op die waarde <strong>van</strong> sy dele - hier die Ou Testament. Daarin hou
<strong>Kohlbrugge</strong> vas aan die beginsel wat hy self reeds in sy proefskrif neergelê<br />
het, naamlik dat 'n mens in die skool <strong>van</strong> die Here Jesus Christus en sy<br />
dissipels les moet ont<strong>van</strong>g in Skrifuitleg.<br />
• <strong>Kohlbrugge</strong> (1855e:7) motiveer die noodsaak tot die ondersoek as dat "die<br />
Meinung mehr und mehr die herrschende wird, als seien das Gesetz und die<br />
Propheten der alten Zeit angehörig und für die unsrige nicht mehr<br />
verbindlich". Selfs diegene wat in die Ou Testament iets meer as 'n Jodeboek<br />
sien en meer of minder voorsegginge oor Christus daarin vind - selfs vir hulle<br />
het die geheel iets "Unneutestamentliches".<br />
Die kontroversiële tree dus reeds in die inleiding na vore: aan die een kant is<br />
daar diegene wat die Ou Testament slegs as 'n Jodeboek sien. Aan die ander<br />
kant is daar diegene wat wel voorsegginge oor Christus daarin kry, die een<br />
meer en die ander minder, maar wat die waarde <strong>van</strong> die Ou Testament tog nog<br />
nie hoog genoeg aanslaan nie.<br />
• Die voorstelling <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> se tyd word beskaam deur die voorstelling<br />
wat die eerste Christelike kerk oor die "Ou Testament" gehad het.<br />
In die verband verwys <strong>Kohlbrugge</strong> na die opvatting <strong>van</strong> die gelowiges in Berea<br />
(Hand. 17:10). Uit daardie teks blyk vir <strong>Kohlbrugge</strong> (1855e:8, 10) dat die<br />
eerste Christene geen ander Bybel gehad het as die sogenaamde "Ou<br />
Testament" nie. In daardie Bybel het die gelowiges <strong>van</strong> Berea dieselfde<br />
e<strong>van</strong>gelie <strong>van</strong> Christus gevind as wat aan hulle deur Paulus en Silas gepreek is.<br />
Die "Ou Testament" was vir hulle die "Probierstein" vir die prediking <strong>van</strong><br />
Paulus en Silas (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1855e:11). Hulle het gesoek na "Worte des<br />
Lebens und der Seligkeit bei Gott" en as hulle hulle Bybel nie as God se<br />
bindende Woord beskou het nie, sou hulle nie daarin gesoek het nie, maar dit<br />
eerder opsy gesit en hulle alleen aan die woord <strong>van</strong> die apostels gehou het. Die<br />
apostels het hulle egter ook steeds na die Ou Testament terugverwys.<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> (1855e:10) laat hom skerp uit oor die godgeleerdheid <strong>van</strong> sy tyd,<br />
wanneer hy <strong>van</strong> die nie-wetenskaplik gevormde gelowiges <strong>van</strong> Berea sê:<br />
"Theologie und Kritik hatten sie freilich nicht studirt, aber sie hatten so viel<br />
Verstand und Einsicht, um die Uebereinstimmung des gesamment Inhalts ihrer<br />
Bibel mit dem E<strong>van</strong>gelio der Apostel von Christo anzuerkennen." Daarom<br />
vind <strong>Kohlbrugge</strong> dit 'n skande vir die Christene <strong>van</strong> sy tyd dat hulle niks meer<br />
<strong>van</strong> die Ou Testament wil weet nie.
• Voor <strong>Kohlbrugge</strong> by die vraag "Wozu das alte Testament?" kom, wil hy aan<br />
die einde <strong>van</strong> sy inleiding eers ingaan op die titels Ou Testament en Nuwe<br />
Testament.<br />
Dit moes die opmerksame leser reeds opgeval het dat <strong>Kohlbrugge</strong> praat <strong>van</strong><br />
"die sogenaamde Ou Testament" en "die sogenaamde Nuwe Testament".<br />
Daaruit moes dit al duidelik geword het dat hy glad nie met dié name<br />
saamstem nie.<br />
Die benaming Ou Testament is afgelei <strong>van</strong> 2 Korintiërs 3:14. Uit dieselfde<br />
hoofstuk (v. 6) is dan gemaklik die teenstelling "Nuwe Testament" gemaak<br />
(<strong>Kohlbrugge</strong>, 1855e:12-13).<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> (1855e:13-16) se besware kan in die volgende vier punte<br />
saamgevat word:<br />
1. Daar is geen bewys daarvoor dat diegene wat die boeke <strong>van</strong> Moses en die<br />
profete eerste versamel het dit "Ou Testament", en dat diegene wat die<br />
boeke <strong>van</strong> die e<strong>van</strong>geliste en die apostels versamel het dit "Nuwe<br />
Testament" genoem het nie.<br />
2. Paulus noem die boeke <strong>van</strong> die "Ou Testament" nêrens anders so nie. Hy<br />
praat <strong>van</strong> die Skrif, die Skrifte, die Heilige Skrif en Moses en die<br />
profete. Ook haal hy hulle soos volg aan: "God sê", "Hy het betuig" en<br />
"die Gees sê".<br />
3. Dat Paulus verkeerd uitgelê word en dat hy heeltemal iets anders bedoel<br />
het, is baie duidelik. Toe die apostel sy briewe geskryf het, het daar<br />
immers nog geen Nuwe Testament - ten minste 'n versameling wat so<br />
aangedui word - bestaan nie. Derhalwe kon die apostel nie gedink het<br />
aan die teenstelling wat sedertdien gemaak word nie.<br />
4. Paulus voel dat die "Ou Testament" in sy hele prediking vervat is. Hy<br />
beroep hom op die gesag daar<strong>van</strong> en wie dit doen, kan so 'n leer<br />
onmoontlik oud en sy eie nuut noem.<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> (1855e:13) sien 'n groot gevaar in die benaming "Ou Testament",<br />
want "es ist natürlich, daß über der Bezeichnung 'das alte Testament' beim<br />
Lesen desselben der Gedanke vorherrscht an Etwas, was alt ist und also eine<br />
Gegensatz gegen Etwas, was neu ist, bildet".
Maar wat is dan vir <strong>Kohlbrugge</strong> die juiste verklaring <strong>van</strong> 2 Korintiërs 3?<br />
Volgens hom (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1855e:14) noem Paulus die gesamentlike inhoud<br />
<strong>van</strong> die boeke <strong>van</strong> die Ou en Nuwe Testament "'das alte Testament' insofern<br />
die Schriften so gelesen und verstanden wurden wie die Juden, die nicht zu<br />
Christo kamen, sie lasen, und 'das neue Testament', insofern man die Bücher<br />
las nach der Norm, welche er 'in Christo' nennt". Dit gaan dus vir <strong>Kohlbrugge</strong><br />
daarom of die "Ou Testament" opgevat word as getuigende <strong>van</strong> Christus of<br />
nie. Wie Christus nie daarin vind nie, vir hom is dit "oud".<br />
4.4.2 Watter waarde die "Nuwe Testament" aan die "Oue" heg<br />
4.4.2.1 Inleidend<br />
In die res <strong>van</strong> sy boek pas <strong>Kohlbrugge</strong> die beginsel of werkwyse wat in die inleiding<br />
(sien 4.4.1, p. 20) neergelê is toe. In vyf afdelings laat hy sien wat die ongelowige<br />
Joodse tydgenote <strong>van</strong> Christus, die gelowige Joodse tydgenote <strong>van</strong> Christus, Christus<br />
self, die e<strong>van</strong>geliste en die apostels en hulle medegenote in die "Ou Testament"<br />
gevind het en hoe hulle dit beskou het.<br />
Nie al die genoemde afdelings sal hier behandel word nie, en die wat wel aangesny<br />
word, sal nie in volle besonderhede weergegee word nie. Net wat nodig is om die punt<br />
wat <strong>Kohlbrugge</strong> wil maak, te laat sien en om te toon wat hy <strong>van</strong> Christus leer in die<br />
"Ou Testament", sal uitgelig word.<br />
4.4.2.2 Getuienis <strong>van</strong> die Joodse tydgenote <strong>van</strong> Christus en die apostels wat geglo<br />
het aan die Messias en tegelyk dat Jesus die Messias is 9<br />
4.4.2.2.1 <strong>Kohlbrugge</strong> (1855e:37) hou hom, wat hierdie groep betref, eerstens met<br />
daardie Jode besig wat hierdie getuienis afgelê het voordat hulle nog iets<br />
<strong>van</strong> die mens genaamd Jesus gehoor het.<br />
Dit is diegene wat deur Lukas aangedui word as hulle wat op die<br />
Vertroosting <strong>van</strong> Israel gewag het (Luk. 2:25; vgl. Jes. 40:1; 49:13; 51:12;<br />
54:11; Hag. 2:8), wat die verlossing in Jerusalem verwag het (Luk. 2:38;<br />
vgl. Jes. 33:20; Ps. 53:7) en wat die koninkryk <strong>van</strong> God verwag het (Luk.<br />
9 Opskrif ontleen aan Wozu das Alte Testament?
23:51; vgl. Jer. 33:15, 16). Met hierdie uitdrukkings gee die e<strong>van</strong>gelis<br />
duidelik te kenne dat hulle die boeke <strong>van</strong> Moses en die profete as die<br />
onbedrieglike Woord <strong>van</strong> God beskou het en die vervulling <strong>van</strong> alle<br />
troosryke beloftes daarin as baie naby beskou het.<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> sluit Simeon, Anna, Sagaria, Elisabet, Maria, die herders en die<br />
wyse manne by hierdie subgroep in. 'n Paar <strong>van</strong> hulle word hier uitgelig:<br />
• In die eerste plek maak <strong>Kohlbrugge</strong> (1855e:37-38) melding <strong>van</strong> Simeon.<br />
Dat hy begeer het om die Gesalfde te sien, bewys dat hy Daniël 9:23-25,<br />
Jesaja 33:17, Jesaja 61 en dergelike plekke by laasgenoemde profeet<br />
sowel as by die ander en by Moses, as <strong>van</strong> toepassing op Jesus verstaan<br />
het. Terwyl hy die Kind in sy arms hou en God loof, wys hy daarmee<br />
"wie die Bücher Mosis und der Propheten in ihrem Zusammenhange, so<br />
zu sagen, bei ihm in Fleisch und Blut übergegangen waren als das Wort<br />
des lebenden Gottes. Denn seine Worte umfassen fast die ganze<br />
Schrift".<br />
• Dat ook Sagaria (Luk. 1:68-79) die boeke <strong>van</strong> Moses en die profete as<br />
die suiwer en onveranderlike Woord <strong>van</strong> God beskou het, is vir<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> (1855e:39) duidelik. Dat hy in vers 76 die Heiland<br />
"Jehova" en in vers 78 "einen Aufgang aus der Höhe" noem - daarin<br />
sien <strong>Kohlbrugge</strong> 'n aanduiding dat Sagaria Genesis 18:13 en Jesaja 7:11<br />
as verwysend na Jesus verstaan het.<br />
4.4.2.2.2 Tweedens kom <strong>Kohlbrugge</strong> by daardie gelowige Joodse tydgenote wat<br />
Jesus later geken en bely het.<br />
Hy deel Johannes die Doper, Andreas, Filippus en Natanael onder hierdie<br />
subgroep in.<br />
• Johannes die Doper beroep hom vir sy optrede op Jesaja 40:3, die stem wat<br />
roep in die woestyn. So leun hy op die geskrewe Woord (<strong>Kohlbrugge</strong>,<br />
1855e:42).<br />
Uit sy prediking <strong>van</strong> die nabyheid <strong>van</strong> die koninkryk <strong>van</strong> die hemel (Matt.<br />
3:2) blyk dat hy in die Skrifte <strong>van</strong> die ewige Koning <strong>van</strong> Israel moes gelees
het, aangesien daar nêrens gesê word dat dit deur 'n engel aan hom<br />
geopenbaar is nie (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1855e:43).<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> (1855e:44) verwys vervolgens na Johannes se verkondiging<br />
<strong>van</strong> die Lam <strong>van</strong> God wat die sonde <strong>van</strong> die wêreld dra: vir elke<br />
onbevooroordeelde moet dit duidelik wees dat dit uit Jesaja 53:12, Exodus<br />
12:3 en Levitikus 16:22 geneem is en dat Johannes in die algemeen, waar in<br />
die Skrif sprake is <strong>van</strong> die slag <strong>van</strong> bokke en lammers, sulke tekste as<br />
verwysend na die Messias verstaan het, ook voordat hy Jesus in eie persoon<br />
leer ken het.<br />
4.4.2.2.3 Op grond <strong>van</strong> al die aangehaalde voorbeelde kom <strong>Kohlbrugge</strong> (1855e:44)<br />
tot die vir hom onvermydelike gevolgtrekking: hierdie getuies het in die<br />
boeke <strong>van</strong> Moses en die profete dieselfde gevind as wat die gelowiges in<br />
Berea (Hand. 17:10-15) later daarin gekry het, naamlik dat Jesus moes ly en<br />
uit die dood moes opstaan en dat hierdie Jesus die beloofde Messias was.<br />
Hulle kom nie met 'n nuwe geloof of 'n nuwe taal nie, maar bloot met 'n<br />
herhaling <strong>van</strong> dit wat hulle in Moses en die profete gelees het. Dit is<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> (1855e:46) se gevolgtrekking.<br />
Wanneer <strong>Kohlbrugge</strong> (1855e:46-47; kursivering <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> self -<br />
A.H.B.) ten slotte die beskouing <strong>van</strong> die Jode wat nie in Christus geglo het<br />
nie vergelyk met hierdie groep Jode, vind hy die onderskeid tussen hulle<br />
daarin dat laasgenoemde "die Aussprüche dieser Schriften in einem Kinde<br />
und in einem Menschen erfüllt fanden, in welchem die übrigen Juden nichts<br />
Besonders sahen, weil seine äußerliche Erscheinung ihnen nicht zusagte".<br />
Maar dit was ook heeltemal in ooreenstemming met die Skrifte (Jes. 53:2),<br />
beweer hy dan.<br />
Twee sake staan uit in <strong>Kohlbrugge</strong> se argument: eerstens dat die getuies<br />
Moses en die profete aanhaal as die gesagvolle Woord <strong>van</strong> God en<br />
tweedens dat hulle Jesus daarin vind.<br />
4.4.2.3 Wat Moses en die profete vir Jesus Christus was in die tyd <strong>van</strong> sy aardse<br />
omwandelinge 10<br />
10 Opskrif ontleen aan Wozu das Alte Testament?
4.4.2.3.1 <strong>Kohlbrugge</strong> dui in vier onderafdelings aan hoe Jesus Christus in die tyd <strong>van</strong><br />
sy vleeslike bestaan die gesag <strong>van</strong> die "Ou Testament" gehandhaaf het en<br />
dit uitlê ten opsigte <strong>van</strong> Homself. Wat hier volg, is uittreksels uit elk <strong>van</strong><br />
daardie vier:<br />
• In sy amp as Leraar behandel Jesus die Skrif volstrek nie asof dit slegs<br />
letter is nie. Hy maak nie asof daar in Hom 'n hoër Gees is en asof Hy geen<br />
Bybel nodig het nie. Om dit aan te toon, verwys <strong>Kohlbrugge</strong> (1855e:52) na<br />
Jesus se optrede in die sinagoge in Nasaret (Luk. 4:16-28). Wanneer Hy<br />
opstaan, begin Hy nie uit eie Gees preek as een wat die Skrif nie nodig het<br />
nie. Volstrek nie. Hy laat aan Hom 'n deel <strong>van</strong> die Skrif, die boek <strong>van</strong><br />
Jesaja, oorhandig.<br />
Aan die Jode sê Hy: "Maar as julle Moses geglo het, sou julle My glo, want<br />
Hy het <strong>van</strong> My geskrywe" (Joh. 5:46). Daaruit is dit vir <strong>Kohlbrugge</strong><br />
(1855e:55) duidelik dat die Here Jesus die woorde <strong>van</strong> die Skrif deur die<br />
Heilige Gees op Homself toegepas het.<br />
• Die getuienis wat Jesus in Johannes 6 <strong>van</strong> Homself aflê, is heeltemal<br />
gegrond op die geskiedenis <strong>van</strong> die manna en die verbod om bloed te eet.<br />
"Immer ist es die Schrift, worauf er sich in Betreff seiner Lehre beruft und<br />
die er als Probierstein angibt" (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1855e:57). Dat Jesus die gesag<br />
<strong>van</strong> Moses en die profete gehandhaaf het, staan vir <strong>Kohlbrugge</strong> vas.<br />
Aan die hand <strong>van</strong> verskillende Skrifbewyse kom <strong>Kohlbrugge</strong> (1855e:58) tot<br />
die volgende gevolgtrekking: "So finden wir es denn allenthalben in den<br />
E<strong>van</strong>gelien, daß der Herr sich als den Inbegriff der Schriften und Gottes nur<br />
mit den Schriften gehandhabt, daß er aus den Schriften hergenommen, was<br />
er war, sich dafür auf das geschriebene Wort gestützt und sich auf dasselbe<br />
als solches verlassen habe." Christus het Homself as inhoud <strong>van</strong> die Skrif<br />
gehandhaaf en Hom daarin aan die gesag <strong>van</strong> die Skrif gehou.<br />
• In die derde onderafdeling neem <strong>Kohlbrugge</strong> die dae <strong>van</strong> Christus se lyding<br />
onder oë.<br />
Ook in die verband lê die Here 'n onvoorwaardelike geloof in die Skrifte<br />
<strong>van</strong> Moses en die profete aan die dag. Dit blyk uit alles wat Hy vooruit aan<br />
sy dissipels gesê het oor sy lyding, sy dood, sy drie dae in die graf en sy<br />
opstanding. Dit alles vind die Here Jesus in die Skrif. En verder: "Das Alles
versteht er von sich, und sieht sodann in der Schrift, wie das Alles sich<br />
buchstäblich an ihm ereignen werde, und sagt aus den Schriften Mosis und<br />
der Propheten heraus: so wird's mir ergehen, und das und das muß an mir<br />
erfüllt werden" (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1855e:64).<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> (1855e:64-66) noem verskeie voorbeelde hier<strong>van</strong>. So het Jesus<br />
op 'n keer die twaalf by Hom geneem en hulle vertel wat Hom alles sou<br />
oorkom: dat hy aan die heidene oorgelewer sou word, dat Hy bespot,<br />
gesmaad en bespuug sou word, dat hulle Hom sou gesel en doodmaak.<br />
Hierdie noukeurige opgawe lei Hy in met die woorde: "Wir gehen nach<br />
Jerusalem, und es wird Alles vollendet werden, was geschrieben ist durch<br />
die Propheten von dem Sohne des Menschen" (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1855e:65;<br />
kursivering <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> self - A.H.B.).<br />
• Laastens kom <strong>Kohlbrugge</strong> by die opstanding.<br />
Hier staan hy (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1855e:66) onder andere stil by die verskyning<br />
<strong>van</strong> Jesus aan die Emmausgangers (Luk. 24) en dan beweer hy: dit sou vir<br />
Jesus maklik gewees het om Homself aan die twee bekend te maak. Dit<br />
doen Hy egter nie. Hulle moet immers nie aan 'n verskyning glo nie, maar<br />
aan die geskrewe Woord <strong>van</strong> die "Ou Testament". Voordat Hy Hom dus<br />
aan hulle bekendmaak, sê Hy vir hulle: "O ihr Thoren und trägen Herzens<br />
im Verlassens - worauf? auf mich? nein, - auf Alles, was die Propheten<br />
geredet haben. Mußte nicht Solches der Messias gelitten haben und<br />
eingegangen sein in seine Herrlichkeit? Und, fährt der E<strong>van</strong>gelist fort,<br />
indem er anfing von Mose und von allen Propheten, erklärte er ihnen in<br />
allen diesen Schriften das ihn Betreffende."<br />
4.4.2.3.2 <strong>Kohlbrugge</strong> se gevolgtrekkings aan die einde <strong>van</strong> hierdie afdeling kan in<br />
twee dele saamgevat word:<br />
4.4.2.3.2.1 Eerstens gee hy (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1855e:67) in drie stellings weer wat<br />
Moses en die profete vir Jesus in die dae <strong>van</strong> sy vlees was. Dit kan so opgesom<br />
word:<br />
1. Die Here Jesus Christus het dié boeke beskou as boeke wat waarlik deur<br />
Moses en die profete geskryf is.
2. Hy het dit geglo en Hom daarop verlaat as die sekere, onbedrieglike en ewig<br />
bindende Woord <strong>van</strong> God. As Woord <strong>van</strong> God het Hy dit ook met daad en<br />
resultaat, met sy leer, en nie alleen met sy sterwe nie, maar ook met sy<br />
opstanding gehandhaaf en bekragtig as die enigste geopenbaarde<br />
vastigheid <strong>van</strong> alle waarheid, <strong>van</strong> alle troos en saligheid.<br />
3. Die gesamentlike inhoud <strong>van</strong> al hierdie Geskrifte was ook by Hom daarin<br />
saamgevat dat hierdie troos en hierdie saligheid uit God in die Messias was.<br />
4.2.2.3.2.2 Tweedens gee <strong>Kohlbrugge</strong> (1855e:67-68) in tien punte - hy erken self<br />
dat dit nie volledig is nie - weer wat Jesus uit Moses en die profete geput het oor<br />
die Messias:<br />
1. dat Hy, Jesus, die Messias is;<br />
2. dat Hy die Seun <strong>van</strong> Dawid is;<br />
3. dat Hy 'n voorloper gehad het;<br />
4. dat Hy die Lig <strong>van</strong> die wêreld, die Sondedraer, die Hersteller <strong>van</strong> alle dinge is;<br />
5. dat Hy Koning en Here is;<br />
6. dat sy ryk 'n hemelse een is;<br />
7. dat al sy werke tekens was <strong>van</strong> wat Hy was en waartoe sy Vader Hom gestuur<br />
het;<br />
8. dat Hy, God se Seun, aan die Vader gelyk is;<br />
9. dat Hy die deur mense verworpe Heil is; en<br />
10. dat Hy die ewig blywende is.<br />
4.4.2.3.3 Ook in hierdie afdeling (wat in die opskrif by 4.4.2.3 genoem word) neem<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> sterk standpunt in teen hulle wat die "Ou Testament" net as<br />
Jodeboek beskou.
So praat hy (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1855e:67) <strong>van</strong> "die jetzige Kritik und Ungethüm<br />
von Gelehrsamkeit, womit man diese Geschriften zergliedert und<br />
zerstückelt".<br />
Op 'n ander plek neem <strong>Kohlbrugge</strong> (1855e:73) daardie Christene wat te min<br />
dink <strong>van</strong> die "Ou Testament" weer onder oë. <strong>Kohlbrugge</strong> verdeel die groep<br />
in drie subgroepe. Eerstens is daar hulle wat Moses en die profete slegs as<br />
Jodeboek met slegs geskiedkundige en digterlike waarde beskou. Tweedens<br />
is daar diegene wat tog nog 'n mate <strong>van</strong> praktiese waarde daarin sien, maar<br />
die gees daar<strong>van</strong> nie as Nuwe-Testamenties beskou nie. Derdens is daar<br />
ook Christene wat aanneem dat die Ou Testament weliswaar profesieë<br />
bevat en graag wil glo dat Jesus, die e<strong>van</strong>geliste en die apostels die<br />
aanhalings daaruit werklik so verstaan het. Aangesien hulle egter nie kan<br />
insien hoe daardie aanhalings met die voorafgaande of daaropvolgende<br />
verband hou nie, kan hulle die verwysings nie aanneem as profesieë wat die<br />
profete werklik met die oog op Christus gemaak het nie. Hulle sal, aldus<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> (1855e:73-74), nadat hulle Lukas 24 krities en eerlik oorweeg<br />
het, moet besluit: "daß entweder sein großer Lehrer Jesus die Schriften<br />
Mosis gar nicht verstanden, und da er sie von sich ausgelegt, dein Jüngeren<br />
eine ganz verkehrte Interpretationsweise dieser Schriften beigebracht had<br />
und also mit nichten ein großen Lehrer gewesen ist; oder daß es ihm, dem<br />
Kritiker selbst, bei aller Kenntniss der Hermeneutik an dem Verständniss<br />
der Schriften fehlt, dessen die Jünger, nachdem sie Jesus ihnen im<br />
Zusammenhang ausgelegt, sich zu erfreuen hatten".<br />
4.4.2.4 Hoe die apostels en hulle helpers die boeke <strong>van</strong> Moses en die profete<br />
gebruik het 11<br />
Alleenlik wat <strong>Kohlbrugge</strong> oor Paulus sê, sal hier te berde gebring word:<br />
4.4.2.4.1 Paulus in Handelinge<br />
Ter inleiding meld <strong>Kohlbrugge</strong> (1855e:100) hoe Paulus direk na sy bekering in die<br />
sinagoge gepreek het dat Jesus die Seun <strong>van</strong> God is en hy toon op oortuigende wyse<br />
vir die Jode aan dat Hy die Christus is. Waaruit, so vra <strong>Kohlbrugge</strong> dan, sou hy dit<br />
11 Opskrif ontleen aan Wozu das Alte Testament?
anders gedoen het as uit die Skrif <strong>van</strong> die "Ou Testament", die teenswoordige<br />
Jodebybel?<br />
Enkele <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> se aangehaalde voorbeelde <strong>van</strong> Paulus se Christus-prediking<br />
uit die Geskrifte <strong>van</strong> Moses en die profete word kortliks weergegee:<br />
• Hy (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1855e:100-102) begin met die apostel se optrede in die<br />
sinagoge <strong>van</strong> Antiogië in Pisidië (Hand. 13:13-52).<br />
Die inhoud <strong>van</strong> Paulus se prediking en die betoog wat hy voor die Jode uit die<br />
"Ou Testament" hou, kan volgens <strong>Kohlbrugge</strong> (1855e:101) in die volgende<br />
sewe hoofpunte saamgevat word:<br />
1. dat God Jesus as Heiland vir sy volk uit die saad <strong>van</strong> Dawid verwek het;<br />
2. dat die owerstes <strong>van</strong> die Jode, toe hulle Hom gekruisig het, vervul het wat<br />
<strong>van</strong> Hom geskryf is en wat elke Sabbat in hulle sinagoges gelees is;<br />
3. dat hulle daarmee alles voleindig het wat <strong>van</strong> Jesus geskryf is;<br />
4. dat hierdie Jesus die Seun <strong>van</strong> God was;<br />
5. dat Hy die ontbinding nie gesien het nie;<br />
6. dat God Hom uit die dode opgewek het en so sy belofte vervul het; en<br />
7. dat die Skrif die oordeel vir as hulle nie glo nie reeds uitgespreek het.<br />
• Voor Agrippa (Hand. 26) preek Paulus uit Moses en die profete oor die lyding,<br />
die opstanding, die leer <strong>van</strong> Christus. Direk na hierdie voorbeeld laat<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> (1855e:104) 'n vermaning hoor aan die adres <strong>van</strong> "ihr lieben<br />
Theologen des Christenthums" - sekerlik 'n verwysing na daardie geleerdes<br />
in sy tyd wat die "Ou Testament" geringskat - om hulle tog deur die groot<br />
apostel uit hulle "Nuwe Testament" te laat oortuig om niks te glo buiten dit<br />
wat Moses en die profete gesê het sou gebeur nie.<br />
• Elders - by sy behandeling <strong>van</strong> Paulus se optrede voor die Jode in Rome en sy<br />
Christus-prediking uit Moses en die profete (Hand. 28) - stel <strong>Kohlbrugge</strong><br />
(1855e:104-105) sarkasties die vraag of dit nie vir menige godgeleerde 'n<br />
swaar taak sou wees om twee-en-vyftig maal of meer in 'n jaar oor die ryk <strong>van</strong><br />
God en Jesus uit die Wet <strong>van</strong> Moses en die profete te preek nie. Ook die
ongeleerde wat vra waarom daar weer uit die Ou en nie die Nuwe Testament<br />
nie gepreek is, sal moet bedink aan watter veragting hy Paulus met sulke vrae<br />
oorgee. Dit is vir <strong>Kohlbrugge</strong> in ieder geval duidelik dat daar tussen hierdie<br />
geleerdes en ongeleerdes enersyds en Paulus andersyds 'n belangrike verskil<br />
bestaan wat betref hulle gevoelens oor die "Ou Testament".<br />
As die Here self <strong>van</strong> Paulus getuig dat hy vir Hom 'n uitverkore werktuig is om<br />
sy Naam voor die heidene, die konings en die kinders <strong>van</strong> Israel uit te dra<br />
(Hand. 9:15), dan is dit goddeloosheid om te beweer dat 'n mens die Skrif<br />
beter as hy verstaan, aldus <strong>Kohlbrugge</strong> (1855e:105). Die bron waaruit die<br />
apostel geput het vir sy prediking <strong>van</strong> die ryk <strong>van</strong> God, moet dus ook <strong>van</strong>dag<br />
nog die enigste goeie een wees en die enigste een wat verlossing bring. 'n<br />
Mens mag homself dus afvra of dit werklik die "Nuwe Testament" is wat<br />
mense uit die woorde <strong>van</strong> die e<strong>van</strong>geliste verteologiseer en daarna in<br />
teenstelling met die "Ou Testament" gestel het. "Denn das neue Testament soll<br />
hauptsächlich ein Buch sein, welches von Jesus Christus, von dem Reiche<br />
Gottes und von der Erlösung handelt, und diese Stücke hat Paulus eben aus<br />
diesem 'alten' Testamente gelehrt."<br />
4.4.2.4.2 Paulus in sy briewe<br />
Ook hier weer net 'n paar uittreksels:<br />
• Reeds aan die begin <strong>van</strong> Romeine kondig Paulus aan dat hy afgesonder is vir<br />
die e<strong>van</strong>gelie <strong>van</strong> God, wat God tevore deur die profete in die Heilige Skrifte<br />
beloof het. So hou hy dadelik aan die Romeine die heiligheid en die<br />
betroubaarheid <strong>van</strong> die Skrifte voor en verwys hy hulle vir die e<strong>van</strong>gelie wat<br />
hy verkondig, die e<strong>van</strong>gelie <strong>van</strong> die Seun <strong>van</strong> God, na hierdie Skrifte, "wie es<br />
darin zuvor verheißen war" (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1855e:108).<br />
Van hierdie e<strong>van</strong>gelie, wat die Romeine as <strong>van</strong>tevore beloof in die heilige<br />
Skrifte kon lees, sê Paulus in hoofstuk 1 vers 17: daarin word God se<br />
geregtigheid uit die geloof geopenbaar. Wat 'n mens dus <strong>van</strong> die geregtigheid<br />
<strong>van</strong> God tot sy saligheid moet weet, lei <strong>Kohlbrugge</strong> (1855e:108) hieruit af, het<br />
God tevore in die boeke <strong>van</strong> Moses en die profete geopenbaar.<br />
In Romeine 3:25 dui Paulus vir die Romeine die betekenis <strong>van</strong> die<br />
versoendeksel aan: "'Der Genadenstuhl, welchen zuvor Gott hingestellt, war<br />
Jesus Christus', sagt er, 'und der war ein Genadenstuhl von Gott, durch den
Glauben, in seinem Blute'" (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1855e:108). So kon die Romeine<br />
weet wat die vaders in die bloed <strong>van</strong> osse en kalwers gesien het en 'n goeie<br />
begrip kry <strong>van</strong> die derde en vierde boek <strong>van</strong> Moses.<br />
• <strong>Kohlbrugge</strong> (1855e:122) meen dat Paulus in 2 Timoteus beter as ooit laat blyk<br />
4.4.3 Slot<br />
dat Moses en die profete vir hom die ewige Woord is, waarin alles te vinde is<br />
wat 'n Christen tot sy saligheid in Christus moet weet. In die verband verwys<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> na hoofstuk 3 vers 14 wat hy so uitlê: hier word die boeke <strong>van</strong><br />
Moses en die profete deur die apostel aan sy mees uitgelese medehelper<br />
aanbeveel as die enigste bron <strong>van</strong> kennis, as Skrifte wat hom wys kan maak tot<br />
saligheid.<br />
Weer laat <strong>Kohlbrugge</strong> (1855e:122-123) hom uit teen die liberalisme <strong>van</strong> sy<br />
tyd, wanneer hy op voorafgaande verklaring laat volg: hoe is dit moontlik dat<br />
'n mens met hierdie apostoliese vermaning voor oë die heilige Skrifte <strong>van</strong><br />
Moses en die profete so ligvaardig kan behandel? En verder: "So lange man<br />
den Namen 'Christ' führt und behaupten will, sollte man sich doch vor Gott<br />
schämen, daß man mitt allerlei Grübelei von Sprachkenntniß, besonders vom<br />
Katheder herab die hochgelehrte Einfalt der Schriften Mosis und der<br />
Propheten sich und Anderen bekümmert, Schriften deren kleinster Spruch<br />
mehr in sich schließt als alle Gelehrten je zusammengetragen haben."<br />
In die slot kom <strong>Kohlbrugge</strong> weer by die kontroverse uit. 'n Mens sou eintlik reken,<br />
skryf hy (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1855e:133), dat so 'n eenvoudige, duidelike saak nie soveel en<br />
herhaalde getuienisse nodig het nie. Wie egter weet met watter minagting hierdie<br />
heilige boek veral in die wêreld <strong>van</strong> geleerdes en teoloë behandel word, sal instem dat<br />
die eenvoudige waarheid nie dikwels genoeg bevestig en bewys kan word nie.<br />
Hoewel hy (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1855e:133) nie verwag dat hy die nuwerwetse geleerdes<br />
voldoening verskaf het met hierdie boek nie, voel hy wel dat hy sy doel bereik het,<br />
naamlik om elke denkende gemoed te oortuig dat die boeke <strong>van</strong> Moses en die profete<br />
nie "oud" is vir al die aangehaalde getuies uit die Nuwe Testament nie. Inteendeel, dit<br />
was vir hulle juis die enigste gesaghebbende voorskrif vir leer en lewe, die heilige<br />
Skrif waaruit hulle die e<strong>van</strong>gelie <strong>van</strong> die koninkryk <strong>van</strong> God onderrig het.
Om hierdie rede kan <strong>Kohlbrugge</strong> (1855e:134-135) net tot een gevolgtrekking kom:<br />
"Hier ist kein Mittelweg: entweder haben der Herr, seine Apostel und die ersten<br />
Christen die Geschriften Mosis und der Propheten ganz verkehrt ausgelegt, sei es daß<br />
sie es selbst nicht verstanden, sei es dab sie Andere betrogen haben, - oder wir haben<br />
diese Schriften ganz einfach so zu verstehen und auszulegen wie sie, ohne davon oder<br />
dazu zu thun."<br />
Hierdie Heilige Skrif, die "Ou Testament", was die staf waarop Jesus en sy apostels<br />
gesteun het. Dit was die staf waarmee hulle die gemeente laat wei het. Om te sien en<br />
te weet dat die getuienisse en beloftes daarin vervul is, is waaroor dit vir hulle gegaan<br />
het. Die e<strong>van</strong>geliste en apostels het hierdie vervulling aangetoon en die Here het<br />
tydens sy aardse lewe daarby gebly, aangesien dit die vervulling was <strong>van</strong> die getuienis:<br />
"was Mensch ist in seiner Eigengerechtigkeit und was Gott für Menschen ist nach<br />
seiner Gerechtigkeit" (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1855e:135-136).<br />
4.4.4 Samevattend<br />
4.4.4.1 Aan die hand <strong>van</strong> die Nuwe Testament bewys <strong>Kohlbrugge</strong> die hoë, blywende<br />
waarde <strong>van</strong> die Ou Testament: dit is vir hom die gesagvolle Woord <strong>van</strong><br />
God, wat Christus verkondig.<br />
4.4.4.2 Die benaming "Ou Testament" vir die boeke <strong>van</strong> Moses en die profete wys hy<br />
ten sterkste af. Dit sou die indruk kon skep as sou dit verouderd wees en<br />
dus nie meer vir <strong>van</strong>dag geld nie. Paulus (2 Kor. 3:14) gebruik die term<br />
"oud" net in sover dit gelees en verstaan word deur die Jode wat nie tot<br />
Christus kom nie.<br />
4.4.4.3 Van die moderne teologie <strong>van</strong> sy tyd wat die Ou Testament net as 'n Jodeboek<br />
sien, wil <strong>Kohlbrugge</strong> niks weet nie. Die gelowiges <strong>van</strong> Berea en die ander<br />
getuies in die Nuwe Testament het immers die e<strong>van</strong>gelie <strong>van</strong> Christus<br />
daarin erken.<br />
4.4.4.4 Christus is die inhoud <strong>van</strong> die boeke <strong>van</strong> Moses en die profete. Hy word daarin<br />
beloof.<br />
4.4.4.5 Wat die werk <strong>van</strong> Christus betref, profeteer die "Ou Testament" <strong>van</strong> sy lyding,<br />
dood en opstanding. Die slag <strong>van</strong> lammers en bokke, die bloed <strong>van</strong> osse en<br />
kalwers en die versoendeksel wys na Hom.
4.4.4.6 Sover dit die Persoon <strong>van</strong> die Heiland aangaan: Moses en die profete leer dat<br />
Hy die Messias, die Seun <strong>van</strong> Dawid, die Seun <strong>van</strong> God en aan die Vader<br />
gelyk is. Hy sou kind en mens word.<br />
4.5 Samevatting<br />
4.5.1 In al drie bestudeerde bronne tref <strong>Kohlbrugge</strong> se groot waardering vir die Ou<br />
Testament 'n mens.<br />
4.5.2 Die Ou Testament is vir hom 'n boek wat Christus verkondig - dit bevat<br />
dieselfde leer as die Nuwe. Dit is dus ongetwyfeld vir hom 'n bron <strong>van</strong> sy<br />
<strong>Christologie</strong>. Die Godheid en mensheid <strong>van</strong> Christus, sowel as dit wat Hy sou<br />
kom doen, word daarin geprofeteer.<br />
4.5.3 Dit is ook opmerklik hoe die Ou Testament, volgens <strong>Kohlbrugge</strong>, Christus<br />
verkondig. Dit gebeur onder andere deur tipes en allegorieë.<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> se siening <strong>van</strong> die Ou Testament as "wordingsgeskiedenis" <strong>van</strong><br />
Christus is veral besonders. Die gedagte dat die wording <strong>van</strong> Christus 'n<br />
geloofswording is, is sekerlik nuut. Tog lyk dit nie onskriftuurlik nie.<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> se beskouing oor Christus se wording as 'n vleeswording sal<br />
verder ondersoek moet word in 'n volgende hoofstuk (hfst. 5). Dit is egter al<br />
duidelik uit die ondersoek dat dit nie sy bedoeling is om die sondeloosheid <strong>van</strong><br />
Christus se menslike natuur te ontken nie.<br />
4.5.4 Deurlopend, in al drie boeke, keer <strong>Kohlbrugge</strong> hom teen strominge wat aan<br />
Christus tekort doen.
5.1 Inleiding<br />
HOOFSTUK 5<br />
DIE PERSOON VAN CHRISTUS<br />
In hierdie hoofstuk sal ondersoek ingestel word na die siening <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> oor<br />
die Persoon <strong>van</strong> Christus.<br />
Daar sal gekonsentreer word op sy beskouing <strong>van</strong> die ware en regverdige menslike<br />
natuur en die ware Goddelike natuur <strong>van</strong> Christus, omdat ernstige kritiek juis oor<br />
hierdie sake teen hom ingebring is. Daardie kritiek sal dan ook onder oë geneem<br />
en beoordeel word.<br />
Dat dit vir <strong>Kohlbrugge</strong> 'n saak <strong>van</strong> kardinale belang is, moet reeds hier aan die<br />
begin <strong>van</strong> die hoofstuk beklemtoon word, want hy sê (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1940:15): die<br />
apostels en dissipels <strong>van</strong> die Here laat hierdie leer dat Christus sowel ware en<br />
regverdige mens as ware God is, in hulle prediking en geskrifte uitkom as die<br />
grondslag <strong>van</strong> die geloof, as hoofsaak <strong>van</strong> die leer <strong>van</strong> verlossing, as<br />
verdedigingsmiddel <strong>van</strong> die gelowiges en as toetssteen <strong>van</strong> elke gees, belydenis en<br />
leer.<br />
5.2 Ware en regverdige mens<br />
5.2.1 Ware mens<br />
5.2.1.1 Noodsaak<br />
Dit staan vir <strong>Kohlbrugge</strong> vas dat Christus ware mens moes word. Dit was<br />
noodsaaklik.<br />
Die noodsaak - soos <strong>Kohlbrugge</strong> dit sien - is in die volgende sake geleë:
1. God moes weer sy eer terugont<strong>van</strong>g. Dit kon slegs geskied deur die geloof<br />
(<strong>Kohlbrugge</strong>, 1977a:30).<br />
2. Die Wet moes weer vervul word. Dit kon slegs gebeur deur volkome<br />
gehoorsaamheid (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1977a:30). Christus moes waaragtig mens<br />
wees, sodat Hy onderworpe sou wees aan dieselfde Wet as ons en sodat Hy<br />
vir ons, in ons plek, aan dieselfde Wet gehoorsaam sou wees. Die Wet eis nie<br />
alleen straf op die oortreding daar<strong>van</strong> nie, maar ook die eis <strong>van</strong> volkome<br />
gehoorsaamheid bly staan (<strong>Kohlbrugge</strong>, s.a.:152). God eis dit <strong>van</strong> die méns<br />
dat die Wet gehandhaaf bly. Daarom gee die Vader sy Seun as mens in ons<br />
plek om vir ons die Wet te vervul (<strong>Kohlbrugge</strong>, s.a.:144-145; 1898a:25;<br />
1992f:205; 1993:179).<br />
3. Christus moes waaragtig mens wees, sodat Hy die straf kon dra wat ons verdien<br />
het (Gen. 2:17) (<strong>Kohlbrugge</strong>, s.a.:153). Aan die geregtigheid <strong>van</strong> God kon<br />
alleen genoeggedoen word deur die dood en daardie dood kon Christus alleen<br />
gesterf het as Hy mens was (1898a:25; 1992f:205).<br />
4. God se geregtigheid eis dat die natuur wat gesondig het, ook genoegdoening<br />
moet doen vir die sonde en die straf moet dra (<strong>Kohlbrugge</strong>, s.a.:152-153).<br />
Wie gesondig het, moet gestraf word. Sou daar daarom iemand kom om die<br />
straf te dra, dan moes dit 'n mens wees (<strong>Kohlbrugge</strong>, s.a.:145-146), iemand<br />
wat in die vlees kom, "dat is, die in onze <strong>van</strong> God afgevalle toestand is"<br />
(<strong>Kohlbrugge</strong>, 1977a:30). Die mens moes weer regmaak wat hy bederf het<br />
(<strong>Kohlbrugge</strong>, 1898a:25; 1992f:205). Die regverdigheid <strong>van</strong> God eis dit. Dit is<br />
die reg <strong>van</strong> die Wet (<strong>Kohlbrugge</strong>, s.a.:145-146).<br />
5. Christus moes ware mens wees, want die sonde moes in die vlees geoordeel en<br />
vernietig word (<strong>Kohlbrugge</strong>, s.a.:153; 1993:179). Die ou Adam moes gedood<br />
word. In die vlees moes die sonde veroordeel, gevonnis, tereggestel word.<br />
Die sonde wat in die vlees sit, moes uit die vlees weg. Die mens was dit aan<br />
die Wet verskuldig om die sonde in die vlees te veroordeel. Die mens moes<br />
dit doen. As daar by die mens begeerte <strong>van</strong> die vlees, begeerte <strong>van</strong> die oë<br />
was, dan moes die mens dit tot niet maak. Daartoe het Christus gekom. Hy<br />
het die sonde laat uitwoed in sy vlees en dit tot niet gemaak (<strong>Kohlbrugge</strong>,<br />
s.a.:146-147).
6. Christus moes 'n ware Hoëpriester wees in die dinge wat tussen God en mens<br />
gedoen moes word (Heb. 5:1) (<strong>Kohlbrugge</strong>, s.a.:153).<br />
7. Christus moes ware mens word, want in die paradys is die belofte gegee dat Hy<br />
ware mens sou wees (<strong>Kohlbrugge</strong>, s.a.:153).<br />
Vervolgens (5.2.1.2) sal gesien word hoe al hierdie standpunte telkens terugkeer<br />
en in die lig <strong>van</strong> hierdie standpunte sal <strong>Kohlbrugge</strong> se eienaardige, dikwels kras,<br />
taalgebruik en denkpatroon beter begryp en regverdiger beoordeel word.<br />
5.2.1.2 In ons vlees, toestand, persoon en swakheid<br />
5.2.1.2.1 In die gevalle menslike natuur<br />
Uit die vorige afdeling (punt 4 onder 5.2.1.1) blyk dat <strong>Kohlbrugge</strong> dit as noodsaak<br />
sien dat die ware menslike natuur <strong>van</strong> Christus nie die natuur <strong>van</strong> die mens voor<br />
die sondeval moes wees nie. Hy moes in die vlees kom en daardie vlees beskryf<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> as die mens se <strong>van</strong> God afvallige toestand.<br />
Dit is 'n faset <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> se beskouing <strong>van</strong> die ware mensheid <strong>van</strong> Christus<br />
wat al meer <strong>Kohlbrugge</strong>-kenners opgeval het. So wys Kreck (1936:31-32) daarop<br />
dat <strong>Kohlbrugge</strong> onder die Skrifwaarheid dat die Woord vlees geword het, in die<br />
eerste plek verstaan dat die Seun <strong>van</strong> God in menslike nederigheid en swakheid<br />
ingegaan het. Hy was aan menslike swakheid onderworpe, want Hy het<br />
byvoorbeeld honger en dors gehad. Dit is inderdaad ook die Gereformeerde<br />
siening (Van Genderen & Velema, 1992:417-418). Volgens Kreck (1936:32) is dit<br />
egter nie al wat <strong>Kohlbrugge</strong> oor die menswording <strong>van</strong> Christus sê, ja, dit is "nicht<br />
einmal das Entscheidende". Wat is dan wel die beslissende? Dit stel Kreck<br />
(1936:32) so: "So gewiß Menschsein nicht mehr nur Geschöpflichkeit oder<br />
Endlichkeit, sonder 'Fleisch', das heißt die Sphäre der Gottesferne, der Anfechtung<br />
von Seiten der Sünde bezeichnet, so gewiß bedeutet die Menschwerdung Christi<br />
den Eintritt in diese Sphäre, die nicht mehr die des Geschöpfes vor dem Fall ist."<br />
Daarby sluit Gerssen (1954:82) aan wanneer hy sê dat mens-wees sedert die<br />
sondeval gevalle mens-wees beteken en dat dié gevalle menslike natuur is wat<br />
Christus aangeneem het.<br />
Verderaan in hierdie afdeling sal laasgenoemde gedagte telkens weer terugkom. In<br />
samehang daarmee sal ook gesien word hoe die uitdrukkings dat Christus in ons
vlees, in ons toestand, in ons persoon en in ons onmag of swakheid gekom het,<br />
keer op keer deur <strong>Kohlbrugge</strong> gebruik word.<br />
5.2.1.2.2 In ons vlees en toestand<br />
In 'n preek oor 2 Johannes :9 behandel <strong>Kohlbrugge</strong> (1894a:24-25; vgl.<br />
1992d:484-485) ook die sewende vers <strong>van</strong> die betrokke brief. Daardie vers handel<br />
oor die vele verleiers wat in die wêreld ingekom het, dié wat nie bely dat Jesus<br />
Christus in die vlees gekom het nie. Volgens <strong>Kohlbrugge</strong> is die algemene<br />
opvatting dat dit gaan oor verleiers wat voorgee dat Jesus nie 'n ware menslike<br />
natuur uit die maagd Maria aangeneem het nie, maar 'n skynliggaam.<br />
Dit is 'n dwaling waarteen hy standpunt inneem. Volgens <strong>Kohlbrugge</strong><br />
(1894a:24-25; vgl. 1992d:485-486; kursivering <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong>) beteken die<br />
uitdrukking dat Jesus in die vlees gekom het nie alleen dat Jesus Christus uit die<br />
maagd gebore is as waaragtige mens nie. Die apostel Johannes wou meer daarmee<br />
sê: hy wou te kenne gee in watter toestand Jesus Christus hier was toe Hy uit die<br />
maagd gebore is en in watter toestand Hy alles vir ons gedoen en gely het. Daardie<br />
toestand noem Johannes "vlees".<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> (1894a:25; vgl. 1992d:486) gee vervolgens 'n duidelike omskrywing<br />
<strong>van</strong> wat hy onder "vlees" verstaan: dit is hoe die mens in sy geheel genoem word.<br />
"Vlees" heet die mens soos hy deur sy moedswillige ongehoorsaamheid, deur die<br />
verleiding <strong>van</strong> die duiwel, uit die Woord <strong>van</strong> God uitgeval het deurdat hy God se<br />
gebod oortree het en so heeltemal <strong>van</strong> God, in wie sy lewe was, vervreemd geraak<br />
het. Van toe af leef die mens as sonde 12 , belaai met die vloek, 'n prooi <strong>van</strong> hom<br />
wat die geweld <strong>van</strong> die dood het, hoegenaamd nie in staat 13 om God te behaag of<br />
God se Wet te vervul en hom ten spyte <strong>van</strong> alle teenstrydighede aan God te hou<br />
nie.<br />
12 "Sünde"<br />
13 "Gans außer stand gesetzt"
Dat Jesus Christus "in solchem Fleisch" 14 gekom het, bely die vele verleiers nie<br />
(<strong>Kohlbrugge</strong>, 1894a:25-26; vgl. 1992d:486; kursivering <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong>).<br />
In die daaropvolgende paragraaf voeg <strong>Kohlbrugge</strong> (1894a:26; vgl. 1992d:486)<br />
daaraan toe: "Fleisch heißt bei Gott auch Sünde, und sein inneres Wesen, sein<br />
Bestreben und Thun heißt bei Gott auch Sünde." Ook die innerlike wese, neiging<br />
en dade <strong>van</strong> die "vlees" heet dus volgens <strong>Kohlbrugge</strong> by God sonde.<br />
Direk daarop laat <strong>Kohlbrugge</strong> (1894a:26; vgl. 1992d:486-487; kursivering <strong>van</strong><br />
<strong>Kohlbrugge</strong> ) volg dat Jesus Christus "in solchem Fleisch" gekom het. Die bewyse<br />
daarvoor vind hy by Paulus, waar laasgenoemde sê dat Christus sonde vir ons<br />
gemaak is, sodat ons geregtigheid <strong>van</strong> God in Hom (2 Kor. 5:21) kan word, dat Hy<br />
'n vloek geword het vir ons (Gal. 3:13) en dat Hy aan sy broeders in alles gelyk<br />
moes word (Heb. 2:17, 18) 15 . Hy vind eweneens steun vir sy standpunt in drie<br />
Psalms, waar Christus volgens hom aan die woord is en waar Hy, volgens<br />
<strong>Kohlbrugge</strong>, praat oor sy ongeregtighede (Ps. 40:13), dat Hy teen die Here<br />
gesondig het (Ps. 41:5) en oor sy skuld (Ps. 69:6). Uit die konteks is dit wel<br />
duidelik dat <strong>Kohlbrugge</strong> die uitsprake in die Psalms verstaan as dat Christus<br />
daarin aan die Woord is as ons Plaasver<strong>van</strong>ger. Die ongeregtighede en die skuld is<br />
daarom nie syne nie, maar die sonde en die skuld <strong>van</strong> die mens. Hy toon ook aan<br />
waarom hy daardie betrokke Psalmverse juis Messiaans wil verstaan: in Psalms<br />
40:7-9, 41:10 en 69:10 is dit naamlik vir hom duidelik dat Christus aan die woord<br />
is en daarom moet dit ook Hy wees wat in die eerste genoemde verse aan die<br />
woord is. Elders sê <strong>Kohlbrugge</strong> (1993:171) inderdaad ook dat al honderd-en-<br />
vyftig Psalms eintlik niks anders as die innerlike lewe <strong>van</strong> Christus bevat nie.<br />
Uit die preek oor 2 Johannes :9 kan die volgende afleidings gemaak word: die<br />
woord "vlees" omskryf vir <strong>Kohlbrugge</strong> 'n bepaalde toestand. Die uitdrukking dat<br />
Jesus "in die vlees" gekom het, begryp hy dan as dat dit sê in watter toestand Jesus<br />
was toe Hy hier op aarde was. Dit is baie duidelik uit die homilie dat daardie vlees<br />
of toestand waarin Jesus was, die toestand of vlees <strong>van</strong> die mens na die sondeval<br />
was.<br />
14 Hierdie uitdrukking gebruik <strong>Kohlbrugge</strong> meermale. Dit het reeds in die bespreking <strong>van</strong> sy boek oor<br />
Matteus 1 ter sprake gekom en die gedeelte wat tans onder bespreking is, werp lig op hoe "in sulke<br />
vlees" daar verstaan moet word (vgl. 4.3.3.3).<br />
15 Reeds in 4.2.5.2 is daarop gewys dat <strong>Kohlbrugge</strong> Paulus beskou as die skrywer <strong>van</strong> Hebreërs.
'n Volgende belangrike preek <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> wat onder oë geneem moet word, is<br />
die oor Johannes 1:14 (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1877a:71-87; vgl. 1992e:367-383).<br />
Heilig - aangesien Hy die Woord was - is Hy deur die maagd ont<strong>van</strong>g en gebore.<br />
Tog het Hy gekom om hier in die persoon <strong>van</strong> die sondaar te wandel. Die Woord<br />
het voortgekom uit 'n massa en het gekom in 'n massa 16 <strong>van</strong> buitengewoon 17<br />
sondige vlees. Die Woord het vlees geword. Dit het as vlees onder die Wet gekom<br />
en Hy het sonde en vloek vir ons geword. Hy het die Woord gebly en nogtans was<br />
daar voor die Wet niks so sondig, so ellendig so kragteloos as juis hierdie Woord<br />
nie, want die Here het al ons ongeregtighede op Hom gewerp. As vlees was Hy in<br />
dieselfde verdoemenis, oorgegee in dieselfde dood, in dieselfde kragteloosheid, in<br />
dieselfde onbekwaamheid om die wil <strong>van</strong> God te doen as ons. So getuig Hy ook in<br />
die dae <strong>van</strong> sy vlees: "Ek kan uit Myself niks doen nie" (Joh. 5:30) (<strong>Kohlbrugge</strong>,<br />
1877a:75; vgl. 1992e:371).<br />
Voortdat daar verder gegaan kan word, moet eers 'n paar opmerkings gemaak<br />
word oor <strong>Kohlbrugge</strong> se bogenoemde uitsprake. Eerstens moet die uitdrukking dat<br />
die Woord voortgekom het uit 'n massa en in 'n massa buitengewoon sondige<br />
vlees, verklaar word: met "uit 'n massa" bedoel <strong>Kohlbrugge</strong>, in die lig <strong>van</strong> sy boek<br />
oor Matteus (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1844:1-147), Christus se afkoms uit sondige vlees, uit 'n<br />
voorgeslag <strong>van</strong> sondaars. Met "in 'n massa" bedoel hy dat Christus in die vlees<br />
gekom het. Elders sê hy (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1992b:193-194; vgl. ook 1993:63) dat die<br />
Here Hom in die verlore massa <strong>van</strong> sy broeders ingewerp het, wie se vlees en<br />
bloed Hy deelagtig geword het, om in die geheel niks meer as hulle te wees nie.<br />
Hy het Hom in hulle verlorenheid gewerp. Tweedens moet gesê word dat Johannes<br />
5:30 nie sy uitspraak oor Christus se kragteloosheid om die wil <strong>van</strong> God te doen,<br />
ondersteun nie. "Uit homself iets doen" beteken om iets eiemagtig te doen. In die<br />
verband <strong>van</strong> die teks beteken dit dat Jesus as gestuurde gehandel het<br />
ooreenkomstig die wil <strong>van</strong> die Vader (Van der Waal, 1984:212). Hierdie aspek<br />
<strong>van</strong> vlees-wees sal egter in meer besonderhede ondersoek word in 'n volgende<br />
afdeling (5.2.1.2.4).<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> (1877a:76; vgl. 1992e:371-372; my kursivering - A.H.B.) vra<br />
vervolgens of sy hoorders weet wat "vlees" in Johannes 1:14 beteken. Dié vraag<br />
16 "Das Wort kam hervor aus einer Massa und kam hinein in eine Massa."<br />
17 "überaus"
eantwoord hy dan soos volg: "vlees" beteken 'n mens met liggaam en siel, wat<br />
egter in 'n toestand leef waarin hy <strong>van</strong> God, wat sy lewe is, geskei is. Dit is 'n<br />
toestand waarin hy hom heeltemal onbekwaam gemaak het om die wil <strong>van</strong> God te<br />
doen. Daarom wag die ewige dood op hom. Sulke vlees is voor God vervloek en<br />
heet "sonde" voor God se heilige oë. Aangesien dit verdorwe is, kan dit ook uit<br />
sigself nie anders as om alles te verderf nie. En dan laat <strong>Kohlbrugge</strong> hoor: "Ein<br />
solches Fleisch ward das Wort, und denke es dir so sündhaft, so elend, so<br />
abscheulich, so greulich vor dem Gesetze, wie du willst, so sage ich es laut auf:<br />
Ein solches Fleisch ward das Wort." Hier duik die uitdrukking "solches Fleisch"<br />
dus weer op en dat Christus, die Woord, "sulke vlees" was.<br />
In Die Lehre des Heils (v/a 184 - 186) bring <strong>Kohlbrugge</strong> ook Johannes 1:14 en die<br />
woorde "toestand" en "vlees" ter sprake. Hy vra naamlik in watter toestand Jesus<br />
gekom het en in watter toestand Hy gevolglik was, waarop hy antwoord: "So wie<br />
geschrieben steht: 'Das Wort ward Fleisch', und 'Jesus der Christ ist ein im Fleisch<br />
Gekommener'" (LH: v/a 185). Wat dít beteken, lê hy so uit: "Wir sind Fleisch, das<br />
ist, nicht Geist, demnach gänzlich Gottes entäußert, dem Tode und dem Teufel<br />
anheimgefallen. In solchem unserm Zustande ging der Herr hier für uns einher und<br />
war dennoch insofern nicht, was wir warren, als Er es für uns tat, Er aber an und<br />
für Sich der Herr im Himmel war" (LH: v/a 186).<br />
Hierby moet weer 'n paar aantekeninge gemaak word: Eerstens is dit duidelik dat<br />
vlees ook hier vir <strong>Kohlbrugge</strong> 'n bepaalde toestand beteken. Tweedens kan daardie<br />
toestand weer beskryf word as die toestand <strong>van</strong> die mens na die sondeval en dat<br />
Christus, volgens <strong>Kohlbrugge</strong>, juis in daardie toestand ingegaan het. Elders sê hy<br />
(<strong>Kohlbrugge</strong>, 1899:99; vgl. 1992b:398) dit ook baie duidelik: Christus "geht<br />
einher in unserm Abgekommensein von Gott, in unserm elenden Zustande".<br />
Die laaste uitdrukking, "ons ellendige toestand", gebruik <strong>Kohlbrugge</strong> (1992d:211)<br />
ook in 'n Kerspreek oor Lukas 2:1-14, waar hy sê: die ewige Seun <strong>van</strong> die ewige<br />
Vader wou Hom in ons doodsnag begewe. Hy wou ons besoek in ons ewige<br />
duisternis, in "onze ellendige toestand". En dan laat <strong>Kohlbrugge</strong> direk daarop<br />
hoor: "Het is eene daadzaak, een feit, het is waarachtig geschied: Jesus Christus is<br />
een in vleesch gekomene."<br />
In 'n preek oor Romeine 6:6a formuleer <strong>Kohlbrugge</strong> (1884b:267; vgl. 1992a:465;<br />
my kursivering - A.H.B.) dit ietwat anders, wanneer hy sê dat die ewige Woord<br />
<strong>van</strong> die Vader vlees geword het en "demnach unsern Zustand an sich nahm". Hier
praat <strong>Kohlbrugge</strong> dus nie <strong>van</strong> in ons toestand ingaan nie, maar wel dat Christus dit<br />
op Hom geneem het.<br />
In sy verklaring <strong>van</strong> Hebreërs 2:14 sê <strong>Kohlbrugge</strong> (1993:59) in die helderste taal<br />
in watter vlees Christus gekom het: dit is "in zulk vlees, dat <strong>van</strong> God is afgevallen,<br />
waarin de zonde is begaan. Dat is het, wat de apostel bedoelt, als hij zegt: de<br />
kinderen zijn des vleses en bloeds deelachtig".<br />
5.2.1.2.3 In die persoon <strong>van</strong> die sondaar<br />
Vervolgens moet aandag gegee word aan die uitdrukking dat Christus in ons<br />
persoon gekom het.<br />
Reeds hierbo (5.2.1.2), in 'n aanhaling uit <strong>Kohlbrugge</strong> se preek oor Johannes 1:14,<br />
het dié uitdrukking na vore gekom. Daar het <strong>Kohlbrugge</strong> gesê dat Christus (in die<br />
vlees - A.H.B.) gekom het om hier in die persoon <strong>van</strong> die sondaar te wandel. 'n<br />
Ent verder in dieselfde preek sê <strong>Kohlbrugge</strong> (1877a:85; 1992e:382) <strong>van</strong> Jesus op<br />
Golgota: terwyl Hy met en in sy eie heerlikheid as die afskuwelikste en mees<br />
doemwaardige sondaar voor die Wet daar staan in ons persoon, swyg, ly, duld en<br />
sterf Hy.<br />
Uit die laaste aanhalings wil dit nie lyk asof <strong>Kohlbrugge</strong> met "in die persoon <strong>van</strong><br />
die sondaar " iets anders bedoel as met dit wat hy verstaan onder die uitdrukking<br />
dat Christus in die vlees gekom het nie: dat Hy in die vlees gekom het, beteken dat<br />
Hy in die persoon <strong>van</strong> die sondaar gekom en gewandel het.<br />
Dieselfde blyk die geval te wees wanneer die gebruik <strong>van</strong> die woorde "in die<br />
persoon <strong>van</strong> die sondaar" vergelyk word met "in ons toestand". So sê <strong>Kohlbrugge</strong><br />
(1992f:104-105) byvoorbeeld in 'n preek oor Johannes 4:34 dat die Vader die Seun<br />
gestuur het in 'n toestand soos ons s'n, in 'n toestand <strong>van</strong> toorn en vervloeking voor<br />
die Wet, in 'n toestand waarin alles wat gedink en gedoen word, "sonde" is, al lyk<br />
dit hoe goed, in 'n toestand <strong>van</strong> uiterste swakheid en nietigheid. Wanneer<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> dit klaar gesê het, laat hy direk daarop - in dieselfde paragraaf, in die<br />
volgende sin! - volg: die Vader het Hom gestuur in die persoon <strong>van</strong> die sondaar,<br />
sodat Hy voor die regterstoel <strong>van</strong> die Wet gestaan het as die gruwelikste,<br />
afskuwelikste en mees vloekwaardige sondaar.
Om in die persoon <strong>van</strong> die sondaar te wees, beteken dus om in ons toestand te<br />
wees.<br />
Iets wat opval, is die feit dat <strong>Kohlbrugge</strong> (1898a:64; vgl. 1992c:135) die een keer<br />
sê dat Christus die persoon <strong>van</strong> 'n sondaar, 'n oortreder <strong>van</strong> al God se gebooie, op<br />
Hom 18 geneem het en dat Hy so ons persoon op Hom geneem het. 'n Ander keer<br />
weer druk hy (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1889b:10; vgl. 1992c:397) dit so uit dat Hy die<br />
persoon <strong>van</strong> die sondaar in Hom 19 opgeneem het en dat Hy sonde vir ons gemaak<br />
is.<br />
Soos die uitdrukkings "vlees" en "toestand" gee ook die uitdrukking "persoon <strong>van</strong><br />
die sondaar" baie duidelik te kenne dat Christus gekom het in die gevalle menslike<br />
natuur.<br />
5.2.1.2.4 In ons swakheid en onmag<br />
Laastens moet nog aandag gegee word aan die gedagte <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> dat<br />
Christus gekom het in ons swakheid of onmag om die wil <strong>van</strong> God te doen.<br />
By voorbaat moet hier opgemerk word dat hierdie swakheid of onmag deel is <strong>van</strong><br />
die toestand waarin die gevalle mens is. Dit is 'n aspek <strong>van</strong> vlees-wees, net soos<br />
wat vlees-wees beteken om as skuldenaar voor die Wet te staan, <strong>van</strong> God geskei te<br />
wees en onder sy toorn te wees. Dit is 'n faset <strong>van</strong> in-die-persoon-<strong>van</strong>-die-sondaar-<br />
wees.<br />
'n Paar verwysings sal dit genoegsaam illustreer: <strong>Kohlbrugge</strong> (1992b:70) sê<br />
byvoorbeeld dat Christus omgewe was met al ons swakheid, beklee met al ons<br />
magteloosheid, met al die onmag <strong>van</strong> ons vlees. In 'n preek oor die doop <strong>van</strong> Jesus<br />
(Luk. 3:21-22) sê <strong>Kohlbrugge</strong> (1992b:195-197) dat Christus daar gelê het in ons<br />
verlorenheid en algehele magteloosheid. Hy was om ons ontwil 'n magtelose. Hy<br />
het daar gestaan, magteloos en aangeveg deur alle helse magte. In so 'n toestand<br />
was Hy. Elders sê <strong>Kohlbrugge</strong> (1899:99; vgl. 1992:398) weer dat wie die Seun<br />
aanskou soos Hy hier was, Een aanskou wat in die vlees gekom het: Hy gaan in die<br />
ellendige toestand waarin ons ons bevind deur ons afval <strong>van</strong> God in. Hy gaan<br />
daarin in al ons swakheid, in ons volledige onbekwaamheid, in ons skande en<br />
18 "auf sich"<br />
19 "in sich"
smaad, 'n Seun <strong>van</strong> die mens, 'n vloek vir ons. In nog 'n ander preek (Heb. 1:4-6)<br />
wys <strong>Kohlbrugge</strong> (1855c:31; vgl. 1992e:118) daarop dat niks ooit die engele<br />
verhinder het om die wil <strong>van</strong> God te doen nie. In die dae <strong>van</strong> sy vlees het God<br />
Christus egter deur alles laat verhinder. Christus kon nie wat hulle kon nie, want<br />
Hy het die persoon <strong>van</strong> die sondaar gedra. Hy het hier op aarde die swakheid <strong>van</strong><br />
die vlees gedra.<br />
Uit die preek oor Johannes 1:14 blyk baie duidelik wat die punt is wat <strong>Kohlbrugge</strong><br />
wil maak deur te wys op die kragteloosheid <strong>van</strong> die vlees <strong>van</strong> Christus: dit het<br />
alles te make met die doen <strong>van</strong> die wil <strong>van</strong> God. Dit is 'n onmag of kragteloosheid<br />
<strong>van</strong> die vlees om die wil <strong>van</strong> God te kan doen. <strong>Kohlbrugge</strong> (1877a:75-76; vgl.<br />
1992e:371-372) sê naamlik dat Christus, toe Hy in ons vlees was, oorgegee was in<br />
dieselfde kragteloosheid en onbekwaamheid om die wil <strong>van</strong> God te doen as ons.<br />
Vlees beteken immers 'n toestand waarin die mens hom heeltemal onbekwaam<br />
gemaak het om die wil <strong>van</strong> God te doen. Vlees kan niks meer vir God doen nie en<br />
wil niks meer vir God doen wat volgens God se ewige Wet is nie, en juis in sulke<br />
vlees was die Woord.<br />
'n Belangrike teks vir <strong>Kohlbrugge</strong> in verband met die hele beredenering <strong>van</strong> die<br />
swakheid <strong>van</strong> Christus se vlees is Hebreërs 4:14-16. Daar maak hy (<strong>Kohlbrugge</strong>,<br />
1889b:14; 1992c:401-402) die opmerking dat wie sterk is, nie hoef te bid nie en<br />
dat wie smeek, baie ellendig moet wees en homself volstrek nie kan help nie.<br />
Die vlees, toestand of persoon waarin Christus was, was egter nie alleen swak of<br />
onmagtig om die wil <strong>van</strong> God te doen nie. Dit was ook 'n vlees wat hom kragtig<br />
verset het teen die doen <strong>van</strong> die wil <strong>van</strong> God.<br />
Hierdie laaste gedagte kom na vore in 'n preek <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> (1849:92-93; vgl.<br />
1937:111-112) oor Matteus 12:40. Daarin sê hy dat Christus meer soos Een wat in<br />
die vlees gekom het gevoel het as enige <strong>van</strong> ons. So het Hy Hom nie alleen aan die<br />
volle teëwerking <strong>van</strong> die duiwel en die dood oorgegee gevoel nie, maar ook aan<br />
die volle verset 20 <strong>van</strong> die vlees teen die doen <strong>van</strong> die wil <strong>van</strong> God. Die verset <strong>van</strong><br />
die vlees teen die wil <strong>van</strong> God het vir Hom namelose angs veroorsaak. Die dood<br />
<strong>van</strong> Adam, die afval <strong>van</strong> Adam, die vlees se afval <strong>van</strong> God het met al die gewig,<br />
met al die gevolge daar<strong>van</strong> op Hom gelê. Daarom kla Christus in Psalm 69:6-7 oor<br />
sy benoudheid en sy dwaasheid en skuld wat nie voor God verborge is nie en in<br />
20 "Sichsträuben"
Psalm 40:13 sê Hy dat sy ongeregtighede Hom aangegryp het en meer is as die<br />
hare <strong>van</strong> sy hoof 21 . Uit hierdie laaste tekste lei <strong>Kohlbrugge</strong> dan af dat Christus 'n<br />
magtige verset ondervind het <strong>van</strong> die vlees waarin Hy was. Dit is waarna die<br />
dwaasheid, skuld en sonde in genoemde Psalms volgens hom verwys.<br />
'n Vraag wat moontlik by die lees <strong>van</strong> hierdie gedeelte (5.2.1.2) by die leser mag<br />
opkom, is: kom die regverdigheid <strong>van</strong> Christus se menslike natuur nie by<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> in die gedrang nie? Dit sal in die volgende afdeling indringend en<br />
ernstig ondersoek moet word. Daarby sal ook die verband waarbinne <strong>Kohlbrugge</strong><br />
die uitdrukkings gebruik, in aanmerking geneem moet word.<br />
5.2.2 Regverdige mens<br />
5.2.2.1 Noodsaak<br />
Net so oortuig as wat <strong>Kohlbrugge</strong> was <strong>van</strong> die waarheid dat die Middelaar ware<br />
mens moes wees, net so vas staan die noodsaak vir hom dat Christus ook<br />
regverdige mens moes wees.<br />
Die noodsaak, soos <strong>Kohlbrugge</strong> dit sien, kan in twee punte saamgevat word:<br />
1. Christus tree op as Plekbekleër wat nie self sondig kan wees nie. God die Vader<br />
het Hom gemaak tot sonde vir ons en Hy wou dit in ewige liefde vir ons<br />
gewees het, maar as daar een gebrek, een vlek aan Hom is, dan is Hy nie die<br />
volkome, vlekkelose Lam nie. As Hy moes betaal vir een sonde deur<br />
Homself begaan, dan kon Hy nie vir ander betaal nie. Hy neem die sonde <strong>van</strong><br />
die wêreld op Hom, maar is in Homself heilig en voor God se Wet regverdig.<br />
Alle sondes laat Hy op Hom neerkom en Hy neem alle versoeking op Hom,<br />
dog <strong>van</strong> binne hou Hy Hom rein <strong>van</strong> alle sonde. Was Hy nie 'n regverdige<br />
mens nie, kon Hy nie vir ander betaal het nie (<strong>Kohlbrugge</strong>, s.a.:148, 153;<br />
1898a:25; 1911:317). Wie sondaars red, mag self nie 'n sondaar wees nie<br />
(<strong>Kohlbrugge</strong>, 1992f:107). Aan God se geregtigheid moet voldoen word.<br />
Daarom moes daar iemand kom wat in Homself heilig en onberispelik is,<br />
heeltemal volkome en sonder sonde, wat die persoon <strong>van</strong> die sondaar en sy<br />
sonde, skuld en straf op Hom neem en sy dood sterf. Dit is egter nie al nie.<br />
21 Hier haal <strong>Kohlbrugge</strong> amper dieselfde Psalmverse as in 5.2.1.2.2 aan.
Hy moes ook aan God sy eer teruggee, in sy Woord, in alle woorde <strong>van</strong> die<br />
Wet bly en dié volgens God se Gees vervul en sodoende aan God die geloof,<br />
wat vlees aan Hom verskuldig is, teruggee (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1855a:39-40).<br />
Kort saamgevat sou 'n mens kon sê: <strong>Kohlbrugge</strong> sien dit as noodsaak dat<br />
Christus ten opsigte <strong>van</strong> sy menslike natuur uiterlik sowel as innerlik sonder<br />
sonde moes wees.<br />
Die aandag moet ook gevestig word op 'n opmerking <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong><br />
(1993:34) dat Hy nie in sonde gebore mag wees nie: indien die Here Jesus in<br />
sonde gebore was, sou Hy vir Homself moes sterf. Dit wys sekerlik in die<br />
rigting <strong>van</strong> die erfsonde. Dit is 'n belangrike opmerking, veral waar daar<br />
kritici is wat meen dat <strong>Kohlbrugge</strong> erfsonde aan Christus toeskryf (vgl.<br />
5.2.3.1).<br />
2. Ons menslike natuur sou nooit opgeneem kon gewees het in die Goddelike<br />
natuur as dit nie rein sou gewees het nie. In sy hart was God die een en die al<br />
(<strong>Kohlbrugge</strong>, s.a.:148; vgl. s.a.:153).<br />
Ook in die hart <strong>van</strong> Christus was God die een en die al!<br />
Vervolgens sal uit die werke <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> aangedui word dat sy siening <strong>van</strong><br />
Christus se menslike natuur aan al hierdie vereistes voldoen.<br />
Dit gaan daarom dat 'n outeur in konteks gelees moet word en die reeds genoemde<br />
punte bied die konteks. Daarom kan hier alreeds gesê word dat, indien <strong>Kohlbrugge</strong><br />
werklik in konteks gelees word, dit sekerlik nie daarop dui dat hy die<br />
sondeloosheid <strong>van</strong> Christus se menslike natuur te na gekom het nie.<br />
5.2.2.2 Onskuldige, vlekkelose Lam<br />
5.2.2.2.1 <strong>Kohlbrugge</strong> stel dit as vereiste dat Christus 'n volkome, vlekkelose<br />
Lam, sonder enige gebrek of vlek moes wees (vgl. punt 1 in 5.2.2.1). <strong>Kohlbrugge</strong><br />
kom male sonder tal na hierdie (Bybelse) beeld terug wanneer hy na Christus<br />
verwys as die onskuldige, vlekkelose Lam.
So bespreek <strong>Kohlbrugge</strong> (1899:99-100; vgl. 1992b:399-400) Levitikus 1: wanneer<br />
'n Israeliet gesondig het, moes hy vir God 'n lam bring en sy sonde daarop lê.<br />
Hierdie onskuldige lam, wat opgegaan het in die vlamme, was "sy sonde" en die<br />
Israeliet het "die geregtigheid" <strong>van</strong> die onskuldige lam ont<strong>van</strong>g en daarmee is hy<br />
bedek. Daarin sien <strong>Kohlbrugge</strong> 'n verwysing na Christus, die Lam <strong>van</strong> God, op<br />
wie die sondaar sy sonde moet lê. Daarmee moet hy erken dat hyself met sy sonde<br />
die slagting <strong>van</strong> hierdie Lam veroorsaak het. Laat hy, die sondaar, die Seun<br />
aanskou wat as sy sonde vir hom "in die vuurgloed <strong>van</strong> die liefde" gebrand 22 het en<br />
laat hy homself dan aansien as die geregverdigde in die Seun se geregtigheid,<br />
bedek met die onskuld en volkome heiligheid <strong>van</strong> die Seun. Alle geregtigheid, alle<br />
vervulling <strong>van</strong> die Wet en <strong>van</strong> elke gebod, meen <strong>Kohlbrugge</strong> (1895:48-49;<br />
1992c:381) elders, word gevind in die bloed <strong>van</strong> 'n onbestraflike en onbevlekte<br />
Lam. Wie in die Seun <strong>van</strong> God glo, glo in Hom as 'n waaragtige mens, as die Een<br />
wat in die vlees gekom het, wat sy broeders in alles gelyk wou wees, wat Hom<br />
onder die wet gestel het, wat Hom deur God sonde laat maak het, maar wat<br />
nogtans 23 die heilige en vlekkelose Lam <strong>van</strong> God is, wat sonder sonde die sonde<br />
<strong>van</strong> die wêreld weggedra en oorwin het (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1855a:76). Die Woord het<br />
vlees geword, dit is ware mens. Nogtans was Hy ook heilige en onbevlekte Lam,<br />
dit is regverdige mens.<br />
Soms gebruik <strong>Kohlbrugge</strong> nie uitdruklik die woord Lam nie, maar woorde soos<br />
dat Christus onskuldig, onbevlek of vlekkeloos, die sonde dra. Dit het sonder<br />
enige twyfel hierdie beeld <strong>van</strong> die Lam as agtergrond, soos ook blyk uit 'n<br />
Kerspreek (Luk. 2:1-14) <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> (1992d:215) waarin hy verklaar: daarin<br />
het ons die borgtog dat, ofskoon Hy sonde vir ons geword het, ofskoon Hy in ons<br />
ellendige toestand gekom het, Hy desnieteenstaande heilig, onskuldig en onbevlek<br />
was en nie sy eie sondes gedra het nie, maar dat Hy ons sondes, ellende, nood en<br />
dood op Hom geneem het om ons te beklee met sy genade en ewige heerlikheid,<br />
met sy onskuld en heiligheid.<br />
In die reeds meermale bespreekte preek oor Johannes 1:14 (vgl. 5.2.1.2.2), het<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> (1877a:76; vgl. 1992e:371-372) dit daaroor gehad dat die Woord<br />
solches Fleisch geword het, vlees wat verdorwe is voor God en wat onbekwaam is<br />
om die wil <strong>van</strong> God te doen en dat sy hoorders daardie vlees so sondig, ellendig,<br />
22 "gebraten"<br />
23 "Dennoch"
gruwelik en afskuwelik voor die Wet moet indink as wat hulle wil. Daardie<br />
woorde staan egter in 'n bepaalde verband, want direk daarop laat <strong>Kohlbrugge</strong><br />
hoor: "Dennoch blieb es das Wort, dennoch blieb es das unschuldige und<br />
unbefleckte Lamm. Was er ward, ward es um unsertwillen, an unserer Statt, ward<br />
es, weil der Vater es so wollte, zu unserer Errettung." Naas die solches Fleisch, die<br />
ware menslike natuur <strong>van</strong> Christus, stel hy die dennoch, die "en nogtans<br />
regverdige mens". Daardie sondeloosheid en regverdigheid druk hy uit met die<br />
herhaaldelik gebruikte beeld <strong>van</strong> die onskuldige en onbevlekte Lam. Dit is<br />
sekerlik ook verbandsuitleg om rekening te hou met wat <strong>Kohlbrugge</strong> elders sê oor<br />
Christus as die onskuldige Lam en om in die lig daar<strong>van</strong> sy preek oor Johannes<br />
1:14 en die beeld <strong>van</strong> die Lam hier te verklaar.<br />
Woorde wat die beeld <strong>van</strong> die onskuldige, vlekkelose Lam as agtergrond het, sal<br />
nog dikwels in volgende aanhalings weer opduik.<br />
Uit hierdie beeld <strong>van</strong> die Lam is dit alreeds duidelik dat <strong>Kohlbrugge</strong> wel definitief<br />
die sondeloosheid <strong>van</strong> Christus onderskryf. Die Lam dra nie sy eie sondes nie,<br />
maar die <strong>van</strong> ander.<br />
5.2.2.2.2 Ook wat in die preek oor 2 Johannes :9 gesê is oor Christus wat in ons<br />
vlees en toestand gekom het (vgl. 5.2.1.2.2), moet in die juiste konteks geplaas<br />
word.<br />
Direk nadat <strong>Kohlbrugge</strong> verduidelik het wat vlees is en dat Jesus in solchem<br />
Fleisch gekom het, verklaar hy (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1894a:27; 1992d:487-488;<br />
kursivering <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong>) pertinent dat Christus desnieteenstaande tog geen<br />
sondaar was nie. Dit motiveer hy deur daarop te wys dat Christus deur die<br />
werking <strong>van</strong> die Heilige Gees en die oorskaduwing <strong>van</strong> die Allerhoogste uit die<br />
maagd Maria gebore is en dat Gabriël Hom daarom ook die Heilige noem (Luk.<br />
1:35). Hy wys voorts onder andere op Jesus se eie uitspraak: "Wie <strong>van</strong> julle<br />
oortuig My <strong>van</strong> sonde?" (Joh. 8:46) en wat Paulus geskryf het, naamlik dat<br />
Christus geen sonde geken het nie (2 Kor. 5:21).<br />
Maar, laat <strong>Kohlbrugge</strong> (1894a:27-28; 1992d:488) iemand vra, lê hierin dan nie 'n<br />
teenstrydigheid nie? Aan die een kant het hy immers verduidelik dat die Woord<br />
vlees geword het, solches Fleisch, en nou verklaar hy nadruklik dat Christus geen<br />
sondaar was nie. Daarop gaan <strong>Kohlbrugge</strong> in die betrokke preek in en hy<br />
beantwoord die vraag met 'n gelykenis: bly 'n koning dan nie koning nie, ook
wanneer hy hom in 'n armoedige woning begeef en in die uiterlike gedaante <strong>van</strong><br />
die arm en ellendige onderdaan verskyn, in volkome gelykheid met so 'n arme en<br />
met sy armoede? Is die koning dan nie arm en ellendig met die ellendige nie? Is hy<br />
dan nie waaragtig arm en ellendig vir die ellendige nie? Is sodanige armoede en<br />
sulke ellende nie nogtans vir hom iets vreemds nie? Is hy nou arm en ellendig op<br />
sigself 24 , of is en bly hy, ondanks dit alles, die magtige en groot koning? En<br />
wanneer hy met die ellendige middele wat beskikbaar is deur sy wysheid alles<br />
weer so herstel dat alles wat hy aanpak goed uitgevoer word, ofskoon dit skyn asof<br />
alles onder sy hande afgebreek word, sal dit dan nie openbaar word dat hy waarlik<br />
vir die arme en ellendige arm en ellendig was nie en dat hy nogtans deur en deur<br />
ryk aan goedheid gebly het en dat hy alles sonder gebrek weer herstel het nie? En<br />
dan kom <strong>Kohlbrugge</strong> by die toepassing: so was ons groot Koning heilig <strong>van</strong> sy<br />
ont<strong>van</strong>genis en geboorte af. So het Hy absoluut geen sonde 25 geken nie. So het Hy<br />
alles gedoen, sonder dat Hy sonde gedoen het. So het Hy as oorwinnaar uit elke<br />
versoeking te voorskyn gekom, sonder sonde. So het Hy alles sonder sonde weer<br />
herstel en was Hy nogtans 26 Een wat in die vlees gekom het.<br />
Die absolute sondeloosheid <strong>van</strong> Christus se menslike natuur al <strong>van</strong> sy ont<strong>van</strong>genis<br />
en geboorte af, word hier weer in onomwonde taal deur <strong>Kohlbrugge</strong> bely. Aan die<br />
ander kant hou hy ook vas aan die feit dat Christus in die vlees gekom het:<br />
nogtans was Hy Een wat in die vlees gekom het! Hy wil albei waarhede vashou:<br />
Christus waaragtig mens, Christus absoluut sondelose mens.<br />
5.2.2.2.3 'n Gedagte wat ook telkens weer by <strong>Kohlbrugge</strong> opduik, is dat die<br />
sonde wat Christus moes dra, vreemde sonde was, dit wil sê nie sy eie nie. Hy<br />
verwys in die verband ook dikwels na Christus as Borg en Plekbekleër. Met<br />
verskeie ander woorde of uitdrukkings wys <strong>Kohlbrugge</strong> ook na die borgskap <strong>van</strong><br />
Christus, soos die uitdrukking vir ons.<br />
By Levitikus 14:6-7 - die hoofstuk wat die wette betreffende die reiniging <strong>van</strong><br />
melaatses bevat - verklaar <strong>Kohlbrugge</strong> (1894a:55; 1992f:13-14) byvoorbeeld: God<br />
het die melaatses se melaatsheid - dit wil sê 'n vreemde melaatsheid, nie sy eie nie<br />
- op Hom gewerp, aangesien Hy Plekbekleër <strong>van</strong> die melaatses wou wees, wat Hy<br />
24 "An und für sich"<br />
25 "Gar keine Sünde"<br />
26 "Dennoch"
wou reinig. Christus het met sy mensheid in die dood in gegaan, met sy rein bloed<br />
en met sy heilige lewe, asof 27 Hy bloedrooi <strong>van</strong> sonde was. Omdat Hy sonde vir<br />
ons geword het, besprinkel Hy die mens wat teen die genade rebelleer met sy<br />
bloed wat <strong>van</strong> alle melaatsheid reinig.<br />
Die "asof" 28 gebruik <strong>Kohlbrugge</strong> (1911:317) ook elders waar hy sê: Christus was<br />
nie 'n sondaar nie, want anders sou Hy nie vir ander kon betaal het nie, maar<br />
terwyl Hy ons sondes dra asof dit syne is, kla Hy dat sy sonde meer is as die hare<br />
<strong>van</strong> sy hoof (Ps. 40:13; vgl. 5.2.1.2.2). Die woorde <strong>van</strong> laasgenoemde Psalm en<br />
ook Psalm 41:5, "Ek het teen U gesondig", is volgens <strong>Kohlbrugge</strong><br />
(1992e:259-260) woorde <strong>van</strong> Christus. Die sonde waar<strong>van</strong> Hy daar praat, is die<br />
sonde wat Hy, Self skuldloos en vlekkeloos, om ons ontwil en dus as vreemde<br />
skuld op Hom as Borg gelaai het, terwyl Hy ons in sy vlees op Hom geneem het,<br />
sodat dit ons was en ons misdaad.<br />
Die gedagte <strong>van</strong> borgskap plaas ook die preek oor 2 Johannes :9 en wat<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> daarin sê oor Christus wat in ons vlees en toestand gekom het (vgl.<br />
5.2.1.2.2), in 'n ander perspektief. <strong>Kohlbrugge</strong> (1894a:28; vgl. 1992d:489) sê<br />
naamlik: die hele toestand waarin die Here Hom bevind het, was ons toestand. Die<br />
toestand was Hom vreemd en moes Hom vreemd bly, nie alleen vir sover Hy die<br />
Seun <strong>van</strong> God was nie, maar ook vir sover Hy mens was. "Es war unser Zustand,<br />
in welchem er war als unser Mittler und Stellvertreter, als ein Schuld- und<br />
Sühnopfer für uns" (kursivering <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong>). Wie dit lees, sal besef dat<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> met uitdrukkings soos dat Christus in ons vlees en toestand gekom<br />
het, sekerlik nie bedoel het om 'n streep deur Christus se sondeloosheid te trek nie.<br />
Dit wys eerder in die rigting <strong>van</strong> sy borgtogtelike werk.<br />
Die preek oor Johannes 4:34 (vgl. 5.2.1.2.3) wil nie iets anders sê nie. Daarin sê<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> (1992f:104-105; my kursivering - A.H.B.) dat God sy Seun in 'n<br />
toestand soos ons s'n gestuur het, sodat Hy voor die regterstoel <strong>van</strong> die Wet<br />
gestaan het as die gruwelikste, afskuwelikste, mees vloekwaardige sondaar. Dan<br />
laat <strong>Kohlbrugge</strong> egter direk daarop volg: want alle sonde - God het Hom daarin<br />
gewerp, Hom, sy eie Seun - het God op Hom gewerp, sodat Hy in die heilige oë<br />
27 "Als wäre"<br />
28 Hier gebruik hy egter die woorde "als ob's".
<strong>van</strong> God geheel en al "sonde" 29 was. Die redegewende "want" is veelseggend, want<br />
daarmee wil <strong>Kohlbrugge</strong> sê waarom Christus as sondaar voor die regterstoel <strong>van</strong><br />
die Wet staan: dit is nie <strong>van</strong>weë eie sonde nie, maar as gevolg <strong>van</strong> ander se sonde<br />
wat op Hom gewerp is. Die gevolgaanduidende "sodat" is eweneens veelseggend,<br />
want omdat die sonde op Hom gewerp is, was Hy gevolglik in die oë <strong>van</strong> God<br />
geheel en al "sonde". As Borg staan Hy daar, belaai met ander se skuld wat op<br />
Hom is.<br />
Nog meer aanhalings uit <strong>Kohlbrugge</strong> se werke kan hierdie punt onderstreep, maar<br />
daar word volstaan met die wat gegee is.<br />
5.2.2.2.4 Wat nog onder die loep moet kom, is die uitsprake <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> oor<br />
die swakheid <strong>van</strong> Christus se vlees en die verset daar<strong>van</strong> teen die wil <strong>van</strong> God<br />
(vgl. 5.2.1.2.4): kom dit nie moontlik Christus se regverdige mensheid te na nie?<br />
In 'n preek (2 Joh. :12b) sê <strong>Kohlbrugge</strong> (1898a:13-14; 1992e:14-15) dat Christus<br />
in sy vlees die onmoontlikheid ondervind het, die algehele onbekwaamheid <strong>van</strong><br />
ons vlees om aan God vas te hou, sy wil te doen en sy Wet, wat in sy (Christus se)<br />
hart was, te bewaar. Hy het ondervind hoe onmoontlik dit is om daarin te volhard<br />
in die raad <strong>van</strong> God, al was niks anders as die teenstrydige te sien nie. Juis daarom<br />
egter, omdat Hy in die vlees gekom het, het Hy 'n barmhartige en getroue<br />
Hoëpriester voor God geword. <strong>Kohlbrugge</strong> vervolg: en omdat Hy nie agteruit<br />
gewyk het nie, het Hy die sonde <strong>van</strong> ons onbekwaamheid, <strong>van</strong> ons volslae<br />
magteloosheid, versoen.<br />
Christus het in die vlees gekom. Hy was dus arm en ellendig om ons ontwil. In<br />
daardie armoede, in daardie ellende, het Hy egter God se wil, God se Wet in sy<br />
hart, in sy ingewande gehad. Die Gees wat in Hom was, het Hom gedryf om die<br />
Wet volgens die Gees 30 te vervul. Die Wet moes nagekom word. Christus het dit<br />
erken as 'n ewige Wet en dit het vir Hom gegaan om 'n ewige heiligheid, om ewige<br />
dade, om die ewige Wet volgens die ewige Gees te vervul. Wat <strong>Kohlbrugge</strong> dan<br />
sê, is veral belangrik: Hy het die Wet vervul ten spyte daar<strong>van</strong> 31 dat Hy in die vlees<br />
29 <strong>Kohlbrugge</strong> plaas meermale die woord sonde tussen aanhalingstekens wanneer dit in verband met<br />
Christus gebruik word (vgl. o.a. LH: a 191).<br />
30 "Nach Geist"<br />
31 "Trotzdem"
was, ondanks 32 sy armoede en sy ellende, ondanks die feit dat Hy beklee 33 was met<br />
al ons swakheid, ondanks die feit dat Hy om ons ontwil in die persoon <strong>van</strong> die<br />
sondaar gewandel het, sonde gemaak en vloek geword het vir ons, ondanks die<br />
verlatenheid <strong>van</strong> Bo en ondanks die teëwerking <strong>van</strong> alle magte <strong>van</strong> die duisternis.<br />
Hy het bly vra na die een ding wat nodig is, naamlik God se wil, God se Wet<br />
(<strong>Kohlbrugge</strong>, 1891:83-85; 1992e:34-36).<br />
In die reeds aangehaalde preek oor Matteus 12:40 (vgl. 5.2.1.2.4) sê <strong>Kohlbrugge</strong><br />
dat die vlees waarin Christus was, 'n vlees was wat hom kragtig verset het teen die<br />
wil <strong>van</strong> God. Dit is eweneens 'n uitspraak <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> wat in konteks gelees<br />
moet word, anders kan maklik tot die gevolgtrekking gekom word dat hy nie 'n<br />
belyer <strong>van</strong> die regverdigheid <strong>van</strong> Christus se menslike natuur was nie. Wat bedoel<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> (1849:92-95; 1937:111-114) dan presies daar? Dit kan so saamgevat<br />
word: ofskoon 34 'n regverdige mens, regverdig na die gees en heeltemal gewillig<br />
om die wil <strong>van</strong> die Vader te doen, het Christus gevoel soos Een wat in die vlees<br />
gekom het, nog meer as een <strong>van</strong> ons. Hy het die kragtige verset <strong>van</strong> daardie vlees<br />
teen die wil <strong>van</strong> God waargeneem en om ons ontwil diep ervaar. Dan laat<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> egter volg: Hy alleen het aan daardie vlees nie toegegee nie. Hy het<br />
aan die wil <strong>van</strong> die Vader gehoorsaam gebly tot in die dood, ja tot in die dood aan<br />
die kruis.<br />
Ons gedagtes, woorde en dade moet in ooreenstemming wees met die Gees <strong>van</strong><br />
heiligheid, wat sy wese en wil in die Wet openbaar. Die mens kan dit nie regkry<br />
nie, maar alles wat Christus gedink, gesê, gedoen en gely het, was sonder<br />
vermenging <strong>van</strong> eieliefde of -wil. Dit was alles suiwer liefde vir God en naaste.<br />
Alles was daarop gerig dat sy Vader geëer sou word (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1884a:103).<br />
Hier moet 'n mens vra na die motief <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong>: waarom moes Christus in<br />
die swak vlees, in die vlees wat hom verset teen God se wil, kom? Wat hy in die<br />
preek oor Matteus 12:40 sê, is <strong>van</strong> kardinale belang om 'n antwoord op dié vraag<br />
te gee. Daarin sê hy (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1849:92-93; 1937:111; my kursivering -<br />
A.H.B.) naamlik: "Obschon er nicht selbst in einem Fleische von Sünde war, war<br />
er doch für Sünde in der Gleichheit von Fleisch von Sünde, und allein an diesem<br />
32 "Trotz"<br />
33 "Umhängen"<br />
34 "Obschon"
Fleische mußte der alte Adam, mußte die Sünde austoben und zu nichte gemacht<br />
werden." Dit motiveer <strong>Kohlbrugge</strong> deur te verwys na Romeine 8:3, wat volgens<br />
hom so begryp moet word: God het die sonde veroordeel in hierdie vlees, naamlik<br />
in die vlees 35 <strong>van</strong> Christus. 'n Ent verder sê hy (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1849:94; 1937:113):<br />
vlees kan nie anders as om hom te verset teen die wil <strong>van</strong> God nie. Daarom dra<br />
Christus dit vir sy broeders. Die vlees moet in die dood in. Dit moet weg <strong>van</strong> die<br />
aarde. Dit moet in die hart <strong>van</strong> die aarde en met die aarde gelykgemaak word. Drie<br />
dae en drie nagte moet dit in die aarde in, soos Jona drie dae en drie nagte in die<br />
buik <strong>van</strong> die vis was. Op die derde dag sal Hy egter weer opstaan. Hy word<br />
doodgemaak na die vlees, maar lewendgemaak na die gees. So sal deur die<br />
doodmaak <strong>van</strong> die liggaam <strong>van</strong> sy vlees 'n einde gemaak word aan die heerskappy<br />
<strong>van</strong> hom, die duiwel, wat die geweld <strong>van</strong> die dood het. Daardeur sal 'n einde<br />
gemaak word aan die heerskappy <strong>van</strong> sowel die sonde <strong>van</strong> die vlees, as die vlees<br />
<strong>van</strong> die sonde. Dit doen Hy ter wille <strong>van</strong> sy broeders.<br />
Op hierdie gedagtes kom <strong>Kohlbrugge</strong> meermale terug. Elders sê hy (<strong>Kohlbrugge</strong>,<br />
1899:103-104; 1992b:403-404) byvoorbeeld: in die vlees <strong>van</strong> Hom wat in die<br />
vlees gekom het, wat sonde nie geken het nie, het die sonde uitgewoed en ditself<br />
tot niet gemaak, aangesien dit Hom wel kon dood, maar nie kon oorwin nie. So is<br />
die sonde dan uit die midde verwyder. Christus is die draer en die oorwinnaar <strong>van</strong><br />
die sonde. In die preek oor Johannes 1:14 kom dit eweneens voor: God het sy<br />
Seun sy heerlikheid gegee en Hom in die wêreld gestuur. Hy het Hom ons vlees en<br />
bloed deelagtig gemaak, om deur hierdie heerlikheid die sonde in sy vlees 36 te<br />
veroordeel, te vonnis en tot niet te maak, sodat ons <strong>van</strong> die sonde sou vry wees<br />
(<strong>Kohlbrugge</strong>, 1877a:83; 1992:380).<br />
Daarom moes Hy immers ook mens word, aldus <strong>Kohlbrugge</strong> (vgl. punt 5 in<br />
5.2.1.1).<br />
'n Mens sou <strong>Kohlbrugge</strong> se gedagtes so kon saamvat: die sonde moes op eie<br />
terrein verslaan word. Daar waar die sonde die oorwinning behaal het, moes die<br />
oorwinning oor die sonde behaal word en dit is in die gevalle menslike natuur.<br />
35 "An dem Fleische"<br />
36 "An seinem Fleische"
Nie die mens nie, maar die mens wat gesondig het, hy moet betaal en regmaak. So<br />
sou 'n mens <strong>Kohlbrugge</strong> se gedagtes kon opsom. Daarom moes Christus ware<br />
mens word en nogtans het Hy regverdige mens gebly, om in die gevalle vlees te<br />
herstel wat verdorwe was, die Wet te vervul en die sonde te oorwin.<br />
Hier moet gewys word op wat De Reuver (1971:173-174) <strong>Kohlbrugge</strong> se<br />
uitermate realistiese uitsprake oor Christus se versoeking noem. Die versoeking<br />
was nie iets wat Christus sommer kon "wegblaas" nie. Dit het deur die<br />
onmoontlike heen gegaan: die Woord "ward zu Pulver gestoßen, er war nichts<br />
mehr als Sünde, als Schwachheit und Fluch, und es war dennoch gehalten, das<br />
Gesetz vollkommen zu erfüllen, in allen Worten des Gesetzes zu bleiben"<br />
(<strong>Kohlbrugge</strong>, 1877a:76; vgl. 1992e:372). In so 'n toestand was die versoeking <strong>van</strong><br />
ondeurgrondelike erns. "Want Hij heeft den nood en de zwarigheden niet maar<br />
weggeblazen, veeleer, Hij heeft geloofd en met God geworsteld" (<strong>Kohlbrugge</strong>,<br />
1884a:10). Met niks anders nie as die naakte geloof het Christus Hom deur die<br />
versoekings heen geglo. En dan sê <strong>Kohlbrugge</strong> (1889b:14; vgl. 1992c:402) in 'n<br />
preek oor Hebreërs 4:14-16 na aanleiding <strong>van</strong> Psalm 88:16, wat volgens hom oor<br />
Christus gaan: "O, glückliches Geschlecht, das von seinem Hohenpriester es nicht<br />
glaubt, daß er es nur, so zu sagen, hat wegblasen können, vielmehr von ihm es<br />
dankbar anerkennt, daß es mit der Arbeit seiner Seele nicht anders gegangen, wie<br />
mit der allergefährlichsten Geburt eines Kindes, nämlich der Hölle und dem<br />
Abgrunde entlang, so daß kein haarbreit Raum dazwischen war, ja es ging durch<br />
die Hölle hindurch."<br />
5.2.2.2.5 Iets waarop die aandag gevestig moet word, is die feit dat <strong>Kohlbrugge</strong><br />
nie sê dat Christus in 'n sondige vlees was nie.<br />
Hy (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1849:92; 1937:111) sê uitdruklik: ofskoon Hy self nie in 'n<br />
sondige vlees 37 was nie, was Hy tog vir die sonde in die gelykheid <strong>van</strong> die sondige<br />
vlees. In sy boek oor Matteus 1 maak <strong>Kohlbrugge</strong> (1844:92; my kursivering -<br />
A.H.B.) 'n byna soortgelyke opmerking: "So ist er für uns geboren von einem<br />
Weibe, und in diesem unserm ganzen Wesen, mit allen menschlichen Affekten,<br />
Begierden und Bedürfnissen, 'Sünde' für uns gemacht war er hier in Gleichkeit<br />
eines Fleisches von Sünde an unserer Statt."<br />
37 "In einem Fleische von Sünde"
Die woorde "in die gelykheid <strong>van</strong> die sondige vlees" is 'n duidelike sinspeling op<br />
Romeine 8:3: "Want God het - wat vir die wet onmoontlik was, omdat dit<br />
kragteloos was deur die vlees - deur sy eie Seun in die gelykheid <strong>van</strong> die sondige<br />
vlees te stuur, en dit ter wille <strong>van</strong> die sonde, die sonde veroordeel in die vlees"<br />
(Bybel, 1953:180).<br />
5.2.3 Veroordeling en beoordeling<br />
5.2.3.1 Kritiek <strong>van</strong> Van Lonkhuijzen<br />
5.2.3.1.1 In 1905 het daar 'n proefskrif verskyn getiteld Hermann Friedrich<br />
Kohlbrügge en zijn Prediking. Die outeur daar<strong>van</strong> was J. <strong>van</strong> Lonkhuijzen. In die<br />
proefskrif word ernstige kritiek uitgespreek teen verskillende beskouings <strong>van</strong><br />
<strong>Kohlbrugge</strong>. So het Van Lonkhuijzen (1905:406-436) groot probleme met<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> se <strong>Christologie</strong> en spesifiek met sy siening <strong>van</strong> die Persoon <strong>van</strong><br />
Christus. Nog meer presies uitgedruk: Van Lonkhuijzen meen dat <strong>Kohlbrugge</strong> die<br />
sondeloosheid <strong>van</strong> Christus se menslike natuur aantas.<br />
Op hierdie proefskrif het daar kritiek gekom <strong>van</strong> Locher (1908:1-191). Hy<br />
(Locher, 1908:35-66) antwoord op Van Lonkhuijzen se besware teen <strong>Kohlbrugge</strong><br />
se <strong>Christologie</strong>.<br />
Van Lonkhuijzen (1909:1-167) het op die kritiek <strong>van</strong> Locher gereageer deur 'n<br />
verkorte weergawe <strong>van</strong> sy proefskrif uit te gee, waarin hy daarop antwoord.<br />
Daar het ook ander kritiek op Van Lonkhuijzen se proefskrif gekom, maar dit sal<br />
in die verdere verloop <strong>van</strong> hierdie hoofstuk aangetoon word.<br />
5.2.3.1.2 Van Lonkhuijzen (1909:119; kursivering <strong>van</strong> Van Lonkhuijzen) vat<br />
self die kern <strong>van</strong> sy kritiek teen <strong>Kohlbrugge</strong> se <strong>Christologie</strong> soos volg saam:<br />
volgens <strong>Kohlbrugge</strong> se opvatting word die sonde nie op nie, maar wel in Christus<br />
gelê. Christus het nie alleen ons sondes gedra nie, maar in Hom opgeneem. Die<br />
toerekening <strong>van</strong> die skuld is nie suiwer juridies nie, maar geneties.<br />
5.2.3.1.3 Dat die sonde volgens <strong>Kohlbrugge</strong> se opvatting nie op nie, maar in<br />
Christus gelê is, blyk vir Van Lonkhuijzen (1909:125-128) uit drie punte:
• Eerstens meen Van Lonkhuijzen dat vlees-wees by <strong>Kohlbrugge</strong> volstrek nie<br />
maar net die staat <strong>van</strong> "sonde" voor die Wet is nie, maar baie beslis 'n<br />
sondige toestand insluit.<br />
• Tweedens bly die geestelike dood waarin Christus ingegaan het ter wille <strong>van</strong> sy<br />
eiendom beslis nie ledig nie: die vlees is boos, teëstrewend en verset hom<br />
teen die wil <strong>van</strong> God. Van Lonkhuijzen voeg wel daarby dat Christus volgens<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> nie daaraan toegegee het nie.<br />
• Derdens verwys Van Lonkhuijzen na 'n uitspraak <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> (1992d:265)<br />
waar hy sê dat Christus die wortel <strong>van</strong> ons verdorwenheid "als het ware uit ons<br />
uit en in Zich opgenomen heeft". Daaruit blyk vir Van Lonkhuijzen dat Christus<br />
volgens <strong>Kohlbrugge</strong> die sonde in Hom opgeneem het. Van Lonkhuijzen reageer<br />
daarop deur te sê: waar die sonde in die vlees, dit wil sê in die menslike natuur<br />
<strong>van</strong> die Borg gelê word, daar bly Hy nie vry <strong>van</strong> die sonde nie en is Hy nie meer<br />
die vlekkelose Lam nie.<br />
By hierdie laaste punt moet ook nog Van Lonkhuijzen (1905:429-430) se kritiek<br />
gevoeg word op <strong>Kohlbrugge</strong> se uitspraak dat Christus in die persoon <strong>van</strong> die<br />
sondaar ingegaan het. In die een menslike natuur is Christus, volgens <strong>Kohlbrugge</strong><br />
se opvatting, 'n heilige persoon, maar andersyds het Hy die weerstand <strong>van</strong> die<br />
vlees ondervind. Daarom voel Van Lonkhuijzen dat <strong>Kohlbrugge</strong> op hierdie manier<br />
"Christus inwikkelt in onze zonde of onze zonde in Christus' vleesch legt".<br />
5.2.3.1.4 In sy werk oor Matteus 1 maak <strong>Kohlbrugge</strong> (1844:91-92) by Matteus<br />
1:16 die volgende opmerking in verband met die hele geslagsregister: "Ist es wahr,<br />
daß das Wort 'Fleisch' ward, so haben wir hier daß Zeugniß wie es Fleisch<br />
geworden: Fleisch von Fleische geboren; nicht von einer fleischlich reinen Geburt,<br />
um Quasi-Erbsünde zu bedecken, sodern Fleisch, wie wir sind, nämlich 'nicht<br />
Geist', sondern Gottes ganz und gar entäußert, entledigt, aus der Herrlichkeit<br />
Gottes heraus; begiffen in eben derselben Verdammung oder ewigem Tode und<br />
Fluche, worin wir von unseren Geburt; anheimgegeben Dem, der dieses Todes<br />
Macht hat, das ist dem Teufel, wie wir von Haus aus. So ist er für uns geboren von<br />
einem Weibe, und in diesem unserm ganzen Wesen, mit allen menschlichen<br />
Affekten, Begierden und Bedürfnissen, 'Sünde' für uns gemacht war er hier in<br />
Gleichkeit eines Fleisches von Sünde an unserer Statt."
Hierin vind Van Lonkhuijzen bevestiging vir sy standpunt oor <strong>Kohlbrugge</strong>, want<br />
hy (Van Lonkhuijzen, 1909:128-129) verklaar: hieruit blyk baie duidelik hoe,<br />
volgens <strong>Kohlbrugge</strong> se opvatting, die sonde nie volgens louter juridiese weg nie,<br />
maar volgens genetiese weg aan Christus toegeëien is. "Zoo ooit, dan blijkt hier,<br />
dat volgens Kohlbrügge de zonde in de menschelijke natuur <strong>van</strong> Christus gelegd<br />
is. Hij nam onze zonden op zich door en krachtens en met zijn menschwording.<br />
Dus door erfenis."<br />
Daaraan is vir Van Lonkhuijzen (1909:129) nog meer implikasies verbonde: sou<br />
Christus die natuur uit Maria geërf het soos sy was, dan het Hy 'n bose en bedorwe<br />
natuur geërf. Dan het Hy 'n natuur met verkeerde habitus gehad, al het Hy, volgens<br />
<strong>Kohlbrugge</strong>, daardie habitus nie laat werk nie. Dan was Hy nie afgeskei <strong>van</strong><br />
sondaars nie en daarin alleen bestaan die moontlikheid <strong>van</strong> verlossing. <strong>Kohlbrugge</strong><br />
se opvatting impliseer voorts vir Van Lonkhuijzen (1909:129-131) dat Christus<br />
nie alleen erfsmet gehad het nie, maar ook erfskuld en 'n persoon met erfskuld kan<br />
nie vir ander betaal nie.<br />
5.2.3.1.4 Van Lonkhuijzen (1905:428) vind dat dit <strong>Kohlbrugge</strong> se grootste<br />
metodologiese fout is, dat hy te min onderskei: "vlees" is vir Hom in die Heilige<br />
Skrif oral dieselfde. In Johannes 1:14 het dit vir <strong>Kohlbrugge</strong> geen ander betekenis<br />
as in Romeine 8 nie.<br />
5.2.3.2 Beoordeling <strong>van</strong> die kritiek<br />
5.2.3.2.1 Eerstens moet gelet word op die kritiek <strong>van</strong> Van Lonkhuijzen dat<br />
vlees-wees by <strong>Kohlbrugge</strong> volstrek nie maar net die staat <strong>van</strong> "sonde" voor die<br />
Wet is nie, maar baie beslis 'n sondige toestand insluit (vgl. 5.2.3.1.3).<br />
Locher (1908:57) wys reeds daarop dat <strong>Kohlbrugge</strong> sekerlik nie die uitdrukking<br />
dat "Christus in die sondige toestand was", sou aanvaar het nie. Hy sou eerder gesê<br />
het: "Christus was in die vlees", of desnoods in 'n toestand <strong>van</strong> "sonde", <strong>van</strong><br />
onmoontlikheid om die wil <strong>van</strong> God te doen. "Sondige toestand" sou egter<br />
impliseer dat Christus se sielelewe sondig was en dit leer <strong>Kohlbrugge</strong> nooit nie.<br />
Twee dinge moet volgens De Reuver (1971:169) onder andere by die preke oor<br />
Johannes 1:14 en 2 Johannes :9 onthou word: <strong>Kohlbrugge</strong> praat <strong>van</strong> 'n "toestand"<br />
in hierdie sin: dit gaan nie vir hom daarom om aan Christus verdorwe substansiële<br />
kwaliteite toe te skryf nie, maar Christus bevind Hom imputatief in ons toestand
<strong>van</strong> vlees (in die sfeer <strong>van</strong> die sonde én belaai met die sonde). In die tweede plek:<br />
Christus word in die genoemde preke uitsluitlik as Borg voorgestel.<br />
By hierdie standpunt <strong>van</strong> Locher en De Reuver kan aangesluit word in die lig <strong>van</strong><br />
5.2.2.2.1 tot 5.2.2.2.3.<br />
5.2.3.2.2 Van Lonkhuijzen se tweede bewys dat <strong>Kohlbrugge</strong> die sonde in<br />
Christus lê, vind hy daarin dat die geestelike dood waarin Christus ingegaan het ter<br />
wille <strong>van</strong> sy eiendom, beslis nie ledig gebly het nie (vgl. 5.2.3.1.3).<br />
Locher (1908:51-52) wys egter daarop dat <strong>Kohlbrugge</strong> dit telkens ten sterkste<br />
benadruk dat die Here Jesus self rein, heilig, onbesmet, sonder sonde en geen<br />
sondaar was nie. <strong>Kohlbrugge</strong> ontken dat Christus die geringste neiging tot afval<br />
<strong>van</strong> God sou gehad het.<br />
Wat Locher sê, kan onderstreep word op grond <strong>van</strong> dit wat in 5.2.2.2.4 bevind is.<br />
Daar kom dit klinkklaar aan die lig dat <strong>Kohlbrugge</strong> nie aan Christus sonde of<br />
sondige neigings toeskryf nie. Inteendeel, Christus het God se Wet nie alleen met<br />
die daad nagekom nie, dit was volgens <strong>Kohlbrugge</strong> ook in sy hart, in sy<br />
ingewande. Sy gedagtes, woorde en dade was sonder vermenging <strong>van</strong> eieliefde of<br />
eiewil.<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> se motief en De Reuver se kommentaar (vgl. 5.2.2.4) moet ook hier in<br />
gedagte gehou word.<br />
Ook op hierdie punt kan daarom nie met Van Lonkhuijzen se kritiek saamgestem<br />
word nie.<br />
5.2.3.2.3 Daar word vervolgens op die derde bewys <strong>van</strong> Van Lonkhuijzen gelet.<br />
Dit gaan oor die aanhaling <strong>van</strong> Van Lonkhuijzen dat Christus die wortel <strong>van</strong> ons<br />
verdorwenheid "als het ware uit ons uit en in Zich opgenomen heeft" (vgl.<br />
5.2.3.1.3).<br />
Locher (1908:41) kla tereg daaroor dat Van Lonkhuijzen die aangehaalde gedeelte<br />
uit verband ruk. So (buite konteks) skep dit inderdaad die indruk dat daar sonde in<br />
Christus was, asof dit 'n bestanddeel <strong>van</strong> sy sielelewe uitgemaak het. Wie dit egter<br />
in sy geheel lees, sal sien dat dit daar oor niks anders as die plaasver<strong>van</strong>gende dra<br />
<strong>van</strong> ons sonde, ook die erfsonde, gaan nie.
Om Locher goed te verstaan en om te sien hoe Van Lonkhuijzen sake uit verband<br />
ruk, is dit nodig om 'n groot gedeelte uit daardie werk waaruit Van Lonkhuijzen se<br />
aanhaling kom, aan te haal. Dit kom uit 'n preek oor Lukas 2:22-24 en die gedeelte<br />
handel oor die besnydenis en voorstelling <strong>van</strong> Jesus en die reiniging <strong>van</strong> Hom en<br />
sy moeder. In daardie gedeelte gaan dit vir <strong>Kohlbrugge</strong> (1992d:259) daaroor dat<br />
die mens in sonde ont<strong>van</strong>g en gebore is. Die Here Jesus wou egter <strong>van</strong> sy jeug af<br />
nie alleen die sondes wat ons wat ons self doen nie, maar ook die ongeregtigheid<br />
<strong>van</strong> ons geboorte wegneem. Volgens die Wet, so vervolg hy na aanleiding <strong>van</strong><br />
vers 22, was 'n vrou wat gekraam het onrein <strong>van</strong>weë die erfsonde <strong>van</strong> haar kind.<br />
Deur die genade <strong>van</strong> Christus en deur die geloof word hierdie toestand voor God<br />
bedek, hoewel dit nog daar is en "in ons eene bron en giftige wortel is <strong>van</strong> alle<br />
ellende en <strong>van</strong> alle ongerechtigheid en zonde". <strong>Kohlbrugge</strong> (1992d:260-2) gaan<br />
verder deur daarop te wys dat daar in die oorspronklike nie staan "haar" reiniging<br />
nie, maar "hulle". Dit slaan op Maria en Jesus. Jesus het egter nie sy moeder<br />
onrein gemaak nie, want Hy was die Heilige <strong>van</strong> God. "Daarom heeft het Kind<br />
Jesus Zijne moeder niet onrein gemaakt, en is Hij ook niet uit eene onreine<br />
geboren; want zij heeft ont<strong>van</strong>gen, doordat de Heilige Geest over haar gekomen<br />
is." Nogtans moes moeder en kind gereinig word. Hierdie heilige Kind "Dat alleen<br />
de reinigmaking onzer zonden teweegbrengt, wil met Zijne reine moeder voor God<br />
staan, alsof, tengevolge Zijner geboorte, de toorn Gods en de verdoemenis op<br />
Zijne moeder lagen, als ware zij met Hem en door Hem onrein en een gruwel voor<br />
God, als had zij eenen 'doode' gebaard, en als behoefde zij deswege de verzoening,<br />
- en als ware Hij een doode en met den eeuwigen vloek beladen!" Verderaan sê<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> (1992d:264): "Nemen wij het ter harte, Geliefden, dat het Gode<br />
behaagd heeft, Zijnen geliefden, eenigen Zoon, Zijn heilig Kind Jesus, met ons<br />
zóó in alle dingen gelijk te willen rekenen, opdat niets uitgezonderd ware, waarin<br />
wij Hem niet zouden hebben tot onzen Borg en Plaatsbekleeder." En dan maak<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> (1992d:265; my kursivering - A.H.B.) die gewraakte uitlating: "Welk<br />
een machtige troost voor eenen iegelijk onzer, die tot op den wortel zijner<br />
bedorvenheid doordringt; want hieruit zien wij, hoe onze dierbare Heiland dezen<br />
wortel als het ware uit ons uít en in Zich opgenomen heeft. Zoo heeft Hij in elk<br />
opzicht den persoon des zondaars op Zich willen nemen, opdat Hij niet alleen al<br />
onze zonden, die wij met gedachten, woorden en werken gedurende den tijd <strong>van</strong><br />
ons leven hebben begaan of zullen begaan, heeft willen dragen en op Zich nemen,<br />
maar ook de zonde, waarin wij ont<strong>van</strong>gen en geboren zijn, en waaruit alle overige<br />
zonden als uit eene onreine fontein voortkomen, - en die men gewoonlijk<br />
'erfzonde' noemt."
"Als het ware" is in die vorige aanhaling doelbewus gekursiveer. Locher (1908:<br />
41) vestig ook die aandag daarop as bewys dat dit hier gaan om 'n<br />
plaasver<strong>van</strong>gende dra <strong>van</strong> die sonde. Trouens, voeg hy daarby, as Christus die<br />
wortel (<strong>van</strong> die erfsonde - A.H.B.) letterlik in Hom opgeneem het, dan moes dit uit<br />
ons uit weg gewees het. <strong>Kohlbrugge</strong> sê egter uitdruklik dat die wortel in ons bly,<br />
maar slegs genadiglik bedek word.<br />
Die argument oor die "als het ware" oortuig Van Lonkhuijzen nie. In sy verkorte<br />
weergawe <strong>van</strong> die proefskrif sê hy (Van Lonkhuijzen, 1909:125) dat dit nie vir<br />
hom 'n argument is nie, aangesien 'n mens tog nie 'n vergelyking gebruik as die<br />
punt <strong>van</strong> vergelyking nie aanwesig is nie. Van Lonkhuijzen se argument is egter<br />
swak, want die hele konteks ondersteun die gedagte <strong>van</strong> borgskap: Christus word<br />
immers voorgestel as die Een wat ons sondes, insluitend die erfsonde, op Hom<br />
neem en dra.<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> verwys ook elders na Lukas 2:22. Daardie vers, sê hy (<strong>Kohlbrugge</strong>,<br />
1977a:73) dan, het betrekking op moeder en kind. Volgens die Wet maak die kind<br />
die moeder onrein, omdat die kind in sonde ont<strong>van</strong>g en gebore word. Aangesien<br />
Christus egter ont<strong>van</strong>g is deur die Heilige Gees en as "heilige" gebore is, het Maria<br />
en die kind die reiniging nie nodig gehad nie "dan voor zover onze Heere <strong>van</strong> Zijn<br />
geboorte af reeds onder de wet gesteld werd, om de ongerechtigheid te dragen,<br />
waarin wij ont<strong>van</strong>gen en geboren worden". Hier is dit ewe duidelik dat dit gaan<br />
oor Christus se borgtogtelike dra <strong>van</strong> die sonde. Ook daarop het Locher (1908:39)<br />
Van Lonkhuijzen se aandag gevestig.<br />
Maar is <strong>Kohlbrugge</strong> se siening dat Christus in die persoon <strong>van</strong> die sondaar<br />
ingegaan het, nie 'n bewys dat <strong>Kohlbrugge</strong> die sonde in Christus se vlees lê en<br />
Christus inwikkel in ons sondes nie? So beweer Van Lonkhuijzen in elk geval<br />
(vgl. 5.2.3.1.4). Ook daarop antwoord Locher (1908:42-43): die woord "persoon"<br />
het in die ou tyd 'n ander betekenis gehad as nou. "Persona" beteken in Latyn die<br />
masker wat die ou toneelspelers gedra het om iemand voor te stel. Om iemand se<br />
"persoon" op hom te neem of daarin te verkeer, beteken daarom in die taal <strong>van</strong><br />
daardie tyd om iemand se rol te speel, om in sy plek te tree, om hom te<br />
verteenwoordig. So kom dit ook by Calvyn voor en hoewel Van Lonkhuijzen weet<br />
om by Calvyn die juiste verklaring te gee, vra hy homself nie af of hy dié woord<br />
nie net so by Luther en <strong>Kohlbrugge</strong> moet uitlê nie. Locher daarenteen voel dat die<br />
uitdrukkings "Hy het ons persoon gedra" of "die persoon <strong>van</strong> die sondaar" nie
anders verklaar moet word nie as: Hy het ons rol op Hom geneem, Hy het ons<br />
verteenwoordig.<br />
Ook Gerssen (1954:82-83) wil Van Lonkhuijzen beslis nie gelyk gee wanneer hy<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> daar<strong>van</strong> beskuldig dat hy Christus in die sonde ingewikkel het nie. So<br />
'n beskuldiging is volgens Gerssen onjuis in die lig <strong>van</strong> die behoedsaamheid<br />
waarmee <strong>Kohlbrugge</strong> daarteen waak om die tersaaklike grens hier te oorskry.<br />
Christus het nie gekom as sondaar nie; telkens word (deur <strong>Kohlbrugge</strong> - A.H.B)<br />
weer nadruk gelê op die heiligheid <strong>van</strong> die Middelaar, hoewel Hy gekom het in die<br />
persoon <strong>van</strong> die sondaar. Met Locher se verklaring <strong>van</strong> die laaste uitdrukking is<br />
Gerssen dit volkome eens. Hy wys voorts daarop dat "die sonde in Hom opneem"<br />
by <strong>Kohlbrugge</strong> identies is aan "die sonde op Hom neem".<br />
In die verkorte uitgawe <strong>van</strong> sy proefskrif erken Van Lonkhuijzen (1909:126) dat<br />
dit moontlik is dat <strong>Kohlbrugge</strong> met die uitdrukking niks anders wou gesê het as<br />
dat Christus ons rol op Hom geneem het nie, dus in die sin <strong>van</strong> die Latynse<br />
"persona". Dat hy dit wel by Calvyn so verklaar het, begrond hy daarop dat Calvyn<br />
in Latyn geskryf het. <strong>Kohlbrugge</strong> het egter in Hollands of Duits geskryf en die<br />
woord "persona" het nie meer in <strong>Kohlbrugge</strong> se tyd daardie betekenis in Hollands<br />
of Duits gehad nie.<br />
Ter versterking <strong>van</strong> Locher se argument en ter weerlegging <strong>van</strong> Van Lonkhuijzen<br />
se kritiek kan die volgende aangevoer word: ook al was hierdie betekenis <strong>van</strong> die<br />
woord "persoon" in <strong>Kohlbrugge</strong> se tyd nie meer gangbaar nie, was dit tog wel<br />
moontlik. <strong>Kohlbrugge</strong> se deeglike kennis <strong>van</strong> Latyn kon sekerlik sy woordgebruik<br />
beïnvloed het. Calvyn en Luther se gebruik <strong>van</strong> die woord "persoon" het veral ook<br />
by hom deurgewerk (De Reuver, 1997:1).<br />
De Reuver (1997:1) wys daarop dat Luther in sy kommentaar op Galasiërs 3:13<br />
ook die uitdrukking gebruik "Christus nam onze zondige persoon op zich" (vgl.<br />
Luther, 1979:172). Ironies genoeg weet Van Lonkhuijzen (1906:431) ook daar<strong>van</strong><br />
dat 'n mens by Luther die uitdrukking vind dat Christus "in die persoon <strong>van</strong> die<br />
sondaar" ingegaan het.<br />
Van Lonkhuijzen se erkenning dat dit moontlik is dat <strong>Kohlbrugge</strong> die woord so<br />
kon gebruik het, verswak sy hele argument teen <strong>Kohlbrugge</strong> aansienlik. Met die<br />
uitdrukking dat Christus in ons persoon gekom het, bedoel <strong>Kohlbrugge</strong> immers<br />
niks anders as dat Christus in ons toestand of vlees gekom het nie (vgl. 5.2.1.2.2
en 5.2.1.2.3). Gee Van Lonkhuijzen daarom toe dat die een reg is, moet die ander<br />
ook reg wees. Dan gaan dit in almal oor Christus as Borg.<br />
5.2.3.2.4 Die aanhalings uit die preek oor Lukas 2:22-24 (vgl. 5.2.3.2.3) is<br />
eintlik al genoegsame bewys dat dit beslis nie <strong>Kohlbrugge</strong> se standpunt is dat<br />
Christus erfsonde gehad het nie, soos Van Lonkhuijzen aflei uit die werk oor<br />
Matteus 1 (vgl. 5.2.3.1.4).<br />
Uit die hele ondersoek na die beskouing <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> oor Christus as<br />
regverdige mens blyk dat hy die sondeloosheid <strong>van</strong> Christus nadruklik bely (vgl.<br />
5.2.2). Hy sê ook uitdruklik dat Christus nie in sonde gebore mag wees nie, want<br />
dan sou Hy vir Homself moes gesterf het. Dit was dus vir <strong>Kohlbrugge</strong> ook<br />
noodsaaklik dat Christus sonder erfsonde moes wees (vgl. punt 1 in 5.2.2.1).<br />
In die lig daar<strong>van</strong> - in die lig <strong>van</strong> die konteks! - kan dit daarom onmoontlik<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> se bedoeling wees om in die boek oor Matteus 1 te leer dat Christus 'n<br />
bose en bedorwe natuur geërf het.<br />
Wat is <strong>Kohlbrugge</strong> se bedoeling met sy weergawe <strong>van</strong> Christus se vleeswording<br />
dan? Gerssen (1954:82) druk dit so uit: dit gaan vir <strong>Kohlbrugge</strong> daarom om<br />
Christus te teken as ons volkome Plekbekleër en om tog aan te dui dat Hy Hom<br />
nie deur die sonde laat beheers het nie, maar dat Hy deur die geloof die sonde in sy<br />
vlees oorwin het. Hierdie vleeswording <strong>van</strong> die Woord sien <strong>Kohlbrugge</strong> al<br />
uitgebeeld in die Ou Testament, waarin die "Werdung Christi" beskryf word. Aan<br />
die hand <strong>van</strong> Rebekka, Tamar, Ragab en Batseba dui <strong>Kohlbrugge</strong> aan hoe Christus<br />
toe al in die vlees afgedaal het. "Hij doet dat met formuleringen, die soms wel te<br />
zeer zijn toegespits en daardoor de discussie rondom <strong>Kohlbrugge</strong> hebben<br />
bemoeilijkt, maar waarin toch nooit de zonde in bescherming wordt genomen. Het<br />
gaat er om Christus <strong>van</strong> de aan<strong>van</strong>g af, reeds in zijn wording, te laten zien als<br />
degene, die waarlijk onzer één geworden is en onze verloren toestand tot zijne<br />
heeft gemaakt." Gerssen haal Kreck (1936:32) instemmend aan, waar<br />
laasgenoemde sê <strong>Kohlbrugge</strong> lê "in einer Fülle von Aussage gröszten Wert darauf,<br />
die Solidärität Christi mit dem Sünder von dem ersten Tage seines Erdenlebens an<br />
zu betonen". By hierdie solidariteitsmotief sluit ook De Reuver (1971:168-175)<br />
aan.<br />
Van Genderen (1965:251) wys daarop dat daar in die nuwere teologie 'n neiging is<br />
om Christus "diep in het vlees te trekken". Luther en <strong>Kohlbrugge</strong> het daarin
voorgegaan, sê hy. Van Luther kom die uitdrukking: "Wie tiefer wir Christum<br />
bringen können ins Fleisch, je besser ist es." Ons moet Christus ken as die Een wat<br />
ingegaan het nie alleen in vlees en bloed nie, maar ook in die sonde, die dood en<br />
alle straf, leer Luther. <strong>Kohlbrugge</strong> lê die nadruk daarop dat vleeswording nog iets<br />
anders is as menswording. In die verband verwys Van Genderen na uitsprake <strong>van</strong><br />
<strong>Kohlbrugge</strong> en sê hy dat dergelike uitsprake gelei het tot die beskuldiging dat<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> die sondeloosheid <strong>van</strong> Christus ontken. Daarop antwoord Van<br />
Genderen en Velema (1992:421) egter: "Men mag er <strong>Kohlbrugge</strong> niet <strong>van</strong><br />
verdenken, dat hij de zondeloosheid <strong>van</strong> Christus ontkende. Christus nam ons<br />
zondige bestaan aan, maar bleef een heilige persoon. De sterke uitdrukkingen, die<br />
wij zomaar niet kunnen overnemen, werden door <strong>Kohlbrugge</strong> gebruikt om<br />
Christus zo dicht mogelijk bij ons te brengen." Om Christus "zo dicht mogelijk bij<br />
ons te brengen", noem Van Genderen (1965:251) die hoofmotief <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong>.<br />
Daarmee kan volkome saamgestem word.<br />
5.2.3.2.5 Van Genderen en Velema (1992:421) het dit wel oor "sterke<br />
uitdrukkingen, die wij zomaar niet kunnen overnemen" en Gerssen (1954:82) wys<br />
daarop dat <strong>Kohlbrugge</strong> nie teruggedeins het <strong>van</strong> kras terme in sy omskrywing <strong>van</strong><br />
die vernedering <strong>van</strong> Christus nie. Dit, sê Gerssen, het soms aanleiding gegee tot<br />
misverstand, veral rondom <strong>Kohlbrugge</strong> se boek oor Matteus. Gerssen sê verder<br />
ook dat <strong>Kohlbrugge</strong> die afdaling <strong>van</strong> Christus beskryf "met formuleringen, die<br />
soms wel te zeer zijn toegespits en daardoor de discussie rondom <strong>Kohlbrugge</strong><br />
hebben bemoeilijkt".<br />
Daarby kan gevoeg word dat uitdrukkings wat veroorsaak dat 'n mens die indruk<br />
kan kry dat <strong>Kohlbrugge</strong> die sonde in Christus lê, liewer vermy moes gewees het.<br />
5.2.3.2.6 Met die kritiek <strong>van</strong> Van Lonkhuijzen oor <strong>Kohlbrugge</strong> se grootste<br />
metodologiese fout (vgl. 5.2.3.1.4) kan saamgestem word.<br />
Van Genderen (1965:252) vestig die aandag daarop dat die woord "vlees" in<br />
Johannes 1:14 volgens Calvyn aandui in watter lae staat die Seun <strong>van</strong> God om ons<br />
ontwil afgedaal het. Hy wou die vlees aanneem, wat aan soveel ellende<br />
onderhewig is. Die woord beteken hier sekerlik nie verdorwe natuur soos dikwels<br />
by Paulus nie, maar sterflike mens. Die woordgebruik is by Johannes heeltemal<br />
anders as by Paulus. <strong>Kohlbrugge</strong> het egter, vervolg Van Genderen, die woord<br />
"vlees" in die Nuwe Testament gelees met die konnotasie wat dit deurgaans by<br />
Paulus het. Dit is egter nie Paulus nie, maar Johannes wat sê: die Woord het vlees<br />
geword.
5.2.3.2.7 Van Lonkhuijzen se grootste fout is seker daarin geleë dat hy<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> so uit verband ruk. As hy maar net gaan kyk het na <strong>Kohlbrugge</strong> se<br />
siening <strong>van</strong> die noodsaak waarom Christus ware en regverdige mens moes word<br />
(vgl. 5.2.1.1 en 5.2.2.1), sou hy tot 'n ander oordeel moes kom. Van Lonkhuijzen<br />
se beskuldigings pas hoegenaamd nie in die totale raamwerk <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> se<br />
teologie nie: in hoofstuk 6 en 7 sal aangetoon word hoe <strong>Kohlbrugge</strong> Christus sien<br />
as die vervuller <strong>van</strong> die Wet. So sou hy Hom beslis nie geteken het en kon geteken<br />
het as Hy na sy mening 'n sondaar was nie.<br />
5.3 Ware God<br />
5.3.1 Noodsaak<br />
By sy behandeling <strong>van</strong> vraag en antwoord 16 en 17 <strong>van</strong> die Heidelbergse<br />
Kategismus gee <strong>Kohlbrugge</strong> (s.a.:148-151, 153-154) die volgende redes aan<br />
waarom die Middelaar ware God moes wees:<br />
1. Die misdaad moet erken en bely word: alle sonde <strong>van</strong> alle mense, die sonde <strong>van</strong><br />
die hele wêreld, die algehele verdorwenheid <strong>van</strong> die menslike natuur. Word<br />
selfs net een sonde nie bely nie, dan kan 'n mens daarvoor ook geen betaling<br />
kry nie. Die losprys is onvolkome as selfs net een sonde nie erken word nie.<br />
Daarin lê egter juis die probleem: die mens wil sy sonde nie bely nie, want hy<br />
is te trots en te hoogmoedig daarvoor.<br />
Wie kan berouvol voor God bely en sê: "Here God, dit is my skuld?" Dit<br />
doen Een, naamlik Christus. Hy is ware mens en as ware mens wil Hy <strong>van</strong><br />
niks anders weet as net <strong>van</strong> dit wat die Vader aan Hom openbaar nie. Soos<br />
wat Hy ware mens is, so is Hy ook ware God en as ware God deursoek Hy<br />
die diepte <strong>van</strong> die verlorenheid. Hy trek ons vlees aan, het dit aan Hom en<br />
bely alle skuld as mens. Hy moet egter ware God wees om ons sonde en<br />
skuld te betreur, te erken en te betaal.<br />
2. Onder twee dinge kan die mens dit nie eens vir twee sekondes uithou nie: onder<br />
God se toorn, as dit waarlik gevoel word, en onder die liefde <strong>van</strong> die Here<br />
Jesus, as Hy kom en die mens met sy vleuels bedek. Onder beide sal die<br />
mens beswyk as dit te lank duur.
Die mens kan nie eens die toorn <strong>van</strong> God teen een enkele sonde verdra nie en<br />
nou gaan dit nie net oor een sonde nie, maar oor vele. Daarby kom die<br />
vreeslikste en ergste sonde <strong>van</strong> almal: die sonde <strong>van</strong> ongeloof. Alles wat God<br />
sê oor genade en saligheid, trek die mens in twyfel. Boonop gaan dit nie<br />
alleen oor eie sonde nie, maar oor alle sonde <strong>van</strong> almal, almal wat die Vader<br />
nou al vir ses duisend jaar aan sy Seun gegee het. Al daardie sonde het op<br />
Christus gelê.<br />
Die volle las <strong>van</strong> die toorn <strong>van</strong> God, dit sluit in die tydelike, geestelike en<br />
ewige dood - dit alles moes gedra word. Dit gaan die krag <strong>van</strong> elke skepsel te<br />
bowe.<br />
Kon Christus die toorn <strong>van</strong> God teen al die sondes <strong>van</strong> al die uitverkorenes<br />
aan sy mensheid dra? Een enkele blik <strong>van</strong> Petrus het Ananias en Saffira<br />
immers gedood en as God, die allerhoogste Koning, 'n mens aansien, vergaan<br />
hy en word stof en as.<br />
Hoe staan Christus, ons Heiland en Borg, egter voor God? As ware God uit<br />
God 38 , anders sou Hy dit nie uitgehou het nie. Daarom moes Hy ware God<br />
gewees het, sodat Hy uit die krag <strong>van</strong> sy Godheid die las <strong>van</strong> die ewige toorn<br />
<strong>van</strong> God teen die sonde <strong>van</strong> die mensheid aan sy mensheid kon dra.<br />
Hy het die toorn <strong>van</strong> God verdra en daarby die oneindige krag uit die hemel<br />
geneem, waarmee Hy sy menslike natuur as 't ware beklee het, om staande te<br />
bly onder die toorn <strong>van</strong> God en om die verskriklike ewige vuur te verduur<br />
(<strong>Kohlbrugge</strong>, 1884a:284).<br />
3. Daar moet 'n volkome herstel wees <strong>van</strong> dit wat verlore gegaan het en verderf is.<br />
'n Volkome genoegdoening moet plaasvind vir die skade wat gely is.<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> praat <strong>van</strong> 'n restitutio integra.<br />
Dit is egter nie al nie. Dit is nie voldoende dat die skuld betaal word nie.<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> verduidelik deur middel <strong>van</strong> 'n beeld wat hy bedoel: as 'n arm<br />
man al sy goed deurgebring en homself in die skuld gedompel het en daar<br />
kom iemand wat al sy skuld vir hom betaal en hom sodoende uit die<br />
38 Hier hoor 'n mens die woorde <strong>van</strong> Die geloofsbelydenis <strong>van</strong> Nicea deurklink: "Hy is God uit God ...<br />
ware God uit ware God."
ge<strong>van</strong>genis verlos, sodat hy vry is, wat het die man dan? Hy is immers net so<br />
arm as voorheen! Sy skuld het hy nie meer nie, maar nou sit hy daar,<br />
heeltemal arm en met niks om <strong>van</strong> te lewe nie.<br />
Vervolgens pas <strong>Kohlbrugge</strong> die beeld toe: as God die sonde vergewe, vir die<br />
sonde betaal, dan is die mens nog net so arm as voorheen. Daar moet méér<br />
bykom. Daarom sê die Heidelbergse Kategismus (v/a 17): Hy moet<br />
waaragtige God wees, sodat Hy vir ons die geregtigheid en die lewe kan<br />
verwerf en teruggee.<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> verduidelik wat hy daarmee bedoel: God is ewig en sy Wet, die<br />
uitvloeisel <strong>van</strong> sy heiligheid, is ewig net soos Hy. Die sonde teen die Wet is<br />
'n ewige sonde, want die Wet is vir ewig geskend. Om die ewige skuld weg te<br />
neem, is nie genoeg nie. Om alles weer te herstel, moet die Wet weer in volle<br />
heerlikheid herstel word. God is eers waarlik verheerlik as daar 'n<br />
gehoorsaamheid, 'n geregtigheid kom wat ewig is, wat oneindige waarde het.<br />
Dit het Adam nie gehad nie, want hy was tydelik. Gevolglik word God<br />
waarlik verheerlik as aan Hom 'n nuwe lewe gebring word, 'n ander lewe as<br />
die <strong>van</strong> Adam, want dit is afhanklik <strong>van</strong> die vervulling <strong>van</strong> die gebod. Die<br />
lewe wat Christus bring, is egter nie afhanklik <strong>van</strong> ons nie, maar <strong>van</strong> Hom<br />
wat ewig is.<br />
Christus is die waaragtige God en die ewige lewe. Dít is God se mag: dat<br />
daar vir ons goddeloses 'n ewige, vreemde geregtigheid berei is en dat daar<br />
vir ons dooies ewige lewe is. Omdat Christus ons waaragtige God en die<br />
ewige lewe is, is alles wat ons deur ons gemeenskap met Hom het, ewig:<br />
ewige geregtigheid en ewige lewe in Christus Jesus. Die gehoorsaamheid <strong>van</strong><br />
Christus verheerlik God méér as wanneer ons en Adam die Wet nie sou<br />
oortree het nie.<br />
5.3.2. Christus se Goddelike Name<br />
5.3.2.1 Inleidend<br />
Onder vele ou papiere <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> het Locher (1939:7-9) 'n manuskrip gevind<br />
waarin <strong>Kohlbrugge</strong> skryf oor die Goddelike natuur <strong>van</strong> Christus. Locher het dit uit<br />
die Duits vertaal onder die titel Over de Godheid <strong>van</strong> Christus. Volgens die<br />
opskrifte in laasgenoemde boek sou dit vier preke bevat wat oor die volgende
onderwerpe handel: 1. Christus as die Woord; 2. Christus as die Seun; 3. Christus<br />
as die Engel <strong>van</strong> die Here; en 4. Christus as Here en God. Blykens die inhoud is<br />
dit egter eerder verhandelings as preke. Voorts ontbreek ook die gedeelte oor<br />
Christus as die Woord. Tog moes daar so 'n deel bestaan het, aangesien daar<br />
bokant die vierde stuk staan: "Vierte Predigt über die Gottheit Christi." Die eerste<br />
verhandeling bevat wel iets oor Christus as die Woord. Dit gaan egter spoedig oor<br />
in 'n bespreking <strong>van</strong> Christus as die Seun <strong>van</strong> God. Die paar opmerkings oor<br />
Christus as die Woord maak dus in hierdie verhandeling eerder die indruk <strong>van</strong> 'n<br />
samevatting <strong>van</strong> dit wat in die vorige verhandeling gestaan het.<br />
Omdat die gedeelte oor Christus as die Woord ontbreek, sal dié onderwerp by<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> aangevul word uit 'n preek wat hy gehou het oor Johannes 1:1b<br />
(<strong>Kohlbrugge</strong>, 1884b:120-141; vgl. 1992a:289-312).<br />
5.3.2.2 Christus die Woord<br />
Daar word eerstens aandag gegee aan dit wat <strong>Kohlbrugge</strong> gesê het oor Christus as<br />
die Woord.<br />
Die samevatting <strong>van</strong> die verlore verhandeling oor Christus as die Woord (vgl.<br />
5.3.2.1.1) kan kortliks so weergegee word: Adam het nie in die Woord gebly nie<br />
en het homself daardeur ongelukkig gemaak. Die tweede Adam, Christus, het God<br />
sy eer gegee deur die geloof, deurdat Hy Hom by die Woord gehou het en daardie<br />
Woord in alle opsigte gehandhaaf het <strong>van</strong>af die begin <strong>van</strong> sy vleeswording totdat<br />
Hy opgeneem is in sy ewige heerlikheid. Van hierdie ewige heerlikheid het die<br />
Woord Hom ontledig, maar dit as loon vir die arbeid <strong>van</strong> sy siel, as prys vir sy<br />
geloof en gehoorsaamheid terugont<strong>van</strong>g. So het Hy, die ewige ongeskape Woord<br />
Hom vrywillig onderwerp aan die geskrewe Woord, om deur sy geloof alles weer<br />
te herstel wat die mens in Adam en sedert Adam deur ongeloof en<br />
ongehoorsaamheid verbeur het. Wat Hy gedoen het, het Hy gedoen as Middelaar.<br />
Dít is die troos wat die mens in hierdie Goddelike Naam <strong>van</strong> Christus het<br />
(<strong>Kohlbrugge</strong>, 1940:11-12).<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> (1940:12-13) wys voorts daarop dat die Naam "Woord <strong>van</strong> God"<br />
afwisselend met die Naam "Seun" gebruik word in Johannes 1:1-18. Dit is een en<br />
dieselfde Persoon wat albei Name dra. Aan albei word dieselfde werk toegeskryf,<br />
naamlik die skepping <strong>van</strong> die wêreld.
Vervolgens moet <strong>Kohlbrugge</strong> (1884b:120-141; vgl. 1992a:289-312) se preek oor<br />
Johannes 1:1b bespreek word. Daardie teks lui: "Die Woord was God."<br />
Wat direk opval, is die manier waarop <strong>Kohlbrugge</strong> (1884b:123-124; vgl.<br />
1992a:292) begin in die eerste hoofpunt <strong>van</strong> die preek. Hy sê naamlik dat hy al<br />
meermale opgemerk het dat die sleutel tot die verstaan <strong>van</strong> die Skrif in die<br />
erkenning <strong>van</strong> die Wet <strong>van</strong> God lê. Die eerste beginsel wat die mens moet ken om<br />
die Woord reg te verstaan, is: Waaruit ken jy jou ellende? Uit die Wet <strong>van</strong> God<br />
(HK: v/a 3). Vanuit hierdie standpunt, sê <strong>Kohlbrugge</strong>, wil hy hierdie gedeelte<br />
verklaar.<br />
Uit hierdie begin kan 'n mens aflei dat die betekenis <strong>van</strong> die Naam <strong>van</strong> Christus as<br />
die Woord vir <strong>Kohlbrugge</strong> alles te make het met die Wet <strong>van</strong> God.<br />
Die vernaamste ellende <strong>van</strong> die mens is nie die luste <strong>van</strong> sy vlees en nog 'n paar<br />
ander swakhede nie, maar dat hy die Woord glad nie in gedagte hou en nie<br />
verstaan wat hy het wanneer hy die Woord het nie (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1884b:124-125;<br />
vgl. 1992a:293-294). Elke mens dink dat hy die goeie grond is waarin die saad <strong>van</strong><br />
die Woord val en hy soek die vrug in werke <strong>van</strong> die Wet en laat honderd-, sestig-<br />
en dertigvoudig groei. Daarby laat hy hom egter nooit aanvuur tot die loflike ywer<br />
dat hy eerder vervul sou wou wees met vrugte <strong>van</strong> geregtigheid tot heerlikheid en<br />
lof <strong>van</strong> God nie (Fil. 1:11) (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1884b:125-126; vgl. 1992a:294-295). Die<br />
mens soek dit by homself en nie in die Woord en deur in die Woord te bly nie.<br />
Die Heilige Gees het baie goed geweet dat die mens so is. Daarom het Hy die<br />
woorde <strong>van</strong> Johannes 1:1b laat opskryf: "En die Woord was God." Hierdie woorde<br />
moet 'n mens laat ag gee op wat hy het as hy die Woord het. In hierdie tekswoorde<br />
hoor 'n mens immers dat die Woord nie 'n ydele, dooie ding is nie, maar dat dit 'n<br />
baie magtige ding is 39 . Die Woord het alles in sy hand: sonde, dood, duiwel, lewe<br />
en genade. Die Woord is die koninklike Majesteit wat oor hemel en aarde gebied,<br />
wat alleen alles kan skep en skenk wat 'n mensekind nodig het. Alleen die Woord<br />
het ook die wysheid en die verstand om die regte middele te verskaf waardeur die<br />
mens in hierdie ellendige lewe gehelp kan word, en sodat die mens dit goed kan hê<br />
en aan geen ding gebrek het nie (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1884b:129-130; vgl. 1992a:299).<br />
39 "Denn da hört man, daß das Wort kein eitles, todtes Ding ist, sondern es ist ein gar mächtiges Ding<br />
und hat alles in seiner hand: Sünd, Tod, Teufel, Leben und Gnade" (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1884a: 129).
Toe God aan die begin alles geskep het deur die spreek <strong>van</strong> 'n woord, was daardie<br />
Woord waardeur Hy Homself bekend gemaak het, niks (en niemand - A.H.B.)<br />
anders as wat Hy Self was nie, naamlik God. Toe Hy hemel en aarde geskape het,<br />
het Hy alles geskape in sy Woord, soos ook Paulus 40 sê: in Hom (Christus) is alles<br />
geskape wat in die hemel en op die aarde is, die sigbare en onsigbare - dit is alles<br />
deur Hom en tot Hom geskape en Hy is voor almal en dit bestaan alles in Hom. As<br />
dit dan so is dat alle dinge <strong>van</strong> die Woord afkomstig is, so vra <strong>Kohlbrugge</strong> ten<br />
slotte, kan die dinge wat 'n mens nodig het, dan êrens anders <strong>van</strong>daan kom<br />
(<strong>Kohlbrugge</strong>, 1884b:130-131; vgl. 1992a:300)?<br />
Die Woord wat alles geskape het, wat ook herstel het wat die mens bederf het, wil<br />
hê dat ons in die Woord sal bly (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1884b:137; vgl. 1992a:306). Net<br />
daardie Woord kan ons salig maak. Die Woord wil dat ons ons aan die Woord sal<br />
hou, aangesien daar buite en sonder die Woord niks anders as verdoemenis,<br />
ellende en gevaar is nie. Die Woord weet goed watter valse Jesusse en e<strong>van</strong>gelies<br />
daar is en hoe maklik sy eiendom hulle daardeur laat oorrompel. Daarom hou die<br />
Woord dit aan elke mens voor dat hy in die Woord moet bly, geregtigheid moet<br />
doen en moet volhard. Die Woord weet wel dat dit nie in die mens se verstand of<br />
mag lê om geregtigheid te doen nie. Die Woord wil egter self as 'n troue Herder<br />
die mens in geregtigheid lei en behoed. Ook weet die Woord dat wie geregtigheid<br />
doen, baie moet ly. Daarom is dit ook so nodig om in die Woord te bly<br />
(<strong>Kohlbrugge</strong>, 1884b:137-138; vgl. 1992a:308).<br />
Dit is nodig om in hierdie Woord te bly, want die voorsiening vir die tydelike<br />
lewe, die daaglikse brood, en so meer, lê alleen in die Woord. Eweneens lê die<br />
hoop op die ewige lewe alleen in die Woord, want dit lê alleen in die Woord dat 'n<br />
mens vergewing <strong>van</strong> sondes het, God vertrou en sy naaste alle goed bewys.<br />
Duiwel, sonde en hel is in die mag <strong>van</strong> die Woord hel. In die mag <strong>van</strong> die Woord<br />
is ook alle mense, hoog en laag, en die Woord doen met hulle wat Hy wil. Daarom<br />
kan niemand ons enige kwaad aandoen as ons in die Woord bly nie (<strong>Kohlbrugge</strong>,<br />
1884b:138-139; vgl. 1992a:309).<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> se oortuiging dat die mens niks is nie en Christus alles kom ook in sy<br />
siening <strong>van</strong> Christus as die Woord na vore: in die Woord het hy alles wat hy nodig<br />
het. In die Woord lê die vervulling <strong>van</strong> die Wet <strong>van</strong> God en die herstel <strong>van</strong> alles<br />
wat deur Adam en sy nageslag verdorwe is.<br />
40 Kol. 1:16; Heb. 11:3.
Wanneer <strong>Kohlbrugge</strong> besin oor die Godheid <strong>van</strong> Christus soos dit in genoemde<br />
Naam uitgedruk word, gaan dit nie vir hom oor 'n droë, teoretiese besinning oor<br />
die saak nie, maar oor die praktiese betekenis daar<strong>van</strong> vir die gelowige: dat die<br />
Woord God is, leer die mens wat hy aan die Woord het.<br />
5.3.2.3 Christus die Seun <strong>van</strong> God<br />
5.3.2.3.1 Dat en hoe Hy Seun is <strong>van</strong> ewigheid af by die Vader<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> (1940:16) sluit aan by die Heidelbergse Kategismus (v/a 33) in sy<br />
verklaring <strong>van</strong> Christus as die Seun <strong>van</strong> God. Hy wil dat aan elke punt <strong>van</strong><br />
antwoord 33 (HK) besonder aandag gegee moet word en dat dit benadruk moet<br />
word.<br />
Christus is alleen die ewige natuurlike Seun <strong>van</strong> God. Hy is dus nie tot Seun<br />
gemaak nie en het dit nie geword nie. Hy is ook nie as Seun aangeneem nie, maar<br />
Hy is, was en bly Seun. Hy is nie Seun uit genade nie, maar na sy Wese, nie deur<br />
aanneming nie, maar deur generasie, nie uit die wil nie, maar uit die Wese <strong>van</strong><br />
God. In aansluiting by die Geloofsbelydenis <strong>van</strong> Nicea verklaar <strong>Kohlbrugge</strong><br />
(1940:17): Hy is God uit God, ware God die ware God, lig uit lig.<br />
Dit beteken gevolglik dat die Seun <strong>van</strong> gelyke Wese as die Vader is. Wat <strong>van</strong><br />
ewigheid af uit die Wese <strong>van</strong> die Vader gegenereer is, is immers <strong>van</strong> dieselfde<br />
Wese as die Vader. Hy is dus ewe ewig, ewe groot as die Vader en God net soos<br />
Hy, sodat daar niks in die Vader is wat nie in die Seun is nie. Die generasie sluit<br />
wesensgemeenskap in.<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> (1940:18; 1855c:33) wil niks daar<strong>van</strong> weet dat Christus Seun <strong>van</strong><br />
God geword het of daartoe gemaak is of daartoe aangeneem is of daartoe verhef is<br />
of dit moes verdien nie, nóg deur sy sending in die wêreld en sy bonatuurlike<br />
ont<strong>van</strong>genis en geboorte uit die maagd Maria, nóg deur sy amp en werk op aarde,<br />
nóg deur sy opstanding, hemelvaart en verhoging. Inteendeel, Hy is dit <strong>van</strong><br />
ewigheid af na sy Wese en sy syn uit Homself. Hy het ook nie bloot die Naam en<br />
verhewe titel nie, maar Hy is dit in daad en waarheid. Hy het die Wese en die<br />
werklikheid daar<strong>van</strong>.<br />
Die Bybel getuig <strong>van</strong> die Seun dat Hy, deur Wie die wêreld gemaak is (Heb. 1:1,<br />
2; Kol. 1:15, 16), in die wêreld gekom het, dat die Vader Hom in die volheid <strong>van</strong>
die tyd in die wêreld gestuur het (Gal. 4:4; Joh. 3:16). Dit impliseer dat Christus<br />
nie by of deur sy koms in die vlees en deur sy geboorte uit Maria Seun geword het<br />
nie. Die feit dat die Vader Hom "gestuur" het, beteken immers dat Hy toe alreeds<br />
by die Vader was. As Hy nie <strong>van</strong> ewigheid af as Seun by die Vader was en tegelyk<br />
met die Vader ware en ewige God was nie, sou die wêreld ook nie deur Hom<br />
geskape kon gewees het nie. Dat die Seun egter voor sy geboorte uit Maria <strong>van</strong><br />
ewigheid af by die Vader was, word volgens <strong>Kohlbrugge</strong> (1940:24-25) op genoeg<br />
plekke in die Skrif betuig ( Joh. 1:1, 18; Joh. 3:13, 31; Joh. 6:33, 62; Joh. 8:23;<br />
Joh. 13:3; Joh. 16:28; Joh. 17:5; Ef. 4:9, 10; 1 Kor.15:47).<br />
Die woordjie "eniggeborene" is vir <strong>Kohlbrugge</strong> (1940:19) voldoende en<br />
onweerlegbare bewys <strong>van</strong> Christus se ewige wesenlike Seun-wees en sy ware,<br />
ewige Godheid. Daardeur word Hy gekenmerk as enig in sy soort wat betref sy<br />
wese en sy verhouding tot die Vader, sowel wat sy ewige syn as sy tydelike stand<br />
in die dae <strong>van</strong> sy omwandeling op aarde aangaan.<br />
Hierdie verhouding <strong>van</strong> die Seun tot die Vader word uitgespreek in Psalm 2:7: "U<br />
is my Seun, <strong>van</strong>dag het Ek self U gegenereer" (Bybel, 1953:542). Dat dit daar oor<br />
Christus gaan, ly vir <strong>Kohlbrugge</strong> (1940:19-20) geen twyfel nie. Wanneer God dít<br />
vir sy Seun sê, plaas Hy Hom, wat <strong>van</strong> dieselfde Goddelike wese as die Vader is,<br />
ook as Middelaar in dieselfde eer, waardigheid en mag as Hyself. Wat Hy hier vir<br />
die Seun sê, het God nooit vir 'n mens of 'n engel gesê nie. Hy kon dit ook nie vir<br />
'n skepsel sê nie.<br />
'n Ent verder in die verhandeling kom <strong>Kohlbrugge</strong> (1940:23) terug op die begrip<br />
"ewige generasie" en dan sê hy: wil 'n mens die begrippe (nie volgens die<br />
werklikheid nie) Christus se Seun-wees en sy God-wees <strong>van</strong> mekaar onderskei,<br />
moet 'n mens sê dat Hy God is <strong>van</strong> nature uit Homself. Hy is dit nie deur<br />
mededeling nie en selfs nie eens deur generasie nie. Daarenteen is Hy deur ewige<br />
generasie die Seun. Dit lê opgesluit in die onderskeid tussen "wese" en "syn". Die<br />
"wese" kom immers aan al drie Persone op gelyke wyse toe, omdat die Vader God,<br />
die Seun God en die Heilige Gees God is. Die persoonlike, selfstandige,<br />
onderskeidende "syn" en "bestaan" kom aan elkeen <strong>van</strong> die drie Persone in die<br />
besonder toe en laat hulle onderlinge verhouding tot mekaar na vore kom.<br />
Die dwaalleer <strong>van</strong> Arius word deur duidelike uitsprake <strong>van</strong> die Skrif (Joh. 1:1; Ps.<br />
2:7) weerlê. Volgens Arius was die Seun nie <strong>van</strong> dieselfde wese as die Vader nie,<br />
maar <strong>van</strong> 'n wese wat op Hom lyk. Hoewel die Seun nie 'n skepsel is soos ander
skepsele nie, maar iets tussen God die Skepper en die wêreld, is Christus volgens<br />
Arius nie God nie. Die Seun is wel, aldus Arius, voor alle skepsele uit niks<br />
"geskape" of "gemaak". Daarna eers het God die orige skepsele deur Hom geskep.<br />
Hierdie dwaling verwerp <strong>Kohlbrugge</strong> net soos die leer <strong>van</strong> die Sociniane wat<br />
verkondig dat Christus tevore slegs mens was, maar dat Hy tot God verhoog is<br />
(<strong>Kohlbrugge</strong>, 1940:21-22).<br />
5.3.2.3.2 Dat en hoe Hy Seun is "in die dae <strong>van</strong> sy vlees" 41<br />
Toe Christus mens geword het, het Hy nie opgehou om te wees wat Hy was nie.<br />
Hy was en het ewige Seun en ware God gebly (1 Joh. 5:20; Joh. 17:3; Rom. 5:9)<br />
(<strong>Kohlbrugge</strong>, 1940:27).<br />
Hier kom <strong>Kohlbrugge</strong> (1940:27-28) dan by die belangrike teksverse uit Filippense<br />
2:6-8, wat hy so verklaar: "Ofschoon Hij in de gestaltenis Gods was (voortdurend<br />
bestond, blijvend was, niet ophield te zijn, dus bleef), achtte Hij het geenen roof<br />
Gode even gelijk te zijn, (pronkte er niet mee als met een buit), maar ontledigde<br />
zichzelf, doordien Hij de gestaltenis <strong>van</strong> een dienstknecht had aangenomen, zóó<br />
geworden zijnde, dat Hij in gelijkenis der menschen was en in gebaren (houding)<br />
bevonden als een mensch, vernederde Hij Zichzelf, enz. (de Heer werd vrijwillig<br />
tot knecht, de Zoon tot dienaar, de Wetgever stelde Zich onder de Wet)."<br />
Elders bespreek <strong>Kohlbrugge</strong> (1991b:163-167) weer Filippense 2:6. Daar gaan hy<br />
baie diep in op Paulus se bedoeling met die uitdrukking dat Christus "in die<br />
gestalte <strong>van</strong> God" was. Dit moet volgens <strong>Kohlbrugge</strong> (1991b:163-164) nie<br />
verstaan word as verwysende na die Wese <strong>van</strong> God nie. Hy wil dit eerder so uitlê:<br />
Christus het, toe Hy in die vlees was, in Hom God se mag, eer, wysheid en<br />
geregtigheid gehad. "Om in 'n gestalte te wees" of op te tree beteken om jou as<br />
sodanig teenoor ander op te stel. Die uitdrukking "om in die gestalte <strong>van</strong> God te<br />
wees" kom daarom vir <strong>Kohlbrugge</strong> hierop neer: om Hom teenoor ander te stel as<br />
God en Here. Om 'n kneggestalte aan te neem, beteken daarenteen om Hom<br />
teenoor ander te stel as almal se dienskneg.<br />
Ons Here Jesus, so verklaar <strong>Kohlbrugge</strong> (1991b:164-166; my kursivering -<br />
A.H.B.) was in die gestalte <strong>van</strong> God: toe hulle vir Hom gesê het dat Hy 'n duiwel<br />
het, het Hy genoeg mag gehad om die aarde opdrag te gee om hulle te verswelg.<br />
41 Daarmee bedoel <strong>Kohlbrugge</strong> in die dae <strong>van</strong> sy omwandelinge op aarde.
Toe die Fariseërs Hom die mond gesnoer het met hulle wysheid, het Hy genoeg<br />
eer gehad om hulle so die mond te snoer dat Hy hulle stom sou kon maak tot op<br />
die dag waarop hulle sou moes bely dat die Vader Hom gestuur het. Toe Hy voor<br />
die Sanhedrin <strong>van</strong> Godslastering beskuldig is en almal geroep het dat Hy die dood<br />
skuldig was, het Hy genoeg geregtigheid gehad om die hele klomp in verwarring<br />
te laat vlug. Toe Hy die oor <strong>van</strong> Malgus genees het en daarmee getoon het dat Hy<br />
die Skepper <strong>van</strong> hemel en aarde is, het Hy Hom as "Jesus die Nasarener" laat skel,<br />
laat bind en laat weglei. Terwyl Hy aan die kruis gehang het, het Hy getoon dat Hy<br />
beskik oor hemel en aarde. Toe Hy die hoof gebuig en gesterf het, het Hy Hom<br />
betoon as die Almagtige. Tog het Hy uitgeroep: "Ek het dors!" en Hom laat spot.<br />
Christus was dus in die gestalte <strong>van</strong> God, maar Hy het Hom nooit so teenoor ons<br />
as sondaars gestel nie. Hy het dit selfs nooit so reguit 42 gesê dat Hy God, dat Hy<br />
die Here is nie, maar Hy het die mense dit self laat aflei uit die Skrif. Uit sy mond<br />
het nooit 'n ander naam gekom waarmee Hy Hom by die mense aangemeld het as<br />
die naam "Seun <strong>van</strong> die mens", dit wil sê Seun <strong>van</strong> Adam, nie. Daarby was Hy nie<br />
Seun <strong>van</strong> Adam soos al die ander nie, maar sy (Adam se - A.H.B.) eersgebore<br />
Seun, om Adam se skuld en oortreding op Hom te neem en te versoen.<br />
Dit alles beteken nie vir <strong>Kohlbrugge</strong> (1991b:166; my kursivering - A.H.B.) dat<br />
Christus nooit sy Godheid geopenbaar het nie. Dit het egter in die verborgenheid<br />
geskied: sy mag het Hy in die verborgenheid getoon, want daar staan dat daar krag<br />
<strong>van</strong> Hom uitgegaan het en dat Hy hulle genees het. Die eer het in die<br />
verborgenheid <strong>van</strong> Hom uitgegaan, toe Hy die gedrag <strong>van</strong> Simon, die Fariseër<br />
afgekeur het en <strong>van</strong> die sondares gesê het dat haar baie sondes vergewe is, omdat<br />
sy baie liefgehad het. Sy wysheid het Hy geopenbaar toe die Fariseërs die<br />
egbreekster na Hom toe gebring het en Hy vir hulle getoon het dat Hy die Skrywer<br />
<strong>van</strong> die Wet is, toe Hy gesê het: laat die een wat sonder sonde is, die eerste klip op<br />
haar werp. Sy geregtigheid het Hy geopenbaar toe Hy die dissipels vermaan het<br />
omdat hulle die kinders verhinder het om na Hom toe te kom. Toe het Hy hulle<br />
geleer dat as hulle nie soos kindertjies word nie, hulle geensins in die koninkryk<br />
<strong>van</strong> die hemel sal ingaan nie. Hy, die grootste <strong>van</strong> alle leraars, het geen welbehae<br />
in wyse en verstandige mense nie, maar in die swakkes en kindertjies. So het Hy<br />
in die verborgenheid getoon, en dit slegs deur goed te doen, dat Hy in die gestalte<br />
<strong>van</strong> God was. Hoewel Hy "in die dae <strong>van</strong> sy vlees" Goddelike mag, eer en<br />
geregtigheid gehad het, het Hy Hom nie daar<strong>van</strong> bedien nie, behalwe om<br />
noodlydendes wat na Hom gekom of na Hom gebring is te help.<br />
42 "Ronduit"
Elders sê <strong>Kohlbrugge</strong> (1884a:294) ook: Christus was nie minder God as die Vader<br />
nie. In die dae <strong>van</strong> sy vlees is sy Godheid egter verdonker en verborge gehou. Tog<br />
kon die geloof dit sien.<br />
Hy het "in die dae <strong>van</strong> sy vlees" sy ewige God-wees en Seun-wees nie ten toon<br />
gestel nie. Hy het nie tot voordeel <strong>van</strong> Homself daar<strong>van</strong> gebruik gemaak nie. Hy<br />
het Hom vrywillig daar<strong>van</strong> weerhou. Hy het geleer uit die Woord, Hom aan die<br />
Woord gehou, deur die geloof die Woord vasgehou en bewaar. Só het Hy as Seun<br />
die Vader geëer in die geloof aan die Woord <strong>van</strong> die Vader en in volkome<br />
gehoorsaamheid en in die doen <strong>van</strong> die wil <strong>van</strong> die Vader. Hy is, toe Hy Hom "in<br />
die dae <strong>van</strong> sy vlees" aan alles onderwerp het wat ons gehad het en was, plegtig<br />
deur God self deur die Gees <strong>van</strong>uit die hemel geproklameer as die Seun <strong>van</strong> God<br />
(Matt. 3 en 17). Hy is as God se Seun uitgewys, gemanifesteer in die Gees (Rom.<br />
1:3). Hy het Hom egter nooit daarop beroep nie, maar alleen gesteun op die<br />
Woord en uit die Woord geglo (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1940:29-30; kursivering <strong>van</strong><br />
<strong>Kohlbrugge</strong>).<br />
Wat was die vrug <strong>van</strong> hierdie ontlediging <strong>van</strong> Christus? <strong>Kohlbrugge</strong> wys enersyds<br />
op die loon wat Christus daaruit ont<strong>van</strong>g het: Hy het sy eintlike wese verberg, Hy<br />
het Hom onthou <strong>van</strong> die gebruik <strong>van</strong> sy mag en heerlikheid, om dit na die<br />
voltooiing <strong>van</strong> sy werk as loon terug te neem vir die arbeid <strong>van</strong> sy siel<br />
(<strong>Kohlbrugge</strong>, 1940:28). Wat Hy na sy wese was, wou Hy weer wees uit die genade<br />
<strong>van</strong> die Vader in geloof en gehoorsaamheid. Daarom is Hy deur die Vader so geëer<br />
dat die Vader Hom, na sy gehoorsaamheid, plegtig en in die openbaar verklaar het<br />
om te wees wat Hy was. Dit het die Vader verklaar deurdat Hy Hom opgewek het<br />
uit die dood (Rom. 1) en op hierdie manier aan Hom teruggegee het waar<strong>van</strong> Hy<br />
afgesien het (Fil. 1:2), naamlik die Naam Seun, wat bo alle name is (<strong>Kohlbrugge</strong>,<br />
1940:32).<br />
Elders, wanneer <strong>Kohlbrugge</strong> (1855c:33; vgl. 1992e:120-121) dit het oor die<br />
gedagte dat Christus nie die Seun <strong>van</strong> God geword het of die Naam eers moes<br />
verdien het deur sy geboorte, lyding, sterwe, opstanding of verhoging nie, kom hy<br />
op hierdie loongedagte terug. <strong>Kohlbrugge</strong> meen daar dat Paulus (Heb. 1:4-6)<br />
sekerlik uit Psalm 2 afgelei het dat Christus die ewige Seun <strong>van</strong> die ewige Vader<br />
is. Ook die Here Jesus Self gee in al sy uitsprake (Joh. 3:16; 8:3) te kenne dat Hy<br />
die Naam Seun nie slegs het deurdat Hy dit geërf het nie. Die beërwing <strong>van</strong> hierdie<br />
Naam moet so verstaan word: dat sy generasie vir gister, vir die hede en vir ewig<br />
sou geld en dat hierdie gegenereer-wees voortgesit sou word deur sy opstanding en
volkome verhoging heen. Toe Christus Homself ontledig het deur die gestalte <strong>van</strong><br />
'n dienskneg aan te neem (Fil. 2:7), so redeneer <strong>Kohlbrugge</strong> (1855c:34-35; vgl.<br />
1992e:122-123) verder, het Christus die vreugde dat Hy die Seun was, afgelê. Hy<br />
het op aarde gewandel in die persoon <strong>van</strong> die sondaar. As sodanig het Hy die feit<br />
dat Hy die ewige Seun was slegs in die belofte, in die geloof, in die hoop gehad,<br />
maar nie in aanskouing of genieting nie. Veel eerder sou Hy die teendeel<br />
ondervind. Hy het egter by die belofte gebly en deur sy gehoorsaamheid het Hy die<br />
Naam Seun geërf en vir Hom verwerf. Sy opwekking uit die dode was die<br />
voortsetting <strong>van</strong> die ewige generering waarmee Hy as Seun deur die Vader<br />
gegenereer is. Toe het Hy hierdie gegenereer-wees, die erfenis <strong>van</strong> die Naam Seun,<br />
egter verkry deur sy werke, deur sy gehoorsaamheid.<br />
Andersyds vestig <strong>Kohlbrugge</strong> ook die aandag op die vrug <strong>van</strong> Christus se<br />
ontlediging vir die gelowiges: Adam is geskape as seun <strong>van</strong> God (Luk. 3). Daardie<br />
stand het hy verbeur en hy het kind <strong>van</strong> die toorn geword. Dit het God egter in sy<br />
ewige, vrye ontferming behaag om die verlore seun weer terug te bring. Daarvoor<br />
het Hy gesorg <strong>van</strong> ewigheid af, want Hy het 'n ewige Seun gehad wat aan Homself<br />
gelyk was. Dié het die Vader oorgegee in Adam se plek en Hom laat word wat<br />
Adam was. Die Vader het dit gedoen om die gevalle seun weer terug te kry, hom<br />
weer te herstel in sy stand as seun en om weer vir Homself die eer as Vader te kry<br />
wat die seun Adam <strong>van</strong> Hom geroof het (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1940:28-29). Christus het<br />
eers geglo vir ons en toe die geleentheid verwerf dat Hy die geloof in ons sou werk<br />
deur die verwerfde Heilige Gees (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1940:30). Christus het Homself<br />
ontledig vir ons, in ons plek, sodat ons weer om sy ontwil, uit genade, deur die<br />
geloof tot kinders en seuns aangeneem sou word (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1940:31). Die<br />
ontlediging is tot ons voordeel, sodat die Vader geëer en die mens deur die reg <strong>van</strong><br />
die geloof verlos sou word, sodat ons deur Christus tot kinders gemaak sou word<br />
en in Hom geregtigheid en sterkte sou hê (Fil. 2 en Jes. 45) (<strong>Kohlbrugge</strong>,<br />
1940:32).<br />
Dit is opvallend watter vername rol die eer <strong>van</strong> die Vader vir <strong>Kohlbrugge</strong> speel.<br />
5.3.2.3.3 Die besondere troos in die Naam Seun<br />
Die troos soos <strong>Kohlbrugge</strong> (1940:36-37) dit sien, kan so saamgevat word: die<br />
Seun <strong>van</strong> God het gekom in die vlees, sodat Hy Hom met liggaam en siel, ja met<br />
sy Godheid self, vir ons in die bres sou stel teen sonde, dood en duiwel. Wanneer<br />
die mens daarom diep bewus is <strong>van</strong> sy verlorenheid, kan hy hom hiermee troos:
"Daar staat mijn God en mijn Heiland voor mij, - wie is het die verdoemt? Wie<br />
kan mij schade berokkenen? Wie kan mij iets doen? - Hij is de Zoon! Daartoe is<br />
Hij gekomen en mij gegeven. Hij is mijn leven, mijn heil, mijn gerechtigheid en<br />
zaligheid!"<br />
5.3.2.4 Christus die Engel <strong>van</strong> die HERE 43<br />
Dit is meermale duidelik dat <strong>Kohlbrugge</strong> in die verskyning <strong>van</strong> die Engel <strong>van</strong> die<br />
HERE in die Ou Testament Christus sien (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1940:43-73; vgl. ook<br />
1855d:20-33 en 1956:9-24).<br />
Wanneer Hebreërs 1:1 sê dat God baiekeer en op baie maniere in die ou tyd<br />
gespreek het tot die vaders deur die profete, maar in hierdie laaste dae gespreek<br />
het deur die Seun, beteken dit volgens <strong>Kohlbrugge</strong> (1940:45-46) nie dat God nie<br />
vroeër deur die Seun gespreek, Hom geopenbaar en verskyn het nie. In Hebreërs<br />
1:1 is sprake <strong>van</strong> die Seun wat in die vlees verskyn het. In hierdie gestalte het God<br />
deur die Seun slegs in die laaste dae gespreek. Tog het die Vader tevore ook in 'n<br />
ander gestalte gespreek deur die Seun. Hy het Hom nie alleen geopenbaar in die<br />
Woord <strong>van</strong> die belofte nie, maar ook in 'n aangenome gestalte. Die Naam Seun<br />
<strong>van</strong> God was voorbehou vir die volheid <strong>van</strong> die tyd, maar tevore het God Hom<br />
deur sy Seun onder 'n ander Naam geopenbaar. Daardie Naam is die Engel <strong>van</strong> die<br />
Here.<br />
God kan Hom nie onmiddellik aan die mens openbaar nie, want die mens sou<br />
verteer word. Daar is bemiddeling nodig en daartoe is die Seun aangewys. Die<br />
Vader openbaar Hom dus in die Seun in 'n gestalte wat die mens kan verdra<br />
(<strong>Kohlbrugge</strong>, 1940:47).<br />
In Christus se aanneming <strong>van</strong> hierdie gestalte sien <strong>Kohlbrugge</strong> (1940:48)<br />
terselfdertyd 'n voorafskaduwing <strong>van</strong> Christus se toekomstige, ware, volledige<br />
menswording. "Engel" is immers die naam <strong>van</strong> 'n skepsel en dit beteken "bode" of<br />
"gesant". Dit dui daarom iemand aan wat 'n boodskap bring of 'n diens verrig in<br />
opdrag <strong>van</strong> een wat hoër is, sy heer, en dit is God. Hierdie hoë hemelvorste se<br />
bestemming is om dienaars te wees vir die nederige, arm, swak mense<br />
(<strong>Kohlbrugge</strong>, 1940:49). Dit leer 'n mens iets daar<strong>van</strong> begryp dat Christus Engel<br />
43 Wanneer <strong>Kohlbrugge</strong> in hierdie en in die volgende afdeling (5.3.2.5) die Godsnaam hwhy bedoel, sal<br />
dit weergegee word as HERE.
genoem word, hoewel Hy nie 'n engel is nie en ook nie 'n skepsel nie, maar God,<br />
Here en Skepper <strong>van</strong> alle engele. Daarom straal die heerlikheid <strong>van</strong> die genade<br />
ook reeds daaruit dat die Here <strong>van</strong> die hemelse leërskare Hom só wou verneder dat<br />
Hy 'n engel wou heet en dus nie wou heers nie, maar wou dien (vgl. Job 33:23). Ja,<br />
Hy wou Hom verneder benede die engele (Ps. 8:6; Heb. 2:7; Matt. 26; Ps. 40)<br />
(<strong>Kohlbrugge</strong>, 1940:50). Christus was Seun oor die huis en dus hoër as die knegte<br />
(Heb. 3:2-6, waar Christus as die Seun oor die huis teenoor die kneg Moses gestel<br />
word) en het as Here in eenheid met die Vader en die Heilige Gees in ewigheid<br />
oor alles geregeer. Tog het Hy Hom tot ons beswil laat "stuur" en wou Hy kom as<br />
bode en dienskneg <strong>van</strong> die Vader om die wil <strong>van</strong> God tot verlossing te verkondig<br />
en dié wil ook te doen vir arm mense (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1940:51).<br />
Hoewel Christus Engel genoem word, is daar vir <strong>Kohlbrugge</strong> tog 'n wesenlike<br />
onderskeid tussen Christus en die engele. Hy wys in die verband daarop dat<br />
Christus nie eenvoudig "engel" of "'n engel <strong>van</strong> die Here" genoem word nie, maar<br />
op bepaalde en onderskeidende wyse "die engel <strong>van</strong> die Here". <strong>Kohlbrugge</strong> wil in<br />
die verband onderskei tussen Christus se amp en sy wese: Hy heet "Engel" <strong>van</strong>weë<br />
sy middelaarsamp, waarvoor die Vader Hom gestuur het. Wat sy natuur en wese<br />
betref is Hy egter nie 'n engel nie (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1940:54-55).<br />
Uit alles wat geskrywe staan <strong>van</strong> hierdie "Engel <strong>van</strong> die Here" blyk dat Hy nie 'n<br />
geskape engel is nie, maar dat Hy die Skepperengel, die Wesensengel, die<br />
Aangesigsengel, die Openbaringsengel is. Dit blyk daaruit dat hierdie "Engel <strong>van</strong><br />
die Here" of "engel <strong>van</strong> Jehovah 44 " ook self "Jehovah" of "Here" en ook "Engel<br />
<strong>van</strong> God" en "God" genoem word, sodat die twee name afwisselend gebruik word.<br />
Dienooreenkomstig noem die Skrif die Engel <strong>van</strong> Jehovah self Jehovah<br />
(<strong>Kohlbrugge</strong>, 1940:55; vgl. 1877a:11-12).<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> (1940:56-57) weet dat dit nie altyd so is dat met die engel <strong>van</strong> die<br />
Here Christus bedoel word nie. Hier maak hy egter <strong>van</strong> die uitleggingsreël <strong>van</strong><br />
Luther gebruik wat lui: wanneer die Skrif melding maak <strong>van</strong> 'n verskyning soos in<br />
Genesis 18 en wanneer duidelik gesê word: die Here (Jehovah) het verskyn, moet<br />
'n mens daaronder die Here verstaan en nie 'n geskape engel nie, maar die Seun<br />
<strong>van</strong> God wat mens sou word, naamlik ons Here Jesus Christus wat ware mens en<br />
44 <strong>Kohlbrugge</strong> gee self die Naam hwhy hier so weer volgens die ketîb perpetuum lesing en nie volgens<br />
die qerê perpetuum lesing nie (vgl. ook <strong>Kohlbrugge</strong>, 1855c:54, 57). Dit is wel merkwaardig vir iemand<br />
met sy kennis <strong>van</strong> die Hebreeuse taal.
ware God is. <strong>Kohlbrugge</strong> voeg aan die reël <strong>van</strong> Luther toe dat dieselfde geld <strong>van</strong><br />
daardie plekke waar Christus as Engel <strong>van</strong> die Here terselfdertyd as Jehovah<br />
verskyn.<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> (1940:57-69) gaan vervolgens in op verskillende sulke verskynings in<br />
die Skrif. Net enkele <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> se vele voorbeelde daar<strong>van</strong> behoort<br />
voldoende te wees.<br />
Die eerste waarna <strong>Kohlbrugge</strong> (1940:58-61) verwys, is die geskiedenis <strong>van</strong> Hagar<br />
in Genesis 16: in die eerste plek skryf die Engel 'n werk aan Homself toe wat net<br />
God kan doen, naamlik vermeerdering <strong>van</strong> saad (v. 10). Tweedens onderskei die<br />
Engel <strong>van</strong> die Here Homself baie duidelik <strong>van</strong> Jehovah die Here, net soos die<br />
eerste Persoon <strong>van</strong> die Goddelike Drie-eenheid <strong>van</strong> die tweede Persoon onderskei<br />
word in Sagaria 3:2. Dat hierdie Engel <strong>van</strong> die Here werklik "God", die "Here",<br />
"Jehovah" self is, Homself as sodanig geopenbaar het en deur Hagar self as<br />
sodanig erken en genoem is, gee sy self duidelik genoeg te kenne deur haar<br />
woorde (v. 13) en haar optrede (v. 14).<br />
By die verskyning in die braambos aan Moses (Eks. 3) word die Naam "Engel <strong>van</strong><br />
die Here" afgewissel met die Name "Here" en "God" (Eks. 3:2; vgl. vv. 4 en 6). In<br />
Handelinge 7:30-33 gebeur dieselfde en hierdie "Here", "Jehovah" of "Engel <strong>van</strong><br />
Jehovah" noem Homself die "God <strong>van</strong> Abraham, Isak en Jakob" (Eks. 3:6; Hand.<br />
7:31-32). Dit het 'n geskape engel nooit gesê nie. Moses erken Hom daarom ook<br />
as Here en God, want daar staan: "Hy het gevrees om God aan te sien" (v. 6).<br />
Verder spreek Moses Hom aan as "God" (vv. 11, 13 e.v.; Eks. 4:10 e.e.) en met<br />
die woord wat uitsluitlik God toekom, naamlik Adonai en nie Adoni nie (Eks.<br />
4:13). God spreek voorts tot Moses as God en Here (vv. 6, 7 e.v., 12, 14, 15 e.v.<br />
en Eks. 4) (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1940:64).<br />
Uit al die Skrifgedeeltes lei <strong>Kohlbrugge</strong> (1940:70) die volgende af: die "Engel <strong>van</strong><br />
die Here" is nie 'n geskape engel nie, maar 'n ongeskape engel, Hy is inderdaad<br />
self Skepper, God en Here. Hy is dus nie 'n engel na sy wese nie, maar na sy amp.<br />
Na sy wese is Hy Here <strong>van</strong> die engele, Jehovah Sebaoth, die Here <strong>van</strong> die hemelse<br />
leërskare. Hy is God die Here <strong>van</strong> die hemel, die God <strong>van</strong> die heerlikheid (Hand.<br />
7:1-2), die Here <strong>van</strong> die heerlikheid (1 Kor. 2:8).<br />
Vir <strong>Kohlbrugge</strong> lê sowel die ewige Godheid <strong>van</strong> Christus as sy ewige<br />
Middelaarskap dus in hierdie Naam Engel <strong>van</strong> die Here uitgedruk.
5.3.2.5 Christus Here en God<br />
5.3.2.5.1 Naas die reeds genoemde drie Name (5.3.2.2 - 5.3.2.4) word aan<br />
Christus nog name gegee waaruit sy ewige Godheid blyk. In hierdie geval gaan dit<br />
om regstreekse Goddelike Name, wat op sigself reeds alleen God toekom. Die een<br />
daar<strong>van</strong> kan hoegenaamd nie <strong>van</strong> 'n skepsel gebruik word nie. Die ander een word<br />
slegs oordragtelik en in beeldspraak enkele kere <strong>van</strong> skepsele gebruik. Deurdat<br />
hierdie name <strong>van</strong> Christus gebruik word in letterlike en wesenlike sin, dui<br />
onmiddellik sy ewige, ware Godheid aan (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1940:75).<br />
Voordat <strong>Kohlbrugge</strong> kom tot 'n uiteensetting <strong>van</strong> die twee Name, Here en God, sê<br />
hy ook iets oor die verhouding tussen die twee nature in die een Persoon <strong>van</strong><br />
Christus: Christus die Middelaar het een heeltemal ongedeelde en ondeelbare<br />
Persoon, omdat Hy in hierdie één hele Persoon twee onskeibare, maar<br />
ongemengde nature, die Goddelike en die menslike, verenig en tog slegs één<br />
Persoon is en nie twee nie, sodat 'n mens volstrek nie die eenheid <strong>van</strong> die Persoon<br />
ophef en die twee nature daarin skei of uitmekaar skeur nie. Die Skrif verwys<br />
immers altyd net na die één Persoon <strong>van</strong> Christus, die Middelaar, ongeag of daar<br />
verwys word na iets wat alleen die Goddelike natuur of alleen die menslike natuur<br />
as sodanig toekom (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1940:75-76). Met De Reuver (1971:155) kan<br />
daarom volkome saamgestem word dat <strong>Kohlbrugge</strong> 'n getroue aanhanger <strong>van</strong><br />
Chalcedon 45 is.<br />
5.3.2.5.2 Eerstens bespreek <strong>Kohlbrugge</strong> (1940:76-82) die Naam Here.<br />
In die Hebreeus is dit "Adonai" of "Adon". Here beteken in dié konteks hoogste<br />
heer, onbeperkte gebieder, koning en hoogste regter. Dit is hierdie Naam waarmee<br />
God gewoonlik aangespreek word as 'n mens die diepste eerbied en aanbidding<br />
<strong>van</strong> sy heilige Majesteit wil uitdruk en tog tegelykertyd met kinderlike vrees en<br />
eerbied tot Hom nader om met Hom te praat in die gebed of wanneer Hy verskyn<br />
(Dan. 9:4) (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1940:76-77).<br />
Hierdie naam word wel in beeldspraak <strong>van</strong> mense gebruik wat <strong>van</strong>weë hulle deur<br />
God verordende posisie onder mense in 'n sekere sin 'n afskynsel <strong>van</strong> Goddelike<br />
hoogheid, heerskappy en heerlikheid het, soos Adam byvoorbeeld vóór sy<br />
45 Hier word verwys na die ekumeniese konsilie <strong>van</strong> Chalcedon (451 n.C.). Op die genoemde sinode is<br />
verklaar: die twee nature <strong>van</strong> Christus in één persoon is onvermengd en onveranderd (teen Eutiches),<br />
ongedeeld en ongeskeie (teen Nestorius) (d'Assonville, 1981:34).
sondeval as heer oor die hele aarde aangestel is. Daarenteen dra God hierdie naam<br />
egter op oorspronklike en wesenlike wyse deurdat Hy genoem word die Here <strong>van</strong><br />
die ganse aarde (Jos. 3:11, 13), Here (Ps. 114:7), ons Here (Ps. 8:2, 10; 147:5),<br />
Here Jehovah (Eks. 23:17) - hierdie laaste uitdrukking sê vir <strong>Kohlbrugge</strong> dieselfde<br />
as Here Jesus (Hand. 7:58) - en Here <strong>van</strong> (alle) Here (Deut. 10:17; vgl. 1 Tim.<br />
6:15), wat alle volheid <strong>van</strong> mag en verhewenheid bo alles uitdruk (<strong>Kohlbrugge</strong>,<br />
1940:76).<br />
In die hele Skrif word dieselfde Naam in die volste sin aan Christus gegee. Dit is<br />
voldoende bewys dat Hy net soos die Vader en die Heilige Gees ewige,<br />
majestueuse, almagtige, aanbiddenswaardige God is, dat Hy één in wese met die<br />
Vader en die Gees is, maar 'n besondere Persoon op sigself (<strong>Kohlbrugge</strong>,<br />
1940:77).<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> (1940:77-82) gaan vervolgens daartoe oor om hierdie standpunt met<br />
voorbeelde uit die Skrif te bewys. Hier sal weer net enkele <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> se<br />
voorbeelde aangehaal word.<br />
Wanneer God byvoorbeeld Here HERE (Eks. 23:17) genoem word, verwys dit na<br />
niemand anders as die Here Jesus nie (Hand. 7:58). Só noem Stefanus Hom<br />
wanneer hy sterwe: "Here Jesus, ont<strong>van</strong>g my gees." Só het Jesus immers, toe<br />
Stefanus voor die Sanhedrin gestaan het, aan hom verskyn as Here <strong>van</strong> die<br />
heerlikheid, verhoog aan die regterhand <strong>van</strong> die troon <strong>van</strong> God. Toe het die Here<br />
Jesus opgestaan <strong>van</strong> sy troon nie net om die getroue getuie te ontmoet met die hulp<br />
<strong>van</strong> sy mag en om hom op te neem in die heerlikheid nie, maar om hom ook te<br />
kroon met die kroon <strong>van</strong> oorwinning (Hand. 7:55) (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1940:77-78).<br />
Moses noem God die Here <strong>van</strong> alle here (Deut. 10:17). Net so sien Johannes in<br />
Openbaring 19:16 Hom wie se Naam "die Woord <strong>van</strong> God" is, aangedui met die<br />
Naam Koning <strong>van</strong> alle konings en Here <strong>van</strong> alle here. Johannes verneem verder<br />
<strong>van</strong> die engel, wat die Engel <strong>van</strong> die Here na hom toe gestuur het, in 'n gesig (Op.<br />
17 en Sag. 2) dat die Lam 'n Here <strong>van</strong> alle here en 'n Koning <strong>van</strong> alle konings is<br />
(Op. 17:14) (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1940:78).<br />
Christus was "Here" <strong>van</strong> ewigheid af by die Vader. Hy het ook Here gebly toe Hy<br />
die gestalte <strong>van</strong> 'n dienskneg aangeneem het en Hy is en bly dit in alle ewigheid in<br />
sy stand <strong>van</strong> verhoging (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1940:79).
Buitendien is Christus Here in meervoudige sin: Hy is Here as Skepper en as<br />
Verlosser. Hy is Here as Skepper deur Wie die Vader alles en ook ons geskape<br />
het, onderhou en regeer. Voorts is Hy Verlosser in Wie sy volk nuut geskape is en<br />
wat ons as sy eiendom gekoop het (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1940:79).<br />
5.3.2.5.3 Tweedens behandel <strong>Kohlbrugge</strong> (1940:82-93) die Naam God.<br />
Terwyl die tot dusver genoemde name telkens met groter bewyskrag aandui dat<br />
Christus ware, ewige, almagtige God is, tref 'n mens in die Skrif ook plekke aan<br />
wat dit nog meer direk aantoon, deurdat die naam God in die volle sin <strong>van</strong> die<br />
woord voor, tydens en na Christus se koms in die vlees regstreeks aan Hom gegee<br />
word. So word <strong>van</strong> Christus op sommige plekke verklaar dat Hy God is en op<br />
ander plekke word Hy spesifiek as God aangespreek (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1940:82).<br />
Die Naam "God" dui soms op die almagtige, hoogste, mees volmaakte, heilige,<br />
ewige, majestueuse Wese wat bo alles geëer, gevrees en aanbid moet word (in<br />
Hebreeus Elohim). Ander kere dui dit weer die Sterke en Geweldige aan, Hy wat<br />
alle volheid het (in Hebreeus El) (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1940:82-83).<br />
Aangesien hierdie Naam die ware Goddelike Wese, sy Godheid en alleen<br />
aanbiddenswaardige Majesteit wat bo alles verhewe is uitdruk, is dit<br />
<strong>van</strong>selfsprekend dat dit in die letterlike sin <strong>van</strong> die woord aan geen skepsel gegee<br />
kan word nie (2 Kon. 19:15), maar slegs in 'n oordragtelike sin. Een <strong>van</strong> die<br />
voorbeelde wat <strong>Kohlbrugge</strong> in die verband noem, is wanneer regters of vorste in<br />
Israel gode genoem word in die Skrif (Ps. 82:1, 6; vgl. Joh. 10:34). Daarby moet<br />
eerstens opgemerk word dat daarmee nie 'n spesifieke regter of vors aangedui<br />
word nie, maar 'n hele vergadering. Dit spreek dus <strong>van</strong>self dat die naam hier nie in<br />
die letterlike sin gebruik word nie. Tweedens moet opgemerk word dat nóg hier,<br />
nóg elders in die Skrif en by die volk <strong>van</strong> God, wat geleer het om God alleen te<br />
eer, 'n koning, vors of regter deur die volk "God" genoem of as sodanig<br />
aangespreek word. Inteendeel, dit is net God self wat dié naam gegee het (Ps. 82:6,<br />
1). Dit is ook duidelik wat daarmee bedoel word: dit dui slegs op hulle<br />
waardigheid, hulle amp en hulle posisie onder die mense, benede God wat hulle<br />
daartoe aangestel het. God het as 't ware 'n afskynsel <strong>van</strong> sy heerlikheid op hulle<br />
gelê soos op 'n aardse majesteit en hulle 'n straal <strong>van</strong> sy mag gegee, aangesien Hy<br />
sy volk deur hulle wil regeer. Dié naam het dus nie betrekking op hulle wese nie,<br />
maar wel op die amp, mag en waardigheid wat God aan hulle verleen het<br />
(<strong>Kohlbrugge</strong>, 1940:83-84).
<strong>Kohlbrugge</strong> wys vervolgens op verskillende Skrifgedeeltes waar Christus baie<br />
duidelik God genoem word (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1940:87-93).<br />
Soos in sy proefskrif oor Psalm 45 (vgl. 4.2.4 en 4.2.5.2) bespreek <strong>Kohlbrugge</strong><br />
(1940:87-88) ook in sy verhandeling oor die Godheid <strong>van</strong> Christus Psalm 45:7-8<br />
en Hebreërs 1:8-9. Die "o God" in Psalm 45 kan volgens alle reëls <strong>van</strong> taal en<br />
uitleg nie anders opgeneem word as dat Christus aangespreek word nie. Christus<br />
word dus as God aangespreek. Dit kan nie anders vertaal en uitgelê word as wat<br />
die skrywer <strong>van</strong> Hebreërs (1:8-9) dit doen nie. Die woord "God" staan in albei<br />
verse in die vokatief. Christus word dus as persoonlike God <strong>van</strong> die Vader<br />
onderskei en as God aangeroep. Verder word God die Vader sy God en Vader<br />
genoem presies soos Paulus in sy briewe doen (2 Kor. 1:3; Ef. 1:3; Kol. 1:3) en<br />
soos die Here self sê: "my God en my Vader."<br />
Hoe verder 'n mens gaan in die apostels en die profete, hoe duideliker is die<br />
uitsprake. Dit geld veral die apostels. So lees 'n mens onder andere die woorde <strong>van</strong><br />
die lewe: God is geopenbaar in die vlees (1 Tim. 3:16). Daar spreek dit <strong>van</strong>self dat<br />
die woord "God" nie gebruik word <strong>van</strong> die Vader nie, maar <strong>van</strong> die Seun. Die<br />
Vader het immers nie in die vlees gekom nie, maar die Seun in Wie die Vader<br />
Hom geopenbaar het. Die Seun word hier eenvoudig God genoem soos Johannes<br />
1:1 <strong>van</strong> Hom, <strong>van</strong> die eniggeborene, die ewige Woord wat by God was, sê: die<br />
Woord was God (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1940:89-90).<br />
In Handelinge 20 herinner Paulus die ouderlinge <strong>van</strong> Efese daaraan dat God sy<br />
gemeente, waaroor hulle as herders aangestel is, deur sy bloed verwerf het. Dit kan<br />
volgens alle getuienisse <strong>van</strong> die Heilige Skrif en volgens die hele leer <strong>van</strong> heil nie<br />
anders verstaan word as verwysend na die Seun nie (vgl. HK: v/a 35, 1, 29, 34;<br />
Heb. 1:3; Kol. 1:13-14) (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1940:1-92).<br />
Aan die einde <strong>van</strong> die verhandeling verklaar <strong>Kohlbrugge</strong> dat Christus juis as<br />
Verlosser nie slegs mens is nie, maar ook waaragtig God in die één, ongeskeie en<br />
ongemengde Persoon <strong>van</strong> die Middelaar. Verder sê hy dat die verlorene juis so 'n<br />
God-Saligmaker as Middelaar en Borg <strong>van</strong> sy ewige redding moet hê, om uit so 'n<br />
ewige e<strong>van</strong>gelie ewige troos en seker hoop op die ewige lewe te hê. Oral in die<br />
Woord kom hy die waarheid teë dat Christus ware God is (<strong>Kohlbrugge</strong>,<br />
1940:92-93).
Voordat hierdie afdeling afgesluit word, moet nog kortliks gelet word op<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> se preek oor Hebreërs 1:7-9 (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1855c:40-52; vgl.<br />
1992e:131-144). In 5.3.2.3.2, die gedeelte oor die Naam Seun, is reeds aangetoon<br />
dat Christus die Naam Seun geërf het deur sy werke, deur sy gehoorsaamheid. 'n<br />
Dergelike gedagte word aangetref wanneer <strong>Kohlbrugge</strong> (1855c:45-46;<br />
1992e:136-137) die woorde "U troon, o God, is in alle ewigheid" (Heb. 1:8)<br />
bespreek. Die Vader, sê <strong>Kohlbrugge</strong>, het Christus sy Naam teruggegee, nadat die<br />
Seun dit geen roof geag het om aan God gelyk te wees nie, maar die gestalte <strong>van</strong> 'n<br />
dienskneg aangeneem het. Nadat Hy gehoorsaam was tot die dood aan die kruis en<br />
Hy Seun <strong>van</strong> die mens wou wees, begroet die Vader Hom nou met die Naam wat<br />
Hy self dra: dat Hy God en Koning <strong>van</strong> sy verloste gemeente sal wees. So moet Hy<br />
dan nou nie dien soos die engele nie, maar na sy swaar arbeid moet Hy rus. Hy<br />
moet rus <strong>van</strong> sy werke en as Seun <strong>van</strong> die mens, as tweede Adam, as verhoogde<br />
Middelaar God wees, heet en bly, soos die Vader. Al die engele moet Hom aanbid<br />
en Hy moet alle mag in sy hand hê. Die Naam God is 'n Naam wat deur die mens<br />
Christus Jesus geërf is, wat hoër staan as die Naam Seun.<br />
Wat <strong>Kohlbrugge</strong> in hierdie preek oor Hebreërs:7-9 sê, moet sekerlik nie so<br />
verstaan word as sou hy daarmee beweer dat Christus eers deur sy werk in die<br />
vlees God geword het nie. Dit is baie duidelik dat dit nie sy standpunt is nie. Hier<br />
kan alleen maar verwys word na 'n aanhaling uit sy werk aan die begin <strong>van</strong> hierdie<br />
afdeling (5.3.2.5.3), waarin hy onomwonde verklaar dat die naam God regstreeks<br />
in die volle sin <strong>van</strong> die woord aan Christus gegee word in die Bybel, voor, tydens<br />
en na sy koms in die vlees.<br />
5.3.2.6 Christus die HERE<br />
In die bespreking <strong>van</strong> Christus as die Engel <strong>van</strong> die HERE (5.3.2.4) is aangetoon<br />
hoe <strong>Kohlbrugge</strong> daarop wys dat Christus as Engel <strong>van</strong> die HERE ook Jehovah<br />
genoem word.<br />
In sy verhandelinge oor die Goddelike Name <strong>van</strong> die Here Jesus (vgl. 5.3.2.1)<br />
behandel <strong>Kohlbrugge</strong> nie die Naam HERE afsonderlik nie. Dit is wel uit afdeling<br />
5.3.2.4 duidelik dat hy weet dat Christus ook dié Goddelike Naam dra.<br />
In 'n preek oor Hebreërs 1:10-12 bespreek <strong>Kohlbrugge</strong> (1855c:54; vgl. 1992e:150)<br />
weer dié Naam wat aan Christus gegee word. <strong>Kohlbrugge</strong> toon aan dat daar in<br />
Hebreërs 1 'n styging in gedagtegang en uitdrukkings merkbaar is. Daardeur word
die verhewe Naam <strong>van</strong> Christus, wat Hy bo die engele geërf het, duidelik. Die<br />
engele ont<strong>van</strong>g naamlik nie 'n ander naam as wat hulle het nie. Christus<br />
daarenteen heet hier: "glans <strong>van</strong> die heerlikheid, die uitgedrukte beeld <strong>van</strong> die<br />
selfstandigheid <strong>van</strong> God". Verder heet Hy "die Seun" en as sodanig moet die<br />
engele Hom aanbid. Vervolgens word Hy twee maal as "God" aangeroep en nou<br />
eindelik (in vers 10) met die Naam "Here 46 ", dit is Jehovah. Hierdie Naam is<br />
volgens <strong>Kohlbrugge</strong> deur die Griekse vertaling (die Septuagint - A.H.B.) uit Psalm<br />
102:13 ingebring in vers 26 <strong>van</strong> die betrokke Psalm 47 .<br />
5.4 Samevatting<br />
5.4.1 Wanneer <strong>Kohlbrugge</strong> die noodsaak <strong>van</strong> Christus se ware mensheid en ware<br />
Godheid behandel, val dit telkens op hoe belangrik die vervulling <strong>van</strong> die Wet vir<br />
hom is.<br />
Die Wet eis nie alleen straf nie, maar ook volkome gehoorsaamheid. God eis dit<br />
<strong>van</strong> die mens dat die Wet gehandhaaf moet word. Daarom moes Christus ware<br />
mens word.<br />
Om die ewige skuld <strong>van</strong> die mens as gevolg <strong>van</strong> sy oortreding <strong>van</strong> die Wet weg te<br />
neem, is genoeg nie. Die ewige Wet moet in volle heerlikheid herstel word. God<br />
word eers dan waarlik verheerlik, as daar 'n gehoorsaamheid, 'n geregtigheid kom<br />
wat ewig is, wat ewige waarde het. Adam was egter tydelik. Daarom moes die<br />
Middelaar waarlik God wees, sodat Hy ewige geregtigheid en ewige lewe vir die<br />
mens kon verwerf en teruggee.<br />
5.4.2 Die eer <strong>van</strong> God speel 'n vername rol in <strong>Kohlbrugge</strong> se <strong>Christologie</strong>.<br />
46 "Herr"<br />
Die mens het deur sy sondeval God <strong>van</strong> sy eer beroof. Christus moes daarom ware<br />
mens word, om as ware mens in ons plek te glo en te gehoorsaam. So het Hy God<br />
sy eer gegee en die mens herstel in sy stand as seun.<br />
47 'n Vergelyking <strong>van</strong> die teks <strong>van</strong> Psalm 102 in die Biblia Hebraica Stuttgartensia (Biblia Hebraica<br />
Stuttgartensia, 1977:1180-1182) met die teks in die Septuaginta (Septuaginta, 1935:108-110) bevestig<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> se stelling. Die LXX vertaal hwhy met kurie.
5.4.3 <strong>Kohlbrugge</strong> loën sekerlik nie die sondeloosheid <strong>van</strong> Christus se menslike<br />
natuur nie.<br />
Wie hom in konteks lees, moet tot die bevinding kom dat hy volkome erns maak<br />
met die belydenis <strong>van</strong> Christus as regverdige mens. Sy besondere klem op die Wet<br />
en die absolute noodsaak daar<strong>van</strong> dat dit volkome vervul moet word, is nie<br />
versoenbaar met 'n beskouing oor hom as sou hy op die een of ander manier die<br />
sondeloosheid <strong>van</strong> Christus ontken nie. Hierby moet ook die gedagte dat God sy<br />
eer moes terugont<strong>van</strong>g betrek word: dit is onmoontlik dat <strong>Kohlbrugge</strong> enersyds<br />
sou sê dat Christus deur sy geloof en gehoorsaamheid God se eer gehandhaaf het<br />
en dat hy andersyds Christus se sondeloosheid te na gekom het.<br />
5.4.4 Om <strong>Kohlbrugge</strong> goed te begryp wanneer hy dit het oor Christus se menslike<br />
natuur, moet 'n mens sy bedoeling of motief verstaan waarom hy dit teken soos wat<br />
hy doen: hy wou volledig erns maak met die ware mensheid <strong>van</strong> Christus. Hy wou<br />
Christus so dig moontlik by ons bring (Van Genderen).<br />
5.4.5 Hoewel <strong>Kohlbrugge</strong> die sondeloosheid <strong>van</strong> Christus baie beslis nie loën nie,<br />
het sy foutiewe eksegese <strong>van</strong> veral die woord "vlees" in die geskrifte <strong>van</strong> Johannes<br />
wel 'n verreikende invloed op sy beskrywing <strong>van</strong> die vlees of menslike natuur <strong>van</strong><br />
Christus.<br />
5.4.6 Verder het die sterk taal en formulerings wat hy gebruik, aanleiding gegee tot<br />
misverstand oor sy beskouing insake die sondeloosheid <strong>van</strong> Christus. Sekere<br />
formulerings kon liewer vermy gewees het.<br />
5.4.7 Daar kan geen twyfel daaroor bestaan dat <strong>Kohlbrugge</strong> vashou aan die<br />
belydenis dat Christus ware God is nie.<br />
Die toorn <strong>van</strong> God is te groot vir 'n mens om te kan dra. Daarom moes die<br />
Middelaar werklik God wees.<br />
As ware God kon Hy die diepte <strong>van</strong> ons verlorenheid ten volle peil, ons skuld<br />
volkome bely en dit heeltemal betaal.<br />
Omdat Christus ewig God is, kon Hy ook 'n ewige geregtigheid daarstel, iets wat<br />
'n tydelike mens nie kon doen nie.
HOOFSTUK 6<br />
DIE WERK VAN CHRISTUS: SY VERNEDERING<br />
6.1 Inleiding<br />
Met hierdie hoofstuk word beoog om navorsing te doen oor <strong>Kohlbrugge</strong> se beskouing<br />
<strong>van</strong> die werk <strong>van</strong> Christus.<br />
Om egter aan 'n teoloog se standpunt reg te laat geskied, moet sy siening, indien<br />
moontlik, nie in 'n selfontwerpte raamwerk inforseer word nie. Sy eie gedagtesisteem<br />
moet as raamwerk dien.<br />
Daar bestaan inderdaad so 'n raamwerk of sistematiese uiteensetting <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong><br />
(1930:1-98) se standpunte: Die Lehre des Heils. Daarin behandel hy, in vrae en<br />
antwoorde, onder andere die werk <strong>van</strong> Christus in sistematiese volgorde.<br />
Die werkwyse in hierdie hoofstuk gaan daarom wees dat die toepaslike gedeeltes in<br />
Die Lehre des Heils sal dien as leidraad of raamwerk. <strong>Kohlbrugge</strong> se eie opskrifte sal<br />
gebruik word en waar dit die geval is, sal dit in voetnote so aangedui word. Daarby sal<br />
die vrae en antwoorde toegelig en verklaar word met gedeeltes uit ander werke <strong>van</strong><br />
hom - dus skrif-met-skrif-vergelyking!<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> se <strong>Christologie</strong> mag egter ook nie losgemaak word uit die geheel <strong>van</strong> sy<br />
teologiese sisteem nie. Die konteks waarbinne sy bespreking <strong>van</strong> die werk <strong>van</strong><br />
Christus staan, sal deurgaans terdeë in ag geneem moet word. So alleen kan tot 'n<br />
juiste en regverdige beoordeling gekom word. Juis daarom sal daar in hierdie hoofstuk<br />
eers 'n oorsig oor Die Lehre des Heils in sy geheel gegee word. So kan bepaal word<br />
waar en hoe die werk <strong>van</strong> Christus in die geheel <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> se denke inpas 48 .<br />
Daarna sal daar gekonsentreer word op die werk <strong>van</strong> Christus. Aangesien daar egter<br />
soveel daaroor te sê is, sal dit nie in een hoofstuk kan gebeur nie. So 'n hoofstuk sou<br />
48 Vanweë die groot betekenis wat Die Lehre des Heils vir hierdie studie het, is dit deur die navorser uit<br />
die oorspronklike Duits in Afrikaans vertaal en word dit in sy geheel as bylae aan die einde <strong>van</strong> hierdie<br />
studie bygevoeg.
uite verhouding groot wees ten opsigte <strong>van</strong> die ander. In hoofstuk 6 kom die werk<br />
<strong>van</strong> Christus in sy vernedering ter sprake. Die werk <strong>van</strong> Christus in sy verhoging<br />
kom in hoofstuk 7 aan die orde. Weliswaar is dit nie 'n verdeling wat <strong>Kohlbrugge</strong> self<br />
in Die Lehre des Heils maak nie, maar in sy preke maak hy inderdaad hierdie<br />
verdeling (vgl. <strong>Kohlbrugge</strong>, 1884a:107, 138 en 141). Dit is daarom heeltemal<br />
"Kohlbruggiaans" om dit hier ook te doen.<br />
6.2 Die Lehre des Heils: 'n oorsig<br />
6.2.1 Literatuur-tipe<br />
Die Lehre des Heils is 'n kategismus. Dit ly geen twyfel nie. God se heil word in die<br />
vorm <strong>van</strong> vrae en antwoorde aan die mens ontvou. Na sommige <strong>van</strong> die vrae en<br />
antwoorde word Bybeltekste ter stawing aangegee. Soms word die tekste volledig aan<br />
die einde <strong>van</strong> 'n vraag en die antwoord daarop gegee.<br />
6.2.2 Indeling<br />
6.2.2.1 Inleiding<br />
6.2.2.1.1 Vraag en antwoord 1 tot en met 4 dien as inleiding tot die res <strong>van</strong> die<br />
kategismus.<br />
6.2.2.1.2 "Was hält dich aufrecht und gibt dir Mut und Trost im Leben und im<br />
Sterben?" Dit is die openingsvraag in <strong>Kohlbrugge</strong> (1930:1) se kategismus 49<br />
en die antwoord wat hy gee, kan kort en kragtig saamgevat word: die<br />
ontferming <strong>van</strong> God. Hierdie ontferming <strong>van</strong> God blyk daarin dat God sy<br />
eie Seun nie gespaar het nie, maar Hom oorgegee het (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1930:2).<br />
Daarmee plaas <strong>Kohlbrugge</strong> reeds met die intrapslag dit wat God doen en<br />
49 Voortaan sal aanhalings uit Die Lehre des Heils soos volg weergegee word: (LH: v/a 1). "LH" staan<br />
vir Lehre des Heils, "v" vir vraag, "a" vir antwoord en die getal dui die betrokke vraag/antwoord aan.<br />
As alleen die vraag <strong>van</strong> belang is, word die aanhaling so weergegee: (LH: v 1), en indien net die<br />
antwoord rele<strong>van</strong>t is: (LH: a 1).
gedoen het deur sy Seun in die sentrum <strong>van</strong> sy Lehre des Heils. Daaroor<br />
gaan dit vir hom in res <strong>van</strong> die kategismus ook.<br />
6.2.2.1.3 In antwoord 4 word die indeling <strong>van</strong> die res <strong>van</strong> die kategismus gegee:<br />
1. dat ek 'n mens is en niks meer nie;<br />
2. dat God God is;<br />
3. dat Hy sy beloftes ook aan my vervul (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1930:2).<br />
Dit is 'n allesseggende indeling: <strong>Kohlbrugge</strong> vat die hele teologie <strong>van</strong> sy<br />
kategismus, die deurlopende tema <strong>van</strong> Die Lehre des Heils, daarin saam.<br />
Dit blyk duidelik as 'n mens noukeurig op die bybehorende vraag en op die<br />
res <strong>van</strong> die kategismus let. <strong>Kohlbrugge</strong> (1930:2) vra naamlik in vraag 4:<br />
"Erkläre dich aber näher. Wie kanst du allein in Gott dein Heil stellen im<br />
Leben und im Sterben?" In die driedeling wys <strong>Kohlbrugge</strong> die mens dan<br />
heeltemal weg <strong>van</strong> homself en na God alleen in Wie hy uitsluitlik sy heil<br />
kan stel. Hierdie drie punte ontvou hy volledig in die res <strong>van</strong> die<br />
kategismus.<br />
6.2.2.1.4 Hier is veel wat ooreenstem met die Heidelbergse Kategismus.<br />
Laasgenoemde vra immers ook na die mens se troos in lewe en in sterwe<br />
(HK: v/a 1) en wys dan eweneens na God alleen. Ook gee die Heidelberger<br />
'n driedeling (HK: v/a 2) waarin die res <strong>van</strong> die kategismus saamgevat<br />
word.<br />
6.2.2.2 Dat ek 'n mens is en niks meer nie<br />
6.2.2.2.1 Afdeling 1 strek <strong>van</strong>af vraag 5 tot en met 161.<br />
6.2.2.2.2 Die opskrif in die oorspronklike lui: "Ich ein Mensch und nichts mehr"<br />
(<strong>Kohlbrugge</strong>, 1930:2).<br />
Die opskrif is veelseggend in die lig <strong>van</strong> wat <strong>Kohlbrugge</strong> met mens-wees<br />
bedoel. Dit beteken vir hom om aan ydelheid onderworpe te wees, om boos<br />
en onder die sonde verkoop te wees (LH: v/a 5). Mens-wees staan volgens<br />
Van Lonkhuijzen (1905:367) vir hom gelyk aan sondaar-wees en inderdaad
praat <strong>Kohlbrugge</strong> meermale <strong>van</strong> "ein Mensch, ein Sünder" (LH: v 139, 162,<br />
a 384).<br />
Dit is daarom 'n totaal hopelose saak vir die mens om self die Wet ter hand<br />
te wil neem en sy eie verlossing te bewerk. Dit is wat <strong>Kohlbrugge</strong> in hierdie<br />
afdeling wil sê. "Daar is het K. steeds om te doen, om den mensch, ook den<br />
wedergeborene, alles uit de hand te slaan, geheel in het stof te leggen, tot<br />
'zondaar', tot 'niets' te maken, om hem aldus in Gods genade in Christus te<br />
doen rusten. De mensch heeft alle eigen werk en heiligingsmiddelen over<br />
boord te werpen, om het schip op vrije genade te laten drijven" (Van<br />
Lonkhuijzen, 1905:367).<br />
Die mens is mens en "nichts mehr". Hy is slegs sondaar en niks meer as dit<br />
nie. Daarom is hy nie geskik daarvoor om sy eie redding daar te stel nie. 'n<br />
Ander sal dit vir hom moet doen.<br />
6.2.2.2.3 Die gevalle mens se totale onvermoë om self die Wet te vervul en sodoende<br />
sy heil in eie hand te neem, so kan deel 1 opgesom word.<br />
6.2.2.2.4 Die inhoud kan kortliks so saamgevat word: wat mens-wees beteken; die<br />
skepping <strong>van</strong> die mens in die beeld <strong>van</strong> God, dit wil sê in sy Woord; sy val<br />
uit die Woord; die Tien Woorde <strong>van</strong> die Wet; die hoofsaak <strong>van</strong> die Wet; die<br />
plig <strong>van</strong> die mens om die Wet volkome te onderhou en sy onvermoë daarin<br />
en die bedoeling <strong>van</strong> die Wet.<br />
6.2.2.2.5 Soos in die Heidelbergse Kategismus gaan dit ook in afdeling 1 <strong>van</strong> Die<br />
Lehre des Heils om die Wet en die mens se ellende.<br />
Wat dadelik opval, is dat afdeling 1 <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> se kategismus<br />
verhoudingsgewys veel langer is as die <strong>van</strong> die Heidelbergse Kategismus.<br />
Behalwe vir die feit dat hy die Tien Gebooie hier een vir een bespreek - wat<br />
die Heidelbergse Kategismus nie doen voor die derde afdeling nie - gaan<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> baie dieper in op die Wet en die bedoeling daar<strong>van</strong>.<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> lê ook nog sterker as die Heidelbergse Kategismus klem op die<br />
mens se onmag om die Wet te vervul. Dit moet sekerlik gesien word teen<br />
die agtergrond <strong>van</strong> sy stryd teen die Subjektivisme (vgl. hfst. 3).<br />
6.2.2.3 Dat God God is
6.2.2.3.1 Afdeling 2 sluit vraag 162 tot en met 274 in.<br />
6.2.2.3.2 Bokant hierdie afdeling staan as opskrif "Daß Gott Gott ist" (<strong>Kohlbrugge</strong>,<br />
1930:34).<br />
God is God. Daarom sal Hy doen wat die sondaarmens nie kan nie: Hy sal<br />
die Wet vervul en die mens se heil uitwerk. Dit het God ook gedoen in sy<br />
Seun.<br />
6.2.2.3.3 Hoe God in sy Seun die mens se heil in sy hande geneem en die Wet<br />
volmaak vervul het, so kan deel 2 saamgevat word.<br />
6.2.2.3.4 Na 'n algemene inleiding kom die volgende sake meer volledig ter sprake:<br />
die geboorte, die getuienis, die kruisdood, die opstanding, die hemelvaart<br />
en die beërwing <strong>van</strong> die koninkryk deur die Here Jesus Christus. Dan volg<br />
'n samevattende oorsig <strong>van</strong> God se raad in Christus.<br />
6.2.2.3.5 'n Vergelyking met die Heidelbergse Kategismus sal later in hierdie<br />
hoofstuk in meer diepte gedoen word.<br />
6.2.2.4 Dat God sy beloftes ook aan my vervul<br />
6.2.2.4.1 Afdeling 3 strek <strong>van</strong>af vraag 275 tot by die einde <strong>van</strong> Die Lehre des Heils,<br />
dit is vraag 415.<br />
6.2.2.4.2 Die opskrif hier lui: "Daß Gott Seine Verheißungen auch an mir erfüllt"<br />
(<strong>Kohlbrugge</strong>, 1930:60).<br />
6.2.2.4.3 Hoe God die heil wat Hyself in en deur sy Seun bewerk het, toepas in die<br />
mens se lewe en die mens aan die hand <strong>van</strong> die geloof daaraan deel gee, so<br />
kan deel 3 opgesom word.<br />
6.2.2.4.4 Hier sny <strong>Kohlbrugge</strong> die volgende aan: vir wie God se beloftes bedoel is;<br />
die regverdiging deur die geloof alleen; die geloof; die uitverkiesing; die<br />
bekering; die wedergeboorte; die Gees <strong>van</strong> Christus; die kerk; die Woord;<br />
die sakramente; die gebed; die laaste dinge.<br />
6.2.2.4.5 Wat dadelik die aandag trek, is die feit dat die Wet hier - anders as in die<br />
derde deel <strong>van</strong> die Heidelbergse Kategismus - nie in detail bespreek word<br />
nie.
6.2.3 Die Wet<br />
6.2.3.1 Die prominente plek <strong>van</strong> die Wet<br />
6.2.3.1.1 Dit het verskillende skrywers al opgeval hoe belangrik <strong>Kohlbrugge</strong> die Wet<br />
ag. Stiasny (1935:16) meen dat die erkenning <strong>van</strong> die Wet volgens<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> die grondslag <strong>van</strong> alle ware teologie en die sleutel tot die<br />
verstaan <strong>van</strong> God se Woord is. Grolle (1946:12) beaam dit en Loos<br />
(1948:133) sluit daarby aan wanneer hy sê dat die kwessie <strong>van</strong> die Wet die<br />
blywende agtergrond <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> se <strong>Christologie</strong> vorm. De Reuver<br />
(1996:353) wys eweneens op die belangrikheid <strong>van</strong> die Wet in die werke<br />
<strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> wanneer hy sê dat die sterk Christosentriese prediking <strong>van</strong><br />
<strong>Kohlbrugge</strong> onder andere gekenmerk word deur 'n diep respek vir die<br />
heiligheid <strong>van</strong> God se Wet.<br />
6.2.3.1.2 Dat die Wet 'n baie vername plek in sy teologie inneem, word bevestig<br />
wanneer 'n statistiese ondersoek na die gebruik <strong>van</strong> die woord "Gesetz" in<br />
Die Lehre des Heils gedoen word. Die resultate <strong>van</strong> so 'n soektog - Die<br />
Lehre des Heils is op rekenaar gesit - kan in die volgende tabel gesien<br />
word:
Statistiek <strong>van</strong> die woord Gesetz / Wet<br />
KATEGISMUS TOTAAL PER V/A VRAE IN TOTAAL<br />
DIE LEHRE DES HEILS<br />
1. Inleiding<br />
Totaal by inleiding 0 0 4<br />
2. Afdeling 1<br />
2.1 V/A 5-44 (voor Tien Gebooie) 3 3 39<br />
2.2 V/A 45-131 (Tien Gebooie) 0 0 0<br />
2.2 V/A 132-161 (na Tien Gebooie) 47 22 29<br />
Totaal by afdeling 1 51 26 157<br />
3. Afdeling 2<br />
3.1 Inleiding 2 2 7<br />
3.2 Geboorte 8 4 26<br />
3.3 Getuienis 13 6 14<br />
3.4 Kruisiging 14 9 31<br />
3.5 Opstanding 6 3 10<br />
3.6 Hemelvaart 2 1 4<br />
3.7 Koningskap 5 2 21<br />
Totaal by afdeling 2 50 27 113<br />
4. Afdeling 3<br />
Totaal by afdeling 3 10 8 141<br />
GROOTTOTAAL 111 61 415<br />
HEIDELBERGSE KATEGISMUS<br />
1. Inleiding 0 2<br />
2. Afdeling 1 5 4 9<br />
3. Afdeling 2 2 2 74<br />
3.1 Oor die Seun 0 0 24<br />
4. Afdeling 3 2 2 44<br />
GROOTTOTAAL 9 8 129
Uit bostaande tabel kan die volgende afleidings gemaak word:<br />
1. In afdeling 1 word die woord "Gesetz" veral intensief gebruik wanneer,<br />
<strong>van</strong>af vraag 132, die betekenis <strong>van</strong> die Wet aan die orde kom. Word<br />
daarby nog in berekening gebring hoeveel aandag die gebooie <strong>van</strong> die<br />
Wet kry - 86 vrae en antwoorde - moet tot die gevolgtrekking gekom<br />
word dat die Wet 'n besonder sentrale plek in afdeling 1 inneem.<br />
2. Die verspreiding in afdeling 2 is baie meer eweredig as in 1: dit kom ruim<br />
voor in elke onderafdeling. Bloot statisties gesproke kan 'n mens in<br />
ieder geval praat <strong>van</strong> 'n deurlopende lyn in afdeling 2, naamlik<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> se <strong>Christologie</strong>.<br />
3. In afdeling 3 kom verwysings na die Wet baie minder verspreid voor as in<br />
die ander twee.<br />
4. 'n Vergelyking met die Heidelbergse Kategismus maak die syfers <strong>van</strong> Die<br />
Lehre des Heils des te merkwaardiger - in die Heidelbergse Kategismus<br />
word die woord Wet net 10 maal gebruik. Wat meer is: in die gedeelte oor<br />
die verlossing kom dit net twee maal voor en in die onderafdeling oor die<br />
Seun glad nie.<br />
Hierdie vergelykende gegewens wil natuurlik nie sê dat <strong>Kohlbrugge</strong> wel en<br />
die Heidelbergse Kategismus geen belangstelling in die Wet gehad het nie.<br />
Tog is dit opvallend hoe besonder sterk die Wet - net statisties gesproke - in<br />
Die Lehre des Heils en dan ook in die <strong>Christologie</strong> daar<strong>van</strong> figureer 50 .<br />
6.2.3.1.3 Terloops kan genoem word dat die woorde "gebod" en "gebooie" 20 maal<br />
in Die Lehre des Heils en 36 maal in die Heidelbergse Kategismus<br />
voorkom. Van die 36 maal wat dit in die Heidelbergse Kategismus<br />
voorkom, is die grootste konsentrasie (33) in afdeling 3 en net een maal in<br />
die afdeling oor die verlossing. Daarby moet genoem word dat <strong>Kohlbrugge</strong><br />
50 Hier kan terloops opgemerk word dat Calvyn in sy Institusie die Wet behandel in boek 2 wat gaan oor<br />
die kennis <strong>van</strong> God, die Verlosser in Christus.
nie praat <strong>van</strong> die eerste gebod nie, maar wel <strong>van</strong> die eerste "Wort",<br />
ensovoorts.<br />
6.2.3.1.4 Dit is egter nie net statistiek wat sê dat die Wet vir <strong>Kohlbrugge</strong> baie<br />
belangrik is nie, pertinente uitsprake <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> self bevestig dit ook.<br />
So verklaar hy (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1884b:123) in 'n preek dat hy al meermale<br />
opgemerk het "daß der Schlüssel zum Verständnisse der Schrift in<br />
Anerkennung 'des Gesetzes Gottes' liegt". Dit is daarom sekerlik nie<br />
verkeerd om die Wet 'n verstaansleutel tot die <strong>Christologie</strong> <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong><br />
te noem nie. Des te meer aangesien hyself al "mehrere male" - dit moet<br />
ongetwyfeld as 'n beklemtoning beskou word - daarop gewys het hoe<br />
belangrik die erkenning <strong>van</strong> die Wet vir hom is in die begryp <strong>van</strong> die<br />
Woord <strong>van</strong> God.<br />
Sy beroemde preek oor Romeine 7:14 begin met die betekenisvolle woorde<br />
"Neben dem E<strong>van</strong>gelio wird Gesetz gepredigt durch die ganze heilige<br />
Schrift hindurch" (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1855b:3). In 'n latere vertaling en<br />
hersiening daar<strong>van</strong> deur <strong>Kohlbrugge</strong> self staan dit so: "Door de geheele<br />
Heilige Schrift henen word door de E<strong>van</strong>gelieprediking Gods Wet in hare<br />
onwrikbaarheid bevestigd" (Locher, s.a.:63).<br />
Elders verklaar <strong>Kohlbrugge</strong> (1891:75; 1992e:26) dat dit die oogmerk <strong>van</strong> sy<br />
hele prediking was om die volgende drie gedagtes in te skerp: dat Christus<br />
in gedagtenis gehou moet word; dat 'n mens nie moet vergeet hoe ellendig<br />
die mens is nie; en dat die Wet nie as afgeskaf beskou mag word nie.<br />
6.2.3.1.5 Daarmee is genoegsaam aangetoon hoe belangrik die Wet in <strong>Kohlbrugge</strong> se<br />
denke is en dat dit noodsaaklik is om, voordat sy <strong>Christologie</strong> aan die orde<br />
kom, sy beskouing oor die Wet kortliks onder oë te neem.<br />
6.2.3.2 Die noodsaak dat die Wet vervul moet word<br />
As daar een ding was wat by <strong>Kohlbrugge</strong> onwrikbaar vas gestaan het, was dit die<br />
besef dat die Wet <strong>van</strong> God vervul moet word.<br />
• God het sy Wet gegee, sodat die mens daarna sou wandel (LH: v/a 137). Wat<br />
die Wet vereis, moet by die mens aanwesig wees (LH: v/a 154). Dit kom
aan op 'n presiese onderhouding (LH: v/a 143). Die mens is in God<br />
gebonde en verplig om elke jota en tittel <strong>van</strong> die Wet na te kom. Daarom<br />
mag hy niks daar<strong>van</strong> weglaat of daaraan toevoeg nie (LH: v/a 148). Die<br />
gevaarlikste dwaling ten opsigte <strong>van</strong> God se Wet is wanneer die mens<br />
meen dat dit nie juis belangrik is om die Wet so noukeurig te onderhou nie<br />
(LH: v/a 160).<br />
• In die vervulling <strong>van</strong> die Wet gaan dit vir <strong>Kohlbrugge</strong> eerstens om God se eer.<br />
Die Wet is vir hom die sigbare plaasver<strong>van</strong>ger <strong>van</strong> God op aarde. Alleen<br />
uit die Wet <strong>van</strong> die Tien Woorde 51 kan sy wil te wete gekom word en die<br />
mens moet sy handel en wandel daarna inrig. Die Wet moet dus hoog geëer<br />
en gehandhaaf bly in die gemeente (LH: v/a 159).<br />
In sy verklaring <strong>van</strong> Hebreërs 5:12, wanneer hy dit het oor die "melk" of<br />
"die eerste beginsels", sê <strong>Kohlbrugge</strong> (1898c:174; vgl. <strong>Kohlbrugge</strong>,<br />
1993:188): "Dàt is melk, dat men als een overtreeder dit belijdt: niet: 'Ik<br />
moet zalig worden', maar: 'Gods Wet moet weder verheerlijkt worden, God<br />
moet zijne eer wederhebben'."<br />
• Die saligheid <strong>van</strong> die mens hang ook <strong>van</strong> die Wet af. As hy dit nie hou nie,<br />
word hy getref deur die vloek.<br />
As die mens in die Woord <strong>van</strong> God bly, dit wil sê sy gebooie bewaar, het die<br />
Woord self reeds 'n duursame geluk hier en in die hiernamaals vir hom geskep,<br />
want in die Woord <strong>van</strong> God is alle geluksaligheid vir hom opgesluit (LH: v/a<br />
138). Wie die gebooie nie volkome onderhou nie, word getref deur die vloek<br />
<strong>van</strong> God (LH: v/a 148). Dit gaan dus nie om 'n redelik goeie onderhouding nie,<br />
maar 'n volkome een. Indien dit ontbreek, kom in plaas <strong>van</strong> duursame geluk<br />
die gerig <strong>van</strong> God.<br />
6.2.3.3 Die onvermoë <strong>van</strong> die mens om dit te doen<br />
Net so deurdronge as wat <strong>Kohlbrugge</strong> is <strong>van</strong> die gedagte dat die Wet vervul moet<br />
word, so oortuig is hy daar<strong>van</strong> dat die mens hoegenaamd nie daartoe in staat is nie.<br />
Die opskrif by afdeling 1 laat dit al blyk (vgl. 6.2.2.2.2).<br />
51 "Dem Gesetz der zehn Worte."
<strong>Kohlbrugge</strong> stel dit onomwonde: 'n mens, 'n sondaar, kan geensins God se gebooie<br />
hou nie. Inteendeel, sy oortreding daar<strong>van</strong> word daagliks groter (LH: v/a 139). Hy lê<br />
in die dood (LH: v/a 141).<br />
6.2.3.4 Die bedoeling <strong>van</strong> die Wet<br />
Hierdie punt gaan <strong>van</strong> twee kante bekyk word: eerstens wat die mens <strong>van</strong> die Wet<br />
maak, dit wil sê hoe hy die bedoeling <strong>van</strong> die Wet sien. Tweedens sal weergegee word<br />
wat, volgens <strong>Kohlbrugge</strong>, God se bedoeling daarmee is.<br />
• Die mens verstaan nie die bedoeling <strong>van</strong> die Wet nie. Hy sien dit verkeerdelik<br />
as instrument waarmee hy self sy verlossing kan bewerk.<br />
Die verlange om sy heil in eie hand te neem, oorweldig hom geheel en al (LH:<br />
v/a 37). Ligsinnig en aanmatigend dink hy dat hy alles wat die Here beveel het,<br />
wel sal kan doen. Daarby besef hy egter nie in watter dood hy lê nie (LH: v/a<br />
141). <strong>Kohlbrugge</strong> ontmasker die mens in sy selfgeregtigheid en hoogmoed. Hy<br />
is onkundig ten opsigte <strong>van</strong> sy geestelike doodsheid en sy daaruit<br />
voortvloeiende onvermoë. "De kapitale vergissing die wij maken is de<br />
weigering om 'onze dood en algehele onbekwaamheid' te erkennen, en de<br />
aanmatiging om door de werken der Wet het verzoende leven te kunnen<br />
bereiken" (De Reuver, 1992:183; vgl. <strong>Kohlbrugge</strong>, 1884b:88 en 1992a:228).<br />
De Reuver (1992:183) noem hierdie gedagte <strong>van</strong> die verkeerde gebruik <strong>van</strong> die<br />
Wet die hooflyn in <strong>Kohlbrugge</strong> se denke. Hy (De Reuver, 1992:184) merk<br />
verder op dat dit 'n karakteristieke gedagte <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> is dat die sondaar-<br />
wees <strong>van</strong> die mens hom by uitstek manifesteer in sy eiegeregtigheid.<br />
• Wat is daarenteen God se bedoeling met die Wet? Dit is 'n heilsinstrument in<br />
sy hand!<br />
Male sonder tal, sê Kreck (1936:46-47), word die werk <strong>van</strong> Christus omskryf<br />
as die vervulling <strong>van</strong> die Wet. Dit beteken egter beslis nie dat Christus net 'n<br />
middel tot 'n doel is nie. Net diegene wat vergeet dat die kernverkondiging <strong>van</strong><br />
die Wet volgens <strong>Kohlbrugge</strong> die beloofde genade in Christus is, kan dit so<br />
verstaan. Met hierdie opmerking <strong>van</strong> Kreck kan volmondig saamgestem word.
Die Wet beoog en bedoel alleen Christus (LH: v/a 149). Al die skaduwees en<br />
beelde <strong>van</strong> die Wet is 'n tugmeester tot Christus (LH: v/a 150). Toe Moses die<br />
Wet <strong>van</strong> die Tien Woorde in 'n kis gelê het, was dit Christusprediking: daardie<br />
kis of ark het Christus beteken. In Hom was God se wil, om die wil <strong>van</strong> God te<br />
doen (LH: v/a 152 en 153).<br />
Nie alleen die seremonies en afbeeldinge beoog en bedoel vir <strong>Kohlbrugge</strong><br />
Christus nie. Dit geld ook <strong>van</strong> die Tien Gebooie. Loos (1948:101) vestig die<br />
aandag daarop dat, indien dit reg verstaan word, elke gebod 'n aanbod en ook<br />
'n belofte is. Daarom, sê hy, vertaal <strong>Kohlbrugge</strong> die gebooie in die toekomende<br />
tyd, iets waartoe die Hebreeus hom inderdaad die reg gee. So gee hy<br />
byvoorbeeld die sesde gebod weer as: "Nicht wirst du töten" (LH: v/a 90; my<br />
kursivering - A.H.B.). Daarmee wil <strong>Kohlbrugge</strong> sê dat die Tien Gebooie ten<br />
diepste beloftes is wat deur Christus vervul word. Deur die geloof in Hom kom<br />
die mens die Wet na.<br />
Op taalkundige gronde moet hier egter <strong>van</strong> Loos en <strong>Kohlbrugge</strong> verskil word.<br />
Dit is wel waar dat die imperfectum op sigself in Exodus 20:1-17 so vertaal<br />
kan word. Die konteks moet hier egter die deurslag gee en in die verband moet<br />
gelet word op die feit dat in die vierde gebod (Eks. 20:8) nie die imperfectum<br />
nie, maar die infintivus absolutus gebruik word, wat 'n bevel uitdruk. Verder<br />
word in die vyfde gebod (Eks. 20:12) baie uitdruklik die imperativus gebruik.<br />
Daaruit moet afgelei word dat die imperfekta in die ander gebooie bedoel is as<br />
bevele.<br />
By <strong>Kohlbrugge</strong> se vertaling <strong>van</strong> die Tien Gebooie moet die aandag ook daarop<br />
gevestig word dat hy 'n baie eienaardige vertaling <strong>van</strong> die vyfde gebod (Eks.<br />
20:12) gee 52 . Dit lui: "Habe geehret deinen Vater und deine Mutter, auf daß<br />
deine Tage verlängert seien in dem Lande, das dir der Herr dein Gott gibt"<br />
(LH: a 76). Die oorspronklike laat egter nie so 'n vertaling toe nie. Die<br />
werkwoord "eer" is baie duidelik 'n doodgewone imperativus 53 , wat dan ook<br />
vertaal moet word as "eer (jou vader en jou moeder)". Ook 'n Skrif-met-Skrif-<br />
52 Dit is heel waarskynlik dat hierdie vertaling beïnvloed is deur sy beskouing oor die imperatief <strong>van</strong> die<br />
aoristus. Sien daarvoor verderaan in hierdie afdeling (6.2.3.4).<br />
53 In die Hebreeuse teks (Biblia Hebraica Stuttgartensia, 1977:119) word geen alternatiewe lesing<br />
gegee nie. Die vorm <strong>van</strong> die werkwoord wat gebruik word, is 'n pi'el, imperativus, tweede persoon,<br />
manlik enkelvoud <strong>van</strong> die stam dbk.
vergelyking bewys dat <strong>Kohlbrugge</strong> se vertaling nie korrek is nie. In Efesiërs<br />
6:2 word die vyfde gebod naamlik so weergegee: "tivma toVn patevra sou<br />
kaiV thVn mhtevra", waar tivma die tweede persoon, enkelvoud, praesens,<br />
imperativus <strong>van</strong> timaw is 54 .<br />
Voorts moet daarop gewys word dat Paulus self (Ef. 6:2) die vyfde gebod<br />
uitdruklik 'n gebod (ejntolh) noem: "tivma toVn patevra sou kaiV thVn<br />
mhtevra h{ti" ejstiVn ejntolhV prwvth ejn ejpaggeliva/." Die ejn<br />
ejpaggeliva slaan op vers 3 ("sodat dit met jou goed mag gaan en jy lank mag<br />
lewe op die aarde") en moet vertaal word as "met 'n belofte" 55 . Ook op grond<br />
<strong>van</strong> Efesiërs 6:2-3 is dit dus logies om al die ander gebooie in Exodus 20:1-17<br />
as bevele te beskou en nie as beloftes nie.<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> se verklaring <strong>van</strong> die vermanings in Paulus se briewe is eweneens<br />
vreemd. <strong>Kohlbrugge</strong>, so sê Loos (1948:101-102; vgl. ook Oorthuys,<br />
1990:159), vestig die aandag daarop dat die imperatiewe wat Paulus gebruik,<br />
heel dikwels imperatiewe <strong>van</strong> die aoristus is en nie <strong>van</strong> die praesens nie. Die<br />
Griekse aoristus dui aan dat die handeling <strong>van</strong> die werkwoord nie telkens nie,<br />
maar eenmaal geskied. <strong>Kohlbrugge</strong> vertaal die imperatief dan graag letterlik.<br />
So vertaal hy (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1992d:377) die imperatief <strong>van</strong> die aoristus in<br />
Kolossense 3:5 soos volg: "Hebt ze gedood - deze uwe lede!" 56 . Hy sê<br />
uitdruklik daarby dat dit so vertaal moet word volgens die grondteks.<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> gee die imperatief <strong>van</strong> die aoristus weer met 'n eienaardige<br />
participium-konstruksie, verklaar De Reuver (1992:236).<br />
Om <strong>Kohlbrugge</strong> se bedoeling met hierdie vertaling goed te begryp, moet na sy<br />
preek oor Kolossense 3:1-5 in die geheel gekyk word. Hy wil in hierdie<br />
homilie aantoon hoe 'n mens <strong>van</strong> die ondeugde genoem in vers 5 ontslae kan<br />
raak Dit is ondeugde wat ook by die gelowiges gevind word. 'n Leer dat die<br />
54 Dit is dus nie 'n aoristus nie. As <strong>Kohlbrugge</strong> dus in sy vertaling <strong>van</strong> Exodus 20:11 beïnvloed is deur<br />
sy beskouing oor die imperatief <strong>van</strong> die aoristus, word hy deur die Skrif self (Ef. 6:2) verkeerd bewys<br />
wat sy vertaling betref.<br />
55 ejn (met die datief) word hier komitatief gebruik. Dit dui dus 'n gepaardgaande saak aan en moet met<br />
"met" vertaal word.<br />
56 'n Ander voorbeeld is Romeine 6:19 wat <strong>Kohlbrugge</strong> (1899:65) vertaal as: "Habt eure Glieder der<br />
Geregtigkeit dargegeben." De Reuver (1992:236) vertaal die Duitse teks <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> in Nederlands<br />
met: "Hebt uw leden gesteld om dienstbaar te zijn aan de gerechtigheid."
mens dit self moet doen, wys <strong>Kohlbrugge</strong> radikaal <strong>van</strong> die hand. Satansengele<br />
noem hy (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1992d:382) diegene wat met so 'n leer kom. Dit is<br />
leraars wat "den mensch <strong>van</strong> de genade willen afhouden en tot werken drijven<br />
ter (mortificatie) dooding der leden <strong>van</strong> het lichaam der zonde, -<br />
satansengelen, die eenen wonderschoonen glans uitstralen <strong>van</strong> hemelsche<br />
gezondheid en hemelsche boetvaardigheid, maar hoe meer men hunne<br />
dwaalleer en luchtspiegelingen volgt, des te dieper geraakt men in de<br />
verstikkende atmosfeer der zandwoestijn, totdat men reddeloos verloren is;<br />
want daar is geen droppel water te krijgen, daar is slechts gloeiendheete<br />
zandregen".<br />
As sulke medisyne nie help nie, so vra <strong>Kohlbrugge</strong> (1992d:380) waarheen<br />
moet 'n mens dan met sy ondeugde? Om hierdie vraag te beantwoord, vertel hy<br />
<strong>van</strong> 'n monnik wat so hartstogtelik en ten bloede toe weerstand probeer bied<br />
het om <strong>van</strong> die ondeugde bevry te word. Niks het egter gebaat nie. "Ten leste<br />
wierp hij zich plat op den grond, barstte uit in tranen en riep uit: Heere Jesus,<br />
ik kan niet meer, doe Gij het! ... toen schepte hij adem". Daarmee wil<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> sê dat alleen wie in Christus is, die sondige lede gedood het. Dit<br />
het gebeur in sy kruis en opstanding en daarin alleen. Tot die doodmaak <strong>van</strong><br />
die lede lewer die mens geen bydrae nie. Daarom eindig <strong>Kohlbrugge</strong><br />
(1992d:383) ook met die vermaning: "Ziet, Geliefden, zoo moeten onze<br />
ondeugden ons niet afdrijven <strong>van</strong> de gezonde leer; in tegendeel, zij moeten ons<br />
daarheen drijven, waar Christus is, opdat door de macht Zijner genade gansch<br />
ongemerkt, en zonder dat wij er iets toe bijdragen, onze leden, die op de aarde<br />
zijn, afgelegd zijn, en wij ze dooden d.i. ze laten wegsterven en verderven."<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> se bedoeling met die vertaling <strong>van</strong> die aoristus is duidelik: die<br />
gelowige se werke dood nie die aardse lede nie, dit is met Christus eenmaal,<br />
dit wil sê aan die kruis, gedood (Loos, 1948:102). Uit die aoristusvorm wat die<br />
imperatief in Paulus se vermanings tot heiliging het, lei <strong>Kohlbrugge</strong> af dat die<br />
heiliging 'n genadegeskenk is wat die mens deur die geloof ten deel val, sê De<br />
Reuver (1992:236). In die aoristus sien hy die eenmalige heilsgebeure <strong>van</strong><br />
Christus se werk tot volkome heiliging aangegee. Dit wil dus lyk asof hy met<br />
die "hebt gedood" doodeenvoudig bedoel: Glo! Glo in die kruis en dood <strong>van</strong><br />
Christus en dan is die sondige lede, die ondeugde, gedood.<br />
Die vraag is egter of <strong>Kohlbrugge</strong> die aoristus taalkundig korrek vertaal. Dit<br />
moet negatief beantwoord word. Die imperatief <strong>van</strong> die aoristus het,
yvoorbeeld in Kolossense 3:5, 'n ingressiewe betekenis 57 . Dit slaan dus nie op<br />
'n eenmalige handeling in die verlede nie.<br />
Met die gedagte <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> dat God in Christus aan die gelowiges skenk<br />
wat Hy eis of beveel, moet saamgestem word (vgl. HK: a 60 en Kol. 3:3 58 ).<br />
Die taalkundige bewyse wat hy egter daarvoor aanvoer, moet afgewys word.<br />
God wil dat sy Wet volbring word (vgl. 6.2.3.2). Dit staan vir <strong>Kohlbrugge</strong> vas.<br />
God verwys die mens egter na 'n ander Bron as homself: Hy verwys hom na<br />
Christus. "Stellig gaf God Zijn Wet opdat wij ernaar zouden handelen. Hij wil<br />
echter niet dat deze gehoorzaamheid product <strong>van</strong> menschlijke creativiteit zal<br />
zijn, maar Hij 'wil het <strong>van</strong> de mens uit de volheid <strong>van</strong> Christus hebben', uit<br />
welke volheid Hij Zelf verschaft wat Hij gebied" (De Reuver, 1992:183; vgl.<br />
LH: v/a 137 en 140).<br />
In Christus se gemeenskap is alles wat die Wet <strong>van</strong> die mens verwag aanwesig<br />
en voorhande (LH: v/a 154). By die mens is daar niks nie. Hy is nie in staat om<br />
die Wet te vervul nie, want die Wet is geestelik en hy vleeslik. Sodat die mens<br />
die Wet egter tog sou bewaar, daarom het Christus dit uit sy hand geneem.<br />
Derhalwe is hy nie meer onder die heerskappy <strong>van</strong> die Wet nie, maar onder die<br />
heerskappy <strong>van</strong> die genade en uit die volheid <strong>van</strong> hierdie genade word aan<br />
hom koninklik geskenk wat goed en reg is in God se oë (LH: v/a 157).<br />
"Blijf gij met uwe handen <strong>van</strong> het orgel <strong>van</strong> mijnen Heere Christus af, gij hebt<br />
geen spelen geleerd! blijf gij mij <strong>van</strong> Gods Wet af, gij zijt niet bevoegd, om<br />
ook maar een' tittel of jota daar<strong>van</strong> te doen!" So roep <strong>Kohlbrugge</strong> (1893b:293)<br />
sy hoorders elders toe. Daarmee trek hy 'n streep deur die hoogheidswaan <strong>van</strong><br />
die mens as sou hy die kundigheid en die bevoegdheid hê om die<br />
musiekinstrument <strong>van</strong> die Wet te kan bespeel. Dit is ook nie die bedoeling dat<br />
die mens sy hande daarop sou lê nie. Dit is immers Christus se orrel!<br />
Die Wet moet uit die mens se totaal onbekwame hande en in Christus se<br />
absoluut volmaakte hande gelê word. So is die Wet bedoel. So wil Hy die<br />
57 Gaan daartoe oor om die lede te dood, ens.<br />
58 In Kolossense 3 word die heilsindikatief (dit wat die gelowige in Christus het) en die heilsimperatief<br />
(dit waartoe die heil in Christus 'n mens verplig) saam aangetref. In vers 3 staan daar ajpeqavnete (die<br />
heilsindikatief), terwyl daar in vers 5 staan: Nekrwvsate (die heilsimperatief). Met die ou\n (vs. 5)<br />
word die heilsimperatief <strong>van</strong> vers 3 gewortel in die heilsindikatief <strong>van</strong> vers 5.
mens se heil uitwerk. Dit is hoe <strong>Kohlbrugge</strong> se siening weergegee sou kon<br />
word.<br />
6.3 Inleiding tot deel 2 <strong>van</strong> Die Lehre des Heils 59<br />
6.3.1 Afdeling 2 <strong>van</strong> Die Lehre des Heils begin met 'n inleiding. Daarin word die<br />
opskrif verklaar en die inhoud <strong>van</strong> hierdie deel kortliks saamgevat.<br />
6.3.2 God is God. So maak Hy Hom in sy Woord bekend (LH: v/a 162).<br />
Dat God God is, beteken vir <strong>Kohlbrugge</strong> dat Hy regverdig is (LH: v/a 163).<br />
Hierdie geregtigheid <strong>van</strong> God kom daarin tot openbaring dat Hy vir Homself<br />
tot stand gebring het wat reg is in sy oë (LH: v/a 164) en dit (wat reg is in sy<br />
oë) behels: dat sy Wet opgerig, die sonde uit die midde verwyder en die mens<br />
weer in geregtigheid voor Hom gestel word (LH: v/a 166).<br />
Elders spreek hy (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1884b:296; vgl. 1992a:522; my kursivering -<br />
A.H.B.) hom weer uit teen die hoogmoedige mens wat sy saligheid self ter<br />
hand wil neem. Wat hy dan sê, is veelseggend vir die verstaan <strong>van</strong> die<br />
uitdrukking "God is God", want hy verklaar: "Gott wollen wir sein und das<br />
sind wir nicht. Wir und der Teufel sind des Todes. Fromm wollen wir sein und<br />
das sind wir nicht, sondern Gottlose, das sind wir. Das Gesetz wollen wir thun,<br />
alles was der Herr gesagt hat, und wollen unsre Gottseligkeit behaupten. Aber<br />
wir machen uns wohl offenbar, was wir sind! Gott allein ist Gott. Er allein<br />
fromm. Er allein bewahrt das Gesetz. Wir haben wohl gezeigt, was wir sind,<br />
da wir unsern Christum an's Kreuz geschlagen, weil er das Fleisch<br />
heruntergemacht hat, auf das Geist und Gnade herrsche."<br />
Dat God God is behels dus ten diepste vir <strong>Kohlbrugge</strong> dat God die Wet<br />
oprig 60 : Hy doen wat die mens nie kan nie. Met hierdie belydenis gaan staan<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> reg teenoor die gees <strong>van</strong> sy tyd.<br />
59 <strong>Kohlbrugge</strong> (1930:34) plaas self geen opskrif bokant hierdie algemene inleiding nie. Dit sluit vraag<br />
en antwoord 162 tot en met 168 in.<br />
60 Sien 6.3.6 in verband met die uitdrukking dat "God die Wet oprig".
6.3.3 Waarom doen God dit? Die dryfveer vir God se optrede lê sekerlik nie in die<br />
mens nie. Inteendeel, die mens is arm, verlore en doemwaardig. God neem<br />
daarom redes uit Homself: Hy doen dit uit louter ("lauter") genade en<br />
barmhartigheid (LH: v/a 165). Elders (LH: v/a 296) verklaar <strong>Kohlbrugge</strong> die<br />
woord "genade" as die toegeneentheid <strong>van</strong> God jeens 'n goddelose,<br />
waarvolgens Hy hom, alleen op grond <strong>van</strong> sy ewige liefde in Christus Jesus, in<br />
genade aanneem en hom vir tyd en ewigheid voorsien <strong>van</strong> alles wat in sy oë<br />
reg en goed is.<br />
Hierdie handelswyse <strong>van</strong> God is ook in ooreenstemming met sy heilige Wese<br />
(LH: v/a 165). Sy Naam is immers Ontfermer (LH: v/a 1). Met dié Naam het<br />
Hy Hom eweneens in sy Woord bekend gemaak (LH: v/a 2).<br />
6.3.4 Hoe God sy Wet oprig, is die volgende punt wat <strong>Kohlbrugge</strong> belig: God doen<br />
dit deur die geboorte, getuienis, dood, opstanding, hemelvaart en<br />
inbesitneming <strong>van</strong> die koninkryk <strong>van</strong> Christus (LH: v/a 167 en 168).<br />
Genade beteken vir <strong>Kohlbrugge</strong> (1884b:203-204) dat God die Wet in eie hand<br />
neem en waaragtig vervul. Genade omvat die hele heilsorde, die ganse raad<br />
<strong>van</strong> God tot saligheid, soos Hy dit in Christus Jesus besluit en volbring het.<br />
Uit die volheid <strong>van</strong> hierdie genade word aan die mens koninklik geskenk wat<br />
goed en reg is in God se oë (LH: a 157).<br />
6.3.5 In die res <strong>van</strong> hierdie deel <strong>van</strong> die kategismus neem <strong>Kohlbrugge</strong> die geboorte,<br />
getuienis, dood, opstanding, hemelvaart en beërwing <strong>van</strong> die koninkryk as<br />
subhoofde. In elkeen <strong>van</strong> daardie onderafdelings toon hy hoe Christus daarin<br />
die Wet opgerig 61 , die sonde uit die midde verwyder 62 en die mens weer in<br />
geregtigheid voor God gestel het.<br />
6.3.6 Omdat dit 'n steeds terugkerende tema is, moet dit liefs hier alreeds kortliks<br />
verklaar word wat <strong>Kohlbrugge</strong> bedoel wanneer hy sê dat Christus die Wet<br />
opgerig, die sonde uit die mensdom verwyder en die mens weer in<br />
geregtigheid voor God gestel het:<br />
61 Sien vir hierdie uitdrukking weer 6.3.6.<br />
62 Sien vir hierdie uitdrukking eweneens 6.3.6
• Christus rig die Wet op:<br />
Daarmee bedoel <strong>Kohlbrugge</strong> dat Christus die Wet vervul. Sy hele lewe was<br />
in ooreenstemming met die Wet (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1899:65; vgl. 1992b:506).<br />
In vyf vrae in Die Lehre des Heils (v 189; 195; 244; 250; 262) praat<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> <strong>van</strong> die Wet "(wieder) aufgerichtet". In een vraag <strong>van</strong> Die<br />
Lehre des Heils (v 211), praat hy egter <strong>van</strong> die Wet as "gehandhabt". Om<br />
die Wet op te rig, beteken dus om die Wet te handhaaf.<br />
• Christus verwyder die sonde uit die midde:<br />
Deur die vervulling <strong>van</strong> die Wet neem Hy sonde, skuld en straf uit die<br />
midde weg (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1894a:35; 1992f:73; vgl. ook 1899:65;<br />
1992b:506).<br />
• Christus stel die mens weer in geregtigheid voor God:<br />
63 "gerecht sein"<br />
Deur sy Wetsvervulling het Christus 'n ewige geregtigheid teweeg gebring en<br />
die mens weer in Hom in ewige geregtigheid herstel (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1899:65;<br />
vgl. <strong>Kohlbrugge</strong>, 1992b:506).<br />
Die term "regverdig wees" 63 verklaar <strong>Kohlbrugge</strong> (1884b:82; vgl. <strong>Kohlbrugge</strong>,<br />
1992a:222) as: met die Wet in ooreenstemming 64 of ooreenkomstig 65 die Wet.<br />
In Die Lehre des Heils verklaar hy "regverdig wees" as: "Sich in dem Zustande<br />
befinden, daß Gesetz nicht wider uns ist" (LH: v/a 287).<br />
Die mens is ooreenkomstig die Wet gebring in die bloed <strong>van</strong> Christus<br />
(<strong>Kohlbrugge</strong>, 1884b:82; vgl. 1992a:222). Deur die geloof in Jesus Christus het<br />
hy ooreenkomstig die Wet geword, sodat hy nie alleen <strong>van</strong> skuld en straf<br />
vrygespreek is nie, maar dat hy in so 'n geregtigheid ook alles in Christus Jesus<br />
het wat tot die lewe en die godsaligheid behoort (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1899:74; vgl.<br />
1992b:521).<br />
64 "in Übereinstimmung"<br />
65 "conform"
Noudat <strong>Kohlbrugge</strong> se <strong>Christologie</strong> behoorlik binne die geheel <strong>van</strong> sy teologie<br />
geplaas is (6.1 en 6.2) en sy eie inleiding daarop (6.3) afgehandel is, moet<br />
vervolgens oorgegaan word tot 'n diepgaande bespreking <strong>van</strong> sy <strong>Christologie</strong>.<br />
Daar word eerstens gekyk na die werk <strong>van</strong> Christus in sy vernedering (6.4),<br />
soos <strong>Kohlbrugge</strong> dit sien. Daarna kom die werk <strong>van</strong> Christus in sy verhoging<br />
aan die orde (hfst. 7).<br />
6.4 Christus in sy vernedering<br />
6.4.1 Van die geboorte <strong>van</strong> ons Here Jesus Christus 66<br />
6.4.1.1 Die Goddelike Drie-eenheid en die geboorte 67<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> maak hierdie deel <strong>van</strong> die werk <strong>van</strong> Christus nie los <strong>van</strong> die Vader en die<br />
Heilige Gees nie- wat heeltemal Skriftuurlik is:<br />
• Maria het ont<strong>van</strong>g toe sy die Woord <strong>van</strong> die Vader in haar opgeneem het (LH:<br />
a 182). Dit is die Vader wat die Seun gestuur het (LH: a 189) en deur die<br />
geboorte <strong>van</strong> Christus die Wet opgerig het (LH: v/a 189). Die Vader het<br />
Hom deur die geboorte sonde gemaak en so die sonde uit die mensdom<br />
verwyder (LH: v/a 191); die Vader het deur die geboorte <strong>van</strong> Christus die<br />
mens weer in geregtigheid gestel (LH: v/a 192).<br />
• Oor die aandeel <strong>van</strong> die Gees in die maagdelike geboorte sal later (vgl.<br />
6.4.1.2.3) breedvoerig uitgewy word.<br />
6.4.1.2 Die belofte <strong>van</strong> 'n maagdelike geboorte<br />
6.4.1.2.1 God se belofte: die mens se krag uitgeskakel<br />
66 Die opskrif lui in die oorspronklike: "Von unseres Herrn Jesu Christi Geburt" (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1930:35).<br />
Dit sluit vraag en antwoord 169 tot en met 194 in.<br />
67 Hierdie opskrif is nie <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> nie. Dit geld ook die opskrifte by 6.4.2.2, 6.4.3.2, 7.2.1.2,<br />
7.2.2.2 en 7.2.3.2. Aangesien <strong>Kohlbrugge</strong> egter in sy werke nooit die werk <strong>van</strong> Christus losmaak <strong>van</strong><br />
die Vader en die Gees nie, is dit hier ingevoeg.
6.4.1.2.1.1 Die beloofde Christus moes uit 'n maagd gebore word. Dit moes, want<br />
God het dit reeds tevore so bepaal.<br />
In dié verband verwys <strong>Kohlbrugge</strong> in Die Lehre des Heils na twee Skrifgedeeltes:<br />
eerstens noem hy Genesis 3:15 (LH: v/a 174) en as tweede getuienis daar<strong>van</strong> haal<br />
hy Jesaja 7:14 aan (LH: v/a 175).<br />
6.4.1.2.1.2 Volgens <strong>Kohlbrugge</strong> in Die Lehre des Heils (LH: v/a 174) gaan die<br />
belofte <strong>van</strong> 'n maagdelike geboorte so ver terug as die moederbelofte 68 in die<br />
paradys: God het uitdruklik 'n Saad <strong>van</strong> die vrou beloof en daarmee alle krag <strong>van</strong><br />
die man uitgeskakel. Daaragter sien <strong>Kohlbrugge</strong> die behae <strong>van</strong> God om, na Adam<br />
se oortreding, die heil te laat voortkom uit die swakke en onmoontlike.<br />
Om presies te verstaan wat hy met dit alles bedoel, sal ander geskrifte <strong>van</strong><br />
<strong>Kohlbrugge</strong> as toeligting nadergetrek moet word:<br />
• In die e<strong>van</strong>gelie <strong>van</strong> Genesis 3:15 sien <strong>Kohlbrugge</strong> (1992e: 213) 'n bewys vir<br />
Christus se wonderbare ont<strong>van</strong>genis en geboorte. Daar word immers nie<br />
aan Adam gesê: "jou saad" nie, maar heel nadruklik word <strong>van</strong> die vrou<br />
gesê: haar Saad. Gevolglik moes Hy sonder toedoen <strong>van</strong> die man gebore<br />
word. Hy moes ont<strong>van</strong>g word <strong>van</strong> die Heilige Gees en gebore word uit die<br />
maagd.<br />
• Alle krag <strong>van</strong> die man word hierin uitgeskakel (LH: v/a 174).<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> (1992e:211 e.v.) gaan uitvoerig hierop in in sy preek oor Genesis<br />
3:15 wanneer hy daarin die vyandskap tussen die Saad <strong>van</strong> die vrou en die<br />
saad <strong>van</strong> die slang verklaar.<br />
Alles wat <strong>van</strong> Adam kom, is vir hom (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1992e:217-218; vgl.<br />
1886:45-46) saad <strong>van</strong> die slang. Alles wat <strong>van</strong> Adam kom, is <strong>van</strong> die duiwel<br />
en staan onder die heerskappy <strong>van</strong> die duiwel, die dood en die verdoemenis.<br />
Alles wat <strong>van</strong> Adam kom, is uit die vlees gebore en is daarom "vlees" en nie<br />
"Gees" nie.<br />
Skerp laat <strong>Kohlbrugge</strong> (1992e:218; my kursivering - A.H.B.) die hoogmoed,<br />
die aanmatiging, maar ook die onkunde <strong>van</strong> die slangesaad sien, wanneer hy<br />
68 <strong>Kohlbrugge</strong> gebruik nie self hierdie uitdrukking in Die Lehre des Heils nie.
sê: "Het [vleesch - A.H.B.] meent wel kracht te hebben, spreekt ook, nooit<br />
indachtig zijnde zijn diepen val en zijn gescheiden- en vervreemd-zijn <strong>van</strong><br />
God, altijd weder: 'Al wat de Heere gezegd heeft, dat willen wij doen'" (vgl.<br />
hier ook LH: v/a 141 en 6.2.3.4).<br />
Die slangesaad wil Christus nie laat lewe nie. Dit wil nie hê dat Hy Koning<br />
moet wees nie (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1886:46). Die slangesaad is die mens in sy<br />
eiegeregtigheid (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1904:31). Die stryd <strong>van</strong> die slangesaad of vlees<br />
teen die Saad <strong>van</strong> die vrou lê daarin dat eersgenoemde homself wil handhaaf.<br />
Vlees wil die duiwel bly dien. Dit wil die Wet, dit wil die lewe in eie hand 69<br />
hou. Daarenteen kom Christus om dit alles uit die hande <strong>van</strong> die vlees te slaan<br />
(<strong>Kohlbrugge</strong>, 1992e:218).<br />
Met hierdie belofte <strong>van</strong> God word al wat uit Adam gebore is as "saad <strong>van</strong> die<br />
duiwel" geteken. Daarmee word alle vlees met al sy werke, vroomheid en krag<br />
deur God verdoem. Dit sluit nie alleen die goddeloses in nie, maar ook die<br />
gelowiges, sodat geen vlees voor God sal roem nie. Alle vlees word gedood op<br />
die slagveld <strong>van</strong> die almagtige genade <strong>van</strong> Christus (<strong>Kohlbrugge</strong>,<br />
1992e:218-219).<br />
Met hierdie belofte <strong>van</strong> God word Christus daarenteen verheerlik as Hoof <strong>van</strong><br />
'n nuwe skepping en 'n nuwe mensheid. Hierdie nuwe mensheid word nie<br />
gebore uit Adam, uit die saad <strong>van</strong> die slang nie, maar uit God. Hierdie Hoof<br />
"wilde <strong>van</strong> Boven komen, niet door kracht des mans, nog uit den wil des mans,<br />
maar uit de zwakheid der vrouw, om als Zaad <strong>van</strong> eene zwakke Zich te<br />
betoonen als onze sterke Verlosser, Die in de zwakheid <strong>van</strong> Zijnen kruisdood<br />
heeft willen verbergen Zijne almachtige kracht, ten einde ons te verlossen en<br />
den duivel te overwinnen" (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1992e:219; vgl. 1886:46).<br />
Adam het dit self ook erken: dit is verby met alle vlees; sonder die mens kom<br />
die saligheid tot die mens; alles is <strong>van</strong> nou af aan vrye ontferming. Hierdie<br />
erkenning lê opgesluit in Adam se eie woorde. Toe hy die belofte ont<strong>van</strong>g het,<br />
het hy immers sy vrou "Heva", dit is "moeder <strong>van</strong> alle lewendes", genoem. "Ja,<br />
69 Hierdie uitdrukking "in eie hand" kom twee maal voor in Die Lehre des Heils, naamlik in antwoorde<br />
37 en 319: die mens begeer om sy heil in eie hand te neem, maar vind die lewe nie in eie hand nie. In<br />
antwoord 157 word gesê dat Christus die Wet "uit die hand" <strong>van</strong> die mens geneem het. Die betekenis is<br />
in ieder geval duidelik: die mens kan nie sy eie heil uitwerk nie. Daarom neem Christus die Wet ter<br />
hand.
Heva in vereeniging met Adam was eene moeder aller dooden, maar zij alléén,<br />
zonder Adam, werd door de belofte de moeder aller levenden, dat is: moeder<br />
<strong>van</strong> Christus en <strong>van</strong> allen, die door Zijne genade voor het zaad gereken<br />
worden" (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1992e:219-220).<br />
Die mens se krag is uitgeskakel - dit is vir <strong>Kohlbrugge</strong> die betekenis <strong>van</strong> die<br />
maagdelike geboorte. Die mens se poging om deur wetswerke salig te word,<br />
word uitgesluit - dit is vir <strong>Kohlbrugge</strong> die betekenis <strong>van</strong> die feit dat Adam -<br />
die slangesaad - uitgeskakel word in die koms <strong>van</strong> die heil. Daarom moes dit<br />
ook 'n maagdelike geboorte gewees het.<br />
• By hierdie eksegese <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> <strong>van</strong> Genesis 3:15 moet 'n paar<br />
aantekeninge en kritiese opmerkings gemaak word.<br />
Dit gaan vir <strong>Kohlbrugge</strong> by die slangesaad om die mens in sy eiegeregtigheid,<br />
die mens wat deur wetswerke salig wil word. Die stryd <strong>van</strong> die slangesaad teen<br />
die Saad <strong>van</strong> die vrou lê daarin dat die slangesaad homself wil handhaaf, meen<br />
<strong>Kohlbrugge</strong>. Die slangesaad wil die Wet, die lewe, in eie hand hou en nie in<br />
die hand <strong>van</strong> Christus laat nie. Die vraag wat hier gevra kan word, is egter: kan<br />
'n mens sê dat dit in die stryd <strong>van</strong> die slangesaad net gaan om eiegeregtigheid?<br />
Sekerlik is eiegeregtigheid 'n afwysing <strong>van</strong> Christus en daarom deel <strong>van</strong> die<br />
stryd <strong>van</strong> die slangesaad teen die Saad <strong>van</strong> die vrou. Dit gaan egter in die<br />
oorlog <strong>van</strong> die slangesaad om meer as net die sonde <strong>van</strong> eiegeregtigheid. Die<br />
slangesaad wil dikwels nie eens die Wet in eie hande hou nie, want dit wil<br />
heeltemal niks daarmee te make hê nie.<br />
In die gereformeerde teologie word erken dat dit by die woorde "saad" <strong>van</strong> die<br />
slang en "saad" <strong>van</strong> die vrou (Gen. 3:15) om meer gaan as net die Satan<br />
enersyds en Christus andersyds. Aalders (1974:137) verklaar "saad" as<br />
versamelbegrippe en sien hierin ook 'n profesie <strong>van</strong> die stryd <strong>van</strong> alle tye<br />
tussen "kinders <strong>van</strong> die duiwel" en "kinders <strong>van</strong> die koninkryk". Van hierdie<br />
onderskeid het <strong>Kohlbrugge</strong> sekerlik ook geweet en dit erken, want hy praat<br />
inderdaad <strong>van</strong> 'n nuwe mensheid wat nie gebore word uit Adam, uit die saad<br />
<strong>van</strong> die slang nie, maar uit God. Daardie nuwe mensheid sou 'n mens in die<br />
gedagtegang <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> kon tipeer as diegene wat die Wet in Christus se<br />
hande laat, sodat Hy die Wet sal vervul en die saligheid volledig vir hulle sal<br />
uitwerk. So sou 'n mens sekerlik <strong>Kohlbrugge</strong> se denke hier kon weergee.
6.4.1.2.1.3 In vraag en antwoord 175 haal <strong>Kohlbrugge</strong> Jesaja 7:14, die Immanuel-<br />
belofte 70 as verdere getuienis <strong>van</strong> die maagdelike geboorte aan.<br />
Omdat hy egter geen verdere kommentaar daarby gee nie, sal in ander werke <strong>van</strong><br />
hom gekyk word hoe hy hierdie belangrike teks verklaar.<br />
Agas was 'n arme sondaar wat baie groot en swaar sondes gehad het. Hy wou<br />
graag daar<strong>van</strong> verlos word en vrede by God hê. In Agas se tyd was daar 'n menigte<br />
teoloë 71 wat geleer het dat die liggaam gekasty moet word om die liggaam, die ou<br />
Adam, te dood. So sou die gees daar<strong>van</strong> afgetrek en nie deur die liggaam besoedel<br />
word nie, maar rein voor God gestel word. Met ander woorde: hulle het hulle<br />
liggame die skuld gegee, maar hulleself as vroom beskou. Hierdie godgeleerdes<br />
het die leer <strong>van</strong> die suiweringsvuur voorgestaan (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1844:124).<br />
Agas het hierdie leer in die praktyk beoefen. Weliswaar het hy nie self die vuur<br />
binnegegaan nie, maar sy seun daarin gestuur. Daarmee het hy gemeen dat hy sy<br />
liefde tot reinheid en heiligheid aan God getoon het: hy het immers, toe hy sy eie<br />
kind deur die vlamme laat gaan het, daardie kind gereinig wat uit so 'n onreine<br />
voortgekom het. Die gevolg <strong>van</strong> hierdie geloof <strong>van</strong> hom was egter dat die land<br />
deur twee vyandige konings, Resin en Peka, bedreig is (<strong>Kohlbrugge</strong>,<br />
1844:124-125).<br />
Daarop het Jesaja by Agas gekom. Hy het vir die koning gepreek en gesê dat hy sy<br />
suiweringsteorieë moes laat staan. Soos wat die koning en sy volk was [d.i.<br />
sondaars - A.H.B.], moes hulle die ewige genade erken wat Jesaja aan hulle<br />
verkondig het. Dan sou hulle verlos word. Daarby kon Agas ook 'n teken eis, wat<br />
hy geweier het omdat hy God nie wou beproef nie. Agas het dit egter net gesê<br />
omdat hy die bewys <strong>van</strong> genade wou vermy (<strong>Kohlbrugge</strong> 1844:125).<br />
Volgens die uitleg wat <strong>Kohlbrugge</strong> (1844:126-127) daaraan gee, kom Jesaja se<br />
daaropvolgende antwoord - die Immanuel-belofte - hierop neer: die voorstanders<br />
<strong>van</strong> suiwering, diegene wat hulle met hulle wese teen die e<strong>van</strong>gelie verset, moenie<br />
meen dat God uit hulle 'n huis vir Dawid hoef te bou nie. Die betekenis <strong>van</strong> die<br />
Immanuel-teken wys juis in 'n teenoorgestelde rigting, want volgens <strong>Kohlbrugge</strong><br />
(1884b:127) sê die teken "daß gerade da wo der Mensch überschießt mit allem<br />
70 Hierdie term staan nie in Die Lehre des Heils nie.<br />
71 "Theologen"
seinem Thun, so daß er anerkennt nichts damit ausrichten zu können als seine<br />
Seligkeit verderben, Gottes Seligkeit dastehet". God se Woord alleen doen dit. Die<br />
teken trek 'n streep deur alle menseverstand, rede, werk en godsaligheid.<br />
Die koms <strong>van</strong> die heil is net God se werk. <strong>Kohlbrugge</strong> (1884b:127-128) maak dit<br />
in sy verdere verklaring <strong>van</strong> die Immanuel-teken duidelik. Hy toon naamlik aan<br />
hoe God in die maagdelike geboorte die krag <strong>van</strong> die man uitskakel: juis dan,<br />
wanneer daar in die koninklike lyn nie een voorhande sal wees deur wie die<br />
belofte aan Dawid verwerklik sou kon word nie, dan sal Hy vir Hom die Man op<br />
sy troon, die beloofde Seun, verwek. Dit sal gebeur as daar ten laaste uit die<br />
koninklike lyn slegs 'n vrou, 'n maagd, as erfgenaam oorbly, en uit hierdie maagd<br />
sal die Christus gebore word. 'n Maagd sal swanger word en 'n seun baar -<br />
daarmee wil die profeet sê: "Het is uit en gedaan met u en al uw heerlijkheid, o gij<br />
koningen uit Davids huis, het is gedaan, o mannen met al uw kracht en<br />
mogenheid" (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1970b:79)<br />
• By hierdie eksegese <strong>van</strong> Jesaja 7:14 moet weer 'n paar kritiese aantekeninge<br />
gemaak word.<br />
Weereens, soos by sy eksegese <strong>van</strong> Genesis 3:15, gaan dit vir <strong>Kohlbrugge</strong> om<br />
die sonde <strong>van</strong> eiegeregtigheid. Agter die korrektheid hier<strong>van</strong> moet egter 'n baie<br />
groot vraagteken geplaas word.<br />
Wanneer <strong>Kohlbrugge</strong> byvoorbeeld sê dat Agas graag <strong>van</strong> sy sonde verlos wou<br />
word en vrede by God wou gehad het, maar dat hy dit langs die weg <strong>van</strong> 'n<br />
suiweringsvuur, eiegeregtigheid dus, gesoek het, kan 'n mens hoegenaamd nie<br />
met die uitleg saamstem nie. Inteendeel, die Bybel self leer duidelik dat Agas<br />
deur en deur 'n afgodsdienaar was en dat hy sy eie kind deur die vuur laat gaan<br />
het, volgens die gruwels <strong>van</strong> die nasies wat die HERE voor Israel verdryf het<br />
(2 Kon. 16:13-14). Daarby het dit dus nie vir hom om God gegaan nie, maar<br />
om 'n afgod (Vgl. Van Gelderen, s.a.:329).<br />
Hier is een <strong>van</strong> die tekste waarin <strong>Kohlbrugge</strong> waarskynlik te veel lees.<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> het tereg te velde getrek teen die sonde <strong>van</strong> eiegeregtigheid. Dit<br />
moet 'n mens by hom waardeer en dat hy die heil honderd persent in God se<br />
hande wil laat. Tog kan 'n mens nie oral met sy eksegese en met sy teksgebruik<br />
saamstem nie.<br />
6.4.1.2.2 God se belofte: vervulling <strong>van</strong> die menslik onmoontlike
6.4.1.2.2.1 <strong>Kohlbrugge</strong> (LH: v/a 170; vgl. <strong>Kohlbrugge</strong>, 1844:87, 88) se opvatting<br />
is dat Matteus 1 die geslagsregister <strong>van</strong> Maria beskryf en dat Lukas 3 die <strong>van</strong> Josef<br />
gee. Volgens die geslagsregister <strong>van</strong> Matteus was Maria <strong>van</strong> die geslag <strong>van</strong> Dawid<br />
uit Salomo. Josef daarenteen was <strong>van</strong> die geslag <strong>van</strong> Dawid uit Natan.<br />
Hier is dit al duidelik waarheen <strong>Kohlbrugge</strong> mik: Jesus Christus moes uit Maria<br />
met uitskakeling <strong>van</strong> Josef gebore word. Dit was noodsaaklik, want anders sou<br />
Jesus nie die beloofde Saad <strong>van</strong> Dawid via Salomo (2 Sam. 7:12,13) kon wees nie.<br />
As Josef werklik sy vader was, sou Hy in die verkeerde geslagslyn, in die <strong>van</strong><br />
Dawid via Natan, gewees het.<br />
Van die gedagte dat Jesus die regte <strong>van</strong> Dawid deur Josef verkry het deur middel<br />
<strong>van</strong> adopsie, wil <strong>Kohlbrugge</strong> (1844:143) niks weet nie. Hy noem dit 'n goddelose<br />
bewering.<br />
6.4.1.2.2.2 Later werk <strong>Kohlbrugge</strong> (LH: v/a 175) die gedagte in 6.4.1.1.2.1<br />
genoem breër uit: die belofte <strong>van</strong> die Christus wat aan Dawid gegee is (2 Sam. 7),<br />
het betrekking gehad op die geslagslyn wat via Salomo loop.<br />
Die belofte moes dus in daardie lyn voortgesit word. In die verband praat<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> (1844:84-85) dan <strong>van</strong> "des Unmöglichsten Unmögliches". Want wat<br />
was nou die probleem? Dit kon nie in daardie lyn voortgesit word nie, want Jakob,<br />
die seun <strong>van</strong> Mattan <strong>van</strong> wie Matteus 1:16 praat, was die laaste kroonerfgenaam<br />
<strong>van</strong> Dawid en die ryks- en kroonreg was uitsluitlik aan sy saad verbonde. Daardie<br />
saad was egter 'n dogter, naamlik Maria. Die enigste oplossing was dus dat Maria,<br />
sonder om met 'n man gemeenskap te hê, as maagd, 'n seun moes bekom, wat haar<br />
regte, die troon <strong>van</strong> sy vader Dawid, sou erf en so oor Jakob koning sou word.<br />
Aangesien so iets egter na die natuur 'n "Unmöglichkeit" is, was dit met die<br />
belofte <strong>van</strong> God, met die eed aan Dawid gesweer, uit en verby - of die<br />
Allerhoogste moes self tussenbeide tree. En dit het Hy gedoen.<br />
In Die Lehre des Heils gebruik <strong>Kohlbrugge</strong> die term "Unmöglichen" net eenmaal<br />
en dan ook, net soos in die vorige paragraaf, in verband met die maagdelike<br />
geboorte. <strong>Kohlbrugge</strong> vra naamlik daar waarom die Here uit 'n maagd gebore<br />
moes word, waarop hy antwoord: "Es gefiel Gott, nach Adams Übertretung, das<br />
Heil aus dem Schwachen und Unmöglichen hervorgehen zu lassen" (LH: v/a 174;<br />
my kursivering - A.H.B.). Daarmee bedoel <strong>Kohlbrugge</strong> sekerlik dat koms <strong>van</strong> die<br />
Saad en die realisering <strong>van</strong> die heil alleen God se werk is. Vir die mens is dit nie<br />
moontlik nie.
Waarskynlik moet <strong>Kohlbrugge</strong> se uitlating dat dit 'n goddelose bewering is dat<br />
Jesus die regte <strong>van</strong> Dawid deur Josef deur middel <strong>van</strong> adopsie verkry het, in<br />
hierdie konteks gesien word: miskien meen hy dat die heil, die moontlikheid<br />
daar<strong>van</strong>, dan nie uitsluitlik in God se hande gelaat word nie.<br />
6.4.1.2.2.3 By <strong>Kohlbrugge</strong> se eksegese <strong>van</strong> Matteus 1 moet egter weer 'n paar<br />
kritiese aantekeninge gemaak word.<br />
Met sy uitleg dat dit gaan oor die geslagsregister <strong>van</strong> Maria, kan nie saamgestem<br />
word nie. Uit vers 16 is dit baie duidelik dat dit gaan oor die geslagsregister <strong>van</strong><br />
Josef. Voorts kan die eksegese <strong>van</strong> Ridderbos (1970:27) onderskryf word, naamlik<br />
dat Jesus deur die Wet as Seun <strong>van</strong> Josef beskou is en so in die geslagslyn <strong>van</strong><br />
Abraham en Dawid opgeneem is.<br />
Ridderbos (1970:27) wys egter ook daarop dat Josef, dit is Dawid se huis en<br />
geslag, op die beslissende oomblik uitgeskakel word. Dié lyn kan die Messias nie<br />
voortbring nie. Christus moet aan Abraham en Dawid gegee word in die volle sin<br />
<strong>van</strong> die woord, buite die natuurlike voortsetting of medewerking <strong>van</strong> Dawid se<br />
geslag om. Josef se stamboom is dus wel deeglik bedoel as Jesus se stamboom.<br />
Jesus se inplanting in en aansluiting aan Dawid se geslag word egter nie deur Josef<br />
nie, maar deur God self tot stand gebring.<br />
Groot waardering moet daarom wel uitgespreek word vir die bedoeling <strong>van</strong><br />
<strong>Kohlbrugge</strong> dat die koms <strong>van</strong> die Saad en die realisering <strong>van</strong> die heil alleen God<br />
se werk is. Dit is 'n wonder waarop Ridderbos eweneens die aandag vestig,<br />
wanneer hy sê dat die Christus gegee moet word, alhoewel sy verklaring <strong>van</strong> hoe<br />
dit gebeur natuurlik verskil <strong>van</strong> die <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong>.<br />
6.4.1.2.3 God se belofte: Maria se geloof<br />
6.4.1.2.3.1 Wanneer die leer <strong>van</strong> die maagdelike geboorte en die ont<strong>van</strong>genis<br />
deur die Heilige Gees by <strong>Kohlbrugge</strong> onder oë geneem word, val iets dadelik op:<br />
die groot plek wat die geloof <strong>van</strong> Maria daarin inneem.
Die onderwerp kom ter sprake in vraag en antwoord 179 tot en met 184 <strong>van</strong> Die<br />
Lehre des Heils, dus in ses vrae en antwoorde. In totaal word die woord "geloof"<br />
ses maal in hierdie ses vrae en antwoorde gebruik 72 .<br />
In sy boek oor Matteus 1 staan die geloof in die geskiedenis <strong>van</strong> die ont<strong>van</strong>genis<br />
eweneens sentraal 73 .<br />
6.4.1.2.3.2 Dit is belangrik om in gedagte te hou dat hier 'n denklyn voortgesit<br />
word.<br />
Reeds in hoofstuk 4 (vgl. 4.3.3.2) is naamlik aangetoon dat <strong>Kohlbrugge</strong> die<br />
wording <strong>van</strong> Christus in die Ou Testament sien as 'n geloofswording: die belofte<br />
<strong>van</strong> die Saad kom deur die geloof <strong>van</strong> Abraham, Jakob, Rebekka, Tamar,<br />
ensovoorts, en deur die geloof alleen.<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> (1844:104) beskou die maagdelike geboorte as 'n voortsetting <strong>van</strong><br />
daardie lyn: die geboorte <strong>van</strong> Isak, Peres, Obed en Salomo was alles "Geburt des<br />
Glaubens". Die maagdelike geboorte is ook so, maar <strong>van</strong> 'n ander aard en op 'n<br />
ander wyse. En in sy Kategismus (LH: a 182) skryf <strong>Kohlbrugge</strong>: die Heilige Gees<br />
laat Maria "deur die geloof" 74 bevrug raak.<br />
6.4.1.2.3.3 Maar as <strong>Kohlbrugge</strong> so 'n belangrike plek inruim vir Maria se geloof,<br />
word die ont<strong>van</strong>genis dan nie te veel <strong>van</strong> 'n menslike 75 realiteit, dit wil sê deur<br />
mense gerealiseer nie?<br />
Hierdie vraag moet beslis ontkennend beantwoord word, en wel op die volgende<br />
gronde:<br />
• Eerstens is daar die verset <strong>van</strong> die vlees.<br />
72 Dit is die volgende: "glaubte" (LH: a 180); "geglaubt hast" (LH: a 181); "den Glauben" (LH: a 182);<br />
"an diesem Glauben" (LH: a 182); "an Glauben" (LH: v 184); "am Glauben" (LH: a 184).<br />
73 Hy gebruik by die ont<strong>van</strong>genis onder andere die volgende terme: "an Glauben" (<strong>Kohlbrugge</strong>,<br />
1844:113, 139); "beim Glauben" (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1844: 114) en "geglaubt" (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1844:113).<br />
74 "an diesem Glauben"<br />
75 In teensteling tot 'n Geestelike realiteit, dit wil sê die Heilige Gees realiseer die ont<strong>van</strong>genis, want Hy<br />
realiseer die geloof in Maria.
Vir <strong>Kohlbrugge</strong> staan dit vas dat die mens nie die outeur <strong>van</strong> die geloof kan<br />
wees nie (De Reuver, 1992:16). <strong>Kohlbrugge</strong> (LH: v/a 293) omskryf geloof as<br />
'n onvoorwaardelike onderwerping aan die mag <strong>van</strong> die Woord. Juis dit kan<br />
die mens egter nie doen nie. Inteendeel, hy is agterdogtig teenoor God en maak<br />
Hom tot 'n leuenaar (LH: v/a 16).<br />
Dat die mens nie uit homself kan glo nie, sou sekerlik vir <strong>Kohlbrugge</strong> nie<br />
alleen in heilsordelike sin nie, maar ook op heilshistoriese vlak 'n werklikheid<br />
gewees het. En inderdaad hoor 'n mens <strong>Kohlbrugge</strong> (1844:113; my kursivering<br />
- A.H.B.) oor die geboorte-aankondiging deur Gabriël (Luk. 1:35) sê: "Mit<br />
dem Worte des Herrn: 'du hast Gnade bei Gott gefunden' that er ihr das Herz<br />
auf; mit der Zusicherung: 'heiliger Geist wird auf dich kommen und Macht<br />
eines Allerhöchsten wird dich überschatten' räumte er das Bedenken des<br />
Fleisches weg, und bekräftigte das durch den Zusats: 'nicht wird unmöglich<br />
sein bei Gotte irgend ein Ausspruch'."<br />
• Tweedens beskou <strong>Kohlbrugge</strong> die geloof as Geestelike realiteit.<br />
In sy studie oor die geloofsopvatting <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> toon De Reuver<br />
(1992:21-22; vgl. <strong>Kohlbrugge</strong>, 1893c:147) aan dat <strong>Kohlbrugge</strong> die Heilige<br />
Gees beskou as die outeur <strong>van</strong> die geloof. Hy skep die geloofsakte. Hy open<br />
die mens se hart.<br />
Dat die Heilige Gees die geloof skep, is vir <strong>Kohlbrugge</strong> eweneens 'n<br />
openbaringshistoriese werklikheid, 'n realiteit in die heilshistorie <strong>van</strong> die<br />
ont<strong>van</strong>genis: die Heilige Gees het die geloof in die maagd verwek (LH: a 182).<br />
Die Heilige Gees het Hom met haar gees verenig om die boodskap aan te hoor,<br />
die Woord in die hart op te neem, haar daaraan te onderwerp en om op die<br />
manier "by geloof" 76 swanger te word. Dit was vrug <strong>van</strong> die Gees (<strong>Kohlbrugge</strong>,<br />
1844:114; 117). Wat vlees nie kan doen nie, dit doen die Gees: Hy onderwerp<br />
Maria aan die Woord. Hierdie onderwerping is vir <strong>Kohlbrugge</strong> sinoniem met<br />
geloof.<br />
• Derdens moet Maria se geloof nie losgemaak word <strong>van</strong> die Woord nie.<br />
Maria het nie swanger geword deur die geloof nie, maar deur haar geloof in<br />
die Woord. So sou 'n mens <strong>Kohlbrugge</strong> se standpunt presies kon weergee,<br />
76 "beim Glauben"
want hy (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1844:113; my kursivering - A.H.B.) sê: toe die Here se<br />
magswoord deur Gabriël - "jy sal swanger word" - Maria se hart ingedring het,<br />
het sy dit eenvoudigweg in 'n eerlike en rein hart opgeneem, haar sonder<br />
terughouding aan die Woord onderwerp en toe was sy swanger. "Deur die<br />
geloof" 77 het sy dus swanger geword, soos Elisabet dan ook uitroep: "salig is sy<br />
wat geglo het"; sy het swanger geword "deur en op die Woord" 78 wat sy geglo<br />
het.<br />
Dieselfde verband tussen geloof en Woord lê <strong>Kohlbrugge</strong> ook in Die Lehre<br />
des Heils (LH: v/a 182) wanneer hy sê: die Heilige Gees het Maria aan die<br />
hand <strong>van</strong> die geloof laat ont<strong>van</strong>g toe sy die ewige Woord, dieselfde Woord <strong>van</strong><br />
die Vader waarin 79 hemel en aarde geskape is, in haar opgeneem het.<br />
Nie die geloof alleen regverdig die mens nie, maar sy geloof in die Woord (vgl.<br />
HK: v/a 61). Dit geld eweneens vir die ont<strong>van</strong>genis: deur Maria se geloof in<br />
die Woord word sy swanger.<br />
Dit is duidelik dat ook die sola Scriptura vir <strong>Kohlbrugge</strong> nie alleen 'n<br />
heilsordelike grootheid is nie, maar ook 'n heilshistoriese een.<br />
6.4.1.2.3.4 Dit is vir <strong>Kohlbrugge</strong> 'n besonder belangrike saak.<br />
In Matteus 1:25 skryf die e<strong>van</strong>gelis dat Josef Maria nie beken het totdat sy haar<br />
eersgeborene gebaar het nie. Daarmee wil Matteus, volgens <strong>Kohlbrugge</strong><br />
(1844:135), elke moontlike gedagte dat die Seun nie uit die Heilige Gees<br />
gegenereer, 'n rein vrug <strong>van</strong> die geloof is nie, in die kiem smoor. Matteus skryf dit<br />
tot beskutting <strong>van</strong> die waarheid dat God sy Seun gebore laat word het uit 'n vrou;<br />
dat die maagd Hom ont<strong>van</strong>g en gebaar het "aan die hand <strong>van</strong> die geloof" ("an<br />
Glauben"); dat dit nie deur die wil <strong>van</strong> die vlees of deur die wil <strong>van</strong> die man was<br />
nie (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1844:139).<br />
Die laaste deel <strong>van</strong> hierdie stelling, dat dit nie deur die wil <strong>van</strong> die vlees of deur<br />
die wil <strong>van</strong> die man was nie, onthul waarom dit vir <strong>Kohlbrugge</strong> so belangrik is:<br />
77 "an Glauben"<br />
78 "durch das Wort und auf dem Worte"<br />
79 "Worin" (LH: a 182).
daarmee word vlees geheel en al uitgeskakel in die koms <strong>van</strong> die Saad. Hy kom<br />
enkel en alleen as vrug <strong>van</strong> die Gees: aan die hand <strong>van</strong> die geloof!<br />
6.4.1.2.3.5 Vir <strong>Kohlbrugge</strong> is hierdie geloof <strong>van</strong> Maria noodsaaklik.<br />
Hy stel dit onomwonde: Christus kon Hom as Here uit die hemel op geen ander<br />
wyse in die mens se toestand bevind of hier benede kom as juis deur die geloof<br />
nie, die geloof wat al middel is waardeur alles rein en heilig kan bly (LH: v/a 184;<br />
vgl. <strong>Kohlbrugge</strong>, 1844:116).<br />
Die geloof <strong>van</strong> Maria het vir hom alles te make met die onbevlekte ont<strong>van</strong>genis:<br />
daardeur alleen bly alles rein en heilig. Dit is deur die geloof alleen en as sodanig<br />
geen prestasie hoegenaamd <strong>van</strong> die mens nie.<br />
6.4.1.2.4 God se belofte: die mens se toestand<br />
6.4.1.2.4.1 Die Here Jesus het deur sy geboorte in die mens se "toestand" gekom.<br />
Die woord "toestand" ("Zustand") kom verskeie kere in Die Lehre des Heils voor,<br />
14 maal om presies te wees. In die subafdeling oor die geboorte kom dit 12 keer<br />
voor 80 . Ses maal praat hy <strong>van</strong> "unserem Zustand" en twee keer <strong>van</strong> "meinem<br />
Zustand" waarin die Here gekom het.<br />
6.4.1.2.4.2 Wat bedoel <strong>Kohlbrugge</strong> met hierdie "toestand"?<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> laat geen ruimte vir twyfel hieroor nie: die mens is vlees. Dit is sy<br />
toestand en in hierdie toestand het die Here verkeer (LH: a 186). Hy verwys dan na<br />
Johannes 1:14 en 1 Johannes 4:2 om dit te staaf (LH: a 185).<br />
Wat hierdie vlees-wees behels, stel hy duidelik: "das ist, nicht Geist, demnach<br />
gänzlich Gottes entäußert, dem Tode und dem Teufel anheimgefallen" (LH: a<br />
186). Dit is 'n toestand "der Sünde" (LH: a 191; vgl. a 192). Dit beteken vir<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> om nie regverdig voor God te wees nie, om nie in ooreenstemming<br />
met die Wet te wees nie, dit wil sê om in so 'n toestand te wees dat die Wet teen 'n<br />
mens is (LH: v/a 287).<br />
80 LH: a 184 (2x), v 185 (2x), a 186 (1x), a 191 (2x), a 192 (2x), a 193 (1x), a 194 (2x), a 287 (1x), v<br />
314 (1x).
Met hierdie beskrywing <strong>van</strong> die vleeswording <strong>van</strong> Christus, <strong>van</strong> sy koms in "ons<br />
toestand", wil <strong>Kohlbrugge</strong> beslis nie die sondeloosheid <strong>van</strong> sy menslike natuur<br />
bevraagteken nie. Inteendeel, hy verklaar uitdruklik dat die Here in hierdie<br />
toestand verkeer het, maar Hy was "dennoch insofern nicht, was wir waren, als Er<br />
es für uns tat, Er aber an und für Sich der Herr im Himmel war" (LH: a 186; vgl.<br />
hfst. 5 vir 'n breedvoeriger bespreking <strong>van</strong> hierdie kwessie).<br />
6.4.1.3 Die Wet en die geboorte<br />
6.4.1.3.1 Hoe die Wet in die geboorte opgerig is 81<br />
Die mens se "toestand" kom daarop neer dat hy nie in ooreenstemming met die<br />
Wet is nie.<br />
Weer onderstreep <strong>Kohlbrugge</strong> dat die mens verplig is om in ooreenstemming met<br />
die Wet te wees, maar dat hy dit nie is nie (LH: a 190).<br />
God se Wet moes egter nagekom en vervul word, aldus <strong>Kohlbrugge</strong>, omdat dit <strong>van</strong><br />
God is (LH: a 190). Daarom het God sy Seun as "Tweede Adam" ("andere<br />
Adam") 82 na die aarde toe gestuur om te herstel wat ons 83 en Adam bederf het (LH:<br />
a 189), naamlik die Wet.<br />
Omdat die mens die Wet bederf het, was dit God se wil dat Hy "unter Gesetz" 84<br />
geword het (LH: a 189). In hierdie uitdrukking lê uitgesproke dat die Here Jesus<br />
gekom het "in unserem Fleisch und in unserer Schwachheit für uns" om die wil<br />
<strong>van</strong> God te doen (LH: v/a 190). Hy het die Wet vervul as die mens se<br />
plaasver<strong>van</strong>ger, as Tweede Adam.<br />
81 Hierdie opskrif kom uit vraag 189, wat lui: "Wie hat Gott durch die Geburt unseres Herrn Jesu Christi<br />
das Gesetz aufgericht?" (LH).<br />
82 Die uitdrukking "andere Adam" kom in Die Lehre des Heils net in die onderafdeling oor die geboorte<br />
voor (vgl. LH: a 189, a 191).<br />
83 Soms is dit onvermydelik om die woord "ons" te gebruik, aangesien <strong>Kohlbrugge</strong> dit so veelvuldig in<br />
Die Lehre des Heils gebruik.<br />
84 <strong>Kohlbrugge</strong> plaas self die uitdrukking tussen aanhalingstekens.
6.4.1.3.2 Hoe die sonde daardeur uit die midde verwyder is 85<br />
Hier kom die mens se toestand na die sondeval weer ter sprake (vgl. 6.4.1.1.4):<br />
deurdat Christus in hierdie vlees, in hierdie toestand, gekom het, het Hy dit<br />
opgehef. <strong>Kohlbrugge</strong> beskryf ook hoe dit gebeur het: "denn als der andere Adam<br />
wurde Er von Gott 'Sünde' gemacht für uns, und so hat Er, das Lamm Gottes, die<br />
Sünde der Welt aufgehoben und hinweggenomen" (LH: v/a 191). As Tweede<br />
Adam het Hy die vorige toestand opgehef, verwyder.<br />
6.4.1.3.3 Hoe die mens daardeur weer in geregtigheid voor God gestel is 86<br />
Omdat Christus tot sonde gemaak is vir ons, het ons 87 geword "seine<br />
'Gerechtigkeit Gottes' in Ihm" (LH: a 192). Hierdie geregtigheid beteken dat ons in<br />
'n toestand is wat na God se welbehae, wil en Gees is (LH: v/a 193). Dit is 'n<br />
toestand <strong>van</strong> in-ooreenstemming-met-die-Wet-wees, 'n toestand waarin die Wet<br />
nie teen ons is nie (LH: v/a 287). Ons is dus terug in die toestand waarin Adam<br />
oorspronklik was (LH: a 192).<br />
Omdat Christus as Tweede Adam in ons gevalle toestand was en daarin gedoen<br />
het wat ons moes doen, keer die paradystoestand terug. Ons kry deur Christus 'n<br />
verplasing.<br />
6.4.1.4 Die troos 88 <strong>van</strong> die geboorte<br />
85 Hierdie opskrif kom uit vraag 191, wat lui: "Wie hat Gott durch die Geburt unseres Herrn die Sünde<br />
aus Mittel getan?" (LH).<br />
86 Hierdie opskrif kom uit vraag 192, wat lui: "Wie hat Gott durch Christi Geburt den Mensch wieder in<br />
Gerechtigkeit hingestelt?" (LH).<br />
87 Hier kan gesien word dat die uitdrukking "'n mens" heeltemal te algemeen sou wees. Dit sou op<br />
algemene versoening dui. Daarom word eerder in navolging <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> se Die Lehre des Heils<br />
"ons" gebruik.<br />
88 Ook by al die ander onderafdelings <strong>van</strong> deel 2 <strong>van</strong> Die Lehre des Heils, met uitsondering <strong>van</strong> die oor<br />
die hemelvaart, kom die woord "troos" voor: daar word gevra na die troos <strong>van</strong> die getuienis (LH: v/a<br />
207), <strong>van</strong> die dood (LH: v/a 215), <strong>van</strong> die opstanding (LH: v/a 249) en <strong>van</strong> die regering <strong>van</strong> Christus<br />
(LH: v/a 265).
6.4.1.4.1 In die laaste vraag in hierdie afdeling, vraag 194, word 'n woord gebruik<br />
wat ook bekend is in die Heidelbergse Kategismus, naamlik "troos".<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> vra na die troos <strong>van</strong> die geboorte <strong>van</strong> Christus (LH: v 194).<br />
6.4.1.4.2 <strong>Kohlbrugge</strong> (LH: a 194) vat die troos <strong>van</strong> die geboorte in twee punte saam.<br />
Hoewel die gelowige voel en bespeur dat hy vlees is, mag hy hom hierop<br />
verlaat:<br />
• eerstens dat Christus hom <strong>van</strong> sy toestand verlos het, juis omdat Hy in<br />
daardie toestand die wil <strong>van</strong> die Vader gedoen het; en<br />
• tweedens dat die gelowige God se wil doen wanneer hy glo dat God sy Seun<br />
met hierdie doel gestuur het.<br />
In hierdie twee punte staan twee sake uit:<br />
• Christus is die inhoud <strong>van</strong> die troos; en<br />
• die wil <strong>van</strong> die Vader, dit is die wil <strong>van</strong> God. Wat <strong>van</strong> die Wet word, is vir<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> 'n ontsaglike belangrike saak.<br />
6.4.2 Van die getuienis <strong>van</strong> ons Here 89<br />
6.4.2.1 Inleiding<br />
In hierdie onderafdeling oor die getuienis <strong>van</strong> die Here Jesus Christus gaan dit vir<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> om sy profetiese amp. Daarom deel Stiasny (1935:75-79) dit ook onder<br />
die werk <strong>van</strong> Christus as profeet in.<br />
Verder: die Here is 'n God <strong>van</strong> alle vertroosting (LH: a 1); die Heilige Gees troos met sy leer <strong>van</strong><br />
geregtigheid (LH: a 51); die Name wat Christus in die Bybel dra is troosvol (LH: v/a 270); ons moet<br />
ons nie troos met ons wedergeboorte nie, maar met die ewige trou en ontferming <strong>van</strong> God (LH: v/a<br />
320); die Heilige Gees troos met die heilsgoedere (LH: v/a 374).<br />
89 Die opskrif in die oorspronklike lui: "Von unseres Herrn Zeugenissen" (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1930:40).<br />
Hierdie onderafdeling strek <strong>van</strong>af vraag en antwoord 195 tot en met 209.
Antwoord 195 (LH) is 'n verwysing na die salwing en toerusting met die Heilige<br />
Gees: God het sy Gees op Christus laat rus en deur hierdie Gees het Hy die werk<br />
verrig. Die Vader skenk dus die Gees en in gemeenskap met die Gees getuig Christus.<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> maak meermale in sy preke melding <strong>van</strong> hierdie salwing. Hy verklaar in<br />
hierdie verband (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1991a:81): die e<strong>van</strong>gelis Matteus het in sy derde<br />
hoofstuk laat sien hoe Jesus as Profeet gesalf is met die Heilige Gees en deur die<br />
Vader as sy Seun geproklameer is, sodat ons sal weet dat dit wat Hy spreek, uit die<br />
hart <strong>van</strong> die Vader voortkom en dat Hy slegs spreek wat Hy <strong>van</strong> die Vader gehoor het.<br />
Die getuienis <strong>van</strong> Christus sluit sy doen en leer in (LH: a 195 en a 204). Hy getuig dus<br />
deur sy dade en sy woorde.<br />
Deur hierdie getuienis handhaaf Christus die regte kennis <strong>van</strong> God en die eintlike<br />
betekenis <strong>van</strong> sy Wet (LH: a 195). Dit is die inhoud <strong>van</strong> sy profetiese getuienis wat Hy<br />
deur sy doen en leer by sy hoorders wil tuisbring. <strong>Kohlbrugge</strong> gaan in die res <strong>van</strong> die<br />
onderafdeling dieper op dié twee punte in.<br />
6.4.2.2 Die Goddelike Drie-eenheid en die getuienis<br />
Wat hier weer - soos by die deel oor die geboorte (vgl. 6.4.1.1) - dadelik opval, is die<br />
trinitariese aanpak. Die Vader en die Gees word betrek by die getuienistaak <strong>van</strong><br />
Christus:<br />
• Die Vader laat sy Gees op Christus rus (LH: a 195) en God (die Vader) rig<br />
deur Christus se getuienis die Wet weer op (LH: v 195), verwyder die<br />
sonde uit die midde (LH: v 204) en stel die gelowige weer in geregtigheid<br />
(LH: v 205).<br />
• In die Gees <strong>van</strong> die Vader het Christus, deur sy getuienis, die regte kennis <strong>van</strong><br />
God en die eintlike betekenis <strong>van</strong> die Wet gehandhaaf (LH: a 195). Deur sy<br />
getuienis deel Christus sy Gees mee en word die Wet deur die mens reg<br />
toegepas. So word die sonde uit die midde verwyder (LH: v/a 204).<br />
6.4.2.3 Die Wet en die getuienis
6.4.2.3.1 Hoe die Wet in die getuienis weer opgerig is 90<br />
6.4.2.3.1.1 Deur die regte kennis <strong>van</strong> God te handhaaf<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> praat <strong>van</strong> 'n regte kennis <strong>van</strong> God (LH: a 195). Dit impliseer dat daar<br />
ook 'n valse kennis bestaan. Na beide moet hier gekyk word:<br />
• Christus bring, deur sy getuienis, die regte kennis <strong>van</strong> God by die mens tuis.<br />
Hy handhaaf die regte kennis <strong>van</strong> God (LH: a 195). Christus is dus vir<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> die bron <strong>van</strong> hierdie suiwer Godskennis.<br />
Die suiwer Godskennis openbaar God as "ons God en liefhebbende Vader"<br />
danksy Christus (LH: a 196).<br />
In hierdie kennis is God alleen aan die werk. Hy bewerk dit dat die mens<br />
ooreenkomstig sy Wet is (LH: a 280). Hy is die Een "von dem wir in Christo<br />
alles haben, was uns für das dieseitige und jenseitige Leben frommt" (LH: a<br />
196). "Alles" en "Christus" kom meermale so saam voor in die werke <strong>van</strong><br />
<strong>Kohlbrugge</strong>. In vraag en antwoord 154 (LH) verklaar hy byvoorbeeld dat die<br />
mens in Christus se gemeenskap alles het om in ooreenstemming met die Wet<br />
te kan wees. In Christus skenk God dus genoeg, ja alles wat nodig is. Daar<br />
hoef nie nog iets by te kom <strong>van</strong> die kant <strong>van</strong> die mens nie.<br />
• Teenoor die regte staan die valse Godskennis 91 .<br />
Van hierdie kennis is die mens die bron: "Aus uns selbst [my kursivering -<br />
A.H.B.] vertrauen wir Ihm nicht als unsrem Vater; wir sehen Ihn vielmehr als<br />
einen Gott an, für den wir uns abzuplagen haben, daß Er nicht sauer sehen"<br />
(LH: a 197).<br />
Teenoor die ware Godskennis wat God laat sien as Vader en daarby as 'n<br />
liefhebbende Een, vertrou die valse Godskennis Hom nie as Vader nie, maar<br />
beskou Hom as 'n God vir wie die mens hom moet afsloof, sodat Hy nie nors<br />
90 Hierdie opskrif kom uit vraag 195 wat lui: "Wie hat Gott durch Christi Zeugnis das Gesetz<br />
aufgericht?" (LH)<br />
91 <strong>Kohlbrugge</strong> gebruik nie hierdie uitdrukking in Die Lehre des Heils nie. In vraag 197 (LH) stel hy dit<br />
so: "Was halten wir denn aus uns selbst von Gott?"
word nie (LH: a 197). Die mens het altyd die verkeerde gedagtes oor God. Die<br />
"gezindheid" wat "aan de menslijk hart eigen" is, is "dat God een leeuw of een<br />
beer is, die ons dreigt te verscheuren" (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1994:189-190).<br />
Waar Christus leer dat God "in Christus" alles skenk, daar laat die valse kennis<br />
Hom sien as 'n God vir Wie die mens ("wir") homself moet afsloof (LH: a<br />
197). Nie God nie, maar die mens is hier aktief. Hy sien God as 'n harde Heer<br />
wat 'n mens met werke moet versoen (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1992f:223). Die gesindheid<br />
wat steeds in die mens is, is die volgende: "Ik moet nog iets doen, dan eerst zal<br />
God mij genegen zijn" (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1994:189).<br />
6.4.2.3.1.2 Deur die werklike betekenis <strong>van</strong> die Wet te handhaaf<br />
Die Here Jesus handhaaf deur sy dade en leer benewens die regte kennis <strong>van</strong> God<br />
tweedens ook die regte betekenis <strong>van</strong> die Wet:<br />
• In sy getuienis openbaar Christus wat die bedoeling <strong>van</strong> God met sy Wet is.<br />
Die bedoeling of oogmerk <strong>van</strong> die Wet is om mense tot 'n bepaalde<br />
"erkenning" te bring: hulle moet naamlik erken dat hulle, hoewel verlore en<br />
doemwaardige mense, in Christus by God in genade aangeneem is, sodat hulle<br />
in sy Wet sou wandel, aan sy hand, na sy Gees en nie na hulle goeddunke nie<br />
(LH: v/a 198).<br />
Enersyds beoog die Wet dat die mens sy eie verlorenheid en doemwaardigheid<br />
sal erken. Andersyds wil die Wet die mens bring tot die erkenning dat hy<br />
nogtans, ondanks sy eie verlorenheid en doemwaardigheid, by God in genade<br />
aangeneem is. Enersyds is die bedoeling <strong>van</strong> die Wet om die mens tot<br />
erkenning <strong>van</strong> sy wetsverbreking te bring. Andersyds is die bedoeling <strong>van</strong> die<br />
Wet om die mens tot die erkenning te bring dat hy, ondanks sy<br />
wetsverbreking, nogtans in die Wet wandel. Dit klink na 'n groot<br />
teenstrydigheid, maar die oplossing daar<strong>van</strong> lê in die woorde "in Christus": "In<br />
Christus" is die mens by God in genade aangeneem en die gevolg 92 <strong>van</strong> hierdie<br />
"in Christus" is dat die mens, aan die hand <strong>van</strong> Christus, in sy Wet wandel. "In<br />
Christus" skenk God immers "alles" wat nodig is om in ooreenstemming met<br />
die Wet te wees.<br />
92 "Damit" (LH: a 198) lui 'n gevolgsin in.
• Hierdie getuienis <strong>van</strong> Christus roep die teenspraak <strong>van</strong> die mens op (LH: v/a<br />
199).<br />
In sy prediking het Christus alle menslike pogings om self weer tot God te<br />
kom, veroordeel. Hy het ook alle vroomheid <strong>van</strong> die vlees, die ganse<br />
heerlikheid <strong>van</strong> die werke <strong>van</strong> 'n eiewillige godsdiens, veroordeel. Hy het aan<br />
die vlees geen eer, geen geregtigheid, geen houvas gelaat nie. Sy verkondiging<br />
het die mens alles wat goed is, ontsê. Hierdie prediking is egter steeds<br />
teëgespreek, want vlees glo nie dat dit vlees is, dat dit niks Goddeliks kan of<br />
wil, dat dit met sy bedenkinge vyandskap teen God is nie. Vlees glo nie dat in<br />
die vlees vir God 'n genoegdoening deur versoening gebring moet word nie en<br />
kom daarom nie na Christus, wat in die vlees gekom het nie. Vlees glo nie dat<br />
elke sonde die ewige verdoemenis oor dit bring nie; dit weet nie eens dat<br />
ongehoorsaamheid teen die geloof in die Woord, dit is Christus, die vreeslikste<br />
<strong>van</strong> alle sonde is nie. Vlees glo nie dat die Woord alleen alles vermag en dat<br />
die ganse saligheid, dat alle heil alleenlik in daardie Woord lê nie. Vlees wil<br />
die saligheid in eie hand hê. Dit wil nie gered word deur God se hand, dit wil<br />
sê deur Christus, nie. Dit beskou ditself as vroom genoeg en opreg<br />
(<strong>Kohlbrugge</strong>, 1992d:349-351).<br />
Die mens wil die getuienis <strong>van</strong> Christus dat hy totaal niks is nie en alleen uit<br />
genade gered word, nie glo nie. Hy staan die getuienis altyd teë, want hy wil<br />
tog iets wees (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1981:117). Sou Christus geprofeteer het dat die<br />
mens vroom is en daarom salig word, sou hy 'n goeie Messias in die oog <strong>van</strong><br />
die mens gewees het. Slaan Hy die mens met sy aanmatiging egter neer tot in<br />
die hel, beskou die mens Hom nie as 'n goeie Christus nie (<strong>Kohlbrugge</strong>,<br />
1981:174-175).<br />
Agter die verwerping <strong>van</strong> Christus se getuienis sien <strong>Kohlbrugge</strong> dus die<br />
ongeloof en die eiewaan <strong>van</strong> die mens.<br />
Teenoor Christus se uitleg <strong>van</strong> die Wet staan dié <strong>van</strong> die mens: die getuienis<br />
<strong>van</strong> Christus kom daarop neer dat die mens verlore en doemwaardig is en<br />
daarom alleen in Hom in gehoorsaamheid aan die Wet wandel (LH: a 199).<br />
Daarenteen het die mens 'n totaal ander mensbeskouing: hy meen dat hy 'n<br />
godvrugtige persoon is wat God alleen aanbid, sy Naam heilig en elkeen gee<br />
wat hom toekom. Hy beskou homself as eerlik, kuis en gehoorsaam en wil nie<br />
daar<strong>van</strong> weet dat hy die teendeel is nie (LH: v/a 200). Wanneer hy 'n slag <strong>van</strong><br />
sy verkeerdheid bewus word, dink hy dat hy dit self weer goed kan maak en
ly hy steeds in sy eie vroomheid glo (LH: v/a 201; vgl. <strong>Kohlbrugge</strong>,<br />
1992e:395).<br />
Volgens die mens se uitleg <strong>van</strong> die Wet, soos <strong>Kohlbrugge</strong> dit weergee, vind<br />
daar baie duidelik 'n verskuiwing <strong>van</strong> bedoeling plaas: waar die Wet Christus<br />
bedoel, bedoel dit volgens die mens homself. Anders gestel: waar die Wet<br />
Christus beoog as Bewerker <strong>van</strong> die mens se saligheid, neem die mens die Wet<br />
self ter hand om eiehandig sy heil uit te werk.<br />
• Die getuienis <strong>van</strong> Christus leer die juiste handhawing <strong>van</strong> die Wet (LH: v 202).<br />
Wat bedoel <strong>Kohlbrugge</strong> met die "rechte" handhawing <strong>van</strong> die Wet (LH: v<br />
202)? En is daar dan ook 'n onjuiste manier om die Wet te probeer handhaaf,<br />
wat deur Christus afgewys word? <strong>Kohlbrugge</strong> gee self die antwoord hierop in<br />
antwoord 202 (LH). Weliswaar gebruik hy nie die uitdrukking "verkeerde"<br />
handhawing <strong>van</strong> die Wet nie, maar tog staan dié twee maniere <strong>van</strong><br />
wetshandhawing baie duidelik in laasgenoemde antwoord teenoor mekaar. In<br />
antwoord op die vraag wat volgens die getuienis <strong>van</strong> Christus die regte<br />
handhawing <strong>van</strong> die Wet is, sê <strong>Kohlbrugge</strong> naamlik: "Diese, daß man solcher<br />
Frömmigkeit ... nicht huldige, sondern 93 nach dem Geist des Gesetzgebers mit<br />
dem Gesetze einhergehe" (LH: a 202). Aan die een kant staan dus "solcher<br />
Frömmigkeit" en in teenstelling daarmee die omgang met die Wet "na die<br />
Gees" 94 . "Solcher Frömmigkeit" slaan terug op vraag en antwoord 200 en 201,<br />
die poging <strong>van</strong> die mens om self die Wet te wil oprig. Dit mag nie gedoen<br />
word nie, die mens moet na die Gees <strong>van</strong> die Wetgewer met die Wet omgaan.<br />
In antwoord 198 (LH) kom die uitdrukking "nach Seinem Geiste" voor. Dit<br />
werp lig op die betekenis <strong>van</strong> die "nach dem Geiste" in antwoord 202, want<br />
daar kan die "na sy Gees" so omskrywe word: wie in Christus is, wandel na sy<br />
Gees. Opmerklik genoeg staan "nach Seinem Geiste" daar ook in teenstelling<br />
met iets anders, naamlik met "nach unserem Dünkel". In die lig hier<strong>van</strong> kan<br />
antwoord 202 so verklaar word: wie in Christus is, is by die juiste handhawing<br />
<strong>van</strong> die Wet en gaan na die Gees <strong>van</strong> die Wetgewer met die Wet om.<br />
Hierdie verklaring <strong>van</strong> vraag en antwoord 202 kan maklik bewys word met<br />
ander stukke uit die werke <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong>. So sê hy (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1897a:97;<br />
93 "Sondern" lui 'n teenstelling in. Dit word vertaal met "maar" of met "inteendeel".<br />
94 "Nach dem Geiste"
vgl. <strong>Kohlbrugge</strong>, 1992c:259) in 'n preek oor 2 Korintiërs 3:17: Christus "ist<br />
uns alles das, was das Gesetz nach Heiligem Geiste ist, will und bezweckt. Die<br />
Gerechtigkeit, die innere und äußere Heiligkeit, welche das Gesetz will, ist uns<br />
alles der Herr".<br />
Die teenstelling Gees-mens, en die juiste handhawing <strong>van</strong> die Wet teenoor<br />
onjuiste handhawing daar<strong>van</strong>, kom keer op keer in die geskrifte <strong>van</strong><br />
<strong>Kohlbrugge</strong> voor. In 'n homilie oor Galasiërs 5:16, 17 sê hy (<strong>Kohlbrugge</strong>,<br />
1888b:81-82; vgl. <strong>Kohlbrugge</strong>, 1992b:484): Christus leer die mens deur sy<br />
Gees die Wet heeltemal anders en veel heerliker verstaan. Met sy verstand<br />
neem die mens die Wet so op dat as hy nie ook dit en dat daarby voeg nie, hy<br />
nie salig kan word nie. Daarenteen leer Christus dat Hy alles wat die Wet eis<br />
vir die mens volbring en vervul het. Daarom gee Hy die mens sy Gees, sodat<br />
hy onwrikbaar op Christus reken en die vervulling <strong>van</strong> die Wet rustig aan Hom<br />
alleen oorlaat.<br />
Christus is vir <strong>Kohlbrugge</strong> (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1991a:81-82) nie alleen die<br />
Wetgewer, die Een wat die Wet op Sinai gegee het nie. In sy Bergpredikasie<br />
tree Hy ook op as Uitlegger <strong>van</strong> die Wet. In sy prediking aldaar ruim Hy eers<br />
die farisese ingesteldheid uit die weg wat in die hart <strong>van</strong> alle mense aanwesig<br />
is en handhaaf die Wet <strong>van</strong> God in sy geestelikheid. Hy ontbloot die mens met<br />
al sy roem tot op die bodem <strong>van</strong> sy hart, hou hom die geregtigheid voor wat<br />
alleen voor God geld en die vrug daar<strong>van</strong>, en plaas die mens midde-in die<br />
goeie werke wat nuttig en aangenaam is voor God en mense. Voor hierdie<br />
prediking stort alle afgode <strong>van</strong> menslike waan en roem, <strong>van</strong> vleeslike<br />
heiligmaking en aanmatiging neer.<br />
6.4.2.3.2 Hoe die sonde deur die getuienis <strong>van</strong> Christus uit die midde verwyder is 95<br />
• In antwoord 204 (LH) praat <strong>Kohlbrugge</strong> <strong>van</strong> 'n verkeerde gesindheid ten<br />
opsigte <strong>van</strong> die Wet en 'n verkeerde toepassing <strong>van</strong> die Wet.<br />
Daarmee bedoel hy (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1888b:39; vgl. 1992b:436 en ook 1994:189)<br />
die gesindheid dat die mens self die gebooie moet vervul as hy God<br />
welgevallig wil wees. Die mens se gesindheid, aldus <strong>Kohlbrugge</strong> (1888b:85;<br />
95 Hierdie opskrif kom uit vraag 204 wat lui: "Wie hat nun aber Gott durch das Zeugnis Christi die<br />
Sünde aus dem Mittel getan?" (LH)
vgl. 1992b:488), is om die Wet en die gebooie <strong>van</strong> God in eie hand te hou, ten<br />
einde dit met behulp <strong>van</strong> die genade te vervul.<br />
Hierdie gesindheid word ingegee deur die vlees, wat die genade <strong>van</strong> God<br />
vyandig is (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1888b:39; vgl. 1992b:436). "Vlees" is die toestand<br />
waarin die mens deur die val <strong>van</strong> Adam verval het (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1888b:85;<br />
vgl. 1992b:488), die toestand toe die mens sonder God in die wêreld was en<br />
Hom nogtans gelyk wou wees (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1888b:39; vgl. 1992b:436).<br />
Die sonde ontstaan deur verkeerde gesindheid ten opsigte <strong>van</strong> die Wet (LH: a<br />
204). Hierby moet veral gedink word aan die standpunt <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong><br />
(1992d:350; vgl. ook 1897b:164) dat ongeloof aan die Woord, Christus, die<br />
vreeslikste <strong>van</strong> alle sonde is.<br />
Verkeerde toepassing hou vir <strong>Kohlbrugge</strong> in - so kan afgelei word uit wat gesê<br />
is - dat die mens, <strong>van</strong>weë sy verkeerde gesindheid, die Wet nou self ter hand<br />
neem om sy heil te bewerk.<br />
• Hoe kom, volgens <strong>Kohlbrugge</strong>, die regte gesindheid ten opsigte <strong>van</strong> die Wet<br />
en die juiste toepassing daar<strong>van</strong> dan tot stand?<br />
Waar die verkeerde gesindheid ingegee word deur die gevalle vlees, daar het<br />
die juiste gesindheid 'n totaal ander herkoms en bron: die getuienis <strong>van</strong><br />
Christus. Deur dade en leer deel Hy die Gees <strong>van</strong> die Wet mee en moet die<br />
verkeerde gesindheid ophou (LH: v/a 204).<br />
Weer staan vlees teenoor Gees: die verkeerde gesindheid <strong>van</strong> die mens<br />
enersyds en daarteenoor die Gees wat die verkeerde gesindheid laat ophou.<br />
Dit sal sekerlik korrek wees om, in die lig <strong>van</strong> wat tot hiertoe onder 6.4.2 gesê<br />
is, <strong>Kohlbrugge</strong> se standpunt so deur te trek na hierdie punt: die getuienis <strong>van</strong><br />
Christus deel die Gees mee en die Gees <strong>van</strong> die Wet bring Christus. Die<br />
Heilige Gees oortuig die mens daar<strong>van</strong> dat die bedoeling <strong>van</strong> die Wet Christus<br />
is en dat die mens in Hom ooreenkomstig die Wet is. So word die<br />
verskriklikste sonde, die sonde <strong>van</strong> ongeloof aan die Woord, die sonde <strong>van</strong> die<br />
Wet in eie hand te wil neem, uit die midde verwyder. Wie dit so sien, het die<br />
regte gesindheid en pas die Wet reg toe.
6.4.2.3.3 Hoe die mens deur die getuienis <strong>van</strong> Christus weer in geregtigheid voor God gestel is 96<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> opper hierdie saak in vraag en antwoord 205 (LH): die mens is in<br />
geregtigheid voor God gestel, as by hom 'n gesindheid ontstaan wat "na God" is en as<br />
by hom 'n toepassing <strong>van</strong> die Wet "na Gees" is. Daartoe bring die getuienis <strong>van</strong><br />
Christus hom.<br />
Hieruit kan afgelei word dat die mens in geregtigheid voor God gestel is as hy glo dat<br />
die Wet Christus bedoel en nie die mens nie.<br />
6.4.2.4 Die samevatting <strong>van</strong> die getuienis 97<br />
In vraag en antwoord 206 (LH) vat <strong>Kohlbrugge</strong> die getuienis <strong>van</strong> Christus in drie<br />
punte saam:<br />
• Eerstens die getuienis <strong>van</strong> Christus aangaande die mens:<br />
Hy is "niks" nie. Die armes vir wie die saligheid bedoel is, beskryf <strong>Kohlbrugge</strong><br />
(<strong>Kohlbrugge</strong>, 1991a:83-84) as die geestelik armes. In hul hart het hul geen<br />
hulp, krag of steun buiten die enige, lewende God nie. In hulself het hul geen<br />
geregtigheid nie. Dit ontbreek hulle aan alles. Hulle kan op niks anders as<br />
sonde en magteloosheid wys as hulle na hulself kyk nie. In hulself is hulle niks<br />
nie, 'n egte nul, alle goeie onwaardig, ja eerder doemwaardig. Vanweë hulle<br />
baie oortredings en hulle algehele verdorwenheid moet hulle soos bedelaars<br />
voor die poort <strong>van</strong> genade lê en by God pleit om Hom oor hulle te ontferm.<br />
• Tweedens die getuienis <strong>van</strong> Christus aangaande God:<br />
Aan 'n mens wat "niks" is nie, skenk God "alles", naamlik lewe en saligheid.<br />
Dit gee Hy "in Christus" uit genade.<br />
• Derdens die getuienis <strong>van</strong> Christus aangaande Homself:<br />
96 Hierdie opskrif kom uit vraag 205 wat lui: "Und wie hat Gott durch Christi Zeugnis uns in<br />
Gerechtigkeit gestellt?" (LH)<br />
97 Opskrif n.a.v. vraag 206 (LH).
Terwyl die mens "niks" is nie, is Christus "alles" in almal. En terwyl die mens<br />
ondanks al sy vroomheid "God tog verlaat", word hy "in Christus" "weer tot<br />
God gebring".<br />
6.4.2.5 Die troos <strong>van</strong> die getuienis 98<br />
6.4.2.5.1 Net soos in die geval <strong>van</strong> die onderafdeling oor die geboorte, eindig ook<br />
hierdie een met die vraag na die troos: hoe troos die getuienis 'n mens?<br />
(LH: v/a 207)<br />
6.4.2.5.2 Weereens (vgl. 6.4.1.3.2) is die inhoud <strong>van</strong> die troos dit wat God "in<br />
Christus" gedoen het: Hy het Homself "in Christus" aan die wat sy vyande<br />
was, as ewige vriend gegee (LH: a 207). Die geheim <strong>van</strong> sy ewige<br />
vriendskap lê daarom in die "in Christus".<br />
God gee Homself vir mense wat sy vyande was (LH: a 207), dus vir<br />
onwaardiges:<br />
"God het die wêreld liefgehad," sê Jesus vir Nikodemus. Waarom, so vra<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> (1855a:48), het Hy nie gesê "So lief het God sy volk gehad"<br />
nie? Omdat dit vir Nikodemus geen troos sou gewees het as hy later tot<br />
kennis <strong>van</strong> sy verlorenheid sou gekom het nie, antwoord hy dan. Want wie<br />
'n arm sondaar geword het, kan homself niks meer aanmatig nie; hy is saam<br />
met die wêreld op een hoop gewerp. Dat hier dus "wêreld" staan, vervolg<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> (1855a:50), is gesê tot troos <strong>van</strong> hulle wat op niks kan wys<br />
waardeur hulle op die genade sou kon aanspraak maak nie.<br />
6.4.2.5.3 Wanneer God Homself in Christus "gee", moet die mens erken dat hy<br />
"niks" is nie en dat alles alleen God se "ontferming" is. Die mens troos hom<br />
met die ontferming <strong>van</strong> God (LH: v/a 207). Dat hy hom daarmee en nie met<br />
sy wedergeboorte nie troos, is juis 'n kenmerk <strong>van</strong> sy wedergeboorte (LH:<br />
v/a 320).<br />
God is 'n Ontfermer (LH: a 1). Hierdie ontferming het alles met Christus te<br />
make. Dat God 'n Ontfermer is, blyk immers juis uit die feit dat Hy sy Seun<br />
gegee het (LH: v/a 2) en sy ontferming is 'n ontferming "in Christus" (LH: a<br />
310).<br />
98 Opskrif n.a.v. vraag 207 (LH).
In sy getuienis gee Christus "bewys" <strong>van</strong> hierdie ontferming. Die grootste<br />
bewys daar<strong>van</strong> is dat Hy vlees geword het. Verdere bewyse wat Hy gee, is<br />
dat die blindes siende geword het, die lammes geloop het, die melaatses<br />
gereinig is, die dowes gehoor het, die dooies opgewek is en aan die armes<br />
die e<strong>van</strong>gelie gepreek is. Diegene wat hulle nie aan Hom geërger het nie,<br />
het salig geword. Wie tot Hom gekom het, het Hy nie uitgewerp nie. Orals<br />
het Hy vermoeides en belastes vergiffenis <strong>van</strong> sondes geskenk en so het Hy<br />
tollenaars en hoere aangeneem. Hy het aan almal goed bewys en alles<br />
goedgemaak (LH: v/a 208). In die geskiedenis <strong>van</strong> Saggeus (Luk. 19:1-10)<br />
vind <strong>Kohlbrugge</strong> (1992f:120) 'n heerlike bewys daarvoor dat die Here Hom<br />
oor "sondaars" en nie oor "regverdiges" nie ontferm.<br />
In die ontferming gaan dit dus steeds vir <strong>Kohlbrugge</strong> om dit wat Christus<br />
gedoen het. Wie hom daarom troos met God se ontferming, troos hom met<br />
Christus.<br />
6.4.3 Van die kruisdood <strong>van</strong> ons Here 99<br />
6.4.3.1 Inleiding<br />
In die onderafdeling oor die kruisdood <strong>van</strong> die Here Jesus Christus gaan dit<br />
<strong>van</strong>selfsprekend oor sy werk as Hoëpriester.<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> verwys dikwels na Christus se amp as Hoëpriester (vgl. bv. <strong>Kohlbrugge</strong>,<br />
1884a:14). Hy sien ook in die Ou-Testamentiese hoëpriester, Aäron, 'n heenwysing na<br />
Christus (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1890:20-21). Christus is die Hoëpriester na die orde <strong>van</strong><br />
Melgisedek (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1994:9).<br />
6.4.3.2 Die Goddelike Drie-eenheid en die kruisdood<br />
Soos in die vorige onderafdelings sien <strong>Kohlbrugge</strong> ook hier in die dood <strong>van</strong> Christus<br />
die Vader en die Gees aan die werk:<br />
99 Hierdie opskrif lui in die oorspronklike: "Von unseres Herrn Tod am Kreuz" (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1930:44).<br />
Hierdie onderafdeling begin by vraag en antwoord 209 en gaan tot en met 239.
• Die Vader het Hom gesalf en gegee as volkome Hoëpriester (<strong>Kohlbrugge</strong><br />
1889b:32; vgl. ook 1992c:421; 1888a:57).<br />
Die Vader het sy eie Seun in die dood oorgegee (LH: a 211). Lukas 23:46<br />
vertaal <strong>Kohlbrugge</strong> (1981:217; vgl. 1898b:302-303; my kursivering - A.H.B.)<br />
nie met "Vater, in deine Hände befehle ich meinen Geist" nie, maar: "Vater, in<br />
deine Hände will ich meinen Geist übergeben". Daarmee vestig hy sy hoorders<br />
se aandag daarop dat, hoewel Christus uit eie mag sy lewe afgelê het, Hy<br />
nogtans in die volste afhanklikheid <strong>van</strong> die Vader gebly het. Daarin kan gesien<br />
word dat die ganse werk <strong>van</strong> die verlossing, in die besonder die laaste, hoogs<br />
gewigtige daad <strong>van</strong> die sterwe <strong>van</strong> die Here Jesus, <strong>van</strong> die Vader uitgegaan<br />
het: daartoe het die Vader die Seun gestuur en daartoe het Hy <strong>van</strong> die Vader<br />
Self uitgegaan. Christus het niks gedoen sonder die Vader nie. So was dan ook<br />
sy sterwe, hoewel vrywillig, nie eiewillig nie, maar in volkome<br />
gehoorsaamheid aan die wil <strong>van</strong> die Vader. Die Vader het sy Seun gegee ter<br />
versoening <strong>van</strong> die sondes (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1992e:173). Die Vader was ook die<br />
Een wat die almagtige Gees met sy menigvuldige genade en gawes gestuur het<br />
om Christus toe te rus vir sy taak. Die Gees is aan die Seun gegee nie met mate<br />
nie, maar in alle volheid (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1884a:54-55).<br />
Agter die lyding en sterwe <strong>van</strong> die Here Jesus sien <strong>Kohlbrugge</strong> dus die Vader<br />
staan: dit was sy wil; Hy het sy Seun daarvoor toegerus; Hy het Hom daartoe<br />
gestuur; en Hy het Hom oorgegee in die dood.<br />
• Wat opval, is die feit dat die Heilige Gees nie eenmaal genoem word in hierdie<br />
onderafdeling <strong>van</strong> Die Lehre des Heils nie. Dit beteken egter sekerlik nie dat<br />
die Heilige Gees nie vir <strong>Kohlbrugge</strong> 'n prominente plek inneem in die lyding<br />
<strong>van</strong> Christus nie. Inteendeel, in sy ander werke kom die Gees herhaaldelik ter<br />
sprake wanneer dit gaan oor die lyding <strong>van</strong> Christus.<br />
So wys <strong>Kohlbrugge</strong> (1993:150) daarop dat dit deur die Gees in Hom was dat<br />
Christus getrou gebly het aan die Woord. Die krag <strong>van</strong> die Heilige Gees was<br />
op Jesus om Hom met sy hart aan die wil <strong>van</strong> God, aan die gebooie <strong>van</strong> die<br />
Vader gebonde te hou (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1884a:8).<br />
Deur die Heilige Gees het Christus aan God die verskuldigde geloof, die<br />
gehoorsaamheid gebring. Dit is soos die apostel (Heb. 9:14) skryf: Christus het<br />
Hom deur die ewige Gees onbestraflik aan God opgeoffer (<strong>Kohlbrugge</strong>,<br />
1981:60; 1898b:72).
Die Heilige Gees het dit in die ewige Raad tot saligheid op Hom geneem om<br />
die Middelaar so in sy gesindheid te bepaal, te plaas, te hou, te sterk, te troos,<br />
dat Hy in die gevoel na die wil <strong>van</strong> God, <strong>van</strong> die Gees, standvastig gebly het in<br />
die gloed <strong>van</strong> die toorn <strong>van</strong> God (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1884a:247-248). Die Heilige<br />
Gees het die geloof in Hom gewerk en so het Christus, terwyl Hy deur die<br />
vloede <strong>van</strong> God se toorn en die magte <strong>van</strong> die duisternis heen moes gaan, sy<br />
gebede en smekinge geheg aan die beloftes <strong>van</strong> die Vader (<strong>Kohlbrugge</strong>,<br />
1884a:11). In die ewige Gees het Hy Hom gebuig onder die vloek en in die<br />
ewige Gees het Hy die toorn <strong>van</strong> God, die ganse, verskriklike toestand <strong>van</strong><br />
vervloek-wees, verdra (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1898a:62; <strong>Kohlbrugge</strong>, 1992c:133). Deur<br />
die Heilige Gees het Hy gehoorsaam gebly, ondanks ontsaglike lyding<br />
(<strong>Kohlbrugge</strong>, 1890:21).<br />
Volgens <strong>Kohlbrugge</strong> (1981:60-61; vgl. 1898b:72) het die Heilige Gees Hom<br />
wel in Getsemane, by die nadering <strong>van</strong> die ontsaglike lyding, "enthielt". Dit<br />
moet egter nie verstaan word as sou die ewige Gees nie in Hom gebly het nie,<br />
want dit kan gesien word in Jesus se gebedsworsteling aldaar. Wat dit wel<br />
beteken het, is dat die Gees sy voelbare werking, sy lig, sy vertroosting, sy<br />
blydskap teruggehou het en die Here heeltemal op Homself teruggewerp het.<br />
Dit het die Gees gedoen, omdat die Here Jesus gewerp moes word "auf den<br />
kahlen nackten Glauben, auf den kahlen nackten Gehorsam gegenüber dem<br />
Willen des Vaters". Slegs so kon die geregtigheid wat voor God geld weer<br />
bewerkstellig word.<br />
Ook in die sterwe <strong>van</strong> Jesus sien <strong>Kohlbrugge</strong> (1981:217; vgl. 1898b:303) die<br />
Gees aan die werk, want hy verklaar: terwyl die daad <strong>van</strong> die sterwe <strong>van</strong> die<br />
Vader uitgegaan het en die Vader die Seun gestuur het om te sterwe, was dit<br />
nie die Vader wat Hom help sterf het nie, maar die Gees.<br />
6.4.3.3 Die Wet en die kruisdood<br />
6.4.3.3.1 Hoe die Wet in die dood <strong>van</strong> Christus gehandhaaf is 100<br />
6.4.3.3.1.1 Die geloof, gehoorsaamheid, en in of by die Woord bly <strong>van</strong> Christus<br />
• Wanneer <strong>Kohlbrugge</strong> dit oor sonde en die sondeval <strong>van</strong> die mens het, duik drie<br />
uitdrukkings telkens weer op: ongeloof, ongehoorsaamheid en nie in of by die<br />
100 Opskrif afgelei uit vraag en antwoord 211 (LH).
Woord bly nie. Ten opsigte <strong>van</strong> laasgenoemde praat hy ook daar<strong>van</strong> dat die<br />
mens uit die Woord uitgegaan het.<br />
So beskrywe <strong>Kohlbrugge</strong> (1884b:184; vgl. 1992a:344) die sonde as die mens<br />
se afval <strong>van</strong> die lewende God uit vermetelheid en wantroue jeens God en die<br />
oorgawe <strong>van</strong> homself aan die duiwel om sy wil te doen, in plaas daar<strong>van</strong> om te<br />
bly by die Woord wat uit die mond <strong>van</strong> God uitgegaan het.<br />
Die doel 101 <strong>van</strong> die skepping <strong>van</strong> die mens was, so kan <strong>Kohlbrugge</strong><br />
(1889b:25-26; vgl. 1992c:414) se siening saamgevat word, dat hy aan God die<br />
gehoorsaamheid sou bring wat hy aan Hom as Skepper verskuldig was. Tot<br />
sulke priesters het God die mense gemaak. Die mense het egter die wil <strong>van</strong><br />
God verontagsaam. Hulle het ongehoorsaam, sondaars, oortreders geword.<br />
God is in sy hoogwaardigheid gekrenk deur ongehoorsaamheid en ongeloof en<br />
die feit dat geen mens in die Woord gebly het nie (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1981:192;<br />
1898b:265). Adam het uit die Woord uitgegaan, dit nie gehoorsaam nie, en<br />
daarmee was hy die beeld <strong>van</strong> God kwyt (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1993:27).<br />
• Vir <strong>Kohlbrugge</strong> staan dit vas dat daar vir die mens net een weg terug is en dit<br />
is die pad <strong>van</strong> geloof, gehoorsaamheid en deur te bly by die Woord.<br />
Dié gehoorsaamheid moes God weer terugont<strong>van</strong>g, sou Hy God en Koning<br />
wou bly en sou die mens verlos wou word <strong>van</strong> die bande <strong>van</strong> die duisternis en<br />
die hel (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1889b:26; vgl. 1992c:414).<br />
God het die geloof aan sy Woord gewil (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1992f:426). Die geloof<br />
alleen is die enigste, hoogste en beste goeie werk. Dít is die enigste goeie werk<br />
<strong>van</strong> alle goeie werke wat die hoë God kan behaag (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1849:60; vgl.<br />
1937:73).<br />
By God gaan dit om die beginsel <strong>van</strong> volkome gehoorsaamheid tot in die<br />
dood, die beginsel <strong>van</strong> die heeltemal volmaakte geloof aan en vertroue op sy<br />
Woord, die beginsel <strong>van</strong> die mees onvoorwaardelike onderwerping aan sy<br />
geregtigheid en dit absoluut vrywillig. Alleen dan sal God weer sy vriendelike<br />
aangesig oor sy skepsel laat skyn en hom in genade aanneem (<strong>Kohlbrugge</strong>,<br />
1898a:22; 1992f:202).<br />
101 "Endzweck". Die woord "doel" sal voortaan meermale gebruik word. Dit is ook 'n herhaaldelik<br />
terugkerende term.
• Ewe vas as wat dit egter vir <strong>Kohlbrugge</strong> staan dat daar net een weg terug is,<br />
ewe oortuig is hy daar<strong>van</strong> dat die mens nie daardie weg kan baan nie.<br />
Dit is vir die mens wat <strong>van</strong> God afgeval het onmoontlik om aan God die<br />
verskuldigde gehoorsaamheid te bring, want sedert sy afval glo hy die duiwel<br />
(<strong>Kohlbrugge</strong>, 1993:31). Dit is vir die mens heeltemal onmoontlik om in die<br />
Woord te bly (LH: v/a 37). <strong>Kohlbrugge</strong> (LH: v/a 293) omskryf geloof as 'n<br />
onvoorwaardelike onderwerping aan die mag <strong>van</strong> God se Woord. Dit is egter<br />
juis hierdie onderwerping wat die mens wat <strong>van</strong> God vervreem is nie kan<br />
regkry nie. Hy het uit die Woord <strong>van</strong> God uitgetree, wat vir <strong>Kohlbrugge</strong><br />
sinoniem is met die uittree uit die beeld <strong>van</strong> God en die verlies <strong>van</strong> God self<br />
(De Reuver, 1992:11, vgl. ook <strong>Kohlbrugge</strong>, 1839:45; 1932:47-48). Die naam<br />
wat die gevalle en ontadelde mens nou dra, is vlees. Hy dra nie alleen die naam<br />
nie, maar hy het dit geword: vlees in al sy denke en dade, heeltemal weg <strong>van</strong><br />
God af, heeltemal weg uit die element <strong>van</strong> die Woord; so het al sy dade sonde<br />
geword, hyself 'n vyand <strong>van</strong> God en God vir hom 'n vyand (De Reuver,<br />
1992:11; vgl. <strong>Kohlbrugge</strong>, 1992d:347). Hierdie "vlees" is tot heelwat in staat,<br />
maar nie tot geloof nie (De Reuver, 1992:12; vgl. <strong>Kohlbrugge</strong>, 1839:71 en<br />
1932:71).<br />
• Waar dit vir die mens onmoontlik is om die weg terug te baan, daar doen God<br />
dit en God doen dit deur sy Seun.<br />
Weer val 'n trio <strong>van</strong> woorde of uitdrukkings op: die Here Jesus gehoorsaam,<br />
bly by of in die Woord en glo. Hierdie drietal sal voortaan telkens opduik.<br />
In vraag 212 (LH) vra <strong>Kohlbrugge</strong> hoe God deur die dood <strong>van</strong> sy Seun die Wet<br />
gehandhaaf het. Daarop antwoord hy soos volg: "Hy, hoewel Seun, het uit dit<br />
wat Hy gely het, gehoorsaamheid geleer; Hy was gehoorsaam gewees tot die<br />
dood toe; daarmee het God die gehoorsaamheid wat ons aan die Wet<br />
verskuldig was weer herstel. Heb. 5:8; Fil. 2:8."<br />
In 'n preek oor Hebreërs 5:8-9 laat <strong>Kohlbrugge</strong> sien wat hy presies in<br />
laasgenoemde vraag en antwoord bedoel: Christus het in die mens se plek die<br />
Priesteramp wat die mens verloor het <strong>van</strong> God ont<strong>van</strong>g, en wel as Hoëpriester.<br />
Hy het dit ont<strong>van</strong>g om die gehoorsaamheid wat die mens aan God verskuldig<br />
was, weer aan God te bring (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1889b:25-26; vgl. ook<br />
1992c:413-415). In die vlees het Hy herstel wat die vlees bederf het<br />
(<strong>Kohlbrugge</strong>, 1889b:27; vgl. ook 1992c:416).
"Hy het die gehoorsaamheid geleer uit dit wat Hy gely het." Hierdie woorde<br />
<strong>van</strong> Hebreërs 5:8 verstaan <strong>Kohlbrugge</strong> (1889b:29; vgl. ook 1992c:417-418) as<br />
dat Christus geleer het wat gehoorsaamheid is en geleer het om in die<br />
gehoorsaamheid te bly: Hy het geheel en al afhanklik gebly <strong>van</strong> die Vader. Hy<br />
het die Woord <strong>van</strong> die Vader voor Hom gehad, sy wil daaruit geleer en<br />
dienooreenkomstig gewandel. So het Hy die gehoorsaamheid weer opgerig.<br />
Die ganse offerdiens <strong>van</strong> Christus het daarin bestaan dat "er es durch lauter<br />
Widerspiel hindurch lernt, Gott den Gehorsam zu bringen" (<strong>Kohlbrugge</strong>,<br />
1889b:30; vgl. 1992c:418). Hierdie "Widerspiel" of teenstrydige is 'n standaard<br />
uitdrukking by <strong>Kohlbrugge</strong> (vgl. o.a. <strong>Kohlbrugge</strong>, 1889b:31; 1992c:419).<br />
Daarmee bedoel <strong>Kohlbrugge</strong> dat Christus hom met elke tree <strong>van</strong> God verlate<br />
en aan die magte <strong>van</strong> die hel prysgegee gevoel het. Dit het altyddeur die skyn<br />
gehad dat Hy nie die wil <strong>van</strong> God doen nie. Intussen het Christus Homself<br />
daardeur gedryf 102 met behulp <strong>van</strong> die Woord en die gebed (<strong>Kohlbrugge</strong>,<br />
1889b:29; vgl. 1992c:417-418). Hy het Hom nie deur die teenstrydige laat lei<br />
nie, maar deur die Woord <strong>van</strong> sy Vader. Daarin het Hy gebly en daaraan was<br />
Hy konstant gehoorsaam.<br />
Hier moet wel 'n opmerking gemaak word oor die uitspraak <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> in<br />
die vorige paragraaf dat Christus hom met elke tree <strong>van</strong> God verlate gevoel<br />
het. Dit is te sterk gestel. Volgens die Heidelbergse Kategismus (a 37) het<br />
Christus na liggaam en siel tydens sy hele lewe op aarde, maar veral aan die<br />
einde daar<strong>van</strong>, die toorn <strong>van</strong> God teen die sonde <strong>van</strong> die hele menslike geslag<br />
gedra. Hy het die toorn sy hele lewe lank gevoel, maar die Godverlatenheid<br />
aan die kruis (Matt. 27:46). Dat die Godverlatenheid nie oor sy hele lewe<br />
gestrek het nie, blyk onder andere by die doop <strong>van</strong> Jesus, waar die Gees op<br />
Hom neergedaal het en die stem <strong>van</strong> die Vader gehoor is: "Dit is my geliefde<br />
Seun in wie Ek 'n welbehae het" (Matt. 3:17).<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> kom vervolgens by die woorde <strong>van</strong> Hebreërs 5:9: dat Christus<br />
"voleindig" of "volmaak" is. Dit wil volgens <strong>Kohlbrugge</strong> (1889b:31-32; vgl.<br />
1992c:420-421 en ook 1993:178-180) nie sê dat Christus 'n innerlike heiliging<br />
nodig gehad het of dat hy trapsgewys in innerlike heiliging toegeneem en 'n al<br />
meer volkome Saligmaker geword het nie. Hy het nie gedurende sy lewe in<br />
graad heiliger geword nie. Hierdie voleinding bestaan daarin dat God sy doel 103<br />
met Hom bereik het en dit is dat Hy die werk gedoen het wat die Vader Hom<br />
102 "er schlug sich durch"
103 "Zweck"<br />
gegee het: Hy het sy lewe as 'n skuldoffer gegee en Hy was gehoorsaam tot in<br />
die dood, die dood <strong>van</strong> die kruis. Daarin is Hy voleindig. In dieselfde natuur as<br />
waarin die ongehoorsaamheid begaan is, het God die gehoorsaamheid<br />
terugont<strong>van</strong>g. Die ongeskape Woord het in die mens se toestand in die Woord<br />
gebly en na niks anders gevra nie. Toe die Here Jesus Christus aan die kruis<br />
uitgeroep het "Dit is volbring", is voor hemel, aarde en hel geopenbaar dat<br />
hierdie Mens Jesus aan God die verskuldigde gehoorsaamheid gegee het.<br />
Daartoe is Hy deur die Vader gesalf. In hierdie sin is Hy voleindig.<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> (1993:25-31) se behandeling <strong>van</strong> Hebreërs 2:10 is eweneens baie<br />
belangrik en in besonder die woorde dat Christus deur lyde "volmaak" is.<br />
Weer wil <strong>Kohlbrugge</strong> (1993:28) die uitdrukking nie so verstaan asof daar <strong>van</strong><br />
'n onvolkomenheid sprake is, asof Christus volkome gemaak is na stand en<br />
graad <strong>van</strong> volkomenheid nie. "Het hier gebezigde woord wordt gewoonlijk<br />
gebezigd <strong>van</strong> hen, die in de loopbaan om de prijs dingen; hij, die de prijs<br />
verworven heeft, heet volkomen." Die Here Jesus moes volbring wat die mens<br />
in der ewigheid nooit sou kon volbring nie. Hy moes die volkome<br />
gehoorsaamheid volbring, die Wet vervul, God die eer gee en te alle tye in die<br />
geloof volhard. Volgens <strong>Kohlbrugge</strong> (1993:31) het Christus Hom steeds laat<br />
lei deur die Woord en met geween en smeking het Hy deurgebreek en het Hy<br />
volmaak geword as Hoëpriester in die mens se plek. So het Hy die doel bereik<br />
en dit nie vir Homself nie, maar om diegene wat die Vader aan Hom gegee het,<br />
volkome te maak.<br />
Ook Christus se sterwe was 'n daad <strong>van</strong> volkome gehoorsaamheid. Ofskoon<br />
vrywillig, lê Hy sy lewe nie eiewillig af nie, maar in volkome gehoorsaamheid<br />
aan sy Vader. In Christus se laaste kruiswoord, aangehaal uit Psalm 31, sien<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> (1981:217-218; vgl.1 1898b:302-303) hoe die Here steeds in die<br />
Woord gebly het, Hom deur die Woord laat leer en lei het en hoe Hy, die<br />
ongeskape Woord, Hom steeds gehou het aan die geskrewe Woord. Al die dae<br />
<strong>van</strong> sy vlees het Hy daaruit sterkte geput en met die Woord gee Hy sy gees oor<br />
in die hande <strong>van</strong> sy Vader. So het Hy Hom in alle opsigte gehou aan die<br />
Woord uit God se mond, die Woord wat Adam so totaal prysgegee het en<br />
waardeur hy homself en sy nakomelinge in die verderf gestort het.
Maar hoe het Christus gehoorsaam? Hoe het Hy in die Woord gebly en God<br />
nie laat vaar nie? In die verband wys <strong>Kohlbrugge</strong> (1994:10) op die gebed en<br />
smeking <strong>van</strong> Christus.<br />
Reeds vroeër in hierdie afdeling (vgl. 6.4.3.3.1.1) is gemeld hoe belangrik<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> die geloof ag: dit is die vernaamste goeie werk en God het die<br />
geloof aan sy Woord gewil. Daarop borduur <strong>Kohlbrugge</strong> (1992f:426) voort,<br />
wanneer hy sê dat in hierdie wil die mens se versoening, begenadiging en<br />
saligheid lê. Christus het die doen <strong>van</strong> hierdie wil op Hom geneem en heerlik<br />
voleindig. Dit is vir <strong>Kohlbrugge</strong> die betekenis <strong>van</strong> die uitdrukking dat Christus<br />
die Leidsman en Voleinder <strong>van</strong> die geloof is (Heb. 12:2).<br />
Elders verklaar hy (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1895:27; 1992c:359; kursivering <strong>van</strong><br />
<strong>Kohlbrugge</strong>): "Er, das ewige Wort, blieb in dem Worte; er stellte den Glauben<br />
an Gott wieder her. So vollbrachte er das ewige Gesetz, so erwarb er die ewige<br />
Gerechtigkeit, so versöhntte er Gott."<br />
Dit is duidelik dat die geloof <strong>van</strong> Christus vir <strong>Kohlbrugge</strong> daarin bestaan dat<br />
Hy gehoorsaam was aan die Woord en dat Hy daarin gebly het. Terwyl Adam<br />
uit die Woord uitgegaan het, het Christus volhard by die Woord. Hy het geen<br />
oomblik, selfs nie in sy gedagtes, daar<strong>van</strong> afgewyk nie. En dan sê <strong>Kohlbrugge</strong><br />
(1993:27; my kursivering - A.H.B.): "Dat was het geloof <strong>van</strong> onze Heere. Alzó<br />
werd aan Gods eer genoeggedaan. God heeft door Christus' bloed Zijn eer<br />
weder." Elders stel <strong>Kohlbrugge</strong> (1884b:97; vgl. 1992a:237; kursivering <strong>van</strong><br />
<strong>Kohlbrugge</strong>) dit nog duideliker, wanneer hy sê dat Christus God geglo het dat<br />
Hy God se raad tot saligheid juis sou uitvoer indien Hy in die woorde <strong>van</strong> die<br />
Vader, wat die swaarste lyding en die dood aan die kruis aan Hom voorspel,<br />
bly (Joh. 12:27; Matt. 26:42, 54). "So ist es also durch Glauben Jesu Christi,<br />
da er sein Blut zur Erde hat ausgießen lassen, daß Gott wieder in seinem<br />
Rechte und wir gerecht geworden sind, gerecht geworden sind in seinem Blut."<br />
Die geloof <strong>van</strong> Christus is vir <strong>Kohlbrugge</strong> sekerlik nie 'n abstrakte iets wat in<br />
die lug hang nie, maar dit vind konkreet en prakties gestalte in die feit dat<br />
Christus deur die stort <strong>van</strong> sy bloed gehoorsaam was aan en gebly het in die<br />
Woord.<br />
Die geloof <strong>van</strong> die Here Jesus was 'n geloof deur die teenstrydige heen.<br />
Hoewel in die gelowige se plek in die wanhopigste toestand, het Hy daardeur<br />
heen sy geloof behou en sy vertroue op God bly stel. Ofskoon 'n wurm en geen<br />
man nie, het Hy nogtans in die dae <strong>van</strong> sy vlees dié wete gehandhaaf: "Hy
daarbo is my Vader en Ek is sy Seun." So het Hy die sege behaal (<strong>Kohlbrugge</strong>,<br />
1889b:15; vgl. 1992c:402-403). Hy het, ofskoon Hy niks anders as die<br />
teenstrydige, "das Wiederspiel", gesien het nie, nooit die geloof aan sy Vader<br />
prysgegee nie, nooit die geloof prysgegee dat Hy die Seun is nie. In al sy<br />
onuitspreeklike angs, in al die smarte en verskrikkings wat Hy in die dae <strong>van</strong><br />
sy vlees gely het, in die uiterste verlatenheid het Hy herstel wat die mens in die<br />
paradys bederf het en nog daagliks bederf (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1889b:21; vgl.<br />
1992c:409-410).<br />
Aan die kruis is sy eerste woord "Vader" en as Hy in die kake <strong>van</strong> die dood<br />
val, roep Hy weer: "Vader". Hy handhaaf Hom as Seun in weerwil <strong>van</strong> die<br />
hellevaart en glo <strong>van</strong> die Vader dat Hy sy Vader is en bly, alhoewel die Satan<br />
Hom sal kerker in die angs, in die ge<strong>van</strong>genis <strong>van</strong> die dood en <strong>van</strong> die hel. Sy<br />
laaste roep - 'n aanhaling uit Psalm 31 - is 'n skreeu <strong>van</strong> geloofsversekerdheid:<br />
"Mein Vater is der zuverlässige Bewahrer meines Geistes; in seinen Händen<br />
geht er unverletzt durch alle Gewalt des Obersten der Macht der Finsternis<br />
hindurch, und ist bei ihm in Ruhe und Ehre" (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1981:218; vgl.<br />
1898b:304). En dan laat <strong>Kohlbrugge</strong> (1981:218; vgl. 1898b:304-305) volg:<br />
"Wer begreift diesen Glauben, der so nichts in eigener Hand hält, der nichts<br />
vernimmt, nichts sieht, nichts vermag, keine Antwort vom Himmel empfängt,<br />
- und mit den Worten des 31. Psalms sich selbst und seinen Geist übergibt in<br />
die Hände des Vaters, den er nicht sieht, dessen Stimme er nicht vernimmt. -<br />
Und wie er geglaubt, so geschieht's." In die lig hier<strong>van</strong> verklaar <strong>Kohlbrugge</strong><br />
(1981:217; vgl. 1898b:302; my kursivering - A.H.B.) dat "dieses Ablegen<br />
seines Lebens die letzte und größte Tat seines Glaubens gewesen ist".<br />
In sy laaste oomblikke buig Christus sy hoof en sterf (Joh. 19:30). Daarby<br />
herinner <strong>Kohlbrugge</strong> (1981:219; vgl. 1898b:305-306) sy hoorders aan die<br />
beweging wat Simson gemaak het voordat hy die kerk 104 <strong>van</strong> die afgod Dagon<br />
bo hom ineen laat stort en op die vorste en die hele volk laat val het: "En hy<br />
het hom met krag gebuig" (Rigt. 16:30). So het Christus Hom ook in sy sterwe<br />
met krag gebuig en daarmee dui Hy aan dat Hy "mit seinem Glauben" alle<br />
kerke 105 en alle afgode wat op die hel gebou is, ineen laat stort het. Ja, Hy het<br />
die ganse ryk <strong>van</strong> die duiwel, <strong>van</strong> die duisternis en <strong>van</strong> die dood vernietig, juis<br />
104 <strong>Kohlbrugge</strong> praat self hier <strong>van</strong> "Kirche".<br />
105 "Kirchen"
toe Hy sy aan die kruis verbroke liggaam in die mag <strong>van</strong> die dood oorgegee<br />
het.<br />
Dit is gewis duidelik: die geloof speel by <strong>Kohlbrugge</strong> nie alleen in die koms<br />
<strong>van</strong> Christus nie, maar ook in sy werk hier op aarde 'n uitermate belangrike rol.<br />
Die geloof is in die heilsgeskiedenis <strong>van</strong> Christus se verlossingswerk <strong>van</strong><br />
kardinale belang. Dit is 'n geloof wat vergestalting vind in die gehoorsaamheid<br />
tot die dood, die dood <strong>van</strong> die kruis. So is die verlossing ook heilshistories<br />
deur die geloof alleen - sola fide! Deur die geloof alleen, omdat Christus in die<br />
Woord alleen bly en Hom deur die Woord alleen laat lei. Daarom is dit<br />
eweneens deur die Woord alleen - sola Scriptura!<br />
Loos (1948:143) interpreteer <strong>Kohlbrugge</strong> se bedoeling as dat die mens nie<br />
regverdig word voor God deur sy eie geloof nie. Dié geloof is immers sondig<br />
en vleeslik. Die mens word geregverdig deur die geloof <strong>van</strong> Jesus Christus, dit<br />
is "door het geloof, waarmede Hij, die mensch was in onze plaats, zich aan<br />
Gods beloften vastgehouden heeft". Met hierdie gedagte kan ten volle<br />
saamgestem word as daarmee bedoel word dat die mens die regverdiging nie<br />
deur sy geloof verdien nie, maar dat sy geloof alleen die instrument is om dit<br />
toe te eien (vgl. H.K. v/a 61). Daarteenoor is die geloof <strong>van</strong> Christus die<br />
verdienende oorsaak.<br />
Die gedagte <strong>van</strong> die geloof <strong>van</strong> Christus is nie vreemd aan die Skrif en die<br />
gereformeerde dogmatiek nie. Bavinck (1976:297) verwys ook daarna, hoewel<br />
hy daarop wys dat die geloof <strong>van</strong> Christus verskil <strong>van</strong> die geloof <strong>van</strong> die mens<br />
na die sondeval: die geloof <strong>van</strong> die gevalle mens is 'n steun op God se genade<br />
en barmhartigheid, terwyl die geloof by Christus niks anders was as 'n vasklem<br />
aan die Woord en die beloftes <strong>van</strong> God, 'n vashou aan die Onsienlike nie.<br />
Bavinck verwys in die verband ook na verskillende Skrifgedeeltes (Matt.<br />
27:46; Heb. 2:17, 18; 3:2).<br />
• Samevattend kan gesê word dat <strong>Kohlbrugge</strong> leer dat God <strong>van</strong> die mens eis<br />
om te glo, gehoorsaam te wees en in die Woord te bly. Dit is die enigste pad<br />
terug na God toe. <strong>Kohlbrugge</strong> is oortuig dat die mens daardie weg nie kan<br />
baan nie. Hy toon dan aan hoe Christus en Hy alleen deur sy volmaakte<br />
gehoorsaamheid, geloof en bly by die Woord daardie weg terug na God toe<br />
vir die gelowige mens gebaan het.<br />
6.4.3.3.1.2 Die dood <strong>van</strong> Christus
6.4.3.3.1.2.1 Die doodstraf <strong>van</strong> die mens<br />
In Genesis 2:17 word vir die mens gesê: "Want die dag as jy daar<strong>van</strong> eet, sal jy<br />
sekerlik sterwe." Hierdie dood bevat vir <strong>Kohlbrugge</strong> (1895:57; vgl. 1992c:106)<br />
iets sigbaars en iets onsigbaars. Die sigbare is dat die hart opgehou klop het en dat<br />
die asem nie meer in die mens is nie. Die onsigbare is "das 'Sein außerhalb der<br />
Gemeinschaft mit Gott' und die Verwerfung von seinem heiligen Angesichte". In<br />
Die Lehre des Heils (LH: v/a 18) omskryf hy dit as die syn buite die gemeenskap<br />
met God in wie al die mens se heil is. Dit was die dood wat die geestelike en<br />
ewige dood genoem word en dit behels vir <strong>Kohlbrugge</strong> (1981:195-196; vgl.<br />
1898b:272) "das gänzliche Abgekommensein von Gott, der unser Leben ist. Und<br />
wer des inne wird, daß er von Gott geschieden ist, fühlt sich in der Verdammenis".<br />
6.4.3.3.1.2.2 Die doodstraf <strong>van</strong> die mens op Christus<br />
Watter dood moes Christus sterf? Die dood wat die mens moes sterwe, antwoord<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> (1981:59; vgl. 1898b:70) en dit is "nicht den leiblichen Tod an und<br />
für sich, sondern den Tod, mit dem ganze Verdammung, das gänzliche<br />
Verworfensein von dem Leben und dem Angesichte Gottes verbunden ist". Dit<br />
was 'n dood deur die hel heen en uit die hel uit. Die lieflike aangesig <strong>van</strong> God<br />
moes daarby vir Hom verborge wees. Hy moes niks anders ondervind as toorn,<br />
vloek en verdoemenis nie.<br />
In hierdie dood <strong>van</strong> Christus gaan dit dus vir <strong>Kohlbrugge</strong> ten diepste om die<br />
geestelike en ewige dood, want hy (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1981:196; vgl. 1898b:272-273)<br />
verklaar: Enersyds moet die liggaamlike dood <strong>van</strong> Christus nie verklein word nie,<br />
maar daar moet steeds onthou word dat Hy deur sy liggaamlike dood "unseres<br />
Todes Tod" geword het; andersyds moet egter in gedagte gehou word dat Christus<br />
die dood <strong>van</strong> Genesis 2:17 eintlik in die drie ure duisternis gesterf het, soos bewys<br />
word deur sy klag <strong>van</strong> Godverlatenheid. In daardie drie ure het Hy die geestelike<br />
en ewige dood gesterf. Toe het Hy volkome ondervind wat dit inhou: "Gottes,<br />
seines Lebens, gänzlich beraubt, gänzlich ohne Gott, und von ihm, dem höchsten<br />
Gut, geschieden zu sein."<br />
6.4.3.3.1.2.3 Die noodsaak <strong>van</strong> die dood <strong>van</strong> Christus: God se geregtigheid<br />
In verband met <strong>Kohlbrugge</strong> se siening <strong>van</strong> die noodsaak <strong>van</strong> Christus se dood kan<br />
gepraat word <strong>van</strong> 'n dubbele noodsaak, naamlik God en sy geregtigheid enersyds<br />
en die verlossing <strong>van</strong> die mens andersyds. Vanselfsprekend hang die twee met
mekaar saam, want die verlossing geskied deur die handhawing <strong>van</strong> God se<br />
geregtigheid. Beide draai ook om die Wet en die handhawing daar<strong>van</strong>.<br />
• In die eerste plek gaan dit vir <strong>Kohlbrugge</strong> om God en sy geregtigheid, of<br />
anders gestel: om die handhawing en verheerliking <strong>van</strong> God se Wet.<br />
Die mens se oortreding <strong>van</strong> die Wet het meegebring dat óf die Wet óf die mens<br />
tot niet gemaak moes word (LH: a 214). Word die doodstraf maar daar gelaat,<br />
dan word die Wet tot niet gemaak.<br />
Die gevolg daar<strong>van</strong> sou egter gewees het dat God nie God kon bly nie en dat<br />
sy geregtigheid nie heerskappy kon voer nie (LH: a 214).<br />
In vraag en antwoord 214 (LH) wys <strong>Kohlbrugge</strong> die Skriftuurlike oplossing<br />
aan: Christus het Hom "für uns" tot niet laat maak en daarin het God die Wet<br />
gehandhaaf en verheerlik.<br />
In sy preke wys <strong>Kohlbrugge</strong> telkens op die "noodsaaklikheid" <strong>van</strong> die dood<br />
<strong>van</strong> Christus. Dit was 'n "moet". Hierdie noodsaaklikheid lê vir <strong>Kohlbrugge</strong><br />
(1888a:56-57) nie daarin dat die profete dit voorspel het nie, maar in die wese<br />
<strong>van</strong> God. Die eer en die liefde <strong>van</strong> God het die lyding <strong>van</strong> Christus<br />
genoodsaak. Toe Adam en Eva oortree het, was God se geregtigheid en<br />
heiligheid beledig. Aan God se geregtigheid en heiligheid moes voldoen word.<br />
Hy moes sy eer terug ont<strong>van</strong>g. Sy Wet moes weer opgerig word.<br />
Die verlossing kon nie anders teweeg gebring word as deur die lyding en die<br />
dood <strong>van</strong> Christus nie. "Het betaamde God, het moest geschieden, dat<br />
vorderde Gods eer. Had Hij het niet gedaan, dan had Hij moeten ophouden<br />
God te zijn," sê <strong>Kohlbrugge</strong> (1993:25) by Hebreërs 2:10.<br />
Die verlossing kom deurdat die Seun <strong>van</strong> die mens aan die kruis verhoog is.<br />
"Er hat aber erhöht werden müssen, solches erforderte Gottes Gerechtigkeit<br />
und unser Elend. Gottes Gerechtigkeit, auf daß ihr genug geschehen sei, - und<br />
unser Elend, auf daß es weggenommen sei vor den Augen Gottes"<br />
(<strong>Kohlbrugge</strong>, 1855a:39; kursivering <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong>). <strong>Kohlbrugge</strong><br />
(1884a:222) praat ook <strong>van</strong> die wraakeisende geregtigheid <strong>van</strong> God en dat die<br />
Wet <strong>van</strong> God straf en betaling <strong>van</strong> die oortreder eis.
• Tweedens was die dood <strong>van</strong> Christus noodsaaklik ter wille <strong>van</strong> die verlossing<br />
<strong>van</strong> die mens, want so alleen kon, met handhawing <strong>van</strong> die Wet, die mens<br />
gered word.<br />
Kragtens die Wet moes die mens, <strong>van</strong>weë sy verhouding tot die Wet - hy staan<br />
daarteenoor as wetsverbreker - tot niet gemaak word. Sou dit egter gebeur, "so<br />
blieben wir in Schuld und ewiger Verdammung" (LH: a 214).<br />
Daarmee is die noodsaak <strong>van</strong> die dood <strong>van</strong> Christus se koms gestel. Hy het<br />
gekom en het Hom "für uns" tot niet laat maak, toe Hy in die dood<br />
ondergegaan het (LH: a 214). Hy het die doodstraf wat deur die Wet vereis<br />
word gedra en so is die Wet gehandhaaf en verheerlik in die verlossing.<br />
6.4.3.3.1.2.4 Die noodsaak <strong>van</strong> Christus se dood en God se liefde<br />
Die Heidelbergse Kategismus sny in vraag en antwoord 11 die vraagstuk <strong>van</strong> die<br />
verhouding tussen God se geregtigheid en sy barmhartigheid aan. Ook <strong>Kohlbrugge</strong><br />
laat dit nie onaangeroer nie. In vraag en antwoord 216 en 217 (LH) bring hy dit te<br />
berde.<br />
In vraag 216 (LH) vra hy waarom God, wat liefde is, die mens nie geneë kan wees<br />
sonder dat aan sy geregtigheid genoeggedoen word nie. Daarop antwoord hy:<br />
<strong>van</strong>weë die Wet (LH: a 216). En: die mens, wat <strong>van</strong>weë die regverdige oordeel<br />
<strong>van</strong> God in die dood lê en dus ewig <strong>van</strong> God geskei is, kan nie sonder 'n skending<br />
<strong>van</strong> die uitspraak <strong>van</strong> die Wet tot God kom nie, tensy hierdie dood langs 'n weg<br />
<strong>van</strong> geregtigheid 106 opgehef word (LH: a 217). In beide antwoorde draai dit dus om<br />
die Wet en die handhawing daar<strong>van</strong>.<br />
Vir <strong>Kohlbrugge</strong> is daar net een weg waarlangs God die mens geneë kan wees: dit<br />
kan "nur in einem Wege" waarop die beginsels <strong>van</strong> geregtigheid nie prysgegee<br />
word nie. Alleen so kan God se geregtigheid goed bewys en uiteindelik gelukkig<br />
maak (LH: a 216; my kursivering - A.H.B.).<br />
In antwoord 217 (LH; my kursivering - A.H.B.) stippel hy daardie een weg<br />
duideliker uit: die mens lê kragtens God se regverdige oordeel in die dood en is<br />
dus vir ewig <strong>van</strong> Hom geskei. Die mens kan nie na God terugkom sonder 'n<br />
skending <strong>van</strong> die uitspraak <strong>van</strong> die Wet nie, "es sei denn, daß dieser Tod<br />
106 "rechtmäßig"
echtmäßig aufgehoben wäre". En hoe kon dit nou? "Das konnte nur dadurch<br />
erreicht werden, daß Christus unsren Tod für uns starb."<br />
Ook vir <strong>Kohlbrugge</strong> is God se liefde 'n liefde met handhawing <strong>van</strong> sy<br />
geregtigheid, 'n barmhartigheid met handhawing <strong>van</strong> die Wet.<br />
6.4.3.3.1.2.5 Die troos <strong>van</strong> Christus se dood<br />
Deur die dood <strong>van</strong> Christus is die Wet <strong>van</strong> God weer verheerlik en daarom kon Hy<br />
ook in mense 'n welbehae hê en kon daar weer vrede op aarde wees (LH: v/a 215).<br />
Daarin is vir <strong>Kohlbrugge</strong> die troos <strong>van</strong> Christus se dood geleë.<br />
6.4.3.3.1.2.6 Die betekenis <strong>van</strong> Christus se dood<br />
Christus se dood was 'n soendood en 'n versoening vir die sondes (LH: v/a 218;<br />
vgl. ook <strong>Kohlbrugge</strong>, 1992c:173; 1992a:484). Sy dood was 'n volkome betaling<br />
vir die sondes (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1893a:61; vgl. 1992f:67).<br />
Dit was sodanige soendood of versoening dat die misdaad self weggeneem is.<br />
Deur die versoening is alles wat deur ons verdorwe is, geheel en al weer herstel,<br />
heeltemal in ooreenstemming met die Wet gebring (LH: v/a 219). "Herstel"<br />
beteken hier: weer in ooreenstemming bring met die Wet. Die Wet kom dus weer<br />
ter sprake!<br />
Deur sy versoening bring Christus die mens weer in Hom tot God en skyn God se<br />
vriendelike aangesig weer oor hom (LH: v/a 219). Hy is terug in die gemeenskap<br />
met God en in sy teenwoordigheid (vgl. 6.4.3.3.1.2.1). Dit is 'n terugkeer in<br />
Christus, deur sy soendood.<br />
6.4.3.3.1.3 Die toorn <strong>van</strong> God<br />
6.4.3.3.1.3.1 Wat die toorn <strong>van</strong> God is<br />
Die ligsinnige volk in <strong>Kohlbrugge</strong> se tyd weet niks meer <strong>van</strong> God se toorn, <strong>van</strong> sy<br />
gestrengheid en sy gerig nie. Daarteenoor weet <strong>Kohlbrugge</strong> (1884a:35) self <strong>van</strong><br />
God se verskriklike toorn teen die sonde en dat Hy dit nie ongestraf laat nie<br />
(<strong>Kohlbrugge</strong>, 1889b:7; vgl. 1992c:395; vgl. ook HK: v/a 10).
God se toorn is sy haat teen en teësin in alles wat Hy nie so vind as wat Hy dit<br />
geskape het nie (LH: v/a 220). Dit is God se heilige wrewel, aangesien Hy geen<br />
ongeregtigheid kan duld nie (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1884b:84; vgl. 1992a:224).<br />
Wat wek God se toorn op? Alles wat Hy nie so vind as wat Hy dit geskape het nie<br />
(LH: v/a 220 en 221) en wat dit anders gedra as wat Hy bepaal het (LH: v/a 221).<br />
Die sonde wek God se toorn op (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1889b:7; vgl. 1992c:395. Vgl. ook<br />
HK: v/a 10). Die oortreding <strong>van</strong> 'n ewige Wet bring ewige dood mee en 'n toorn<br />
soos die toorn <strong>van</strong> God (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1884b:84; vgl. 1992a:224).<br />
6.4.3.3.1.3.2 Hoe die mens daar<strong>van</strong> gered kan word<br />
Hoe is daar dan nou redding <strong>van</strong> die toorn? Alleen in Christus, leer <strong>Kohlbrugge</strong><br />
(LH: v/a 222). Dit is solus Christus! Deur Hom, sê <strong>Kohlbrugge</strong> met teruggryping<br />
na antwoord 220 en 221 (LH), word alles herskape en weer na God se verordening<br />
opgerig.<br />
Op die hoe daar<strong>van</strong>, dit is die manier waarop Christus die verlossing bewerk het,<br />
gaan <strong>Kohlbrugge</strong> dieper in in vraag en antwoord 223 (LH): Christus het die mens<br />
gered <strong>van</strong> die toorn deur vrede te maak deur Homself deur middel <strong>van</strong> die bloed<br />
aan die kruis (Kol. 1:20). Hy het met sy eie offerande die geregtigheid wat voor<br />
God geld, die lewe, die vrede en die seën verwerf, sodat alle toorn verby is. Met sy<br />
bloed het Hy deur alle toorn heen gebreek (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1889b:10; vgl.<br />
1992c:398). God se toorn is deur die bloed <strong>van</strong> Jesus Christus gestil (<strong>Kohlbrugge</strong>,<br />
1993:120). Aan die kruis was Christus aan al die toorn <strong>van</strong> God teen die sonde<br />
blootgestel (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1898b:247). Hy het Hom in die dood gewerp. Nou is die<br />
toorn afgewend (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1888a:105). Aangesien Hy 'n vloek geword het en<br />
so God se toorn en verwerping en die verskrikking daar<strong>van</strong> om verlate te wees <strong>van</strong><br />
God gedra het, is die vloek en die toorn weggeneem (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1898a:61; vgl.<br />
1992c:132). Hy het Hom deur die vloed <strong>van</strong> die toorn en deur die dood heen<br />
gewaag en die weg geopen na die hart <strong>van</strong> God, die Vaderarms, die gewisse<br />
weldadighede vir alle armes en ellendiges. By God is geen toorn meer nie<br />
(<strong>Kohlbrugge</strong>, 1993:234).<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> is lief daarvoor om na Christus te verwys as die Lam <strong>van</strong> God. Deur<br />
sy bloed is Israel in Egipte <strong>van</strong> die verderwer (Eks. 12:23 - A.H.B.) verlos en Hy<br />
sou ook sy dissipels deur sy bloed verlos <strong>van</strong> die toorn, <strong>van</strong> die verderwer<br />
(<strong>Kohlbrugge</strong>, 1898b:26-27). Hy is die Lam <strong>van</strong> God wat geslag en verbrand is op
die altaar <strong>van</strong> die kruis, in die vlamme <strong>van</strong> die toorngloed <strong>van</strong> 'n regverdige God<br />
(<strong>Kohlbrugge</strong>, 1909:17; vgl. 1992f:381).<br />
6.4.3.3.1.3.3 Die toorn nie in die algemeen opgehef nie<br />
Dat <strong>Kohlbrugge</strong> geen aanhanger was <strong>van</strong> 'n algemene versoeningsleer nie, staan<br />
bo alle twyfel.<br />
Reeds met die intrapslag - die tweede vraag wat in hierdie onderafdeling oor<br />
Christus se kruisdood staan, dus strategies vooropgestel - stel hy die vraag: Vir<br />
wie het Christus gesterf? Dan antwoord hy: "Für mich und alle Sünder, die wir<br />
sonst nicht wissen, wo wir Leben finden und hernehmen sollen. 1 Joh. 2,2" (LH:<br />
v/a 210). Christus het gesterf vir sondaars, maar nie vir alle sondaars nie. Dit was<br />
alleen vir daardie sondaars wat nie andersins weet waar hulle lewe moet vind en<br />
<strong>van</strong>daan moet haal nie; vir diegene wat die lewe slegs soek in die dood <strong>van</strong><br />
Christus. Nêrens anders kan hulle dit vind nie, ook nie in hulle eie vroomheid of<br />
werke nie, maar net in die kruis.<br />
In vraag en antwoord 225 (LH) verklaar <strong>Kohlbrugge</strong> onomwonde dat die toorn<br />
<strong>van</strong> God nie in die algemeen opgehef is nie. Wie die weldaad <strong>van</strong> Christus<br />
verwerp en homself nie aan Hom oorgee nie, op hom bly die toorn <strong>van</strong> God gerig.<br />
Wanneer gee die mens hom nie oor aan Christus nie? Wanneer hy hom nie oorgee<br />
soos hy is nie. As hy nie besef dat hy geheel en al sondaar is nie. As hy meen dat<br />
hy iets moet word en hom so laat weghou <strong>van</strong> die ewige geluk. As hy iets wil wees<br />
en God nie vir sy ontferming loof nie. Oor diegene ontbrand God se toorn en hulle<br />
kom om. Juis teen die ongeloof rig God sy toorn. Daarom sal ook Jesus Christus<br />
op die dag <strong>van</strong> die gerig in toorn ontvlam, omdat die ongelowiges die Vader nie<br />
die eer gegee het deur die reiniging <strong>van</strong> sondes te soek in die bloed <strong>van</strong> die Lam<br />
nie (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1993:120-121; vgl. ook 1887:38 en 1992b:20).<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> bly steeds die swaard opneem teen hulle wat meen dat hulle deur<br />
hulle goeie werke iets by God kan bereik.<br />
6.4.3.3.2 Hoe die sonde deur die dood <strong>van</strong> Christus uit die midde verwyder is 107<br />
107 Opskrif afgelei uit vraag en antwoord 226 (LH).
6.4.3.3.2.1 Deur die kruis<br />
Twee maal praat <strong>Kohlbrugge</strong> (LH: v/a 227, 228) in sy behandeling <strong>van</strong> die<br />
betekenis <strong>van</strong> die kruis in Die Lehre des Heils <strong>van</strong> die "Benehmen" 108 <strong>van</strong> die<br />
mens. Skandelik, smaadvol en vloekwaardig noem hy hierdie gedrag. Ook sê hy<br />
(LH: a 228): aan die vlees <strong>van</strong> Christus word die sonde "in ihrer wahren Gestalt",<br />
in sy ware karakter, geopenbaar en deur God gevonnis.<br />
Die vraag wat hier gevra moet word, is: wat is hierdie "gedrag" <strong>van</strong> die mens<br />
waarna <strong>Kohlbrugge</strong> verwys? Uit die verband <strong>van</strong> antwoord 228 (LH) is dit<br />
duidelik dat die woord "sonde" 'n terugverwysing na die woord "gedrag" is.<br />
Daarmee word dieselfde bedoel. Nou sê <strong>Kohlbrugge</strong>: in die vlees <strong>van</strong> Christus<br />
word die sonde in sy ware karakter geopenbaar. Daarmee bedoel hy sekerlik: aan<br />
die kruis word die gedrag <strong>van</strong> die mens in sy ware karakter onthul.<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> (1977a:79-80) se vraag en antwoord by vraag en antwoord 39 <strong>van</strong> die<br />
Heidelbergse Kategismus bied verdere verheldering. Daar sê <strong>Kohlbrugge</strong> dat die<br />
hoë God altyd tot die mens wou kom op aarde. Daarom behoort die mens by die<br />
grond te bly en <strong>van</strong> die Woord, <strong>van</strong> die genade, <strong>van</strong> die geloof te lewe. Dit wou<br />
die mens egter nie. Hy wou altyd hoër en so het hy tot skande geword en het die<br />
vloek hom getref. <strong>Kohlbrugge</strong> vervolg: die vlees se onderneming om tot God te<br />
wil opgaan in eie krag, wysheid en regverdigheid strek tot oneer <strong>van</strong> God. By 'n<br />
sodanige poging bly dit tussen hemel en aarde hang. "Voor deze onze zonde,<br />
waarop de dood staat, stierf onze Heere, hangende tussen hemel en aarde, met<br />
vastgenagelde handen en voeten, dus als iemand die niets kon doen."<br />
In 'n preek <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> (s.a.:216) oor dieselfde vraag en antwoord <strong>van</strong> die<br />
Heidelbergse Kategismus kom dieselfde gedagtes na vore: die mens moet op die<br />
grond bly en na niks vra nie, dog geniet wat God hom gee. Dan sal vir hom,<br />
wanneer hy sterf, die hemel geopen word. Die arme mens vergeet egter dat hy<br />
geheel en al mens is. Hy het sulke hoë gedagtes in sy kop. Hy wil hom verhef en<br />
na die hemel opklim. Hy kom egter - so laat <strong>Kohlbrugge</strong> met verwysing na die<br />
kruis blyk - nie ver nie, want hy bly tussen hemel en aarde hang. Wat 'n skande, sê<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> dan, dat die mens nie bly op die plek en in die stand waar hy deur God<br />
geplaas is nie.<br />
108 Hierdie woord kom net hierdie twee maal voor in Die Lehre des Heils.
Op verskeie ander plekke kom <strong>Kohlbrugge</strong> (1898a:53-54, 59-60 en 1992c:124,<br />
130; vgl. ook 1981:154-155 en 1898b:206-207) terug op hierdie standpunt <strong>van</strong><br />
hom.<br />
Die woord "gedrag" (LH: a 227, 228) is dus 'n verwysing na die hoogmoed en<br />
eiewaan <strong>van</strong> die mens. Hy wil nie bly op die plek en in die stand waar hy deur God<br />
geplaas is nie, dit wil sê hy wil nie <strong>van</strong> die Woord, <strong>van</strong> die genade, <strong>van</strong> die geloof<br />
alleen lewe nie. Hy wil deur eie inspanning in die hemel kom. Al sy eie pogings<br />
bring hom egter nêrens nie: hy bly tussen hemel en aarde hang. En dat Jesus aan<br />
hande en voete gespyker was, is tekenend <strong>van</strong> die geestelike stand <strong>van</strong> die mens:<br />
hy kan niks doen nie.<br />
Dit is 'n deurlopende lyn in <strong>Kohlbrugge</strong> se teologie: hy spreek hom by herhaling<br />
uit teen die mens in sy hoogmoed. Dit is inderdaad ook die grootste sonde, want<br />
verwerp die mens nie daarmee die hoogste wat God aan 'n mens kan skenk nie?<br />
Aan die kruis het Christus al hierdie gruwelike sondes in sy liggaam gedra.<br />
"Getragen hat er die Sünde [my kursivering - A.H.B.] unserer Nacktheit vor Gott,<br />
wo wir meinen, wir hätten uns selbst bekleidet, und hatten uns selbst Tugend auf<br />
Tugend, Gerechtigkeit auf Gerechtigkeit anzuziehen, und auch meinen, daß wir<br />
darin wandeln, während es doch lauter Einbildung, Hochmut und Eigensinn ist.<br />
Getragen hat er die Sünde unserer Hoffart gegen Gott, nach welcher wir meinen,<br />
wir hätten uns Weg nach dem Himmel selbst zu bereiten, und unsere<br />
Glückseligkeit hänge ab von unserem Streben nach Heiligkeit, wobei wir Gott<br />
Lügen strafen wollen, als seien wir nicht von vornherein vor ihm verflucht, und<br />
immerbar denken: Ich bin noch nicht verflucht vor Gott, dieser Flucht trifft erst<br />
ein, wenn [kursivering <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong>] ich nicht in allen Worten des Gesetzes<br />
geblieben ist; ich will mich durch mein Benehmen [my kursivering - A.H.B.] mir<br />
den Segen erwerben" (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1981:154; vgl. 1898b:206-207).<br />
Wat was die gevolg <strong>van</strong> die kruisdood? Langs dié weg is die skandelike,<br />
smaadvolle en vloekwaardige <strong>van</strong> die mens se gedrag deur God weggeneem (LH:<br />
a 228). Dit sien <strong>Kohlbrugge</strong> (1992a:484) ook afgebeeld in die offer wat Abraham<br />
gebring het (Gen. 15:7-17): 'n vers, 'n bok en 'n ram stel die versoening voor <strong>van</strong><br />
skuld en straf, dat alle sonde op hulle geneem en weggedra word, die ophef <strong>van</strong><br />
alle skuld, die groot ruil wat God gemaak het toe Hy sy Seun oorgegee het om die<br />
mens by Hom te kan neem op 'n weg <strong>van</strong> ewiggeldende geregtigheid.
Dat Christus nie 'n gewone dood nie, maar juis die kruisdood gesterf het, is ook vir<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> (s.a.:207-208, 219) <strong>van</strong> besondere betekenis. Met die antwoord <strong>van</strong><br />
die Heidelbergse Kategismus (HK: v/a 39) stem hy volmondig saam: die<br />
kruisdood is deur God vervloek. Hierin lê dan vir <strong>Kohlbrugge</strong> dié troos: "Christus<br />
heeft mijn vloek op zich genomen, heeft die <strong>van</strong> mij weggenomen."<br />
6.4.3.3.2.2 "In sy bloed"<br />
Deur die kruisdood <strong>van</strong> Christus verkry 'n mens verlossing of kwytskelding <strong>van</strong><br />
sondes "in sy bloed" (LH: v/a 229). Hierdie "in sy bloed" moet letterlik opgeneem<br />
word (LH: v/a 230). <strong>Kohlbrugge</strong> (1887:24-25; vgl. 1992b:5-6, 9) wys 'n figuurlike<br />
opvatting - dat 'n mens daarby aan iets anders moet dink, byvoorbeeld die<br />
gehoorsaamheid of die dood <strong>van</strong> Christus - <strong>van</strong> die hand. Hy grond sy siening op<br />
die argument dat die offerdiere in die Ou Testament se bloed rondom die altaar<br />
uitgegiet is. Dit sou nie nodig gewees het as hulle dood alleen goed genoeg was<br />
nie.<br />
In vraag en antwoord 231 (LH) verduidelik <strong>Kohlbrugge</strong> sy standpunt verder: om<br />
<strong>van</strong> die sondes verlos te word en in die lewe <strong>van</strong> God opgeneem te word, moes die<br />
lewe <strong>van</strong> die mens verwyder word. Omdat die lewe, dit is die siel <strong>van</strong> die mens, in<br />
die bloed is, het ook Christus vir die mens sy bloed vergiet en daarmee die mens<br />
se lewe op die aarde uitgegiet.<br />
Uit hierdie laaste vraag en antwoord is dit duidelik dat <strong>Kohlbrugge</strong> "lewe" en<br />
"siel" as sinonieme gebruik. Elders word "ons bloed", "ons siel", "ons lewe", "ons<br />
innerlike ek" parallel gebruik (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1887:30; vgl. 1992b:12). Dit moet in<br />
die volgende gedeeltes in gedagte gehou word.<br />
Die vraag wat direk na aanleiding <strong>van</strong> vraag en antwoord 231 (LH) by 'n mens<br />
opkom, is die volgende: Waarom moes die lewe, die siel <strong>van</strong> die mens, verwyder<br />
word of uitgegiet word op die aarde? Waarom was dit noodsaaklik?<br />
Dit was volgens <strong>Kohlbrugge</strong> (1887:26, 28; vgl. 1992b:7-8) 'n noodsaaklikheid wat<br />
sy grond deels gehad het in die toestand waarin die mens hom bevind het en deels<br />
in die wese <strong>van</strong> God en in die aard <strong>van</strong> sy Wet.<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> grond die noodsaak dus enersyds op die toestand <strong>van</strong> die mens. Wat<br />
bedoel hy daarmee? Die siel <strong>van</strong> die mens, sy innerlike ek, is heeltemal <strong>van</strong> God
losgeskeur en afgedwaal. Dit is heeltemal dood en doen slegs wat teen God is. Dit<br />
spreek God slegs teë en neig net daartoe om die hele wese <strong>van</strong> God, sy waarheid,<br />
heiligheid en geregtigheid te verloën. "Dürfen wir nach ewigem Gesetz der<br />
Gerechtigkeit so fortleben, oder soll nicht vielmehr, damit Gott - Gott bleibe,<br />
unser innerstes Ich zur Erde ausgegossen werden, daß nichts mehr davon übrig<br />
bleibe in uns?" (1884b:94; vgl. 1992a:234). Die mens staan altyd in God se pad,<br />
verhinder sy raad, spreek sy woorde teë en verset hom onophoudelik teen God se<br />
handeling. Daarom moes hy, sodat God nogtans sy raad kon volvoer, voor God uit<br />
die weg geruim word (1884b:96; vgl. 1992a:236).<br />
Andersyds - en samehangend met die voorafgaande - grond <strong>Kohlbrugge</strong><br />
(1887:31-33; vgl. 1992b:13-14) die noodsaak <strong>van</strong> die vergieting <strong>van</strong> die bloed op<br />
die wese <strong>van</strong> God en sy Wet. Hy grond dit op God se barmhartigheid. Volgens God<br />
se barmhartigheid behaag dit Hom om die mens salig te maak en hom onbestraflik<br />
voor Hom te stel in die lewe <strong>van</strong> Christus. God is egter ook regverdig. Hy kan nie<br />
sommer sonder genoegdoening die sonde vergewe nie. Die heilige God kan Hom<br />
nie met onreines en onheiliges ophou, sonder dat sy regverdige toorn of heilige<br />
misnoeë teen die onreinheid ontbrand nie. "Und was ist nun wohl unreiner in den<br />
Augen Gottes, als unser Leben, unser Seele, unser innerstes Ich?"<br />
Die bedoeling <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> is duidelik: daar kan geen weg terug na God wees,<br />
sonder dat aan sy geregtigheid genoeggedoen word nie. Eers moet die onrein "ek"<br />
uit die weg geruim word. Die sonde moet uit die midde verwyder word.<br />
Moet die mens nou sterf, sy "ek"? Nee, verduidelik <strong>Kohlbrugge</strong> (1884b:94-95;<br />
1992a:235), God het raad geweet om die siel <strong>van</strong> die mens nie te vernietig nie,<br />
maar om die onreinheid <strong>van</strong> die mens totaal weg te neem en hom so te vorm dat<br />
hy 'n meesterstuk <strong>van</strong> sy genade is. Die Seun het sy "Ek" opgeoffer (Rom. 5:9; 1<br />
Joh. 1:7). Sy siel, sy bloed het Hy op die aarde uitgegiet, sodat die mens wat met<br />
sy "ek" in God se pad gestaan het uit die weg geruim kon wees. "So sind wir mit<br />
unsrer Lüge, worin wir Gott für Den nicht halten und anerkennen wollen, der er<br />
ist, aus dem Mittel gethan, und Er, Christus, ist die Wahrheit, der für uns in der<br />
Wahrheit geblieben, auf daß wir geheiliget seien in Wahrheit. Ja, in seinem Blut<br />
sind wir abgewaschen und geheiliget, sind wir gerecht, d.i. dem Gesetze conform<br />
geworden."
6.4.3.3.3 Hoe die mens deur die dood <strong>van</strong> Christus weer in geregtigheid voor God gestel is 109<br />
Hoe het God die mens deur die dood <strong>van</strong> Christus weer in geregtigheid voor Hom<br />
gestel? So vra <strong>Kohlbrugge</strong> en dan antwoord hy: "Net soos diegene wat in die mag<br />
<strong>van</strong> die vyand of in slawerny is deur 'n losprys weer vrygekoop word, so het<br />
Christus Homself as losprys gegee om ons goddeloses te bevry <strong>van</strong> die mag <strong>van</strong><br />
die duiwel en <strong>van</strong> alle sonde; en so het God deur Hom, die Regverdige, wat sy<br />
lewe in die dood gegee het en ons onregverdiges teen Hom uitgeruil het, ons<br />
regverdig, heilig en onberispelik voor Hom gestel" (LH: v/a 232).<br />
Die mag of slawerny is die <strong>van</strong> die duiwel en alle sonde. Die ge<strong>van</strong>genes was "ons<br />
goddeloses", "ons onregverdiges". Die losprys was Christus self, die Regverdige,<br />
wat sy lewe in die dood gegee het. Die resultaat <strong>van</strong> hierdie losprys of uitruiling<br />
was dat die mens regverdig, heilig en onberispelik voor God gestel is.<br />
In 'n preek oor 1 Timoteus 2:5 en 6 beskryf <strong>Kohlbrugge</strong> (1898a:27; vgl.<br />
1992f:207) 'n losprys as dit waarmee 'n mens mense wat ter dood veroordeel is en<br />
in die ge<strong>van</strong>genis hul teregstelling afwag, vrykoop <strong>van</strong> die dood en uit die boeie<br />
bevry. Die gevolg is dat hulle hulle kosbare vryheid terugont<strong>van</strong>g "und dabei doch<br />
dem Gesetze genug geschehen sei". So het Christus Homself as losprys in die<br />
mens se plek in die dood gegee. Daarmee het die dood "sein Recht auf uns"<br />
verloor en het "wir Raum, Recht und Freiheit" om deur Christus oor te gaan in die<br />
ewige lewe. So het die mens Christus Jesus Homself gegee as 'n volkome betaling.<br />
God maak, so sê <strong>Kohlbrugge</strong> (1994:134-135) by Hebreërs 9:15, 'n testament <strong>van</strong><br />
ewige genade. Dit het egter 'n "rechtsgrond", sodat die duiwel niks daarteen kan sê<br />
nie. Dit is die losprys <strong>van</strong> Christus se dood. "Zo staat dan in het testament: zij zijn<br />
geen slaven en lijfeigenen <strong>van</strong> de zonde meer, maar vrijgemaakte kinderen Gods.<br />
Hij heeft de rechtsgrond gelegd in Zijn bloed, het losgeld betaald voor alle<br />
overtredingen die onder het eerste Testament waren." Dit is ook die enigste<br />
regsgrond of voorwaarde. Daarby kom nie nog iets, 'n sug of 'n traan, <strong>van</strong> die mens<br />
nie.<br />
Op 'n stadium het dit in die wêreld so vreeslik daar uitgesien dat 'n mens sou<br />
verwag het dat God die aarde sou verdelg. So het dit nie alleen onder die<br />
109 Opskrif afgelei uit vraag en antwoord 232 (LH).
heidenvolkere gelyk nie, maar ook by Israel. Toe, juis toe het God sy Seun gestuur<br />
en "wisselde een wereld tegen Hem uit, maakte Hem Die <strong>van</strong> geen zonde wist,<br />
zonde voor ons, en ons gerechtigheid in Hem" (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1994:148; my<br />
kursivering - A.H.B.).<br />
In 1 Petrus 1:17 tot 19 - om vrygekoop te wees <strong>van</strong> die ydele lewenswandel wat<br />
deur die vaders oorgelewer is - gaan dit vir <strong>Kohlbrugge</strong> (1852:114-117) om 'n<br />
lewenswandel waarin die mens self weer deur wetswerke in ooreenstemming met<br />
die Wet probeer kom. Daar<strong>van</strong> was die mens slaaf en in daardie lewenswandel<br />
was hy toegesluit soos in 'n kerker. Die gelowiges is daar<strong>van</strong> verlos deur die<br />
kosbare prys <strong>van</strong> die bloed <strong>van</strong> Christus. Hy is die Een wat die Wet met al sy<br />
gebooie bedoel (vgl. 6.2.3.4). Deur sy betaling is die mens ooreenkomstig God se<br />
Wet. Elke ander lewenswandel is ydel: dit mis sy doel.<br />
Dit gaan dus om 'n losprys waardeur aan die Wet voldoen word, om geregtigheid.<br />
Danksy die losprys <strong>van</strong> Christus se dood is die mens regverdig voor God gestel.<br />
Dit is ook die enigste losprys.<br />
6.4.3.4 Samevatting <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong><br />
In vraag en antwoord 234 (LH) kom <strong>Kohlbrugge</strong> tot 'n oorsigtelike beskouing <strong>van</strong><br />
die lyding en sterwe <strong>van</strong> die Here Jesus Christus.<br />
Daarin vind hy eerstens 'n duidelike bewys daarvoor dat die mens so min voel vir<br />
God se barmhartigheid, dat hy veel eerder uit loutere eiegeregtigheid en vyandskap<br />
teen sy genade en liefde al sy heil bespuug, met hoon en smaad en smarte oorlaai<br />
en aan die kruis slaan. <strong>Kohlbrugge</strong> sien dus ook hier hoe die mens vasklou aan sy<br />
eiegeregtigheid en weerstand bied teen die geregtigheid wat God uit genade skenk.<br />
Hy vind daarin ten tweede 'n duidelike bewys daarvoor dat God deur die dood <strong>van</strong><br />
sy Seun die mens in sy lewe oorplaas, hom <strong>van</strong> die ewige verdoemenis en sonde<br />
verlos, en in sy geregtigheid stel. God het dit gedoen uit loutere liefde vir die mens<br />
en uit ewige genade sonder om iets daar<strong>van</strong> vir Homself te hê [kursivering <strong>van</strong><br />
<strong>Kohlbrugge</strong> self]. <strong>Kohlbrugge</strong> sien dus in die lydens- en sterwensgeskiedenis <strong>van</strong><br />
Christus dat God sy Seun gegee het uit vrye genade alleen.
6.4.3.5 Begrafnis en neerdaling in die hel 110<br />
6.4.3.5.1 Wanneer <strong>Kohlbrugge</strong> se siening <strong>van</strong> die betekenis <strong>van</strong> Christus se<br />
begrafnis in oënskou geneem word, val 'n verskil met die Heidelbergse<br />
Kategismus dadelik op.<br />
Wanneer die Heidelbergse Kategismus (v/a 41) vra waarom Christus<br />
begrawe is, is die antwoord: "Om daarmee die versekering te gee dat Hy<br />
werklik gesterf het."<br />
Van Genderen en Velema (1992:443-444) meen tereg dat hierdie antwoord<br />
nie onjuis is nie, maar wel onvolledig. Dit dui nie goed genoeg aan dat ook<br />
die begrafnis tot die middelaarswerk <strong>van</strong> Christus behoort het nie. Dit was<br />
'n trap <strong>van</strong> sy vernedering. Hy het tot die dode behoort. Hy het die straf op<br />
die sonde ten volle gedra.<br />
Hoe beantwoord <strong>Kohlbrugge</strong> dieselfde vraag? Hy sê: "Christus is begrawe,<br />
sodat ons met al ons sondes, met al die werke <strong>van</strong> die vlees, in Hom <strong>van</strong> die<br />
aarde weggeneem en met die aarde gelykgemaak sou word" (LH: v/a 235).<br />
'n Preek <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> (1992e:49-50) oor Kolossense 2:9 en 10 werp<br />
besonder verhelderende lig op hierdie vraag. Toe Christus in die persoon<br />
<strong>van</strong> die sondaar aan die kruis gely het, het Hy die liggaam <strong>van</strong> die sondige<br />
vlees in Hom aan die kruis gebring en afgelê. Nie dít alleen egter nie, maar<br />
"Zijn leven werd ook zoo geheel en al afgesneden <strong>van</strong> de aarde, dat Hij met<br />
het lichaam der zonden des vleesches, hetwelk Hij in Zijn lichaam droeg,<br />
begraven en alzoo <strong>van</strong> de aarde weggenomen werd. Zoo is dan het lichaam<br />
der zonden des vleesches gedood en begraven in den dood en het graf <strong>van</strong><br />
Christus - en is voor de heilige oogen Gods ganschelijk <strong>van</strong> de aarde<br />
weggenomen".<br />
Die sonde is weggeneem - uit die midde verwyder! - deur die begrafnis <strong>van</strong><br />
Christus. Dit is bekende gegewe in die <strong>Christologie</strong> <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong>.<br />
110 In vraag en antwoord 235 tot en met 239 (LH) kom die begrafnis <strong>van</strong> Christus en sy neerdaling in die<br />
hel ter sprake.
Die begrafnis <strong>van</strong> Christus het vir <strong>Kohlbrugge</strong> (1849:49; vgl. 1937:61) ook<br />
alles te make gehad met die feit dat die Here Jesus die straf en vloek gedra<br />
het: drie dae en drie nagte moes Hy in die hart <strong>van</strong> die deur God vervloekte<br />
aarde lê as 'n vloek en as sonde. Verstaan dit tog eens en vir altyd, sê<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> (1876:87; vgl. 1888a:92-93; my kursivering - A.H.B.) in een<br />
<strong>van</strong> sy paaspreke, dat toe Christus in die graf gelê het, Hy daar die<br />
veroordeling <strong>van</strong> Genesis 3:19, "stof is jy, en tot stof sal jy terugkeer",<br />
gedra het. "Darum wurde er der Erde gleich gemacht 111 , so daß er Staub<br />
und Erde war um unsertwillen."<br />
Dat die begrafnis <strong>van</strong> Christus vir <strong>Kohlbrugge</strong> deel vorm <strong>van</strong> sy<br />
middelaarswerk, sy vervulling <strong>van</strong> die Wet, kan nie betwyfel word nie.<br />
6.4.3.5.2 'n Vergelyking <strong>van</strong> vraag en antwoord 236 (LH) met vraag en antwoord 44<br />
<strong>van</strong> die Heidelbergse Kategismus - die oor die neerdaling in die hel - lewer<br />
'n nog meer opvallende verskil op.<br />
Die verklaring <strong>van</strong> die Heidelbergse Kategismus sluit aan by die een wat<br />
Cavyn in sy kategismus <strong>van</strong> hierdie artikel <strong>van</strong> die Apostolicum gee. Dié<br />
geloofsartikel verwys volgens Calvyn na die stryd <strong>van</strong> Christus met die mag<br />
<strong>van</strong> die duiwel, die verskrikking <strong>van</strong> die dood en die smarte <strong>van</strong> die hel. Hy<br />
noem daarby die diepte <strong>van</strong> Christus se verlating deur God en sy sieleangs,<br />
waarby hy ook dink aan die weë <strong>van</strong> die dood, waaroor Handelinge 2:42<br />
praat (Van Genderen & Velema, 1992:445; vgl. Calvyn, 1981:15-16).<br />
By Luther word 'n verklaring <strong>van</strong> hierdie artikel aangetref wat afwyk <strong>van</strong><br />
dié <strong>van</strong> Calvyn. Volgens hom het Christus na sy begrafnis in die hel<br />
afgedaal, die duiwel oorwin, die mag <strong>van</strong> die hel vernietig en die duiwel al<br />
sy mag ontneem (Van Genderen & Velema, 1992:444).<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> sluit hom by Luther se siening aan, want volgens hom was<br />
Christus, toe Hy in die graf gelê het, in die hel en in die mag <strong>van</strong> die dood<br />
(LH: v/a 236). Hy was gewis daar, toe Hy in die graf gelê het (<strong>Kohlbrugge</strong>,<br />
1977b:83). Toe Christus gesterf het, het Hy Hom in die dood oorgegee en<br />
Hom in die hel neergewerp (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1891:12; vgl. 1992c:294). "Der<br />
Tod konnte zu Christo sagen: 'Du bist mein!' und die Hölle: 'Du bist in<br />
111 Vgl. vir hierdie uitdrukking LH: a 235.
meiner Macht, weil du die Person des Sünders, dessen Fluch und<br />
Verdammung auf dich genommen haft'" (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1876:87; vgl.<br />
1888a:93). Drie dae en drie nagte moes Hy in die hart <strong>van</strong> die aarde lê as<br />
"des Todes und der Hölle Beute" (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1849:49; vgl. 1937:61).<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> (1977b:83-84) verklaar egter ook baie duidelik wat hy daarmee<br />
bedoel: Christus was in die mag <strong>van</strong> die duiwel "gelijk een schip onder<br />
embargo, maar waar<strong>van</strong> de vrijlating reeds een uitgemaakte zaak is. De ziel<br />
is niettemin ook in de handen <strong>van</strong> de Vader oorgegeven en evenzo zeker in<br />
het paradijs, dat is, in de hemel". Al kon die hel sê dat Christus in sy mag<br />
was, kon Christus daarteenoor sê: "'Ich bin dennoch Gottes'; und Gott<br />
sprach: 'Er ist mein, er ist an und für sich heilig und unschuldig und hat<br />
meiner Gerechtigkeit'. So mußte denn der Tod seine Beute lassen, und das<br />
Gefängnis der Hölle seine Thor aufmachen" (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1876:87; vgl.<br />
1888a:93). Die hel en die duiwel kon Hom nie hou nie, omdat Hy die<br />
Heilige <strong>van</strong> God was wat nie vir sy eie skuld in die graf gelê het nie (LH: v/<br />
a 238).<br />
Net soos Luther (vgl. Van Genderen & Velema, 1992:444) neem ook<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> (1849:49; vgl. 1937:61) dus die standpunt in dat Christus, toe<br />
Hy in die hel neergedaal het, die duiwel oorwin en die mag <strong>van</strong> die duiwel<br />
verbreek het. Christus het geweet, sê <strong>Kohlbrugge</strong>, "daß durch sein von der<br />
Hölle Verschlucktsein die Hölle und der Tod sollten verschluckt werden<br />
zum Ziege". Dit was die wil <strong>van</strong> sy Vader.<br />
Daar word wel by Luther ook 'n ander siening <strong>van</strong> die neerdaling in die hel<br />
aangetref. Dan staan vir Luther die helse smarte wat Christus in Getsemane<br />
en op Golgota moes verduur, voor oë. Dit kom ooreen met Calvyn se<br />
verklaring (Van Genderen & Velema, 1992:445). Luther wys dus nie dié<br />
verklaring af nie. Dieselfde moet ook <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> gesê word (vgl.<br />
6.4.3.3.1.2.2). Hy (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1977b:82) noem ook antwoord 44 (HK)<br />
baie vertroostend.<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> se siening oor Christus wat in die hel was, sal ook nog in<br />
volgende afdelings terloops ter sprake kom (vgl. 7.2.1.1.1.2; 7.2.1.1.3).<br />
Hier is egter genoegsaam daarop gewys dat daardie standpunt nie dieselfde<br />
as dié <strong>van</strong> Calvyn en die belydenis is nie.
6.4.3.5.3 Die standpunt as sou Christus in die hel neergedaal het, Hom daar aan<br />
diegene wat daar is gaan vertoon het as oorwinnaar en vele uit die hel saam<br />
met Hom na bo geneem het, wys <strong>Kohlbrugge</strong> (1977b:82) radikaal af.<br />
Daardie verklaring het sy ontstaan te wyte aan 'n verkeerde verklaring <strong>van</strong><br />
die woord "ge<strong>van</strong>genis" in 1 Petrus 3:19 en die woorde <strong>van</strong> 1 Petrus 4:6,<br />
dat aan die dode die e<strong>van</strong>gelie verkondig is. Uit daardie verkeerde uitleg het<br />
die dwaalleer <strong>van</strong> 'n vagevuur en 'n Hades ook voortgekom (<strong>Kohlbrugge</strong>,<br />
1977b:82-83).<br />
Onder "ge<strong>van</strong>genis" (1 Pet. 3:19) verstaan <strong>Kohlbrugge</strong> (1853:81;<br />
1992f:438) nie 'n werklike ge<strong>van</strong>genis of die hel, soos sommige meen nie.<br />
Hy verklaar dit as bande <strong>van</strong> God se oordeel. Die mensekinders het hulle so<br />
verhef teen God en sy gebod, dat Hy die geeste moes vasbind met die bande<br />
<strong>van</strong> sy toorn. Die apostel praat hier dus sinnebeeldig <strong>van</strong> 'n ge<strong>van</strong>genis,<br />
soos die profete (Jes. 42:7; 49:9; 61:1).<br />
Uit daardie gebonde toestand waarin die geeste deur God opgesluit is tot die<br />
oordeel, kon hulle verlos word deur die prediking, deur Christus. Deur die<br />
ewige Gees het Christus na hulle gegaan en in en deur Noag aan hulle die<br />
weg <strong>van</strong> geregtigheid gepreek (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1853:81-82; 1977b:83;<br />
1992f:438; 1877a:48).<br />
Die woord "geeste" in 1 Petrus 3:19 wil <strong>Kohlbrugge</strong> (1977b:83) in<br />
dieselfde sin verstaan as wat Johannes (1 Joh. 4:1) skrywe: stel die geeste<br />
op die proef. Dit gaan vir hom om mense en nie engele nie. 1 Petrus 4:6<br />
begryp hy as dat aan die "dode" die e<strong>van</strong>gelie tydens hulle lewe verkondig<br />
is en nie na hulle sterwe, toe hulle al in die hel was nie.<br />
Dit is dus duidelik dat <strong>Kohlbrugge</strong> die genoemde tekste nie so uitlê as sou<br />
Christus met sy hellevaart vir die engele of mense in die hel gaan preek het<br />
nie.<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> se verklaring kom grotendeels ooreen met die <strong>van</strong> die<br />
kanttekenaars <strong>van</strong> die Statenvertaling (Bijbel, 1980:504), op enkele<br />
uitsonderings na. Laasgenoemde verklaar "ge<strong>van</strong>genis" wel as hel. Daarmee<br />
bedoel hulle egter ook nie dat Christus in die hel gaan preek het nie, maar
dat die mense vir wie Christus deur Noag gepreek het, tydens die skrywe<br />
<strong>van</strong> die betrokke brief reeds in die ge<strong>van</strong>genis of hel was.<br />
Bavinck (1976:479) gee ook 'n uitleg <strong>van</strong> 1 Petrus 3:19-22. Daarin wys hy<br />
'n verklaring as dat Christus neergedaal het na die hel om daar aan die<br />
verlorenes die e<strong>van</strong>gelie te verkondig sterk <strong>van</strong> die hand. Daar staan tog, sê<br />
hy, dat Christus eers lewend gemaak is, dit wil sê opgestaan het, en toe<br />
heengegaan het om te preek. Die Lutherane het daarom geen grond om<br />
tussen die vivicatio en die resurrectio 'n temporele onderskeid te maak en in<br />
die tussentyd die neerdaling ter helle te plaas nie. Daar is ook nêrens in die<br />
Skrif enige aanduidings daar<strong>van</strong> dat Christus na sy opstanding, voordat hy<br />
opgevaar het na die hemel, nog eers na die hel toe is nie. Bavinck wys egter<br />
ook aan die ander kant die eksegese af dat Christus in die Gees na die<br />
tydgenote <strong>van</strong> Noag sou gegaan het om vir hulle te preek. Die "in wie" (vers<br />
19) slaan duidelik op die lewend gemaakte Christus en die "wat heengegaan<br />
het" (vers 22) laat geen ander verklaring toe nie. Christus se heengaan na<br />
die hemel was 'n prediking tot die geeste in die ge<strong>van</strong>genis. Greijdanus<br />
(1929:142-143) sluit aan by Bavinck se verklaring en hy lê "die<br />
ge<strong>van</strong>genis" (vers 19) uit as die plek <strong>van</strong> rampsaligheid.<br />
6.5 Samevatting<br />
'n Samevatting <strong>van</strong> hoofstuk 6 word onder 7.4 gegee.
HOOFSTUK 7<br />
DIE WERK VAN CHRISTUS: SY VERHOGING<br />
7.1 Inleiding<br />
Soos reeds gesê (vgl. 6.1) kom die werk <strong>van</strong> Christus in sy verhoging in hierdie<br />
hoofstuk aan die orde. Die opstanding, hemelvaart en besitneming <strong>van</strong> die koninkryk<br />
word behandel.<br />
7.2 Christus in sy verhoging<br />
7.2.1 Van die opstanding <strong>van</strong> ons Here 112<br />
7.2.1.1 Die vrug <strong>van</strong> Christus se opstanding en sy geloof en gehoorsaamheid 113<br />
7.2.1.1.1 Wat Christus deur sy opstanding bewerk het 114<br />
7.2.1.1.1.1 Deur sy sondeval het die mens onder die heerskappy <strong>van</strong> die duiwel<br />
gekom. Sedertdien omgeef die duiwel hom met die mag <strong>van</strong> die sonde en die hel<br />
(LH: a 17).<br />
Dit is egter nie al nie. Toe die mens homself aan die duiwel oorgegee het in die<br />
paradys, het die duiwel die reg en die mag gekry om die mens te dood<br />
(<strong>Kohlbrugge</strong>, 1993:34-35). Daaronder verstaan <strong>Kohlbrugge</strong> die reg en die mag <strong>van</strong><br />
die duiwel om die mens voor die regterstoel <strong>van</strong> God aan te kla (<strong>Kohlbrugge</strong>,<br />
s.a.:222-223). <strong>Kohlbrugge</strong> bedoel dus beslis nie dat die duiwel die regter is en as<br />
112 Die oorspronklike lui: "Von unseres Herrn Auferstehung" (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1930:51). Die onderafdeling<br />
begin by vraag en antwoord 240 en eindig by 249.<br />
113 Nie 'n opskrif <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> nie. Hierdie onderafdeling dek vraag en antwoord 240 tot en met 243<br />
(LH).<br />
114 Opskrif ontleen aan vraag 240 (LH).
sodanig die mag het om iemand te veroordeel nie. Hy sien hom eerder as aanklaer<br />
wat die mens by die Regter - dit is God - aankla en regtens - <strong>van</strong>weë die sonde <strong>van</strong><br />
die mens - sy dood eis. Dit is 'n verklaring wat ook voorkom by iemand soos Van<br />
Andel (1906:42-43).<br />
Sedert die sondeval verwond die duiwel die mens met die prikkel <strong>van</strong> die dood<br />
(LH: a 17). Deur vrees vir die dood hou hy die mens aan sy slawerny onderworpe<br />
(LH: a 240). Hierdie laaste woorde kom uit Hebreërs 2:15. Onder "vrees vir die<br />
dood" verstaan <strong>Kohlbrugge</strong> (1993:57) vrees vir straf. Wanneer die mens na God<br />
toe wil terugkeer, hou die duiwel hom voor dat God hom tog nie sal aanneem nie<br />
en dreig hy hom met die verdoemenis <strong>van</strong> God. So hou hy die mens aan hom<br />
gebonde uit vrees vir die dood (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1993:35).<br />
7.2.1.1.1.2 Deur sy opstanding, sê <strong>Kohlbrugge</strong> (LH: v/a 240), het die Here die ryk<br />
<strong>van</strong> die duiwel afgebreek. So het Hy hulle wat hul lewe lank uit vrees vir die<br />
ewige dood aan die duiwel se slawerny onderworpe was, uit dié mag verlos.<br />
Toe Christus in die graf gelê het, het Hy Hom in die mag <strong>van</strong> die hel bevind<br />
(<strong>Kohlbrugge</strong>, s.a.:221; vgl. ook LH: v/a 236 en 6.4.3.5.2). Die duiwel sou hom<br />
nooit méér verbly het nie, as toe hy ook die Here onder die menigte <strong>van</strong> dooies wat<br />
deur die duiwel se verleiding gesterf en so 'n prooi <strong>van</strong> die ewige verdoemenis<br />
geword het, gebring het. Die duiwel het egter te gou bly geword. Hy het hom<br />
misreken, want die ander wat hy in sy mag gehad het, was skuldig, maar Jesus nie.<br />
Daarom moes hy Hom weer loslaat en so was hy sy mag kwyt (<strong>Kohlbrugge</strong>,<br />
s.a.:221-222).<br />
Jesus het dit gedoen as Borg vir die wat vrees vir die dood. Omdat Christus in die<br />
bande <strong>van</strong> die dood was en dit deur sy opstanding verskeur het, het hulle niks<br />
meer te vrees nie. Dié Een het vir almal die dood tot niet gemaak. Dié Een het vir<br />
almal die duiwel met sy voortdurende eise voor God se regterstoel - die eis dat die<br />
sondaar aan hom behoort en regtens moet sterf - tot niet gemaak. Deurdat Hy in<br />
die graf gelê en daarna opgestaan het, het Hy die duiwel met sy doodsmag tot niet<br />
gemaak (<strong>Kohlbrugge</strong>, s.a.:222; vgl. ook 1888a:94).<br />
Deur sy opstanding het Jesus die dood oorwin en 'n streep getrek deur die<br />
aanklagte <strong>van</strong> die duiwel.
7.2.1.1.2 Die geloof <strong>van</strong> Christus en sy opstanding 115<br />
Die geloof <strong>van</strong> Christus speel vir <strong>Kohlbrugge</strong> 'n belangrike rol by sy kruisdood<br />
(vgl. 6.4.3.3.1.1). By die opstanding is dit eweneens die geval.<br />
In die Woord word soms gesê dat Christus "opgestaan" het (vgl. o.a. Matt. 17:9,<br />
23; Luk. 24:6; Joh. 21:14). Ander kere weer lui dit dat Hy "opgewek" is (vgl. o.a.<br />
Hand. 3:26; Rom. 4:24 en 10:9) of dat Hy "lewend gemaak" is (1 Pet. 3:18). Soms<br />
word dit dus gesien as 'n daad <strong>van</strong> Christus (vgl. o.a. Matt. 17:9, 23; Luk. 24:6;<br />
Joh. 21:14) en ander kere weer as 'n daad <strong>van</strong> die Vader (vgl. o.a. Hand. 3:26;<br />
Rom. 4:24 en 10:9) of as daad <strong>van</strong> die Gees (1 Pet. 3:18).<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> is ook bewus <strong>van</strong> hierdie onderskeid (LH: v/a 241). Die "opstaan" <strong>van</strong><br />
Christus het vir hom alles te make met Christus se geloof: Christus het opgestaan<br />
in die mag <strong>van</strong> die gebod, wat Hy daartoe <strong>van</strong> die Vader ont<strong>van</strong>g het. Deur sy<br />
geloof aan daardie gebod het Hy die lewe weer opgeneem, en die Vader het<br />
opgetree volgens hierdie geloof. In antwoord 241 (LH) is 'n duidelike weerklank<br />
<strong>van</strong> Johannes 10:18, waar Jesus <strong>van</strong> sy lewe sê: "Niemand neem dit <strong>van</strong> My af nie,<br />
maar Ek lê dit uit Myself af. Ek het mag om dit af te lê en Ek het mag om dit weer<br />
te neem. Hierdie gebod het Ek <strong>van</strong> my Vader ont<strong>van</strong>g."<br />
Elders kom <strong>Kohlbrugge</strong> (1971:155) op hierdie teks terug waar hy sê: "En daar Hij<br />
op dit gebod ziet, weet Hij, dat de dood niet machtiger is dan Zijns Vaders wil en<br />
gebod. Daarom spreekt de Heere, kunt gijlieden mij vrij doden, ik sterf toch niet,<br />
want ik heb het eeuwige leven in mij en dat blijft. Dus: Ik zal niet sterven maar<br />
leven."<br />
7.2.1.1.3 Die gehoorsaamheid <strong>van</strong> Christus en sy opstanding<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> lê nie alleen 'n verband tussen Christus se geloof en sy opstanding nie,<br />
maar ook tussen sy gehoorsaamheid en sy opstanding uit die dood.<br />
Christus het duiwel en dood oorwin deurdat Hy gehoorsaam was tot in die dood<br />
en so die gebooie <strong>van</strong> sy Vader onderhou het. Juis uit krag <strong>van</strong> hierdie gebooie wat<br />
Hy gehou het, het Hy die lewe vrywillig weer opgeneem en weer opgestaan uit die<br />
dood, want die geregtigheid wat Hy vir die Vader daargestel het, was heeltemal in<br />
115 Opskrif ontleen aan vraag en antwoord 242 (LH).
ooreenstemming met God se ewiggeldende Wet (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1992f:437; vgl. ook<br />
1853:78 en 1970a:55). Omdat Hy op sigself heilig en onskuldig was en aan God se<br />
geregtigheid voldoen het, moes die dood sy buit vrylaat en die ge<strong>van</strong>genis <strong>van</strong> die<br />
hel sy poorte oopmaak. Die hel kon die vloek, die verdoemenis, die ou mens, die<br />
sonde, vashou. Christus moes egter losgelaat word en saam met Hom diegene wat<br />
Hy gekoop, vir wie Hy die losprys betaal het (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1876:87; vgl. ook<br />
1888a:93 en s.a.:224).<br />
7.2.1.1.4 Christus die Eersgeborene uit die dood 116<br />
116 Opskrif ontleen aan vraag en antwoord 243 (LH).
7.2.1.1.4.1 Die mens wat gewandel het in die beeld <strong>van</strong> God 117 en na sy gelykenis,<br />
het deur die verleiding <strong>van</strong> die duiwel en deur eie moedswillige<br />
ongehoorsaamheid die eerste skepping verwoes. Met hierdie afval <strong>van</strong> die mens<br />
het alles in chaos verander en was daar duisternis in die diepte <strong>van</strong> die afgrond.<br />
Daar, in die diepte, het die Satan sy troon gevestig. Hy het die mens in die<br />
duisternis gebonde gehou en hom gekwel en gepynig met die dood. Hy het God<br />
uitgelag en gehoon, terwyl hy sy voet op die nek <strong>van</strong> die verlore mens gesit het, en<br />
hy was bly dat hy die skepping bestem kon sien vir die vuur waartoe hyself vir<br />
ewig verban is (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1992f:386).<br />
117 <strong>Kohlbrugge</strong> vertaal Genesis 1:26 as "in ons beeld". Vgl. Aalders (1976:111-122) vir 'n volledige<br />
bespreking daar<strong>van</strong>. Aalders (1976:113) begin deur daarop te wys dat <strong>Kohlbrugge</strong> se vertaling volgens<br />
alle taalkundiges wel moontlik is. Hy (Aalders: 1976:113-115) gee dan 'n uiteensetting <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong><br />
se teologiese oorwegings by sy vertaling: volgens <strong>Kohlbrugge</strong> se beskouing word met die woorde<br />
"beeld <strong>van</strong> God" nie iets oor die mens gesê nie, maar oor God. "Die beeld <strong>van</strong> God" is vir hom die<br />
hoogste geluksaligheid in God; die geluksaligheid wat Hy gehad het in sy Seun. <strong>Kohlbrugge</strong> praat in dié<br />
verband <strong>van</strong> "die Bewegung seiner Eingewenden" (die beweging <strong>van</strong> sy ingewande) en <strong>van</strong> "seine<br />
innerliche Barmherzigkeit" (sy innerlike barmhartigheid). 'n Mens moet die "beeld" dus sien as iets<br />
wesenliks <strong>van</strong> die Drie-enige God, as die mees innerlike vorm <strong>van</strong> sy liefde, as die innerlike wydheid en<br />
ruimte <strong>van</strong> sy ewige goedheid, as die ongeskape, eie lewe <strong>van</strong> God. By die skepping <strong>van</strong> die mens het<br />
daardie ewige, ongeskape, innerlike lewe <strong>van</strong> God neergedaal en die mens daarin opgeneem. Aalders<br />
verduidelik dit met die Bybelse beeld <strong>van</strong> "die wolk <strong>van</strong> heerlikheid" en verklaar dat <strong>Kohlbrugge</strong> onder<br />
"in die beeld <strong>van</strong> God" dus verstaan om opgeneem te wees in die wolk <strong>van</strong> die heerlike<br />
teenwoordigheid <strong>van</strong> God. Omdat hy opgeneem was in en oorskadu is deur die beeld <strong>van</strong> God, was hy<br />
'n heilige, 'n wyse, 'n regverdige. Omdat hy geleef het "in die beeld <strong>van</strong> God", moes hy deel gehad het<br />
aan God se wysheid, goedheid, heiligheid en geregtigheid.<br />
Geskape in die beeld <strong>van</strong> God is by <strong>Kohlbrugge</strong> niks anders as geskape in Woord en Gees nie, en wie<br />
daarin gaan en staan, leef. Dié het die Lewe (Stam, 1988:43).<br />
Volgens die beskouing <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> was die mens dus nooit beeld <strong>van</strong> God nie, maar wel in die<br />
beeld <strong>van</strong> God!<br />
Met sy val het die mens uit die Woord uitgetree, wat vir <strong>Kohlbrugge</strong> sinoniem is met die uittree uit die<br />
beeld <strong>van</strong> God en die verlies <strong>van</strong> God self (De Reuver, 1992:11. Vgl. ook <strong>Kohlbrugge</strong>, 1839:45;<br />
1932:47-48). Toe het die mens die heerlikheid wat uit God is verloor. Die heerlikheid wat die mens<br />
verloor het, ont<strong>van</strong>g Christus egter vir ons as Middelaar, Plaasver<strong>van</strong>ger en Borg. Van Hom af straal<br />
die heerlikheid op ons en ons ont<strong>van</strong>g die beeld en gelykenis wat ons in Adam verloor het weer terug<br />
(<strong>Kohlbrugge</strong>, 1991:14; vgl. 7.2.3.6.1).
7.2.1.1.4.2 Sal hierdie troon <strong>van</strong> Satan bly staan? So vra <strong>Kohlbrugge</strong> (1992f:386)<br />
in sy bespreking <strong>van</strong> Genesis 1:1-13, waar hy dit het oor die skepping <strong>van</strong> die<br />
nuwe hemel en die nuwe aarde. Die vraag beantwoord hy soos volg: as God nie<br />
God was nie, sou die mens nooit uit die geweld <strong>van</strong> die Satan losgekom het nie.<br />
Dan sou die verwoeste skepping vir altyd in chaos gebly het, 'n massa <strong>van</strong> helse<br />
waters en helse modder waarin die mens steeds dieper neergetrek sou word deur<br />
die geeste <strong>van</strong> die afgrond. God is egter God! Net soos Hy alles gemaak het ter<br />
wille <strong>van</strong> Homself, so het Hy hierdie raadsbesluit geneem om dit wat Hy gemaak<br />
het, nuut te maak, 'n nuwe skepping.<br />
Hoe God dit gedoen het, dui <strong>Kohlbrugge</strong> (1993:21) elders aan: hierdie nuwe aarde<br />
en nuwe hemel is geskape deur Jesus Christus in sy opstanding uit die dood. Die<br />
nuwe dag <strong>van</strong> die nuwe skepping het Hy geskep toe Hy uit die graf getree het<br />
(<strong>Kohlbrugge</strong>, 1888a:7). In sy opstanding lê dié mag dat daar 'n nuwe skepping is,<br />
dat hemel en aarde weer nuut is, dat Adam weer in besit gestel is <strong>van</strong> die paradys.<br />
Hierdie lewe wat Christus verwerf het, het die dood verslind (<strong>Kohlbrugge</strong>,<br />
1993:197).<br />
Christus is die Eersgeborene <strong>van</strong> alle skepsels (Kol. 1:15), deur Wie alles herskape<br />
en weer na God se verordening opgerig word (LH: a 222). Dat Christus die<br />
Eersgeborene uit die dood is (Kol. 1:18), verklaar <strong>Kohlbrugge</strong> (LH: a 243) so:<br />
"Sein Lebendiggewordensein stellt für uns, Tote, eine neue Geburt, eine neue<br />
Schöpfung dar, worin wir aus dem Tode heraus neu geboren sind aus Gott." Ook hier<br />
leer hy dus dat die nuwe skepping tot stand kom deur die opstanding <strong>van</strong> Christus.<br />
Hy noem dit ook 'n nuwe geboorte en dit uit God, nie uit die mens nie.<br />
Dat dit vir <strong>Kohlbrugge</strong> in antwoord 243 (LH), wanneer hy dit het oor "Tote" en<br />
"aus dem Tode", om meer gaan as maar net die liggaamlike dood, kan gesien word<br />
in antwoord 242 (LH), waar hy oor die betekenis <strong>van</strong> Christus se opwekking uit<br />
die dood sê: "Er war freiwillig mitten unter uns Toten, sowohl inmitten derer, die<br />
in den Gräbern liegen, als derer, die in ihren Sünden und Übertretungen es<br />
beweisen, daß sie Tote sind. Aus solchen Toten ging Er lebendig hervor." Daarby<br />
moet ook vraag en antwoord 224 (LH) betrek word, waar <strong>Kohlbrugge</strong> vra waarom<br />
die dood <strong>van</strong> Christus noodsaaklik was om ons <strong>van</strong> die toorn te red. Daarop<br />
antwoord hy: "Weil wir alle in dem Tode, demnach unter dem gerechten Zorn<br />
'n Mens kan dus sê: wie volgens <strong>Kohlbrugge</strong> in Christus is, wie in die Woord is, is weer "in die beeld<br />
<strong>van</strong> God".
Gottes lagen, konnten wir nur in Ihm, dem Erstgeborenen aus den Toten, wieder aus<br />
unserem Tode hervorgehen".<br />
7.2.1.1.4.4 Een saak in antwoord 243 (LH) wat nog in die besonder uitgelig moet<br />
word, is die feit dat <strong>Kohlbrugge</strong> verklaar dat Christus se opstanding 'n nuwe<br />
geboorte tot stand bring.<br />
In sy behandeling <strong>van</strong> vraag en antwoord 45 <strong>van</strong> die Heidelbergse Kategismus<br />
bespreek <strong>Kohlbrugge</strong> (s.a.:225-226) ook die sinsnede "ten tweede word ons nou<br />
ook deur sy krag tot 'n nuwe lewe opgewek". Aan die een kant, so verklaar hy dit,<br />
is daar die ou lewe. Dit is die lewe in Adam. "Het oude leven wordt echter een<br />
mensch ontnomen in de opstanding, in de wedergeboorte." In die opstanding <strong>van</strong><br />
Christus, wat hy dus die wedergeboorte noem 118 (vgl. ook <strong>Kohlbrugge</strong>, 1888a:13;<br />
1986:16; 1855a:12; en LH: v/a 316), ont<strong>van</strong>g die mens 'n nuwe lewe. Hierdie<br />
nuwe lewe lê in Christus, sodat 'n mens dit nie sien nie.<br />
In sy bestudering <strong>van</strong> die geloof en die wedergeboorte by <strong>Kohlbrugge</strong> kom De<br />
Reuver (1992:87) tot die gevolgtrekking dat <strong>Kohlbrugge</strong> aan die lewe <strong>van</strong> die<br />
wedergeboorte 'n uitsluitlik <strong>Christologie</strong>se inhoud toeken. Hy wil niks weet <strong>van</strong> 'n<br />
wedergebore lewe as 'n ingestorte habitus, wat min of meer los <strong>van</strong> Woord en<br />
geloof staan nie (De Reuver, 1992:83, 85).<br />
Die nuwe mens het die "nuwe lewe", hy het die werke. Hy het dit in die<br />
opstanding <strong>van</strong> Christus. Deur Christus is die grondslag gelê waarop 'n nuwe<br />
skepping kan bestaan. Dit is 'n nuwe skepping wat in Christus Jesus heerlik pryk<br />
in die sieraad, in die blommeprag en in die ryk vrug <strong>van</strong> sy verworwe geregtigheid<br />
en heiligheid (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1992f:71).<br />
Die "nuwe lewe" lê vir <strong>Kohlbrugge</strong> dus op die vlak <strong>van</strong> die heilshistoriese: die<br />
"nuwe lewe" kom tot stand deur die heilshistoriese gebeurtenis <strong>van</strong> Christus se<br />
opstanding.<br />
Wat <strong>Kohlbrugge</strong> sê oor die wedergeboorte, staan natuurlik ook pertinent in 1<br />
Petrus 1:3. Voorts kan daar ook op Johannes 3:3 gewys word, waar daar sprake is<br />
118 Soms sê <strong>Kohlbrugge</strong> (1986:16) ook dat hy wedergebore is in Broodhuis (Betlehem) en Kopbeenplek<br />
(Golgota), dit wil sê in die geboorte en dood <strong>van</strong> Christus (vgl. ook LH: v/a 316; <strong>Kohlbrugge</strong>,<br />
1877b:90; en 1855a:12).
<strong>van</strong> "weer gebore" word. Hier gee Floor (1979:51) voorkeur aan die vertaling "<strong>van</strong><br />
bo" gebore word bo "opnuut" gebore word. Dit pas presies by die teenstelling "bo"<br />
en "benede" wat Johannes onder andere in hoofstuk 8:23 stel. Die blye boodskap<br />
wat Johannes bring, is dat Jesus <strong>van</strong> bo, uit die hemel, neergedaal het (Joh. 3:13).<br />
Jesus sê <strong>van</strong> Homself dat Hy uit die hemel neergedaal het (Joh. 6:38). Met hierdie<br />
koms uit die hemel, die koms <strong>van</strong> bo na benede, bring Jesus die ewige lewe <strong>van</strong> bo<br />
na benede, aldus Floor.<br />
Duidelikheids- en volledigheidshalwe moet hier die opmerking gemaak word dat,<br />
hoewel die wedergeboorte vir <strong>Kohlbrugge</strong> plaasgevind het in die opstanding, hy<br />
die toepassing deur die Gees telkens direk daaraan verbind (De Reuver,<br />
1992:86-87). So verklaar <strong>Kohlbrugge</strong> dan ook in Die Lehre des Heils (LH: a 317):<br />
ofskoon die heil <strong>van</strong> Christus vir die mens beskikbaar is, kom daar nogtans in die<br />
mens se lewe 'n sekere tydstip waarop hy deur die Gees <strong>van</strong> die geloof in hierdie<br />
heil oorgeplaas word en <strong>van</strong> die dood in die lewe oorgaan. Dit is die volledige<br />
omsetting <strong>van</strong> 'n mens wat hom tevrede maak met die geregtigheid wat voor God<br />
geld, 'n omsetting wat ook wedergeboorte heet.<br />
7.2.1.1.4.5 Ook wanneer <strong>Kohlbrugge</strong> hom besighou met Christus se opstanding,<br />
neem hy stelling in teen die mens wat self wil bewerk wat Christus bewerk het<br />
deur sy opstanding. Hy vind dit 'n futiele poging - die nuwe skepping is nie die<br />
resultaat <strong>van</strong> menslike inspanning of arbeid nie.<br />
Ons en ons vaders, meen <strong>Kohlbrugge</strong> (1888a:10), het deur werke probeer om die<br />
verstoorde skepping te herstel. Deur ons vleeslike gesindheid kon ons ons egter<br />
nie onderwerp aan die Wet <strong>van</strong> God nie. Daarom kon ons nie rus vind nie, en ook<br />
nie in God se rus inkom nie.<br />
In 'n beeldryke inleiding tot 'n opstandingspreek (Joh. 20:1-18) stel <strong>Kohlbrugge</strong><br />
(1888a:21; vgl. Noordmans, 1981:319) God se werk en ons werk teenoor mekaar:<br />
"Ag, dat 'n mens tog 'n slag wil ophou om self die roer, om self die skip <strong>van</strong> sy<br />
saligheid te stuur, hoe rustig en sonder gevaar sou hy deur alle blink klippe<br />
heendryf op die magtige stroom wat wel weet waarheen hy moet gaan. Maar nee,<br />
om iets te wil wees en iets te beteken, is eie aan die vlees. Dit is hier 'n deug en<br />
daar 'n deug, hier 'n werk en daar 'n werk, hier 'n bietjie heiligheid en<br />
Godegelykheid en daar 'n bietjie heiligheid en Godegelykheid. Die mens het 'n hoë<br />
dunk <strong>van</strong> homself, dat hy nog iets kan en moet doen en as dit daarop aankom, kom<br />
daar tog niks <strong>van</strong> tereg nie, behalwe suiwer onverstandigheid, verkeerdheid,
lindheid, innerlike boosheid en vyandskap, al het die mens hom hoe lank ook al<br />
op paapse wyse met werke uitgeput. Die Here breek egter by die wat aan Hom<br />
behoort, roer en mas af, sodat hulle volstrek niks meer vermag nie, volstrek nie<br />
meer weet waarheen nie en juis dan gaan dit goed, juis dan kom 'n mens waar hy<br />
moet wees" (my vertaling - A.H.B.).<br />
7.2.1.1.4.6 In antwoord 243 (LH) laat <strong>Kohlbrugge</strong> ten slotte dieselfde<br />
waarskuwende geluid hoor as toe hy dit gehad het oor die opheffing <strong>van</strong> God se<br />
toorn deur die dood <strong>van</strong> Christus: Christus dra die sleutels <strong>van</strong> die hel en <strong>van</strong> die<br />
dood, sodat niemand daarin kan terugval nie, behalwe hy wat die weldaad <strong>van</strong><br />
Christus verwerp (vgl. 6.4.3.3.1.3.3 en LH: v/a 225). Die weldaad <strong>van</strong> Christus se<br />
opstanding strek nie in die algemeen tot voordeel <strong>van</strong> alle mense nie!<br />
7.2.1.2 Die Goddelike Drie-eenheid en die opstanding<br />
7.2.1.2.1 Net soos in die geval <strong>van</strong> die geboorte, getuienis en kruisdood <strong>van</strong> Christus,<br />
speel die ander twee Persone in die Goddelike Drie-eenheid ook in sy<br />
opstanding 'n belangrike rol.<br />
Daar is reeds vermeld dat ook <strong>Kohlbrugge</strong> die opstanding sien as 'n daad<br />
<strong>van</strong> Christus (vgl. 7.2.1.1.2 en 7.2.1.1.3). Nou moet gelet word op die<br />
handeling <strong>van</strong> die Vader en die Heilige Gees in die opstanding.<br />
7.2.1.2.2 Wanneer <strong>Kohlbrugge</strong> dit het oor die aandeel <strong>van</strong> die Vader in die<br />
opstanding, gebruik hy die woord "opwek": die Vader het die Seun<br />
opgewek (LH: v 241). Daarin spreek hy slegs die Woord na (vgl. o.a. Hand.<br />
3:26; Rom. 4:24 en 10:9).<br />
Wat dadelik opval, is die feit dat daar 'n nou verband is tussen die<br />
opwekking deur die Vader enersyds en die geloof en die gehoorsaamheid<br />
<strong>van</strong> Christus andersyds.<br />
Die Vader is die Een wat die gebod aan die Seun gegee het (LH: a 241;<br />
<strong>Kohlbrugge</strong>, 1971:155; vgl. Joh.10:18). Deur sy geloof aan daardie gebod<br />
het Christus die lewe weer opgeneem, en die Vader het gedoen volgens<br />
hierdie geloof: Hy het sy Seun opgewek (LH: v/a 241).<br />
Verder lê <strong>Kohlbrugge</strong> 'n verband tussen die gehoorsaamheid <strong>van</strong> Christus<br />
en die opwekking deur die Vader. In 'n opstandingspreek oor Romeine
6:7-12 betrek <strong>Kohlbrugge</strong> (1876:87; vgl. ook 1888a:93) op 'n<br />
betekenisvolle manier die Vader waar Hy goedkeurend <strong>van</strong> sy Seun sê: "Er<br />
ist mein, er ist an und für sich heilig und unschuldig und hat meiner<br />
Gerechtigkeit genug gethan." Gevolglik, gaan <strong>Kohlbrugge</strong> voort, moes die<br />
ge<strong>van</strong>genis <strong>van</strong> die hel sy deur oopmaak. Elders sê <strong>Kohlbrugge</strong> (1992e:72)<br />
dat die Vader Christus uit 'n smadelike dood uitgeruk het, nadat die Seun<br />
deur sy dood God weer tot God gemaak en vir Hom die geregtigheid<br />
aangebring het.<br />
7.2.1.2.3 <strong>Kohlbrugge</strong> sien die opstanding nie alleen as daad <strong>van</strong> die Vader en die<br />
Seun nie, maar ook as daad <strong>van</strong> die Heilige Gees. Hoewel die Heilige Gees<br />
nie in hierdie verband in Die Lehre des Heils genoem word nie, gee<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> in ander werke <strong>van</strong> hom aandag aan die werk <strong>van</strong> die Gees in<br />
die opstanding <strong>van</strong> Christus.<br />
Weereens gaan dit om Christus se geloof en gehoorsaamheid.<br />
Eerstens sien <strong>Kohlbrugge</strong> die Heilige Gees as Outeur <strong>van</strong> Christus se<br />
opstandingsgeloof. Net soos die ou skepping was ook die nuwe skepping<br />
woes en leeg en duisternis het in die diepte gelê toe Christus, die Lewenson,<br />
in die graf gelê het, aldus <strong>Kohlbrugge</strong> (1876:6; vgl. ook 1888a:7). Die Gees<br />
het egter oor die ryk <strong>van</strong> die hel en die dood gesweef om Jesus uit die dood<br />
op te wek, om die geloof in die bevel <strong>van</strong> sy Vader met mag in te werk deur<br />
die inblasing <strong>van</strong> sy Gees in die dooie liggaam <strong>van</strong> Christus. So het<br />
Christus opgestaan uit die graf en die nuwe dag <strong>van</strong> die nuwe skepping<br />
geskep by sy uitgang uit die graf.<br />
Tweedens sien <strong>Kohlbrugge</strong> ook die opwekking deur die Gees as antwoord<br />
op Christus se gehoorsaamheid. Omdat Christus die gebooie <strong>van</strong> die Vader<br />
gehou het, het die Heilige Gees Hom weer lewend gemaak en uit die graf te<br />
voorskyn gebring (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1992f:437-439; vgl. ook 1853:78). By sy<br />
bespreking <strong>van</strong> artikel 6 <strong>van</strong> die Apostoliese Geloofsbelydenis sê<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> (1970a:55): Jesus is deur die Gees <strong>van</strong> die Vader uit die dood<br />
opgewek, omdat die Heilige Gees tevrede was met die volbragte werk <strong>van</strong><br />
die Borg, nadat die Vader as Regter verklaar het dat die skuld <strong>van</strong> die<br />
uitverkore gemeente tot die laaste penning betaal is. Daarom was dit die<br />
welbehae <strong>van</strong> die Heilige Gees dat hierdie Borg ook verlos sou word uit die<br />
bande <strong>van</strong> die dood.
7.2.1.3 Die Wet en die opstanding<br />
7.2.1.3.1 Hoe die Wet in die opstanding weer opgerig is 119<br />
Die Wet bedoel 120 nie die mens se dood nie, maar die behoud <strong>van</strong> sy lewe, sê<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> (LH: v/a 244; vgl. ook Loos, 1948:140). Dat dít die bedoeling <strong>van</strong> die<br />
Wet is, sien hy in Christus se woorde aan die ryk jongman: "Maar as jy in die lewe wil<br />
ingaan, onderhou die gebooie" (Matt.19:17b).<br />
Hierdie lewe wat die Wet bedoel, omskryf <strong>Kohlbrugge</strong> (LH: a 244) as "'n nuwe en<br />
ewige lewe". In hierdie woorde <strong>van</strong> antwoord 244 hoor 'n mens die woorde <strong>van</strong> die<br />
Heidelbergse Kategismus (a 45) weerklink: "Ten tweede word ons nou ook deur sy<br />
krag tot 'n nuwe lewe opgewek." In 'n dooppreek (Kol. 2:9-10) verklaar <strong>Kohlbrugge</strong><br />
(1992e:50-51) hierdie nuwe lewe as "in nieuwigheid des levens gewandeld hebben".<br />
Daar noem hy dit selfs die hoofdoel <strong>van</strong> die Wet.<br />
Omdat dít die doel <strong>van</strong> die Wet is, vervolg <strong>Kohlbrugge</strong> (LH: a 244), kon dit nie vir die<br />
Wet bevredigend wees as die mens nie in 'n nuwe en ewige lewe sou terugkeer nie.<br />
In Christus se opstanding bring Hy die mens terug in daardie lewe. Daardeur realiseer<br />
Christus wat die Wet bedoel en word die Wet opgerig en bevredig (LH: v/a 244). Die<br />
Vader het hierdie nuwe lewe in Christus geskep, gewerk, toe Hy Hom deur sy<br />
heerlikheid uit die dood opgewek het. Christus is die erfgenaam <strong>van</strong> die lewe en wat<br />
Hy geërf het, sal die gelowige saam met Hom erf, "opdat wij eeuwiglijk in een heilig<br />
leven met Hem zouden bevonden zijn" (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1992e:50-51).<br />
Hier is dit ook weer duidelik (vgl. 7.2.1.1.4.4) dat <strong>Kohlbrugge</strong> die nuwe lewe sien as<br />
'n skeppingswerk <strong>van</strong> God in die opwekking <strong>van</strong> Christus en nie as 'n ingestorte<br />
habitus in die mens nie.<br />
7.2.1.3.2 Hoe die sonde deur die opstanding tot niet gemaak is 121<br />
119 Opskrif afgelei uit vraag en antwoord 244 (LH).<br />
120 "bezweckt"<br />
121 Opskrif afgelei uit vraag en antwoord 245 (LH).
Deur die opstanding <strong>van</strong> Christus het die Wet sy doel bereik: die nuwe en ewige lewe<br />
vir die mens (vgl. 7.2.1.3.1). Hierdie gedagte uit die vorige afdeling moet goed in<br />
gedagte gehou word om die huidige afdeling te kan verstaan. Dit sluit ten nouste by<br />
die vorige aan. Dit geld eweneens <strong>van</strong> vraag en antwoord 244 (LH) wat in die vorige<br />
afdeling bespreek is en vraag en antwoord 245 tot en met 247 (LH) wat nou onder oë<br />
geneem word.<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> begin naamlik deur te sê dat die mens se geskeie-wees <strong>van</strong> God, sy dood<br />
dus (vgl. LH: v/a 18 en a 217), die prikkel 122 vir die mens se sonde was (LH: a 245).<br />
Soos 'n os deur 'n prikkel voortgedryf word om die ploeg te trek, so prikkel die dood<br />
die mens om hom in sy mag, in die hel en in die verderf te dryf (<strong>Kohlbrugge</strong>,<br />
1876:88-89; vgl. 1888a:94).<br />
Waarom die dood die mens prikkel om sonde te doen, verklaar <strong>Kohlbrugge</strong> (LH: a<br />
245) so: dat die mens homself met sy 123 uitleg <strong>van</strong> die Wet in 'n regte verhouding tot<br />
God wil bring, dit is vir hom die prikkeling 124 <strong>van</strong> die sonde en die bron <strong>van</strong> alle<br />
sonde.<br />
Wat die mens se uitleg <strong>van</strong> die Wet volgens <strong>Kohlbrugge</strong> is, is reeds in 'n vorige<br />
afdeling (6.4.2.3.1.2) aangesny: die hoogmoedige mens wil niks daar<strong>van</strong> weet dat hy<br />
alleen in Christus in gehoorsaamheid aan die Wet wandel nie, maar meen dat hy op<br />
sigself godvrugtig en vroom is. Daarop borduur <strong>Kohlbrugge</strong> hier voort wanneer hy<br />
verklaar dat die mens homself met sy uitleg <strong>van</strong> die Wet in 'n regte verhouding met<br />
God wil bring. Hy dink dus dat hy dit self kan doen. Waarom <strong>Kohlbrugge</strong> dit beskryf<br />
as die prikkeling <strong>van</strong> die sonde, spreek <strong>van</strong>self: dit streel die mens se eiewaan dat hy<br />
die saligheid self ter hand kan neem. Dit bekoor hom.<br />
Teenoor die mens se uitleg <strong>van</strong> die Wet stel <strong>Kohlbrugge</strong> die verstaan <strong>van</strong> die Wet<br />
volgens die Gees 125 : in die opstanding <strong>van</strong> Christus verstaan die mens die Wet volgens<br />
die Gees. Waar dit gebeur, is die mag <strong>van</strong> die sonde verbreek (LH: a 246).<br />
122 "Stachel"<br />
123 In die oorspronklike staan daar: "daß wir uns mit unser Deutung ..."(LH: a 245). Die "unser" staan<br />
kursief gedruk en word dus beklemtoon.<br />
124 "Reiz." Dit kan ook vertaal word as "bekoring". "Prikkeling" pas egter beter in die konteks.<br />
125 <strong>Kohlbrugge</strong> self laat die lidwoord voor "Gees" weg.
<strong>Kohlbrugge</strong> se argumentasie hier moet so verstaan word: waar die mens leer om <strong>van</strong><br />
sy eie pogings af te sien om in 'n regte verhouding met God te kom en leer dat<br />
Christus dit in sy opstanding gedoen het, daar is die sonde tot niet gemaak.<br />
In 'n opstandingspreek (Rom. 6:7-12) sê <strong>Kohlbrugge</strong> (1876:88-89; vgl. ook<br />
1888a:94-95): die prikkel waar<strong>van</strong> die dood hom bedien het, is die sonde. Is die sonde<br />
egter uit die midde verwyder, dan het die dood nie meer 'n prikkel om die mens in die<br />
verderf in te dryf nie. Dít het gebeur toe Christus sonde geword het vir ons. Toe het<br />
die sonde 'n voortreflike prikkel in sy hand gehad waarmee hy homself tot die dood<br />
toe kon prikkel; want hierdie "sonde vir ons" moes die dood loslaat, omdat Hy louter<br />
"geregtigheid <strong>van</strong> God" was. Nou het die dood geen prikkel meer nie. Die sonde is<br />
uitgedelg. Sy punt is afgebreek. Daarom hoef die mens by die geloof geen werke en by<br />
die e<strong>van</strong>gelie geen Wet te voeg asof dit nog enigsins <strong>van</strong> ons sou afhang om die sonde<br />
te dood nie. Die mens hoef slegs aan Christus vas te hou, want Hy het met een slag,<br />
toe Hy Homself in die dood oorgegee het, die sonde tot niet gemaak.<br />
Dan vervolg <strong>Kohlbrugge</strong> (1876:89; vgl. ook 1888a:95) in dieselfde preek: nou leef Hy<br />
egter en Hy leef, sodat Hy die wat aan Hom behoort, kan bystaan en die saligheid wat<br />
Hy vir hulle verwerf het ook vir hulle kan verdedig en handhaaf. Want wat Hy leef, dit<br />
leef Hy vir God. Hy leef dit as Christus nie vir Homself nie, maar tot eer <strong>van</strong> God,<br />
sodat God se wil, die reg wat die Wet eis, ook voortaan deur diegene gedoen mag<br />
word wat aan Hom behoort. Wie daarom goeie werke wil hê, dit wil sê die<br />
geregtigheid wat voor God geld, moet slegs in Hom glo. In Hom het ons vir God<br />
lewendig geword en daarom kan die sonde nie meer heers in die nuwe lewe nie (LH:<br />
v/a 247).<br />
In 'n preek oor Johannes 20:1-18 verklaar <strong>Kohlbrugge</strong> (1876:27; vgl. 1888a:28) dit<br />
nog duideliker: graf en dood lê aan die voete <strong>van</strong> Christus. Alles is oorwin. Die nuwe<br />
mens is daar. "Was klagt ihr über Sünden? Ihr seid aus euren Sünden heraus!"<br />
7.2.1.3.3 Hoe die mens deur die opstanding weer in geregtigheid voor God gestel is 126<br />
In antwoord 248 (LH) skryf <strong>Kohlbrugge</strong>: "Er würde aber nicht auferweckt sein, wenn<br />
Er nicht die Gerechtigkeit angebracht hätte"(LH: a 248). In die opwekking <strong>van</strong> Jesus<br />
sien hy dus die bewys dat die geregtigheid aangebring is.<br />
126 Opskrif afgelei uit vraag en antwoord 248 (LH).
<strong>Kohlbrugge</strong> kom telkens na hierdie gedagte terug wanneer hy hom besighou met<br />
Christus se opstanding. So verklaar hy (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1970a:55) by sy behandeling <strong>van</strong><br />
artikel 6 <strong>van</strong> die Apostolicum: Jesus is deur die Gees <strong>van</strong> die Vader opgewek as<br />
bewys dat die Heilige Gees tevrede is met die volbragte werk <strong>van</strong> die Borg en<br />
Middelaar <strong>van</strong> die Nuwe Testament, nadat die Vader as Regter verklaar het dat die<br />
skuld <strong>van</strong> die gemeente tot die laaste penning betaal is. Hy het die volkome<br />
geregtigheid aangebring.<br />
In 'n preek oor vraag en antwoord 45 <strong>van</strong> die Heidelbergse Katigismus vergelyk<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> (s.a.:224) die graf <strong>van</strong> Jesus met 'n ge<strong>van</strong>genis. Nou moet dit voor die<br />
regterstoel <strong>van</strong> God, voor die hemel, voor die wêreld en voor alle duiwels openbaar<br />
word: die Man wat daar in die graf oftewel ge<strong>van</strong>genis lê, is onskuldig. Wat Hy<br />
gedoen het, het Hy vir ander gedoen. Hy het genoegdoening verskaf. Hy het volkome<br />
betaal en dit word daarin geopenbaar dat die Ge<strong>van</strong>gene uit die ge<strong>van</strong>genis gekom het.<br />
Dit is bewys: Hy het die straf ondergaan, Hy het aan die Wet genoeggedoen. Daarom<br />
kom Hy onskuldig te voorskyn. <strong>Kohlbrugge</strong> vergelyk die opwekking ook met 'n<br />
kwitansie <strong>van</strong> die Vader. Hy sien dit dus as betalingsbewys <strong>van</strong> die Vader, bewys dat<br />
Christus alles betaal het.<br />
Wat Hy egter gedoen het, het Hy gedoen as Borg vir ander. Christus is nie vir Homself<br />
opgewek nie, omdat Hy nie vir Homself gesterf het nie, verklaar <strong>Kohlbrugge</strong> (LH: a<br />
248), maar ons is met Hom opgewek. Hy het in die ge<strong>van</strong>genis gelê vir ander. Daarom<br />
word alle gelowiges volkome verseker <strong>van</strong> hulle regverdigmaking daardeur dat<br />
Christus as volkome Borg, nadat Hy alles betaal het, deur die Vader self as opperste<br />
Skuldheer uit die ge<strong>van</strong>genis uitgelei is (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1970a:56). Diegene wat in<br />
kettings en boeie lê, ont<strong>van</strong>g die geregtigheid wat Hy vir hulle verwerf het<br />
(<strong>Kohlbrugge</strong>, s.a.:224). Daarom kan <strong>Kohlbrugge</strong> (LH: a 248) tot die gevolgtrekking<br />
kom: soos Christus nou voor God is, so ook is ons in Hom.<br />
Dit was noodsaaklik dat Christus moes opstaan. Dat Christus deur sy opstanding die<br />
dood oorwin het, "sodat Hy ons die geregtigheid wat Hy deur sy dood verwerf het,<br />
deelagtig kon maak" (HK: a 45), is 'n belydenis wat <strong>Kohlbrugge</strong> volkome onderskryf.<br />
Onthou dit tog goed, sê <strong>Kohlbrugge</strong> (1894a:66; vgl. <strong>Kohlbrugge</strong>, 1992f:26) vir sy<br />
toehoorders. En verder: op die dag wat Christus opstaan, word die geregtigheid wat<br />
Christus vir sy uitverkorenes verdien het, deur die Vader toegereken en geskenk. Dit<br />
is die geregtigheid teen die skuld, teen die misdaad en teen die straf wat hulle verdien<br />
het (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1894a:68; vgl. 1992f:28). Daarom verklaar <strong>Kohlbrugge</strong><br />
(1876:25-26; vgl. 1888a:27-28) dat dit nie genoeg is dat Christus vir die sondes
gesterf het nie. 'n Dooie Heiland kan nie help nie. "Aber er stand auf als der Heilige<br />
Gottes, und wir in ihm, daß unser Wandel im Himmel sei."<br />
7.2.1.4 Die troos <strong>van</strong> die opstanding<br />
In die laaste vraag in hierdie afdeling vra <strong>Kohlbrugge</strong> hoe die opstanding <strong>van</strong> Christus<br />
nog meer troos (LH: v 249). Die "nog meer" impliseer dat wat <strong>Kohlbrugge</strong> alreeds oor<br />
die vrug <strong>van</strong> Christus se opstanding gesê het, vir hom deel is <strong>van</strong> die troos. Wat<br />
Christus doen - hier sy opstanding - troos.<br />
In die antwoord sê hy dan hoe die opstanding <strong>van</strong> Christus hom nog meer, bo en<br />
behalwe dit wat hy reeds genoem het, troos: "Ek het in die opstanding <strong>van</strong> Christus 'n<br />
sekere onderpand, dat ook my dooie liggaam eenmaal opgewek sal word deur die krag<br />
<strong>van</strong> Christus" (LH: a 249). Hy (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1970a:56) noem dit elders ook die<br />
gelowiges se sekerste onderpand <strong>van</strong> hulle salige opstanding en <strong>van</strong> die opwekking<br />
<strong>van</strong> hulle liggaam op die laaste dag. Baie duidelik klink hierin die woorde <strong>van</strong> die<br />
Heidelbergse Kategismus: "Ten derde is die opstanding <strong>van</strong> Christus vir ons 'n<br />
betroubare waarborg <strong>van</strong> ons salige opstanding" (HK: a 45).<br />
Weereens wys <strong>Kohlbrugge</strong> (s.a.:228) daarop dat Jesus opgestaan het as Borg. Dáárom<br />
het die wat aan Hom behoort in sy opstanding 'n seker onderpand <strong>van</strong> hulle salige<br />
opstanding.<br />
Hier gaan dit vir <strong>Kohlbrugge</strong> om die opstanding <strong>van</strong> die liggaam.<br />
7.2.2 Van die hemelvaart <strong>van</strong> ons Here Christus 127<br />
7.2.2.1 Inleiding<br />
Hierdie onderafdeling is die kortste in Die Lehre des Heils. Dit beslaan slegs vier vrae<br />
en <strong>Kohlbrugge</strong> begin direk met die vrae oor hoe God deur die hemelvaart <strong>van</strong> Christus<br />
die Wet weer opgerig, die sonde uit die midde verwyder en die mens weer in<br />
geregtigheid voor Hom gestel het. Hy beperk hom ook daartoe.<br />
127 Die opskrif in die oorspronklike is: "Von unseres Herrn Christi Himmelfart" (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1930:54).<br />
Hierdie onderafdeling strek <strong>van</strong>af vraag en antwoord 250 tot en met 253.
7.2.2.2 Die Goddelike Drie-eenheid en die hemelvaart<br />
7.2.2.2.1 <strong>Kohlbrugge</strong> sien die hemelvaart nie alleen as 'n daad <strong>van</strong> die Here Jesus<br />
Christus nie, maar ook baie duidelik as 'n daad <strong>van</strong> die Vader.<br />
So verklaar <strong>Kohlbrugge</strong> (LH: a 250) dat die Vader die Seun verheerlik het<br />
deur sy lyding, sterwe en opstanding, en "dadurch, daß Er Ihn zu Sich<br />
nahm". In die offers wat in die Ou Testament op die altaar verbrand is, sien hy<br />
(<strong>Kohlbrugge</strong>, 1889a:18-19) heenwysings na die hemelvaart: die offers op die<br />
altaar het in vlamme opgestyg na die hemel en so het God die offer genadig<br />
aangeneem en <strong>van</strong> die hemel sy genade, geregtigheid en die Heilige Gees aan<br />
sy gemeente geskenk. So is ook die Offer, die teëbeeld <strong>van</strong> al die offers, deur<br />
God opgeneem. Daarna is die Heilige Gees <strong>van</strong> bo neergestuur ter wille <strong>van</strong><br />
dié Offer.<br />
In antwoord op die hemelvaart, die offer <strong>van</strong> Christus, stuur die Vader dus die<br />
Heilige Gees. Hier word Pinkster ten nouste met Hemelvaart verbind en die<br />
stuur <strong>van</strong> die Heilige Gees geteken as daad <strong>van</strong> die Vader. Hierdie verband<br />
laat <strong>Kohlbrugge</strong> ook in Die Lehre des Heils (v/a 251 en 252) sien, maar daar<br />
laat hy Christus weer sien as Gewer <strong>van</strong> die gawes <strong>van</strong> die Heilige Gees.<br />
7.2.2.2.2 Uit die voorafgaande afdeling (7.2.2.2.1) moet dit alreeds duidelik wees dat<br />
die Heilige Gees sterk funksioneer in <strong>Kohlbrugge</strong> se beskouing <strong>van</strong> die<br />
hemelvaart. Hoewel die Heilige Gees nie by die Naam genoem word in<br />
hierdie onderafdeling <strong>van</strong> Die Lehre des Heils nie, word twee <strong>van</strong> die vier<br />
vrae en antwoorde in die betrokke onderafdeling afgestaan aan die gawes<br />
<strong>van</strong> die Heilige Gees (LH: v/a 251 en 252).<br />
Dit is natuurlik nie net in <strong>Kohlbrugge</strong> se kategismus waar dié verband gelê<br />
word nie. Ook die Heidelbergse Kategismus (v/a 49) noem as 'n nut <strong>van</strong> die<br />
hemelvaart dat Christus sy Heilige Gees as teëpand stuur. In 'n leerrede oor<br />
artikel 6 <strong>van</strong> die Apostolicum - "opgevaar het na die hemel" - sluit<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> (1889a:29) by die beeld <strong>van</strong> 'n pand en 'n teëpand aan.<br />
Wat <strong>Kohlbrugge</strong> verder oor die hemelvaart en die Heilige Gees sê, sal aan<br />
die orde kom in 'n volgende afdeling (7.2.2.3.2).<br />
7.2.2.3 Die Wet en die hemelvaart
7.2.2.3.1 Hoe die Wet deur die hemelvaart weer opgerig is 128<br />
7.2.2.3.1.1 Die einddoel 129 <strong>van</strong> die Wet is volgens <strong>Kohlbrugge</strong> (LH: a 250) God se<br />
heerlikheid en ons heerlikheid in God.<br />
Die Wet is steeds vir <strong>Kohlbrugge</strong> sentraal, maar dan nie as iets op sigself nie, maar<br />
as Wet <strong>van</strong> God wat gemik is op die heerlikheid <strong>van</strong> God en ons heerlikheid in<br />
Hom.<br />
Waar hierdie einddoel bereik word, is die Wet opgerig.<br />
7.2.2.3.1.2 Dat die einddoel <strong>van</strong> die Wet God se heerlikheid is (LH: a 250), word<br />
voorop gestel.<br />
In dieselfde antwoord verduidelik <strong>Kohlbrugge</strong> ook hóé dit bereik word: die Seun<br />
het in ons plek die Vader verheerlik deur die werk wat die Vader Hom hier op<br />
aarde gegee het om te doen (LH: a 250). Elders betrek hy (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1974:100)<br />
dit meer spesifiek op die hemelvaart: Christus het opgevaar na die hemel nie vir<br />
Homself nie, maar Hy het alles gedoen tot eer <strong>van</strong> God wat Hom gestuur het.<br />
In die eerste plek gaan dit vir <strong>Kohlbrugge</strong> in die hemelvaart dus om die eer <strong>van</strong><br />
God, 'n siening wat heeltemal ooreenstem met dié <strong>van</strong> Calvyn.<br />
Die aandag moet ook weer daarop gevestig word dat hierdie einddoel nie bereik<br />
word deur die mens nie, maar deur die Seun "in ons plek". Die oprigting <strong>van</strong> die<br />
Wet is <strong>van</strong> begin tot einde sy werk en geskied deur sy werk.<br />
7.2.2.3.1.3 As verdere deel <strong>van</strong> die einddoel <strong>van</strong> die Wet, noem <strong>Kohlbrugge</strong> (LH:<br />
a 250) ons heerlikheid in God.<br />
Toe die mens in God se beeld geskape is, het hy hierdie heerlikheid gehad<br />
(<strong>Kohlbrugge</strong>, 1991:14; vgl. LH: v/a 11). In Adam het hy dit egter verloor<br />
(<strong>Kohlbrugge</strong>, 1991:14, 16).<br />
Hoe kry die mens hierdie heerlikheid nou weer terug volgens <strong>Kohlbrugge</strong>? Die<br />
Vader het die Seun verheerlik in sy lyding, sterwe en opstanding en daardeur dat<br />
128 Opskrif afgelei uit vraag en antwoord 250 (LH).<br />
129 "Endzweck"
Hy Hom tot Hom geneem het en ons in Hom (LH: a 250). In Hom, dit is in<br />
Christus, vind die herstel dus plaas en bereik die Wet ook hierdie einddoel.<br />
Dit is so, verklaar <strong>Kohlbrugge</strong> (1974:100-101), dat die hemelvaart ook geskied het<br />
tot Christus se verheerliking en eer, nadat Hy die wil <strong>van</strong> die Vader voleindig het.<br />
Tog het Hy nie vir Homself opgevaar nie, maar as die mens Jesus Christus, wat<br />
gesê het: "Ek vaar op tot my Vader en julle Vader en tot my God en julle God."<br />
Aan die hand <strong>van</strong> hierdie teks argumenteer hy dan - in aansluiting by die<br />
Heidelbergse Kategismus (v/a 49) - soos volg verder: "Is de God en Vader <strong>van</strong><br />
onze Heere Jezus Christus onze God en Vader, dan zijn wij vlees <strong>van</strong> Zijn vlees<br />
en been <strong>van</strong> Zijn been, zijn Zijn broeders en ons vlees is in Zijn vlees - één vlees,<br />
één Geest in de hemel." En: "Vlees en bloed dragen wij aan ons, maar ons vlees en<br />
bloed heeft Hij aan Zich genomen, en is daarmede opgevaren ten hemel. Zo<br />
hebben wij dan ons vlees in de hemel tot een zeker pand, dat wij door Hem, het<br />
Hoofd, dat zonder Zijn lidmaten niet leven, niet zalig noch gelukkig zijn kan - dat<br />
wij door Hem, het Hoofd, ook opgenomen worden in de hemel, tot Hem, tot de<br />
Heere Jezus."<br />
Die beeld <strong>van</strong> die pand en die teëpand - <strong>Kohlbrugge</strong> kom herhaaldelik op hierdie<br />
Kategismusvraag en dié betrokke beeld terug (vgl. <strong>Kohlbrugge</strong>, 1889a:28-30 en<br />
s.a.:240-241) - verklaar <strong>Kohlbrugge</strong> (1974:100-101) as dat dit gaan om die ringe<br />
wat 'n bruid en 'n bruidegom verwissel: "De Bruidegom heeft ons vlees aan Zijn<br />
doorboorde hand, aan Zijn vingers, dat is zijn ring; de Bruidegom geeft aan Zijn<br />
Bruid als tegenpand - en dat is haar ring - Zijn Geest." Deurdat Christus ons vlees<br />
in die hemel het, het Hy die sekerheid aan sy vlees dat Hy dié wat aan Hom<br />
behoort, saam met Hom in die hemel kry. Hierdie sekerheid en versekerdheid wil<br />
die Here Jesus egter ook aan dié wat aan Hom behoort gee, sodat hulle kan weet:<br />
"Hij en ik zijn één, geen dood kan ons scheiden, er is geen stofje tussen ons, want<br />
Hij is mijn zonde, en ik ben Zijn gerechtigheid." Daarom stuur Hy sy Gees as<br />
Teëpand neer. So maak Hy hulle, terwyl hulle op aarde is, daar<strong>van</strong> seker dat al<br />
hulle sekerheid in die hemel aan die regterhand <strong>van</strong> die Vader is.<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> weet dat hierdie feit dat die gelowiges saam met Christus in die hemel<br />
geplaas is (Ef. 2:6b) heerlike sekerheid beteken, want, sê hy (<strong>Kohlbrugge</strong>,<br />
1991:24), dit is 'n beter paradys. Daar kan die duiwel die volk <strong>van</strong> God nie meer<br />
uitkry nie. Dit is die heerlikheid <strong>van</strong> God se genadige wil: Hy wou sy volk reeds<br />
vooruit in die hemel hê, ofskoon hulle nog op aarde is. Daarom het Hy hulle in
Christus Jesus ingesluit om in Hom die sekerheid te hê dat Hy sy volk wat op<br />
aarde is, eenmaal by Hom in die hemel kry.<br />
Elders kom <strong>Kohlbrugge</strong> (1968:167) tot die gevolgtrekking dat die heerlikheid<br />
waarmee die Here Jesus met sy hemelvaart gekroon is, nie net vir Hom tot<br />
voordeel strek nie, maar as die groot God en Verlosser <strong>van</strong> sy volk is Hy<br />
opgeneem in heerlikheid en hulle in Hom (Ef. 2:6).<br />
In Christus lê vir <strong>Kohlbrugge</strong> die waarborg, die sekerheid <strong>van</strong> die heerlikheid wat<br />
sy kinders ont<strong>van</strong>g.<br />
7.2.2.3.2 Hoe die sonde deur die hemelvaart <strong>van</strong> Christus uit die midde verwyder is 130<br />
Wanneer <strong>Kohlbrugge</strong> (LH: v/a 251 en 252) die vraag stel hoe God deur die<br />
hemelvaart <strong>van</strong> die Here Jesus die sonde uit die midde verwyder het, antwoord hy<br />
deur te wys op die gawes waar<strong>van</strong> Efesiërs 4:8 en 11 praat. Dit is die apostels,<br />
profete, e<strong>van</strong>geliste, herders en leraars en allerlei ordeninge tot opbou <strong>van</strong> Christus<br />
se gemeente, sodat elkeen in sy kring opgroei om alles deur die geloof te doen.<br />
Dit gaan in dié betrokke Bybeltekste duidelik om die gawes <strong>van</strong> die Heilige Gees.<br />
Veral die laaste gedeelte <strong>van</strong> antwoord 252 (LH) - so sal uit die bespreking wat<br />
volg blyk - is belangrik: die gawes is daarop gemik om die gemeente op te bou,<br />
sodat elkeen in sy eie kring opgroei, "alles am Glauben zu tun". Dit is tipies<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> om die klem hier weer op die geloof te lê, want "deur die geloof"<br />
staan teenoor "deur die vlees". "Deur die geloof" beteken vertroue op Christus<br />
alleen. "Deur die vlees" beteken vertroue op die mens se eie vermoë en juis dit is<br />
vir <strong>Kohlbrugge</strong> sonde.<br />
In 'n verklaring <strong>van</strong> Efesiërs 4:8-14 skryf <strong>Kohlbrugge</strong> (1991:68-69) dat Christus<br />
wonderbare gawes uit die hoogte uitdeel. Dit kom alles tot sy volk deur die<br />
mededeling <strong>van</strong> sy Woord en sy dierbare e<strong>van</strong>gelie. Wat hulle nodig het en wat Hy<br />
hulle nou meedeel, is 'n waaragtige geloof en 'n waaragtige vertroue in die Seun<br />
<strong>van</strong> God, en om hulle op Hom te verlaat met liggaam en siel, vir tyd en vir<br />
ewigheid.<br />
130 Opskrif afgelei uit vraag en antwoord 251 (LH).
In 'n preek oor Levitikus 14:1-8 - dit handel oor die plaag <strong>van</strong> melaatsheid - wys<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> (1894a:57; vgl. 1992f:16) daarop dat, nadat die in bloed gedoopte<br />
voël opgevaar het, die gawes neerdaal, die Gees <strong>van</strong> die lewe. Wat <strong>Kohlbrugge</strong><br />
dan <strong>van</strong> die Gees sê, is by hierdie punt <strong>van</strong> besondere belang: enersyds beskryf hy<br />
die Gees as dié Een wat alles wat aan die mens is, heilig, wat "die Geschäfte des<br />
Fleisches" 131 dood. Andersyds leer Hy die melaatse die sprong waag in die diepte<br />
<strong>van</strong> die Godheid, in die diepte <strong>van</strong> "ewiger Erbarmung" 132 . Hy leer die mens die<br />
sprong maak in die stroom <strong>van</strong> die lewe en die ewige liefde, waarin die mens hom<br />
altyd rustig en veilig, getroos en gered bevind. Enersyds is daar dus sprake <strong>van</strong> 'n<br />
doodmaak <strong>van</strong> die werke <strong>van</strong> die vlees deur die Gees. Andersyds leer dieselfde<br />
Gees die mens die sprong maak in die stroom <strong>van</strong> die lewe, in die diepte <strong>van</strong><br />
ewige ontferming. Teenoor die werke <strong>van</strong> die vlees staan die sprong in die diepte<br />
<strong>van</strong> ewige ontferming.<br />
7.2.2.3.3 Hoe die mens deur die hemelvaart weer in geregtigheid voor God gestel is 133<br />
7.2.2.3.3.1 Hoe kom die mens deur die hemelvaart weer in ooreenstemming met<br />
die Wet?<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> (LH: v/a 253) behandel hierdie vraag deur eerstens te stel dat alles<br />
hier op aarde aan die ydelheid onderworpe is. Mens-wees beteken immers vir hom<br />
om aan die ydelheid onderworpe te wees, om boos en onder die sonde verkoop te<br />
wees (LH: v/a 5) en ydelheid is alles wat nie die vrug <strong>van</strong> die ewige lewe in hom<br />
dra nie, maar moeite en verdriet (LH: v/a 6). As gevolg <strong>van</strong> die feit dat die mens<br />
aan die ydelheid onderworpe is, sê hy (LH: 253), was daar geen vrug <strong>van</strong> die<br />
heiligheid meer te vinde nie. Die moontlikheid dat hierdie vrug <strong>van</strong> die heiligheid<br />
<strong>van</strong> aardse herkoms sou kon wees, dat dit dus uit die mens sou kon voortkom, sluit<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> by voorbaat uit. Sodanige vrug kan nie die produk (letterlik: die<br />
diens) <strong>van</strong> mensehande wees nie (LH: v/a 146).<br />
Nogtans moes die mens so 'n vrug voortbring. Dít, sê <strong>Kohlbrugge</strong> (LH: a 253),<br />
kon egter slegs <strong>van</strong> die hemel afdaal. Hierdie vrug is dus uitsluitlik <strong>van</strong> hemelse<br />
herkoms. Dit is verkry deur Christus, deur sy hemelvaart. Daarom, so vervolg<br />
131 Die werke <strong>van</strong> die vlees.<br />
132 Ewige ontferming.<br />
133 Opskrif afgelei uit vraag en antwoord 253 (LH).
<strong>Kohlbrugge</strong>, het Christus na die hemel opgevaar en ons in en met Hom daarheen<br />
geneem, sodat ons, hoewel hier benede in die vlees, in Hom geseën sou wees met<br />
alle goedere <strong>van</strong> die hemel. In Hom alleen dra die mens vir God vrug, lewe hy in<br />
ooreenstemming met die Wet (LH: v/a 156).<br />
Vervolgens sal getoon word hoe <strong>Kohlbrugge</strong> hierdie werk <strong>van</strong> Christus in die<br />
hemel sien. Hy sien hom daar as Hoëpriester aan die werk.<br />
7.2.2.3.3.2 As Hoëpriester bid Christus vir sy volk.<br />
Voor God se volk lê 'n Wet, 'n heilige Wet. By God is dit heilige erns dat daardie<br />
Wet eerbiedig moet word. Dit kan nie sommer opsy geskuif word nie. Wat moet<br />
die sondaar dan doen as die vloek en die donder <strong>van</strong> Sinai hom werklik met skrik<br />
vervul? "Hoor," sê <strong>Kohlbrugge</strong> (1974:102-103), "wat de Heere Jezus in de hemel<br />
doet! Hij bidt voor u!"<br />
Christus bevind Hom in die hemel voor die regterstoel <strong>van</strong> God. Hy tree op as<br />
Advokaat en Voorspraak (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1972:25-26). Waar egter 'n Voorspraak is,<br />
daar is sekerlik ook een of meer aanklaers wat al ons sondes en verskriklike<br />
verderf aan die lig bring (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1969:125). Die Wet en die duiwel kla die<br />
mens aan (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1972:26). Juis wanneer al die aanklagte en tallose<br />
beskuldigings egter teen die gelowige begin, het hy 'n goeie Advokaat in Christus,<br />
sy hemelse Voorspraak(<strong>Kohlbrugge</strong>, 1969:125). Hy weer die aanklagte <strong>van</strong> die<br />
duiwel en die Wet af (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1972:26).<br />
In hierdie voorbidding en pleitrede <strong>van</strong> die hemelse Advokaat staan sy offer<br />
sentraal. Dit is vir <strong>Kohlbrugge</strong> <strong>van</strong> kardinale, deurslaggewende belang. Keer op<br />
keer kom hy daarop terug. Christus verskyn voor die regterstoel <strong>van</strong> God met sy<br />
bloed ter betaling <strong>van</strong> die sondes. Hy tree op met die geregtigheid wat Hy verwerf<br />
het (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1972:25; vgl. ook 1968:167). In die saak <strong>van</strong> die<br />
regverdigmaking wys Hy op sy offer, hou dit aan die Vader voor, eis wat Hy<br />
verwerf het en is altyd Priester op die troon. Dit is 'n offer wat ewig geld, wat<br />
volgens die ewige wil <strong>van</strong> God is (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1889a:25). So weer Hy die<br />
aanklagte af en so tree Hy by die Vader op as Advokaat en Voorspraak voor<br />
hierdie wonderlike geregshof. Op grond <strong>van</strong> hierdie pleitrede moet alle goddeloses<br />
en diegene wat deur die duiwel gebonde is, wat graag vry wil wees, losgelaat word<br />
(<strong>Kohlbrugge</strong>, 1972:26). Die Vader verhoor Hom altyd op grond <strong>van</strong> sy ewig<br />
geldende offer. "Bedenk dat," sê <strong>Kohlbrugge</strong> (1974:103), "en wanneer dan de wet
in uw leden u ge<strong>van</strong>gen sleept naar de wet <strong>van</strong> zonde en dood, zo zeg het aan de<br />
ge<strong>van</strong>genbewaarder: of u mij houdt, zo houdt u mij toch niet! En wanneer u alle<br />
licht zou uitgaan, terwijl het heet: u bent verloren, verdoemd <strong>van</strong> uw eeuwige<br />
zonden - zo weet: er zit boven Een ter rechterhand des Vaders, Die heeft lief met<br />
eeuwige macht, op grond <strong>van</strong> een eeuwig recht, dat Hij Zelf aangebracht heeft".<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> (1889a:38) beskou Christus se voorbede as <strong>van</strong> besondere belang,<br />
want dit is daardeur dat die offer wat Hy eenmaal gebring het, voortdurend en met<br />
oneindige krag werk en dat sy bloed wat Hy eenmaal vir sy eiendom vergiet het,<br />
spreek. Gevolglik is daar by God nooit meer toorn aanwesig nie, maar versoening<br />
vir alle sondes en regverdigmaking <strong>van</strong> alle misdade. Christus word nooit moeg<br />
daarvoor om te sorg dat sy genoegdoening, geregtigheid en heiligheid voortdurend<br />
toegereken en geskenk word aan die wat die Vader Hom gegee het nie. Dit is sy<br />
vaste en onveranderlike wil dat hierdie toerekening plaasvind.<br />
7.2.2.3.3.3 As Hoëpriester seën Christus ook sy volk.<br />
As Oorsaak en Bron <strong>van</strong> alle seëninge wys <strong>Kohlbrugge</strong> op hierdie seënende<br />
Hoëpriester.<br />
Hy seën die wat aan hom behoort sodanig dat Hy deur sy Gees die Vadernaam in<br />
hulle harte skryf en hulle leer om te roep: "Abba, liewe Vader!" Hy vervul hulle,<br />
omklee hulle, omgord hulle met sy Jesus-Naam. Hy hou al die name <strong>van</strong> sy<br />
gemeente in die gedenkboek <strong>van</strong> sy ewige liefde. Wil 'n Simeï Jesus se Dawid<br />
vloek of wil 'n Bileam Jesus se Israel deur vervloekinge in die ellende stort, wil<br />
ook Wet, sonde en duiwel met allerlei vloek kom, Hy pleit by sy Vader: "Laat<br />
hulle vloek, maar seën U hulle!" En omdat hierdie Hoëpriester vir hulle optree, is<br />
Jakob geseënd en sal hy geseënd bly. Christus het vir sy eiendom 'n vloek geword<br />
en het hulle vervloeking <strong>van</strong> hulle weggeneem. Nou lê Hy, die Bron <strong>van</strong> alle<br />
seëninge, op hulle sy seëninge. Dit is 'n hoëpriesterlike seën, wat sonde en skande<br />
bedek en wegneem en aan sy volk verlossing en oorvloedige vrug en volheid<br />
skenk (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1889a:43-44). Die seën waarmee Christus sy eiendom by sy<br />
hemelvaart seën, waarborg aan hulle 'n voorspoedige deurtog deur die woestyn en<br />
'n salige oorgang na die land <strong>van</strong> rus. Hierdie seën neem alle vloek <strong>van</strong> hulle af<br />
weg, volgens die belofte <strong>van</strong> Sagaria (8:13-15) (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1889a:6-7).<br />
7.2.2.4 Die troos <strong>van</strong> die hemelvaart
Alhoewel <strong>Kohlbrugge</strong> nie in Die Lehre des Heils vra na die troos <strong>van</strong> die<br />
hemelvaart nie, verwys hy in sy preke telkens daarna.<br />
Hierdie troos het vir hom alles met die Wet te make. Daarom sê hy (<strong>Kohlbrugge</strong>,<br />
1889b:6-7; vgl. ook 1992c:394) 'n oppervlakkige verkondiging <strong>van</strong> God se<br />
barmhartigheid, goedertierenheid en liefde kan die sondaar nie troos nie. 'n<br />
Beledigde geregtigheid moet voldoening ont<strong>van</strong>g.<br />
Met werke kan die mens hierdie voldoening egter nie gee nie. Hy hét ook geen<br />
werke nie. Hy het niks anders as sonde nie (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1889b:6-7; vgl. ook<br />
1992c:394). Daarom sê <strong>Kohlbrugge</strong> (1974:105): hier benede is volstrek geen troos<br />
nie.<br />
Hoe kan die mens dan staan voor 'n heilige en regverdige God en sy toorn? Die<br />
antwoord op dié bange vraag gee die Woord: ons het 'n Hoëpriester (<strong>Kohlbrugge</strong>,<br />
1889b:6-7; vgl. ook 1992c:394). Hy het die geregtigheid wat voor God geld, die<br />
lewe, die vrede en die seën verwerf, sodat alle toorn verby is. Dit sê die Skrif met<br />
hierdie woorde: "Hy het opgevaar na die hemel" of "deur die hemel deurgegaan"<br />
(<strong>Kohlbrugge</strong>, 1889b:10; vgl. ook 1992c:398). As God nie tevrede was met sy offer<br />
nie, sou Christus nie deur die hemele heen kon dring nie (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1993:145).<br />
Hy, Wie se Selfofferande vir ewig geld, behartig die gelowige se saak voor die<br />
troon. Derhalwe moet die gelowiges afsien <strong>van</strong> hulself, <strong>van</strong> hul sonde, <strong>van</strong> hul<br />
swakheid. Dit mag hulle geensins terughou om tot die troon te gaan nie. In die<br />
bloed <strong>van</strong> Christus is hulle immers versoen. Daarom moedig <strong>Kohlbrugge</strong> sy<br />
toehoorders aan om getroos na dié troon te gaan. Hulle moet in geloof daarheen<br />
opsien, want hulle groot Hoëpriester is daar. Hy waarsku sy gemeente ook om die<br />
sonde nie deur werke of deur boetedoening te probeer regmaak nie. Hulle moet<br />
hulle ook nie steur aan die beskuldigings <strong>van</strong> die duiwel nie. Hulle het immers 'n<br />
genadige Hoëpriester. Hy het as Lam met een offer soveel gedoen, dat hulle<br />
hulself volmaak mag noem (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1889b:16; vgl. ook 1992c:404).<br />
Die troos lê dus vir <strong>Kohlbrugge</strong> alleen in Christus, die Hoëpriester in die hemel,<br />
en in sy volkome offerande. Dit moet hoegenaamd nie gesoek word in iets <strong>van</strong> die<br />
mens nie.
7.2.3 Van die besitneming <strong>van</strong> die koninkryk deur ons Here 134<br />
7.2.3.1 Inleiding<br />
In hierdie onderafdeling gaan <strong>Kohlbrugge</strong> (vgl. LH: v/a 260, 262-264) in op die<br />
tweede helfte <strong>van</strong> die sesde artikel <strong>van</strong> die Apostolicum, naamlik Christus se sit<br />
aan die regterhand <strong>van</strong> God, die almagtige Vader.<br />
Die sessio staan vir <strong>Kohlbrugge</strong> nie los <strong>van</strong> die ascensio nie. Hy (<strong>Kohlbrugge</strong>,<br />
1889a:34) noem dit die doel, die hoogste en vernaamste doel, die einddoel, <strong>van</strong><br />
Christus se hemelvaart.<br />
7.2.3.2 Die Goddelike Drie-eenheid en die besitneming<br />
7.2.3.2.1 Wat <strong>Kohlbrugge</strong> in dié verband <strong>van</strong> die Vader sê, kom eerstens ter<br />
sprake.<br />
Reeds in die eerste vraag en antwoord <strong>van</strong> die afdeling oor die besitneming (LH:<br />
v/a 254) verklaar <strong>Kohlbrugge</strong> dat die Vader die Een is wat aan Christus alle mag<br />
in die hemel en op die aarde gegee het en Hom dus alles laat erf het. God het die<br />
regering oor mense aan Hom oorgegee (LH: a 264). Die Vader het alles aan Hom<br />
oorgegee (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1889a:46). Op Hom as die Seun het Hy alle heerlikheid en<br />
alle skatte <strong>van</strong> die huis gelê (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1855c:38; vgl. ook 1992e:127). Christus<br />
het <strong>van</strong> die Vader 'n koninkryk ont<strong>van</strong>g (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1855c:68; vgl. ook<br />
1992e:198).<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> sien dus die besitneming baie duidelik as 'n daad <strong>van</strong> die Vader.<br />
Andersyds beskryf hy (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1970b:11) dit ook as 'n daad <strong>van</strong> die Seun. Dit<br />
is inderdaad soos die Skrif dit ook laat sien: soms word byvoorbeeld gesê dat God<br />
Hom aan sy regterhand laat sit het (Ef. 1:20) en ander kere word weer gesê dat die<br />
Seun aan God se regterhand gaan sit het (Heb. 1:3).<br />
Die daad <strong>van</strong> die Vader staan vir <strong>Kohlbrugge</strong> ook nie los <strong>van</strong> die werk wat<br />
Christus op aarde gedoen het nie: omdat die Seun as getroue Kneg in ons plek die<br />
134 Die oorspronklike lui: "Von der Besitsnahme des Königreichs durch unsern Herrn" (<strong>Kohlbrugge</strong>,<br />
1930:55). Hierdie onderafdeling strek <strong>van</strong>af vraag en antwoord 254 tot en met 274.
wil <strong>van</strong> God gedoen het, het die Vader Hom alle mag in die hemel en op die aarde<br />
gegee en Hom dus alles laat erf (LH: a 254). Hy moes eers die dood ondergaan.<br />
Omdat Hy die dood oorwin het, is Hy deur God gekroon (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1993:24).<br />
Christus is verhoog, sê <strong>Kohlbrugge</strong> (1991:17) elders, omdat Hy die liefde <strong>van</strong> die<br />
Vader verheerlik het, omdat Hy gesterf het ter wille <strong>van</strong> ons sondes en opgewek is<br />
ter wille <strong>van</strong> ons regverdigmaking. Christus se verhoging aan die regterhand <strong>van</strong><br />
die Vader hang vir <strong>Kohlbrugge</strong> dus terdeë saam met sy doen <strong>van</strong> die wil <strong>van</strong> God,<br />
met sy gehoorsaamheid.<br />
Dat God aan die Seun alle mag gegee het, beteken sekerlik nie dat die Vader<br />
ophou regeer het nie. God regeer en Christus regeer, sê Van Genderen en Velema<br />
(1992:460). Die Heidelbergse Kategismus (v/a 50) het dit voortreflik geformuleer:<br />
dit is die Vader wat deur Christus alle dinge regeer. Dit is ook <strong>Kohlbrugge</strong><br />
(1889a:37, 44, 46; vgl. ook 1970b:10) se standpunt. Die Here Jesus regeer na God<br />
se welgevalle (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1993:14). Volgens Calvyn se Institusie 135 (Calvyn,<br />
s.a.:434) regeer Hy in die mag en majesteit en heerlikheid <strong>van</strong> die Vader. 'n<br />
Soortgelyke formulering word by <strong>Kohlbrugge</strong> (1993:14; vgl. ook 1994:60)<br />
aangetref: Christus sit aan die regterhand <strong>van</strong> die Vader om te regeer in die mag<br />
<strong>van</strong> die Vader.<br />
Ten slotte noem <strong>Kohlbrugge</strong> (LH: v/a 269) dat Christus aan die einde, as alle<br />
heerskappy tot niet gemaak is, die koninkryk aan die Vader sal oorgee, sodat God<br />
alles in almal sal wees.<br />
7.2.3.2.2 Tweedens moet gelet word op wat <strong>Kohlbrugge</strong> sê oor die Heilige Gees<br />
en Christus se besitneming <strong>van</strong> die koninkryk.<br />
Die Here Jesus Christus bewaar sy gemeente by die verlossing wat verwerf is. Hy<br />
doen dit deur die Gees deur handhawing <strong>van</strong> die Woord <strong>van</strong> die geloof en <strong>van</strong> die<br />
geregtigheid (LH: v/a 258). Hy sit op sy koninklike genadetroon om met die<br />
Heilige Gees neer te daal in die harte <strong>van</strong> rusteloos voortgejaagdes en so die<br />
geloof te skenk aan 'n arm, ellendige, deur die donderslae en bliksemstrale <strong>van</strong> die<br />
Wet verpletterde mensekind (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1969:114-115). Hy beskik oor dit wat<br />
aan die Vader behoort: genade, blydskap, vrede en geregtigheid in die Heilige<br />
Gees (LH: v/a 255 en 256). Sy heerskappy is 'n regering deur Woord en Gees (LH:<br />
v/a 266).<br />
135 Boek IV, hfst. 17, par. 18.
Dit is genoeg om aan te dui dat ook Christus se regering nie vir <strong>Kohlbrugge</strong> los<br />
staan <strong>van</strong> die derde Persoon in die Goddelike Drie-eenheid nie.<br />
7.2.3.3 Die mag wat Christus in die hemel en op aarde het<br />
7.2.3.3.1 Die mag wat Christus in die hemel het 136<br />
Die mag wat Christus in die hemel het, behels die volgende: Hy beskik oor alles<br />
wat aan die Vader behoort, sodat ook diegene wat die getuienis <strong>van</strong> Christus<br />
gehoorsaam, alles erf in sy heerskappy (LH: v/a 255).<br />
In 'n volgende vraag (LH: v/a 256) verklaar <strong>Kohlbrugge</strong> wat daardie "alles" is wat<br />
aan die Vader behoort. Dit is genade, blydskap, vrede en geregtigheid in die<br />
Heilige Gees.<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> (1884b:50; vgl. ook 1992a:184) gaan nog breedvoeriger hierop in<br />
wanneer hy in 'n preek (Hand. 9:31) verklaar dat die Vader alles wat Hy het aan<br />
die Seun gegee het. Dit wat die Vader het, is dan die volgende: gevoelens <strong>van</strong><br />
innige ontferming oor al wat verlore is; 'n hart vir al wat omkom; 'n waaragtige,<br />
heilige wil om sodaniges te help en ook mag om dit te doen; geregtigheid om hulle<br />
wat na geregtigheid honger oor te plaas in sy geregtigheid; alle rykdomme <strong>van</strong><br />
hemelse skatte en seëninge om die armes mee te verryk; 'n ewige erfenis, dit is dat<br />
die mens Hom, God, erf met alles wat <strong>van</strong> Hom is, dat die mens in sy ewige<br />
heiligheid en saligheid opgeneem is.<br />
Die woorde "erf" en "erfenis" is nou reeds verskeie male in hierdie afdeling<br />
(7.2.3.3.1) gebruik. Soos blyk uit die voorafgaande word met hierdie erfenis<br />
dieselfde bedoel as met die uitdrukking "alles wat aan die Vader behoort" (LH: v/a<br />
255). In 'n preek oor Hebreërs (1:1-2) dui <strong>Kohlbrugge</strong> (1855c:10-11; vgl. ook<br />
1992e:88-89) aan wat dit beteken dat God sy Seun tot Erfgenaam <strong>van</strong> alles<br />
aangestel het: as Hoof <strong>van</strong> die gemeente deel Hy uit die volheid <strong>van</strong> 'n ewige<br />
erfdeel genade, verlossing en heil uit. Die aarde met sy ganse volheid, met al die<br />
goud en silwer wat daarop is, met alles wat daarop is om te voorsien in die<br />
onderskeie behoeftes <strong>van</strong> die mense - dit alles het Christus in sy hand en oor dit<br />
alles het die Vader Hom as Erfgenaam aangestel. Die ewige heerlikheid <strong>van</strong> die<br />
ewige saligheid, die ewige, salige saamwees met God, die ewige, volmaakte genot<br />
136 Opskrif ontleen aan vraag 255 (LH): "Welche Macht hat demnach Christus im Himmel?"
<strong>van</strong> sy wonderlike liefde, die ewig woon met God daarbo in sy huis, waar volheid<br />
<strong>van</strong> vreugde is en 'n ewige, lieflike sit aan sy regterhand - dit alles het Christus<br />
geërf. Hy kan dit alles gee aan wie Hy wil; Hy kan bepaal dat die mens toegelaat<br />
word tot die genieting <strong>van</strong> die volsalige God!<br />
Christus het alles geërf, ook die hel, die duiwel en die dood. Daarmee bedoel<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> (1855c:10-11; vgl. ook 1992e:89-90) die volgende: Hy is Here <strong>van</strong><br />
die hel en gevolglik kan die duiwel niemand daarheen sleep as Hy dit nie toelaat<br />
nie; Hy is Here <strong>van</strong> die dood en gevolglik kan die dood niemand met sy prikkel<br />
verwond as Hy dit nie wil toelaat nie; Hy is Here <strong>van</strong> die graf en gevolglik kan die<br />
graf niemand hou wat Hy daaruit wil hê nie; Hy is Here <strong>van</strong> die aardryk en<br />
gevolglik sal sy eiendom nogtans die aardryk moet beërwe, hoe 'n arm en ellendige<br />
volk hulle ook al mag wees; Hy is Here <strong>van</strong> die weg wat na die nuwe Jerusalem lei<br />
en gevolglik sal alle geestelike magte <strong>van</strong> die hel sy arme pelgrims ongehinderd<br />
moet laat trek en laat Hy alles op die weg vir hulle ten goede meewerk; Hy is Here<br />
<strong>van</strong> die hemelse Jerusalem, die nuwe paradys en gevolglik kan Hy die moordenaar<br />
aan die kruis daarin opneem, want Hy het die sleutels <strong>van</strong> die hel en <strong>van</strong> die dood.<br />
In hierdie Erfgenaam en in sy erfenis het die mens alles wat hy nodig het. In dié<br />
verband stel <strong>Kohlbrugge</strong> (1855c:11-12; vgl. ook 1992e:90-91) 'n vraag wat tipies<br />
is <strong>van</strong> sy hele teologiese gedagtegang: waarom wil vlees en bloed hulle tog met<br />
engele, heiliges, werke <strong>van</strong> eiegeregtigheid of eiewillige werke uitput en diesulkes<br />
as bymiddelaars 137 soek? Kan sulke engele, heiliges of die werke <strong>van</strong> ons hande<br />
God miskien tevrede stel? Kan dit sy toorn teen die sonde stil? Waarskuwend laat<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> dan hoor: Ja, die toorn <strong>van</strong> God oor ons des te meer opwek - dít kan<br />
hulle. God het die Seun <strong>van</strong> die mens, as ons enigste Middelaar, tot Erfgenaam<br />
<strong>van</strong> alles aangestel en daarom sou alle engele, alle heiliges, alle selfgekose werke,<br />
indien hulle by God vir ons sou kon intree, hierdie antwoord voor die troon<br />
ont<strong>van</strong>g: "Laß den Menschen da auf meinen Sohn sehen, den habe ich zum Erben<br />
über Alles gesetz, ich habe es ihm auch gegeben, alle andere Mittler und<br />
Vermittlung zu zerschmettern in seinem Zorn; denn wer ihn nicht ehret, der ehret<br />
mich nicht. Dazu habe ich ihn gesetzt, daß der Sünder, der Noth- und<br />
Gefahrleidende seine Namen anrufe, und in ihm, als in einem volkommenen<br />
Seligmacher Alles habe, was ihm zu seinem tagtäglichen und ewigen heil<br />
vonnöthen ist." Op die mens Jesus Christus het die Vader alle heerlikheid en alle<br />
137 "Nebenmittler"
skatte <strong>van</strong> die huis gelê. Hy alleen het mag om oop en toe te sluit (<strong>Kohlbrugge</strong>,<br />
1855c:38; vgl. ook 1992e:127).<br />
Watter mag het Christus? So vra <strong>Kohlbrugge</strong> (1897b:163) in sy bespreking <strong>van</strong><br />
Matteus 28:18-20. Daarop antwoord hy: allereers die mag om sy predikers uit te<br />
stuur, sodat hulle heengaan na die hele wereld en nie hul mond laat snoer nie,<br />
maar God se waarheid en geregtigheid verkondig, alle vlees neerwerp en die<br />
geregtigheid verkondig wat alleen voor God geld. Wat moet hulle preek? Dit wat<br />
die magtiges nie wil weet nie: dat Jesus se Naam die enigste is en bly; dat daar<br />
vergewing is in sy bloed; dat die mens se krag, wysheid, wette nutteloos is - 'n<br />
Ander regeer en Hy ontneem die mens Wet, sede en weg, sodat hy sink tot op die<br />
bodem <strong>van</strong> genade.<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> (LH: a 255) laat hom verder duidelik uit oor wie die erfgename is wat<br />
die erfenis <strong>van</strong> Christus ont<strong>van</strong>g: dit is diegene wat die getuienis <strong>van</strong> Christus<br />
gehoorsaam (vgl. 6.4.2). Aan almal wat in Hom glo, deel Hy uit uit die volheid<br />
<strong>van</strong> 'n ewige erfdeel (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1855c:10-11; vgl. ook 1992e:88-89). Dit is dus<br />
nie 'n ongekwalifiseerde groep mense nie.<br />
Hy (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1884b:50: vgl. ook 1992a:392) toon ook in die preek oor<br />
Handelinge 9:31 aan hoe hierdie erfgename die erfenis ont<strong>van</strong>g: dit is die werk<br />
<strong>van</strong> die Heilige Gees. Aangesien al die volheid <strong>van</strong> die Godheid in die Seun is, lê<br />
die Heilige Gees dit dag vir dag uit daardie volheid aan die armes en ellendiges<br />
voor. In die lig hier<strong>van</strong> word duideliker wat <strong>Kohlbrugge</strong> (LH: a 256) bedoel<br />
wanneer hy sê dat dit wat aan die Vader behoort genade, blydskap, vrede en<br />
geregtigheid "in die Heilige Gees" is. Hierdie erfenis <strong>van</strong> Christus word ont<strong>van</strong>g in<br />
gemeenskap met die Gees.<br />
7.2.3.3.2 Die mag wat Christus op aarde het 138<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> (LH: v/a 257) beskou Christus se mag op aarde as mag oor alle<br />
koninkryke, trone, heerskappye en alle sigbare dinge, sodat dit alles meegewerk<br />
het tot die belydenis: alle vlees is gras en God alleen is 'n God <strong>van</strong> alle saligheid.<br />
Alles is aan die Here Jesus as die Koning <strong>van</strong> die nuwe skepping onderworpe. Dit<br />
sluit ook die engele en die owerhede in. Daarom kan niks die gelowige skei <strong>van</strong><br />
138 Opskrif ontleen aan vraag 257 (LH): "Welche Macht hat Christus auf Erde?"
die liefde <strong>van</strong> God in Christus Jesus nie (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1993:24). In 'n oordenking<br />
oor Efesiërs 1:20-23 gee <strong>Kohlbrugge</strong> (1991:19-20) 'n verklaring <strong>van</strong> die owerhede<br />
en magte en kragte en heerskappye en alle name wat genoem word en waaroor<br />
God sy Seun laat troon het in die hemel. Daarmee word nie die koning <strong>van</strong> Pruise,<br />
die keiser <strong>van</strong> Oostenryk en ander grotes en magtiges in die wêreld bedoel nie.<br />
Wel troon Christus ook ver bo al hierdie owerhede, magte, kragte en heerskappye<br />
uit en Hy toon dit as hulle die waarheid <strong>van</strong> Christus wil aantas en teen Hom<br />
opstaan. Agter al hierdie owerhede, krag, mag en heerskappy wat die geloof<br />
teenstaan, skuil egter die duiwel en hy stry teen God se mag en die heerlikheid <strong>van</strong><br />
Christus. Wanneer iemand nou bewus is <strong>van</strong> sonde en aan genade moet vashou,<br />
dan storm die ganse hel op hom af, sodat die siel tog maar nie sal vashou aan die<br />
Lam <strong>van</strong> God wat die sonde <strong>van</strong> die wêreld wegneem nie. En wanneer 'n mens <strong>van</strong><br />
Hom getuig in die wêreld, sal hy ook te staan kom teen alle sigbare en onsigbare<br />
magte, met allerhande kragte en name - verhewe name waarvoor die Roomse hulle<br />
buig en die Here Jesus verloën.<br />
7.2.3.4 Hoe Christus in die hemel en op aarde regeer<br />
7.2.3.4.1 Hoe Christus in die hemel regeer 139<br />
7.2.3.4.1.1 Christus regeer in die hemel as Gekruisigde in Wie se bloed vergewing<br />
<strong>van</strong> alle sondes is, en as Hoof, Verteenwoordiger en Bestuurder <strong>van</strong> sy gemeente,<br />
om hulle deur die Gees deur handhawing <strong>van</strong> die Woord <strong>van</strong> die geloof en <strong>van</strong> die<br />
geregtigheid by die verlossing wat verwerf is te bewaar (LH: v/a 258).<br />
Dit sal goed wees om hier te onderskei tussen Christus se regering as Gekruisigde<br />
enersyds en sy regering as Hoof andersyds. In die eerste lê die klem op Christus se<br />
priesterskap en in die tweede op sy koningskap.<br />
7.2.3.4.1.2 Eerstens regeer Christus in die hemel as Gekruisigde in wie se bloed<br />
vergewing is (LH: a 258).<br />
Reeds uit laasgenoemde antwoord is dit baie duidelik dat <strong>Kohlbrugge</strong> die sessio<br />
nie losmaak <strong>van</strong> Christus se priesterskap nie: Hy regeer as Gekruisigde.<br />
Hierdie siening <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> kom ook elders in sy werke na vore. So sê hy<br />
(<strong>Kohlbrugge</strong>, 1992d:334-335) byvoorbeeld: die Woord toon Christus weliswaar as<br />
139 Opskrif ontleen aan vraag 258 (LH): "Wie regiert Christus im Himmel?"
die Een wat in die heerlikheid sit aan die regterhand <strong>van</strong> die Vader, maar dan as<br />
Lam wat die sonde weggedra het, as die Seun <strong>van</strong> Abraham en Dawid, as die Een<br />
wat in die vlees gekom het, as die barmhartige Hoëpriester wat aan sy broeders in<br />
alles gelyk geword het. So toon die Woord die ware genadetroon, die ware<br />
Christus en nie 'n geskilderde Christus nie.<br />
In 'n preek (Heb. 1:7-9) oor die regering <strong>van</strong> Christus (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1855c:41; vgl.<br />
1992e:132) verklaar <strong>Kohlbrugge</strong> (1855c:47; vgl. 1992e:139): soos sy troon is, so<br />
is ook sy koninkryk. Dit is 'n ryk <strong>van</strong> genade en wegneming <strong>van</strong> sonde, sodat Hy<br />
in sy koninkryk niks anders te doen het as om dag en nag sy kinders te reinig <strong>van</strong><br />
hulle melaatsheid, <strong>van</strong> wonde en kneusings, <strong>van</strong> ongediertes en allerlei vuil sondes<br />
nie. Hy doen daarin niks anders as om sy liewe onderdane gedurig <strong>van</strong> onreinheid<br />
te was en te reinig met sy dierbare bloed nie.<br />
Sy koninkryk is 'n wonderlike ryk. Dit lyk meer na 'n hospitaal en 'n armehuis, na<br />
'n tehuis vir melaatses, na 'n was- en badhuis. Sy amp lyk meer na die <strong>van</strong> 'n<br />
geneesheer as die <strong>van</strong> 'n koning. Sy onderdane is, op sigself beskou, seker die<br />
allerellendigstes. Hulle is arm, swak, gebrekkige mense, uitvaagsels <strong>van</strong> die<br />
wêreld. Hy het met hulle niks anders as moeite nie en Hy dra die las en die sorg<br />
<strong>van</strong> al hierdie onderdane alleen, terwyl niemand Hom help nie. Sy regterhand help<br />
Hom en sy bloed help sy onderdane. Hy maak gesond met allerlei vorme <strong>van</strong><br />
genade. So regeer Hy, sê <strong>Kohlbrugge</strong> (1855c:68-69; vgl. ook 1992e:198) in 'n<br />
ander homilie oor Hebreërs (1:13-14). Sy onderdane is totaal en al hulpeloos en<br />
Hy alleen kan hulle help. Hulle kan dit self nie doen nie.<br />
Kenmerkend <strong>van</strong> hom kan <strong>Kohlbrugge</strong> (1855c:46-47; vgl. ook 1992e:138-139)<br />
ook in die genoemde preek oor Hebreërs (1:7-9) nie nalaat om diegene te waarsku<br />
wat hulle heil êrens anders wil soek nie: om genade te skenk, sonde <strong>van</strong> iemand<br />
weg te neem, dus te vergewe, dit kan geen engel of heilige doen nie, dit bring 'n<br />
mens met al sy werke nie tot stand nie. Dit kan alleen gedoen word deur die<br />
enigste mens in genade, die mens Christus Jesus, wat God die Here is. Alleen Hy<br />
kan as God en verhoogde Middelaar die onrein klere <strong>van</strong> sy Josua's wegneem.<br />
Ook in antwoord 258 (LH) word geïmpliseer dat die vergifnis alleen by Hom is: in<br />
sy bloed is vergewing <strong>van</strong> alle sondes.<br />
As Koning is Christus Hoëpriester en as Hoëpriester Koning om vrede mee te deel<br />
aan armes en ellendiges wat tot Hom roep daarvoor(<strong>Kohlbrugge</strong>, 1994:229).
7.2.3.4.1.3 Tweedens regeer Christus in die hemel as Hoof, Verteenwoordiger en<br />
Bestuurder <strong>van</strong> sy gemeente, om hulle deur die Gees deur handhawing <strong>van</strong> die<br />
Woord <strong>van</strong> die geloof en <strong>van</strong> die geregtigheid by die verworwe verlossing te<br />
bewaar (LH:a 258).<br />
In hierdie antwoord klink baie duidelik antwoord 31 <strong>van</strong> die Heidelbergse<br />
Kategismus en spesifiek daardie woorde dat Christus gesalf is as ewige Koning<br />
"wat ons met sy Woord en Gees regeer en ons by die verlossing wat verwerf is,<br />
beskerm en bewaar".<br />
Christus se regering is vir <strong>Kohlbrugge</strong> nie 'n regering deur sy Gees alleen nie, ook<br />
nie 'n regering deur sy Woord alleen nie (Stiasny, 1935:92); dit is 'n regering deur<br />
sy Woord én Gees (LH: v/a 266; vgl. ook hier HK: a 31). Deur sy Gees deur<br />
handhawing <strong>van</strong> die Woord <strong>van</strong> die geloof en <strong>van</strong> die geregtigheid bewaar Hy sy<br />
gemeente by die verlossing wat verwerf is (LH: a 258).<br />
In sy heerskappy handhaaf Christus die Woord en daardie Woord omskryf<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> (LH: 258) as die Woord <strong>van</strong> die geloof en <strong>van</strong> die geregtigheid.<br />
Daarmee bedoel <strong>Kohlbrugge</strong> dat die Woord die geregtigheid deur die geloof as<br />
inhoud het. Dit word bevestig deur wat hy (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1889a:46) elders<br />
verklaar: die Vader regeer alles so deur Hom dat die e<strong>van</strong>gelie <strong>van</strong> die genade <strong>van</strong><br />
Christus en die liefde <strong>van</strong> God die Vader, die heilryke waarheid <strong>van</strong> die ewige<br />
verkiesing <strong>van</strong> die Vader na die raad <strong>van</strong> sy welbehae en <strong>van</strong> die uitvoering <strong>van</strong><br />
hierdie raad deur sy Seun, die heilryke waarheid <strong>van</strong> die regverdigheid <strong>van</strong> die<br />
geloof opgerig sou bly as 'n banier vir al die volke. Op sy troon handhaaf Hy die<br />
leer <strong>van</strong> die ware heiliging, nadat Hy die reiniging <strong>van</strong> sondes deur Homself<br />
teweeg gebring het, sodat daardie reiniging alleen gehandhaaf sou bly teenoor alle<br />
selfreiniging, wat tog net bevlekking is.<br />
Christus het 'n troon <strong>van</strong> genade opgerig. Hy het 'n septer wat geensins krom is<br />
nie. Dié steek Hy uit na diegene wat met nood en dood kom, sodat hulle lewe in<br />
plaas <strong>van</strong> dood en geregtigheid in plaas <strong>van</strong> ongeregtigheid sal ont<strong>van</strong>g. Hy haat<br />
egter alle farisese ongeregtigheid en alle waan <strong>van</strong> die vlees (<strong>Kohlbrugge</strong>,<br />
1994:227).<br />
Ook hier weer word die kenmerkende <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> se teologie aangetref:<br />
Christus handhaaf in sy regering die leer <strong>van</strong> die geregtigheid deur die geloof.<br />
Daarteenoor staan die Subjektivisme, dit is die selfreiniging, alle farisese
ongeregtigheid en alle waan <strong>van</strong> die vlees. Dit is net bevlekking. Christus alleen<br />
maak rein.<br />
7.2.3.4.2 Hoe Christus op aarde regeer 140<br />
Christus regeer op aarde as die verheerlikte Here en Heiland om tot niet te maak<br />
alles wat teen sy Woord in verset kom en om ons teen die duiwel se mag en lis te<br />
behoed. Hy regeer ook om ons deur alle nood en dood heen te help, en ons tot eer<br />
te bring in soverre ons ons aan sy Woord vasklem. Hy stuur immers ook sy heilige<br />
engele uit om hulle wat die saligheid sal beërf te dien. So beskryf <strong>Kohlbrugge</strong><br />
(LH: v/a 259) Christus se heerskappy op aarde in Die Lehre des Heils.<br />
Die duiwel wil die mens weg <strong>van</strong> die kruis en in die hel ruk. Christus hou die<br />
mens egter vas met die arms <strong>van</strong> die mag <strong>van</strong> sy trou (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1896:57; vgl.<br />
ook 1992f:285). Hy sit op sy troon om dié wat Hom aanroep met sy mag teen alle<br />
vyande te beskerm en te behou. Hy sit daar om die siel <strong>van</strong> die armes te hulp te<br />
kom, om hulle siel <strong>van</strong> bedrog en geweld te verlos, om hulle bloed dierbaar te ag,<br />
om alle instrumente wat teen sy verlostes berei word te breek, om alle woedende<br />
heidene, almal wat teen Hom beraadslag, in stukke te slaan soos 'n<br />
pottebakkerskruik (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1993:9). Hy het sy eiendom gekoop met sy<br />
dierbare bloed. Daarom sal Hy hulle ook gewis bewaar teen elke lis <strong>van</strong> die vyand<br />
(<strong>Kohlbrugge</strong>, 1884b; 377; vgl. ook 1992b:128).<br />
"Die Woord" in antwoord 259 (LH) slaan sekerlik terug op die Woord <strong>van</strong> die<br />
geloof en die geregtigheid in die vorige antwoord (LH: a 258). Enersyds is daar<br />
almal wat hulle teen die Woord verset. Hulle word tot niet gemaak onder sy<br />
heerskappy. Daarteenoor staan diegene wat aan die Woord vasklem. Christus<br />
behoed hulle onder sy regering teen die mag en die lis <strong>van</strong> die duiwel, help hulle<br />
deur alle nood en dood heen en bring hulle tot eer (LH: a 259).<br />
Hierdie Woord is vir <strong>Kohlbrugge</strong> <strong>van</strong> besondere belang in Christus se heerskappy:<br />
"durch Handhabung" <strong>van</strong> hierdie Woord word die gemeente by die verlossing wat<br />
verwerf is, bewaar (LH: a 258; my kursivering - A.H.B.) en teen die duiwel se mag<br />
en lis behoed, deur elke nood en dood heen gehelp en tot eer gebring, "sofern"<br />
hulle hulle aan sy Woord "festklammern" (LH: a 259; my kursivering - A.H.B.).<br />
140 Opskrif ontleen aan vraag 259 (LH): "Wie regiert Christus auf Erden?"
'n Mens kan hierin 'n dringende waarskuwing <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> aan die Subjektivisme<br />
lees.<br />
Op die vasklem aan die Woord kom <strong>Kohlbrugge</strong> (1993:14) terug wanneer hy na<br />
aanleiding <strong>van</strong> Hebreërs 2:1 verklaar: hou 'n mens hom aan die Woord, is hy<br />
omring deur 'n skare magtige dienaars, al gebeur wat ook al (Heb. 1:14). Al<br />
Christus se engele staan onder sy bevele en sal die wat aan Hom behoort, die<br />
kleinste en geringste wat aan Hom glo, dien, juis wanneer die doodsweet by hulle<br />
uitbreek, as hulle nie meer kan sien, dink of sug nie. Wanneer hulle sterf, dra die<br />
engele hulle oor in die heerlikheid.<br />
By sy heerskappy op aarde hoort volgens <strong>Kohlbrugge</strong> (LH: a 259) ook dat Christus<br />
sy heilige engele uitstuur in die diens <strong>van</strong> hulle wat die saligheid sal beërf.<br />
Hulle is dienende geeste en hierdie diens staan sekerlik nie vir <strong>Kohlbrugge</strong><br />
(1855c:73-74; vgl. ook 1992e:204-205) los <strong>van</strong> die Woord nie. Inteendeel,<br />
wanneer die mens in die uiterste sielenood verkeer en sy vyande meer is as die<br />
hare <strong>van</strong> sy hoof, as hy doen wat hy haat en nie doen wat hy wil nie, verlaat die<br />
engele, wat geen sonde kan verdra nie, die mens nogtans nie. Waar dood, sonde en<br />
smart sy hart wil breek, lees hulle aan God se sugtende skepsel gedurig uit die<br />
Boek <strong>van</strong> die lewe voor. Die mens lees daarin die ewige verlossing in die hart <strong>van</strong><br />
'n genadige Vader en die weerkaatsing daar<strong>van</strong> verlig vir ewig die verslae hart.<br />
7.2.3.5 Sit aan die regterhand 141<br />
In die sit aan die regterhand gaan dit vir <strong>Kohlbrugge</strong> om twee dinge: eer en mag.<br />
Die Vader <strong>van</strong> die heerlikheid het Christus aan sy regterhand laat sit in die hemel.<br />
Dit moet volgens <strong>Kohlbrugge</strong> (1994:14) nie letterlik nie, maar figuurlik verstaan<br />
word, want aangesien God Gees is, het Hy geen regterhand soos 'n mens nie. Wat<br />
dit egter wel sê, is dat God sy Seun geplaas het in 'n posisie <strong>van</strong> die hoogste<br />
denkbare mag en heerlikheid. Dit is 'n heerlikheid wat aan God gelyk is. Dit<br />
beteken dat Hy as Middelaar net soveel eer as die Vader het en dat die Vader alles<br />
deur Hom regeer (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1889a:37). Met die woorde dat Christus gaan sit<br />
141 Opskrif ontleen aan antwoord 260 (LH): "Daß Er Sich gesetz zur Rechten der Majestät in den<br />
Himmeln."
het aan die regterhand <strong>van</strong> die Majesteit in die hemele, leer die Skrif dat Christus<br />
die koninkryk in besit geneem het (LH: v/a 260).<br />
Hierdie siening kom ook elders in <strong>Kohlbrugge</strong> se werke na vore. Hy vra<br />
byvoorbeeld (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1855c:70; vgl. 1992e:200): Wat is God se regterhand?<br />
Daarop antwoord hy: dit is sy almagtige, alomteenwoordige krag om sy raad tot<br />
ons saligheid uit te voer. Wanneer Hy vir die Here Jesus sê om aan sy regterhand<br />
te gaan sit, beteken dit Christus moet met sy gemeente in groot vrede woon en<br />
geen vyand sal vat kry op Hom en die wat aan Hom behoort nie. En dan moet<br />
veral gelet word op wat <strong>Kohlbrugge</strong> die Vader vervolgens laat sê aan die Seun:<br />
"Bekleide dich und die Deinen mit deiner Majestät aus meiner Majestät, mit<br />
deiner Kraft aus meiner Kraft, und diese Majestät und Kraft - halte sie den<br />
Feinden vor, daß sie dir und den Deinen von dem Halfe bleiben; habe du mit den<br />
Deinen meine Ehre und meine Macht, auf daß die Deinen mit dir die Früchte<br />
genießen dessen, was du ausgemacht."<br />
Christus se koningsheerskappy aan die regterhand <strong>van</strong> sy Vader is tot die voordeel<br />
<strong>van</strong> sy gemeente: alle dinge is aan Hom onderworpe en gevolglik kan niks sy<br />
gemeente meer skade berokken nie en kan hulle <strong>van</strong> hulle saligheid heeltemal<br />
seker wees (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1889b:72; vgl. ook 1992c:183). Dat Christus aan die<br />
regterhand <strong>van</strong> God in die hemel sit, moet soos volg verstaan word: in Hom,<br />
Christus Jesus, die Mens in ons plek, is die volheid <strong>van</strong> die ganse Godheid in die<br />
hemele, om sy Kerk wat versier is met sy oorwinning mee te vul en alle teenstand<br />
mee te vernietig (LH: v/a 261).<br />
Die volheid in antwoord 261 (LH) is dit wat die Vader het en wat die Seun geërf<br />
het en oor beskik (vgl. 7.2.3.3.1). Uit die volheid wat Christus <strong>van</strong> die Vader<br />
ont<strong>van</strong>g het, skenk Hy genade op genade aan die wat aan Hom behoort<br />
(<strong>Kohlbrugge</strong>, 1994:59). Uit daardie volheid lê die Heilige Gees dag vir dag<br />
(genade op genade - A.H.B.) aan die armes en ellendiges voor, sodat hulle nooit<br />
enige nood, gebrek en angs sal hê nie. Al die skatte <strong>van</strong> hierdie volheid <strong>van</strong><br />
genade <strong>van</strong> die Seun is vir hulle beskikbaar en hulle het dit alles deur Hom wat dit<br />
vir hulle verwerf het (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1884b:50: vgl. ook 1992a:184).<br />
7.2.3.6 Die Wet en die beërwing <strong>van</strong> die koninkryk
7.2.3.6.1 Hoe die Wet in die beërwing weer opgerig is 142<br />
Die Wet wil, aldus <strong>Kohlbrugge</strong> (LH: a 262), dat ons met God heers en oor hemel<br />
en aarde beskik. Die Wet het die koningsheerskappy <strong>van</strong> die mens ten doel 143 , sou<br />
'n mens in lyn met die teologiese gedagtegang <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> kon sê.<br />
Ons het egter daardie Wet verag en ons onder die heerskappy <strong>van</strong> die duiwel<br />
begeef (LH: a 262). Die verlies <strong>van</strong> die mens se heerskappy het vir <strong>Kohlbrugge</strong><br />
dus alles te make met veragting <strong>van</strong> die Wet.<br />
'n Mens moet onthou, verklaar hy (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1991:14), dat God die mens<br />
geskape het in sy beeld. Toe het die mens die heerlikheid gehad wat uit God is.<br />
Daardie heerlikheid het hy egter in Adam verloor. Dit is 'n verwysing na die<br />
geskiedenis <strong>van</strong> die skepping <strong>van</strong> die mens as koning en sy sondeval in Adam,<br />
waardeur hy slaaf <strong>van</strong> sonde, duiwel en dood geword het.<br />
Hoe bereik die Wet nou sy doel? Of anders gestel: hoe word dit weer opgerig? In<br />
en deur Christus, antwoord <strong>Kohlbrugge</strong> (1991:16).<br />
Christus het die Wet opgerig deur weer vir Hom hierdie beskikking oor hemel en<br />
aarde te verwerf, as die mens in ons plek, sodat ons met Hom hierdie heerskappy<br />
weer deelagtig sou wees (LH: v/a 262). Hy het aan die regterhand <strong>van</strong> God gaan<br />
sit as die tweede Adam, as die Hoof <strong>van</strong> sy gemeente, vir almal wat in Hom glo,<br />
sodat hulle daar met Hom sou sit op goue stoele (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1994:59). Die<br />
heerlikheid wat die mens verloor het, ont<strong>van</strong>g Christus vir ons as Middelaar,<br />
Plaasver<strong>van</strong>ger en Borg. Van Hom af straal die heerlikheid op ons en ons ont<strong>van</strong>g<br />
die beeld en gelykenis wat ons in Adam verloor het weer terug (<strong>Kohlbrugge</strong>,<br />
1991:14). Christus verwerf die verlore koningsheerskappy dus "as mens in ons<br />
plek", "as tweede Adam", "as Middelaar, Plaasver<strong>van</strong>ger en Borg". Deur Hom<br />
bereik die Wet hierdie doel.<br />
In en deur Christus het die gelowige weer die hoogste heerlikheid <strong>van</strong> God verkry.<br />
Dit moet 'n mens so voorstel: God die Vader troon in die hemel en aan sy<br />
regterhand Christus. Hy sit egter daar nie alleen met sy Goddelike nie, maar ook<br />
met sy menslike natuur. Daarom sit op dieselfde koninklike troon, op die troon<br />
142 Opskrif afgelei uit vraag en antwoord 262 (LH).<br />
143 Met "die Wet wil" (LH: a 262) bedoel <strong>Kohlbrugge</strong> gewoon: die Wet het ten doel (vgl. LH: 250).
<strong>van</strong> Christus, almal wat die Vader Hom gegee het (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1991:17).<br />
Dieselfde menslike natuur wat deur die duiwel verlei en in die diepte <strong>van</strong> die<br />
afgrond gestort is, is deur die Here aangeneem, opgetrek uit die afgrond en laat sit<br />
in die hemel (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1970b:13).<br />
Hierdie koningskap <strong>van</strong> die gelowige is vir <strong>Kohlbrugge</strong> (1994:60) nie bloot<br />
toekomsmusiek nie. Wanneer Christus in sy Hoëpriesterlike gebed bid dat Hy <strong>van</strong><br />
die Vader wil hê dat die wat die Vader Hom gegee het, ook moet wees waar Hy is<br />
(Joh. 17:24), moet 'n mens dit nie <strong>van</strong> die toekoms verstaan nie. Al die heerlikheid<br />
waar<strong>van</strong> die Here spreek, het die gelowiges reeds te midde <strong>van</strong> hulle ellende en<br />
dood. Die Here bid immers nie dat hulle een sal word nie, maar dat hulle een sal<br />
wees. (Kursivering <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> - A.H.B.)<br />
Aan die ander kant sê <strong>Kohlbrugge</strong> (1994:60) dat dit 'n heerlikheid is wat nie<br />
gesien word nie. Die aandeel wat die liggaam het aan die heerlikheid <strong>van</strong> die<br />
Hoof, is 'n saak <strong>van</strong> geloof en nie <strong>van</strong> aanskouing nie. Tog word daardie hemelse<br />
heerlikheid nou en dan gesien (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1970b:13).<br />
7.2.3.6.2 Hoe die sonde daardeur uit die midde verwyder is 144<br />
Dít is juis die sonde, volgens <strong>Kohlbrugge</strong> (LH: v/a 263), dat die mens die<br />
heerskappy waarin God hom gestel het, prysgegee het. Omdat God egter sy<br />
Christus tot hierdie heerskappy verhoog het, bewaar Hy ons ook daarin dat hierdie<br />
afstanddoening nie meer plaasvind nie.<br />
Volgens <strong>Kohlbrugge</strong> word die sonde <strong>van</strong> afstanddoening <strong>van</strong> die heerskappy deur<br />
Christus se verhoging en God se bewaring <strong>van</strong> ons uit die midde verwyder. Dit is<br />
duidelik dat die sekerheid in Christus alleen lê en nie in die mens nie. Dit is die<br />
hoogste sekerheid denkbaar, maar ook die enigste vir 'n mens wat op sigself net 'n<br />
nul is.<br />
7.2.3.6.3 Hoe die mens daardeur weer in geregtigheid voor God gestel is 145<br />
144 Opskrif afgelei uit vraag en antwoord 263 (LH).<br />
145 Opskrif afgelei uit vraag en antwoord 264 (LH).
Die mens word weer deur God in geregtigheid gestel deurdat God die regering oor<br />
mense aan Christus oorgegee het, en sy regering is 'n regering <strong>van</strong> kwytskelding<br />
<strong>van</strong> sondes en geregtigheid (LH: v/a 264).<br />
Laasgenoemde antwoord en spesifiek die woorde "kwytskelding <strong>van</strong> sondes en<br />
geregtigheid" kom bekend voor. In vraag en antwoord 258 (LH) het <strong>Kohlbrugge</strong><br />
immers al die regering <strong>van</strong> Christus beskrywe as een <strong>van</strong> vergewing <strong>van</strong> alle<br />
sondes in sy bloed en dat Hy deur handhawing <strong>van</strong> die Woord <strong>van</strong> geregtigheid sy<br />
gemeente by die verlossing wat verwerf is, bewaar.<br />
Deur sy kwytskelding <strong>van</strong> sondes en die geregtigheid wat Hy skenk, is die<br />
gelowige weer in ooreenstemming met die Wet.<br />
7.2.3.7 Die troos <strong>van</strong> die besitneming<br />
In vraag 265 (LH) vra <strong>Kohlbrugge</strong>: Hoe regeer Christus? By die eerste aanhoor<br />
klink die vraag vreemd. <strong>Kohlbrugge</strong> het immers al vroeër gevra na die hoe <strong>van</strong><br />
Christus se regering (LH: v/a 258 en 259). Word die antwoord egter nader<br />
bestudeer, lyk dit asof dit hier eerder gaan oor die troos <strong>van</strong> Christus se regering:<br />
Hy regeer met geregtigheid en trou, tot troos en tot hulp <strong>van</strong> alle ellendiges en<br />
bedruktes, en daarenteen tot straf <strong>van</strong> alle antichriste (LH: a 265).<br />
Die koningskap <strong>van</strong> Christus is vir die gemeente 'n troosvolle openbaring en hulle<br />
moet die volgende tot hulle troos ter harte neem: die Here is met hoogheid beklee<br />
en sy sieraad bestaan daarin dat Hy oor alles Koning is, dat Hy genade, lewe en<br />
saligheid verwerf het vir die wat aan Hom behoort en dat Hy sondes vergeef<br />
(<strong>Kohlbrugge</strong>, 1992d:114). Juis in ure <strong>van</strong> nood, benoudheid en aanvegting is dit<br />
baie troosryk om die heerskappy <strong>van</strong> Christus in gedagte te hou. Dan eers en ook<br />
dan alleen maak die Heilige Gees die waarheid dat Christus Koning is waarlik<br />
lewend in die siel, sodat die siel alle troos daaruit kan put. Die verdoemende Wet,<br />
die sonde, die duiwel en die wêreld is nie ewig nie, maar die Seun <strong>van</strong> God is<br />
ewig. Alle inwendige en uitwendige lyding moet uiteindelik tog ophou, terwyl<br />
hierdie ewige troos vir alle aangevegdes bly staan: dat Christus <strong>van</strong> ewigheid tot in<br />
alle ewigheid hulle verlossing verseker het. Net in Hom het hulle alle geregtigheid.<br />
Wanneer die vyand aanstorm teen hulle wat net op die geregtigheid <strong>van</strong> Christus<br />
steun, dan troos die koningskap (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1992d:120-122). Dat Christus aan<br />
die regterhand <strong>van</strong> God gaan sit het, is as 't ware die kroon op die geheel, sodat die<br />
troos <strong>van</strong> die gemeente 'n voleindigde troos is (<strong>Kohlbrugge</strong>, 1994:58).
Vir die armes en ellendiges is Christus se regering met geregtigheid en trou tot<br />
troos. Daarenteen is dit vir alle antichriste tot straf (LH: a 265).<br />
7.2.3.8 Die duur en einde <strong>van</strong> Christus se heerskappy 146<br />
Christus regeer tot aan die einde <strong>van</strong> die wêreld, want so lank wil Hy met sy volk<br />
wees (Matt. 28:20) (LH: v/a 267).<br />
Die laaste vyand wat Hy sal vernietig, is die dood (1 Kor. 15:26) (LH: v/a 268;<br />
<strong>Kohlbrugge</strong>, 1855c:70; vgl. ook 1992e:200).<br />
Die einde sal intree wanneer Hy alle heerskappy, mag en krag tot niet sal maak,<br />
wanneer Hy die koninkryk aan God die Vader sal oorgee, sodat God alles in almal<br />
sal wees (1 Kor. 15:24) (LH: v/a 269).<br />
Wanneer die Vader al die vyande <strong>van</strong> Christus tot 'n voetbank <strong>van</strong> sy voete<br />
gemaak het, sal daar ook geen stryd meer wees nie. Dan sal Hy met al sy lede die<br />
ewige eer en blydskap in God geniet. Dan sal ook die onderskeid tussen Christus<br />
se geluksaligheid en die ellende <strong>van</strong> sy uitverkorenes heeltemal weggeneem wees<br />
(<strong>Kohlbrugge</strong>, 1855c:70; vgl. ook 1992e:200).<br />
7.2.3.9 Die name <strong>van</strong> die Here in die Skrif 147<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> (LH: v/a 270) sluit hierdie onderafdeling oor die koninkryk af met 'n<br />
verwysing na die Name <strong>van</strong> die Here in die Skrif 148 : dié Name is nog meer lieflik<br />
en vertroostend omdat hulle slegs uitdruk wat Hy werklik vir ons is. Hy weet ook<br />
na gelang <strong>van</strong> ons omstandighede, node en behoeftes wanneer om hierdie name<br />
<strong>van</strong> Hom te handhaaf.<br />
146 Nie 'n opskrif <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> self nie. Hierdie deel dek vraag en antwoord 267 tot en met 269 (LH).<br />
147 Opskrif ontleen aan vraag en antwoord 270 (LH).<br />
148 Aan die einde <strong>van</strong> Die Lehre des Heils het <strong>Kohlbrugge</strong> 'n lang, alfabetiese lys <strong>van</strong> Name wat in die<br />
Bybel aan Christus gegee word.
7.3 Die samevatting <strong>van</strong> die ganse raad <strong>van</strong> God in Christus 149<br />
Aan die einde <strong>van</strong> afdeling 2 <strong>van</strong> Die Lehre des Heils gee <strong>Kohlbrugge</strong> (LH: v/a<br />
271) 'n kort samevatting <strong>van</strong> dié afdeling. Hy beskryf dit wat in afdeling 2 na vore<br />
kom dan as die openbaring <strong>van</strong> die ganse raad <strong>van</strong> God in Christus. Hierdie raad<br />
<strong>van</strong> God in Christus heet, aldus <strong>Kohlbrugge</strong> (LH: v/a 272), die e<strong>van</strong>gelie <strong>van</strong> die<br />
volsalige God. Die e<strong>van</strong>gelie is die blye boodskap <strong>van</strong> genade vir my wat voel dat<br />
ek mens (vgl. 6.2.2.2.2) is, 'n volheid <strong>van</strong> beloftes <strong>van</strong> God wat ja en amen is in<br />
Christus Jesus ons Here (LH: v/a 273 en 274).<br />
Dit is weer opvallend hoe <strong>Kohlbrugge</strong> (LH: v/a 272 en 273) die e<strong>van</strong>gelie<br />
omskryf: aan die een kant staan die mens, wat vir <strong>Kohlbrugge</strong> gelyk is aan<br />
sondaar-wees. Teenoor die mens wat daarom 'n nul is, staan die volsalige 150 God<br />
met sy e<strong>van</strong>gelie waarin 'n volheid 151 <strong>van</strong> beloftes is.<br />
Wanneer <strong>Kohlbrugge</strong> (LH: v/a 271) die samevatting gee, stel hy eerstens dat aan<br />
die Wet genoeggedoen is deur die dood <strong>van</strong> die Seun <strong>van</strong> God en dat die duiwel<br />
daardeur sy reg op die gelowige verloor het. Tweedens verklaar hy dat ons deur die<br />
opstanding <strong>van</strong> Christus met die Wet in ooreenstemming gebring is. Derdens wys<br />
hy op die werk <strong>van</strong> die Gees, deur wie 'n mens verseker word <strong>van</strong> alle beloftes <strong>van</strong><br />
God tot saligheid.<br />
By hierdie samevatting moet die volgende opmerkings gemaak word: die Wet<br />
staan weer sentraal, maar dan as Wet waaraan Christus genoeggedoen het deur sy<br />
dood en as Wet waarmee ons in ooreenstemming gebring is deur sy opstanding.<br />
Dit val verder op dat ook in hierdie samevatting die ander Persone in die<br />
Goddelike Drie-eenheid nie ongenoemd gelaat word nie. Wat wel merkwaardig is,<br />
is die feit dat net die dood en opstanding vermeld word.<br />
7.4 Samevatting (hoofstuk 6 en 7)<br />
149 Opskrif ontleen aan vraag 271 (LH). Hierdie samevatting sluit vraag en antwoord 271 tot en met 274<br />
in.<br />
150 "vollseligen"<br />
151 "Fülle"
7.4.1 Die Wet figureer baie sterk in <strong>Kohlbrugge</strong> se teologie. Dit vorm 'n<br />
deurlopende lyn in sy <strong>Christologie</strong>.<br />
7.4.2 <strong>Kohlbrugge</strong> maak geweldige groot erns met die Wet. Dit moet vervul word.<br />
Die eer <strong>van</strong> God en die saligheid <strong>van</strong> die mens hang daar<strong>van</strong> af.<br />
7.4.3 Ewe deurdronge as wat hy is <strong>van</strong> die oortuiging dat die Wet vervul moet word,<br />
ewe oortuig is hy dat die mens dit nie kan doen nie.<br />
Die mens is mens, dit wil sê sondaar, en dit beteken totaal onmagtig om die Wet te<br />
onderhou. Die heil kan dus nie uit hom voortkom nie.<br />
7.4.4 In <strong>Kohlbrugge</strong> se <strong>Christologie</strong> word die stryd deurlopend aangesê teen die<br />
Subjektivisme, dit wil sê teen diegene wat die Wet self ter hand wil neem om<br />
hulle saligheid uit te werk. Dit was nooit die bedoeling <strong>van</strong> die Wet nie.<br />
7.4.5 Daar moet goed verstaan word dat <strong>Kohlbrugge</strong> die Wet interpreteer as<br />
heenwysing na Christus. Die Wet is bedoel as heilsmiddel in sy hand. Christus is<br />
die een wat die Wet oprig, die sonde uit die midde verwyder en die mens weer in<br />
geregtigheid voor God stel. Die mens moet die Wet in Christus se hand los. Die<br />
heil is solo Christo!<br />
7.4.6 Die geloof speel by <strong>Kohlbrugge</strong> nie alleen in die heilsorde 'n vername rol nie,<br />
maar ook in die heilshistorie <strong>van</strong> die koms en die werk <strong>van</strong> Christus: Hy - die<br />
belofte <strong>van</strong> God - kom deur die geloof <strong>van</strong> Maria in die Woord. Deur die geloof<br />
alleen kon Christus die geregtigheid wat voor God geld, aanbring en deur sy<br />
geloof aan God se gebod het Hy die lewe weer geneem en opgestaan. Dit is dus<br />
sola fide!<br />
7.4.7 Die wording <strong>van</strong> Christus is 'n wording deur en op die Woord. Dit is sola<br />
Scriptura! Verder het Christus deur die geloof in die Woord gebly en deur so in<br />
die Woord te bly, die verlossing bewerk. Daarom moet gesê word dat ook die sola<br />
Scriptura vir <strong>Kohlbrugge</strong> nie alleen 'n heilsordelike grootheid is nie, maar ook 'n<br />
heilshistoriese een.<br />
7.4.8 <strong>Kohlbrugge</strong> dui uit die lydensgeskiedenis aan dat God sy Seun gee uit vrye<br />
genade alleen. Dit is sola gratia!<br />
7.4.9 <strong>Kohlbrugge</strong> lê nie alleen nadruk op die aktiewe nie, maar ook op die passiewe<br />
gehoorsaamheid. Hy hou hom intensief en breedvoerig besig met die lyding en die<br />
dood <strong>van</strong> Christus en die toorn <strong>van</strong> God wat Hy daarin moes dra. Die passiewe
gehoorsaamheid kry dus ruim aandag. Daarom hou die aanklag <strong>van</strong> Van<br />
Lonkhuijzen (1905:434) dat <strong>Kohlbrugge</strong> die aktiewe gehoorsaamheid sou<br />
oorbeklemtoon, geen water nie.<br />
7.4.10 <strong>Kohlbrugge</strong> se <strong>Christologie</strong> is trinitaries, dit wil sê dat hy baie duidelik die<br />
aandeel <strong>van</strong> die Vader en die Heilige Gees in die werk <strong>van</strong> Christus laat sien.<br />
7.4.11 Troos speel in die <strong>Christologie</strong> <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> 'n groot rol. God se ontferming<br />
in Christus is die troos. Die troostoon <strong>van</strong> die Heidelbergse Kategismus val ook by<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> op.<br />
7.4.12 Op 'n kritiese noot moet ook gesê word dat <strong>Kohlbrugge</strong> se eksegese soms<br />
geforseerd is. Dit dra duidelike spore <strong>van</strong> sy stryd teen die Subjektivisme. As<br />
gevolg daar<strong>van</strong> lees hy 'n afwysing <strong>van</strong> eiegeregtigheid in sekere Skrifgedeeltes<br />
waarin dit nie gaan oor die sonde <strong>van</strong> eiegeregtigheid nie. Sy verklaring <strong>van</strong> die<br />
geskiedenis <strong>van</strong> Agas is 'n baie duidelike voorbeeld hier<strong>van</strong>.<br />
7.4.13 Voorts is <strong>Kohlbrugge</strong> se <strong>Christologie</strong> op sekere punte nie gereformeerd nie.<br />
Hier kan gedink word aan sy beskouing oor die neerdaling na die hel, wat eerder<br />
die invloed <strong>van</strong> Luther as die <strong>van</strong> Calvyn en die Heidelbergse Kategismus verraai.
8.1 Inleiding<br />
HOOFSTUK 8<br />
SLOT<br />
Ter afsluiting <strong>van</strong> hierdie proefskrif word die bevindings saamgevat en 'n<br />
geheelindruk gegee.<br />
Voorts word ook aangedui waarin die belangrikheid <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> se<br />
<strong>Christologie</strong> vir die teologie <strong>van</strong> <strong>van</strong>dag lê.<br />
Ten slotte word daar enkele voorstelle vir verdere navorsing gemaak.<br />
8.2 Samevatting<br />
8.2.1 Die Wet neem 'n baie prominente plek in <strong>Kohlbrugge</strong> se teologie en<br />
<strong>Christologie</strong> in (6.2.3.1).<br />
Die groot vraag in die lewe <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> was: hoe word die Wet <strong>van</strong> God<br />
vervul (3.8.1)? Daarmee saam hang die vraag: hoe kry God sy eer (6.2.3.2)?<br />
Sy lewe lank was hy met hierdie vrae besig (hfst. 3). Soos 'n goue draad loop dit<br />
deur sy ganse denke: die Wet móét vervul word en God móét sy eer kry (5.2.1.1;<br />
5.2.2.1; 5.3.1; 5.3.2.3.2; 6.2.3.2).<br />
8.2.2 Ewe vas as wat <strong>Kohlbrugge</strong> daar<strong>van</strong> oortuig was dat die Wet vervul moes<br />
word, ewe seker was hy dat die mens dit nie kan doen nie (6.2.3.3).<br />
Aan<strong>van</strong>klik het hy self ook die vervulling <strong>van</strong> die Wet in sy eie hande probeer<br />
neem (3.5.4). Deur sy ontdekking <strong>van</strong> die komma in Romeine 7:14 en sy "tweede<br />
bekering" het daar egter 'n beslissende wending gekom (3.9.4). Toe het hy tot die<br />
ontdekking gekom dat die mens vlees is en as sodanig verkoop is onder die sonde.<br />
Hierdie ontdekking het sy hele verdere lewe en sy ganse teologie radikaal<br />
beïnvloed (3.10).
Ook dít is 'n deurlopende lyn in al sy werke: die mens is niks nie. Hy is mens en<br />
mens beteken sondaar-wees. Hy is 'n nul en sy bydrae tot die heil is minder as nul,<br />
want hy bederf alles. Daarom hoort die Wet ook nie in die mens se hande nie<br />
(6.2.2.2.1 - 6.2.2.2.3).<br />
8.2.3 Die Wet hoort in die hande <strong>van</strong> Christus. Christus alleen vervul dit.<br />
Sy ontdekking <strong>van</strong> die komma in Romeine 7:14 het <strong>Kohlbrugge</strong> nie slegs<br />
weggewys <strong>van</strong> die mens nie. Dit het hom ook radikaal en totaal heengewys na<br />
Christus alleen. Sedert daardie ontdekking was hy vas oortuig: daar is maar een<br />
Wetsvervuller en dit is Christus alleen (3.9.4; 3.10.4; 3.11.5; 3.11.7; 3.13.3).<br />
Deur Christus se geloof, gehoorsaamheid en die feit dat Hy in die Woord bly,<br />
word die Wet opgerig, die sonde uit die midde verwyder en die mens in<br />
geregtigheid voor God gestel (6.3.4; 6.4.1.3; 6.4.2.3; 6.4.3.3; 7.2.1.2; 7.2.2.2;<br />
7.2.3.2). Daardeur ont<strong>van</strong>g God sy eer (6.4.3.3.1.1; 6.4.3.3.1.2.3; 7.2.1.3.2;<br />
7.2.2.3.1.2).<br />
Hierdie oortuiging het 'n diepgaande invloed op sy teologie gehad. Daarop sou hy<br />
deurlopend bly hamer: Christus is die enigste vervuller <strong>van</strong> die Wet. Dit was die<br />
groot liefde in <strong>Kohlbrugge</strong> se lewe, die groot boodskap in al sy werke: Christus<br />
doen dit en net Hy en wie in Christus is, het die Wet volkome vervul.<br />
Dit moet goed verstaan word dat <strong>Kohlbrugge</strong> die Wet beskou as heenwysing na<br />
Christus. Die Wet is bedoel as heilsmiddel in sy hand. Die mens moet die Wet in<br />
Chistus se hand laat (6.2.3.4).<br />
Die heil is dus vir <strong>Kohlbrugge</strong> solo Christo!<br />
8.2.4 Die geloof speel by <strong>Kohlbrugge</strong> nie alleen in die heilsorde 'n vername rol nie.<br />
Ook in die heilshistorie <strong>van</strong> die koms en die werk <strong>van</strong> Christus is die geloof vir<br />
hom beslissend.<br />
God vervul sy groot belofte oor die Saad in die heilsgeskiedenis deur die geloof<br />
<strong>van</strong> die Bybelheiliges (4.3.3.2). So word die belofte, die ont<strong>van</strong>genis <strong>van</strong> Christus,<br />
deur Maria se geloof in die Woord vervul (6.4.1.2.3).<br />
Ook in die werk <strong>van</strong> Christus is die geloof vir <strong>Kohlbrugge</strong> <strong>van</strong> kardinale belang:<br />
deur die geloof alleen kon Christus die geregtigheid wat voor God geld aanbring,
en deur sy geloof aan God se gebod het Hy die lewe weer geneem en opgestaan<br />
(6.4.3.3.1.1; 7.2.1.1.2).<br />
Die heil is dus vir <strong>Kohlbrugge</strong> sola fide!<br />
8.2.5 Die wording <strong>van</strong> Christus is 'n wording deur en op die Woord.<br />
Deur en op die Woord wat sy geglo het, word Maria swanger (6.4.1.2.3.3).<br />
Verder het Christus deur die geloof in die Woord gebly en deur so in die Woord te<br />
bly, die verlossing aangebring (6.4.3.3.1.1).<br />
Daarom moet gesê word dat ook die sola Scriptura vir <strong>Kohlbrugge</strong> nie alleen 'n<br />
heilsordelike grootheid is nie, maar ook 'n heilshistoriese een.<br />
Die heil is dus vir <strong>Kohlbrugge</strong> sola Scriptura!<br />
8.2.6 <strong>Kohlbrugge</strong> dui uit die lydensgeskiedenis aan dat God sy Seun gee uit vrye<br />
genade alleen. Hy gee Hom aan mense wat vlees is, wat dit totaal en al nie<br />
waardig is nie (4.3.3.3).<br />
Heilshistories en heilsordelik kom Hy na mense wat dit nie verdien nie. Dit is<br />
louter genade.<br />
Die heil is dus vir <strong>Kohlbrugge</strong> sola gratia! Hierdie sola gratia is soos al die ander<br />
sola's nie alleen 'n heilsordelike kategorie nie, maar so beskryf <strong>Kohlbrugge</strong> ook<br />
die heilshistoriese koms en werk <strong>van</strong> Christus ter wille <strong>van</strong> diep verwerplike vlees.<br />
8.2.7 <strong>Kohlbrugge</strong> was 'n reformator in hart en siel. Sy teologie kan so uitgespel word<br />
: sola fide, solo Christo, sola gratia, sola Scriptura.<br />
8.2.8 <strong>Kohlbrugge</strong> lê nie alleen nadruk op die aktiewe nie, maar ook op die passiewe<br />
gehoorsaamheid.<br />
Hy hou hom intensief en breedvoerig besig met die lyding en die dood <strong>van</strong><br />
Christus en die toorn <strong>van</strong> God wat Hy daarin moes dra (6.4.3.3.1.2; 6.4.3.3.1.3).<br />
Die passiewe gehoorsaamheid kry dus ruim aandag.
Dit is daarom nie juis om te dink dat <strong>Kohlbrugge</strong> Christus se passiewe<br />
gehoorsaamheid verwaarloos nie.<br />
8.2.9 <strong>Kohlbrugge</strong> se <strong>Christologie</strong> is gewortel in trinitariese verband (6.4.1.1; 6.4.2.2;<br />
6.4.3.2; 7.2.1.2; 7.2.2.2; 7.2.3.2).<br />
Hy dui baie duidelik die aandeel <strong>van</strong> die Vader en die Heilige Gees in die koms en<br />
die werk <strong>van</strong> Christus aan.<br />
8.2.10 <strong>Kohlbrugge</strong> se teologie is 'n teologie <strong>van</strong> troos (5.3.2.2; 5.3.2.3.3; 5.3.2.5.3;<br />
6.4.1.4; 6.4.2.5; 6.4.3.3.1.2.5; 7.2.1.4; 7.2.2.4; 7.2.3.7).<br />
Die inhoud <strong>van</strong> daardie troos is deurgaans God se ontferming in Christus alleen.<br />
Dit gaan nooit vir hom daaroor om 'n koue, teoretiese beskrywing <strong>van</strong> Christus se<br />
ware mensheid, sy waaragtige Godheid en sy werk te gee nie, hy wys deurgaans op<br />
die heerlike troos wat daarin geleë is.<br />
8.2.11 Omdat <strong>Kohlbrugge</strong> so hartstogtelik oortuig was daar<strong>van</strong> dat net Christus alleen<br />
die Wet vir ons vervul, het hy in al sy geskrifte maar een passie gehad: om die<br />
mens so diep as moontlik in die heilswerk <strong>van</strong> Christus te trek 152 .<br />
Hy word nooit moeg daarvoor om die mens weg te wys <strong>van</strong> homself (6.2.2.2;<br />
6.2.3.3; 6.4.1.2.1) en om hom na Christus alleen te wys nie (6.2.2.3; 6.2.3.4; 6.3.6;<br />
6.4.2.3.1; 6.4.2.3.2; 6.4.2.4; 6.4.3.3.1.1).<br />
8.2.12 Vanweë sy vaste oortuiging dat die mens niks is nie en Christus alles, kon<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> geen stroming of rigting verdra wat selfs maar net iets <strong>van</strong> die<br />
vervulling <strong>van</strong> die Wet aan die mens toeskryf nie.<br />
Sy lewe was een groot stryd teen alle vorme <strong>van</strong> subjektivisme (hfst. 3; 4.2.5.2;<br />
4.3.2.1). Hierdie stryd vind ook sy neerslag in sy preke, briewe en geskrifte.<br />
Telkens neem hy die swaard op teen diegene wat meen dat die mens tog iets is en<br />
iets kan. Dit het sekerlik 'n stempel op sy teologie geplaas. Om <strong>Kohlbrugge</strong> reg te<br />
verstaan, moet ook hierdie konteks in gedagte gehou word.<br />
152 Woordspeling na aanleiding <strong>van</strong> 'n uitdrukking <strong>van</strong> Luther wat in 'n ander verband en formulering<br />
gebruik word. Luther sê naamlik: "Wie tiefer wir Christum bringen können ins Fleisch, je besser ist es"<br />
(Van Genderen, 1965:251).
8.2.13 <strong>Kohlbrugge</strong> is tydens sy lewe en tot op hede al vele male daar<strong>van</strong> beskuldig<br />
dat hy 'n antinomiaan is (3.11.2).<br />
Dit is egter ironies dat hy, die sogenaamde antinomiaan, soveel aandag gee aan die<br />
Wet en die Wet so sentraal stel in sy teologie.<br />
Of hy heilsordelik genoeg aandag gee aan die Wet, was nie in hierdie studie die<br />
onderwerp <strong>van</strong> navorsing nie. Dit blyk wel uit die ondersoek na sy <strong>Christologie</strong><br />
dat <strong>Kohlbrugge</strong> heilshistories baie indringend aan die Wet aandag gee (hfst. 4-7).<br />
Dit is duidelik dat hy gevoel het dat juis die vervulling <strong>van</strong> die Wet deur en in<br />
Christus grootliks verwaarloos en te kort gedoen is in sy tyd en in die<br />
denkstrominge <strong>van</strong> sy tyd. Waarskynlik het hy daarom die grootste nadruk op die<br />
heilshistoriese vervulling <strong>van</strong> die Wet in Christus geplaas, met minder klem op die<br />
heilsordelike of sogenaamde dankbaarheidslewe. Laasgenoemde was moontlik vir<br />
hom minder <strong>van</strong> 'n probleem en eersgenoemde het die grootste gedeelte <strong>van</strong> sy<br />
aandag ont<strong>van</strong>g. Dit lyk dus asof 'n mens die feit dat hy minder aandag aan die<br />
heiligmaking in heilsordelike sin gegee het, eerder teen die agtergrond <strong>van</strong> sy tyd<br />
en sy stryd moet sien.<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> se teologie kan daarom ook beskryf word as een groot verheerliking<br />
<strong>van</strong> ons heiligmaking in Christus.<br />
8.2.14 Die aanklag teen <strong>Kohlbrugge</strong> dat hy die sondeloosheid <strong>van</strong> Christus se<br />
menslike natuur sou te na gekom het (5.2.3.1), hou nie water nie (3.14.3; 5.2.2;<br />
5.2.3.2).<br />
So 'n aanklag word weerlê juis deur <strong>Kohlbrugge</strong> se hartlike oortuiging dat Christus<br />
die volkome vervuller <strong>van</strong> die Wet is en dat Hy langs daardie weg aan God sy eer<br />
gegee het (hfst. 5-7).<br />
Die hele konteks <strong>van</strong> sy teologie wys daarom in 'n teenoorgestelde rigting. 'n<br />
Sondige menslike natuur <strong>van</strong> die Middelaar pas hoegenaamd nie binne die totale<br />
raamwerk <strong>van</strong> sy teologiese denke nie.<br />
8.2.15 Daar kan wel nie met <strong>Kohlbrugge</strong> se uitleg <strong>van</strong> die woord "vlees" in die<br />
Johannese geskrifte saamgestem word nie.<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> ken aan die woord "vlees" by Johannes dieselfde betekenis toe as wat<br />
Paulus daaraan gee, naamlik verdorwe natuur. "Vlees" is vir hom die gevalle
menslike natuur. Dié woord het egter by Johannes beslis 'n ander betekenis as by<br />
Paulus. By Johannes beteken dit bloot sterflike mens (5.2.1.2.1; 5.2.3.1.4;<br />
5.2.3.2.6).<br />
Hierdie uitleg kleur <strong>Kohlbrugge</strong> se beskrywing <strong>van</strong> die menslike natuur <strong>van</strong><br />
Christus.<br />
8.2.16 <strong>Kohlbrugge</strong> se uitleg <strong>van</strong> die woord "vlees" in die Johannese geskrifte verklaar<br />
sy weergawe <strong>van</strong> die menslike natuur <strong>van</strong> Christus gedeeltelik, maar tog nie<br />
heeltemal nie.<br />
'n Mens moet ook in gedagte hou dat <strong>Kohlbrugge</strong> groot erns wou maak met die<br />
waaragtige mensheid <strong>van</strong> Christus. Sekerlik onder invloed <strong>van</strong> Luther wou hy<br />
Christus "so diep as moontlik in die vlees trek" 153 (5.2.3.2.4). Dat Christus as Borg<br />
en Middelaar waarlik mens moes wees, was vir <strong>Kohlbrugge</strong> absolute noodsaak.<br />
Dit het ook alles te make met die Wet: <strong>Kohlbrugge</strong> voel dat die méns die Wet<br />
verbreek het en dat die méns dit ook weer moet oprig (5.2.1.1).<br />
Die erns wat hy gemaak het met die ware mensheid <strong>van</strong> Christus moet waardeer<br />
word.<br />
8.2.17 <strong>Kohlbrugge</strong> se sterk taal het dikwels aanleiding gegee tot misverstand insake<br />
sy beskouing oor die sondeloosheid <strong>van</strong> Christus se menslike natuur.<br />
In dié verband moet 'n mens sê dat sekere formuleringe en kras uitsprake liewer<br />
vermy kon gewees het. Dit sou bygedra het tot meer duidelikheid en dit sou sy<br />
goeie saak bevorder het (5.2.3.2.5).<br />
Andersyds moet sy uitdrukkings ook binne konteks gelees word. Navorsers en<br />
lesers het die verantwoordelikheid om die verband in ag te neem. Dít het<br />
ongelukkig dikwels nie gebeur nie, sodat 'n verkeerde voorstelling <strong>van</strong><br />
verskillende <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> se beskouings gegee is (5.2.3.2.7).<br />
8.2.18 <strong>Kohlbrugge</strong> was 'n getroue belyer <strong>van</strong> die ware Godheid <strong>van</strong> Christus (4.2.5.2;<br />
4.4.2.3.2.2; 4.4.2.4.1; 5.3.2) en 'n aanhanger <strong>van</strong> die belydenis <strong>van</strong> die konsilie <strong>van</strong><br />
Chalcedon (451 n.C.) (5.3.2.5.1).<br />
153 Vgl. vorige voetnoot.
Omdat Christus ware God is, kon Hy die toorn <strong>van</strong> God dra, die diepte <strong>van</strong> die<br />
mens se verlorenheid peil en bely en as ewige God die vereiste ewige geregtigheid<br />
daarstel (5.3.1).<br />
8.2.19 Vir die Ou Testament het <strong>Kohlbrugge</strong> die hoogste waardering gehad.<br />
Die vyf boeke <strong>van</strong> Moses is vir <strong>Kohlbrugge</strong> die sleutel tot die verstaan <strong>van</strong> die<br />
Bybel (3.3.2).<br />
Die Ou Testament is net "oud" in soverre dit nie geïnterpreteer word as dat dit <strong>van</strong><br />
Christus getuig nie. Wie Christus verkeerdelik nie daarin vind nie, soos die Jode,<br />
vir diegene is dit "oud". So moet die uitdrukking "Ou Testament" by Paulus (2<br />
Kor. 3) volgens <strong>Kohlbrugge</strong> verstaan word (4.4.1).<br />
Van die akkommodasie-teorie (4.2.5.2) en die moderne teologie <strong>van</strong> sy tyd wat in<br />
die Ou Testament net 'n Jodeboek wil sien (4.4.1; 4.4.2.4.2; 4.4.3), wou<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> niks weet nie<br />
Daarenteen is dit <strong>Kohlbrugge</strong> se oortuiging dat die Ou Testament net soos die<br />
Nuwe <strong>van</strong> Christus getuig en dat in Hom alleen verlossing is (4.2.2; 4.2.3; 4.2.5.2;<br />
4.4.2.2; 4.4.2.3; 4.4.2.4).<br />
'n Besondere trek in die siening <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> is hoe die Ou Testament Christus<br />
verkondig. Hy beskryf die Ou Testament as wordingsgeskiedenis. Die gedagte dat<br />
die wording <strong>van</strong> Christus wording deur die geloof alleen is, is sekerlik nuut, maar<br />
nie onwaar nie. Verder is daardie wording vir <strong>Kohlbrugge</strong> vleeswording en dan<br />
spesifiek vlees soos hy dit verstaan: Christus kom in die gevalle menslike natuur<br />
(4.3).<br />
8.2.20 Op 'n kritiese noot moet ook gesê word dat <strong>Kohlbrugge</strong> se eksegese soms<br />
geforseerd is.<br />
Sy intense stryd teen die subjektivisme was 'n groot bydraende faktor daartoe. As<br />
gevolg daar<strong>van</strong> lees hy 'n afwysing <strong>van</strong> eiegeregtigheid in sekere Skrifgedeeltes<br />
waarin dit nie gaan oor die sonde <strong>van</strong> eiegeregtigheid nie (6.4.1.2.1.3) of nie net<br />
daaroor nie (6.4.1.2.1.2).<br />
8.2.21 <strong>Kohlbrugge</strong> se <strong>Christologie</strong> is op sekere punte nie gereformeerd nie.
Hier kan gedink word aan sy beskouing oor die neerdaling na die hel (6.4.3.5.2).<br />
Hy deel Luther se standpunt dat Christus, toe Hy in die graf was, ook in die hel<br />
was.<br />
Dit is 'n afwyking <strong>van</strong> Calvyn en die Heidelbergse Kategismus se verklaring<br />
daar<strong>van</strong>.<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> se Lutherse agtergrond en sy beïnvloeding deur Luther moet in die<br />
beoordeling en verstaan <strong>van</strong> sy teologie deeglik in aanmerking geneem word.<br />
8.2.21 In die geheel beskou kan <strong>Kohlbrugge</strong> se <strong>Christologie</strong> so beskryf en opgesom<br />
word: dit is 'n radikale afwysing <strong>van</strong> die mens en sy eiegeregtigheid en 'n<br />
heenwysing na Christus alleen. Christus, ware en regverdige mens en ware God, is<br />
die enigste, maar ook die volkome vervuller <strong>van</strong> die Wet <strong>van</strong> God en in Hom kry<br />
God alle eer. <strong>Kohlbrugge</strong> se <strong>Christologie</strong> kan daarom ook saamgevat word in die<br />
volgende reformatoriese uitdrukking: solo Christo!<br />
8.3 Aktualiteit<br />
Wanneer gevra word na die aktualiteit <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> vir <strong>van</strong>dag, moet gevra<br />
word: is die boodskap wat hy bring Bybels? Is sy radikale afwysing <strong>van</strong> die<br />
subjektivisme iets wat ook in die Woord gevind word?<br />
Die antwoord op dié vrae is 'n groot ja en juis daarom is <strong>Kohlbrugge</strong> hoogs<br />
rele<strong>van</strong>t.<br />
Die subjektivisme is so oud soos die sondeval. Sedertdien wou die mens nog altyd<br />
heeltemal of gedeeltelik sy heil in eie hand hou. Die Wet is nog altyd misbruik, dit<br />
wil sê gebruik as middel om self die heil uit te werk.<br />
Die Fariseërs in die tyd <strong>van</strong> Christus se omwandelinge op aarde is 'n baie goeie<br />
voorbeeld <strong>van</strong> 'n uiterste vorm <strong>van</strong> subjektivisme. Hulle was oortuig daar<strong>van</strong> dat<br />
hulle deur hulle troue onderhouding <strong>van</strong> die Wet die koninkryk <strong>van</strong> God kon<br />
verdien.<br />
Aan mense wat 'n ondraaglike las <strong>van</strong> Wetswerke moes dra - hierdie gebod en<br />
daardie gebod - aan sulke mense sê Christus in Matteus 11:28: "Kom na My toe,
almal wat vermoeid en belas is, en Ek sal julle rus gee" (Bybel, 1953). Dit is niks<br />
anders as 'n afwysing <strong>van</strong> die subjektivisme en 'n heenwysing na Christus alleen<br />
nie.<br />
Daar was egter ook mense wat 'n middeweg wou volg, 'n meer gematigde<br />
subjektivisme: Christus in die een hand en die Wet in die ander hand. Dit is die<br />
sogenaamde Christus plus teologie: Christus plus die mens se werke, Christus plus<br />
die besnydenis, ensovoorts.<br />
Juis daarteen waarsku Paulus so ernstig in die brief aan die Galasiërs. Teenoor die<br />
Judaïste wat die Christene <strong>van</strong> Galasië weer onder die Joodse Wet wou betrek - dit<br />
wil sê die saligheid afhanklik wou maak <strong>van</strong> Christus plus getroue<br />
Wetsonderhouding, besnydenis en inlywing in die Joodse volk - moes die klem<br />
natuurlik val op die e<strong>van</strong>gelie <strong>van</strong> verlossing uit genade alleen; die e<strong>van</strong>gelie <strong>van</strong><br />
die genoegsaamheid <strong>van</strong> Jesus Christus se versoening (vgl. Gal. 1:6-7; 2:15-21;<br />
3:10-14, ens.) (Coetzee, 1975:25).<br />
In een <strong>van</strong> sy werke oor <strong>Kohlbrugge</strong> sê De Reuver (1985:11-12): iemand is nooit<br />
net 'n produk <strong>van</strong> sy tyd nie. Natuurlik het <strong>Kohlbrugge</strong> se afkoms, omgewing,<br />
studie, persoonlike en kerklike ondervindings en die eienaardighede <strong>van</strong> sy<br />
karakter ook 'n invloed op sy prediking gehad. Dít het hom egter nie gemaak nie,<br />
maar wel sy geworteldheid in die Woord en juis dít noem De Reuver die "hoge<br />
geheim dat zijn prediking zo actueel maakt". Daarmee kan <strong>van</strong> harte saamgestem<br />
word. In sy worsteling rondom die vraag na die Wet <strong>van</strong> God verwys <strong>Kohlbrugge</strong><br />
die bankrot en hulpelose mens na die enigste ware Helper: Christus, die volkome<br />
vervuller <strong>van</strong> die Wet. "De Bijbel was voor hem de schrik <strong>van</strong> Gods heilige en<br />
verdoemende Wet én de godzaligheid <strong>van</strong> Christus, die ons redt <strong>van</strong> het verderf en<br />
met God verzoent. Zo hebben <strong>Kohlbrugge</strong>'s geschriften een geestelijke substantie,<br />
die men in het hedendaagse christendom zelden meer tegenkomt" (Aalders & Van<br />
Heyst, 1976c:15).<br />
In sy wegwys <strong>van</strong> die mens en in sy heenwys na Christus alleen staan <strong>Kohlbrugge</strong><br />
op die vaste grond <strong>van</strong> dit wat Christus self leer en wat Paulus by die mens wil<br />
tuisbring in die brief aan die Galasiërs.<br />
Deur alle geslagte heen bly dit 'n legitieme, 'n Skriftuurlike vraag: hoe word die<br />
Wet vervul en hoe kry God sy eer?
Wie daardie vrae in gedagte hou, besef hoe aktueel die teologie <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong><br />
is, want deur die eeue heen is die Wet misbruik. Deur die geskiedenis heen het die<br />
subjektivisme sy duisende verslaan.<br />
By die strominge wat reeds in hierdie studie genoem is, kan al die vorme <strong>van</strong><br />
Pelagianisme, semi-Pelagianisme en Arminianisme gevoeg word, om maar net<br />
nog enkeles te noem.<br />
Wie meen dat die subjektivisme <strong>van</strong>dag dood is, moet maar net gaan kyk na die<br />
opbloei <strong>van</strong> die Pinksterbewegings. Jonker (1983b:238) noem dit selfs die<br />
kulminasiepunt <strong>van</strong> die subjektivisme. Dit is ook niks anders as 'n herlewing <strong>van</strong><br />
die semi-Pelagianisme en die Arminianisme nie. Aan al hierdie -ismes verkondig<br />
die <strong>Christologie</strong> <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> die bankrotskap <strong>van</strong> die mens, die Bybelse<br />
boodskap <strong>van</strong> Christus alleen. Vir <strong>Kohlbrugge</strong> kan daar nie sprake wees <strong>van</strong> die<br />
mens 'n deel en Christus 'n deel nie, maar hy bring die altyd aktuele<br />
Skrifboodskap: die mens totaal niks nie en Christus alles.<br />
Pelagianisme, semi-Pelagianisme en Arminianisme kom egter nie net voor by die<br />
Pinkstergroepe nie. Onlangs het daar 'n boek verskyn waarin radiopreke <strong>van</strong> 1994<br />
tot 1995 (uitgesaai deur die SABC) ontleed word (Cilliers, 1996:1-145). Die<br />
skrywer (Cilliers, 1996:16-17) kom tot die bevinding dat wettisisme in daardie<br />
preke eerder die reël as die uitsondering is. Feitlik al die preke wat ontleed is - tot<br />
soveel as 90% - maak hulle op die een of ander wyse skuldig daaraan (Cilliers,<br />
1996:4). Die ondersoek bring Cilliers (1996:5) tot die gevolgtrekking: "Blykbaar<br />
ken wettisisme geen historiese of denominasionele grense nie!" Volgens Cilliers<br />
(1996:7) lyk wettiese prediking só: dit "neem die sonde en dus die onvermoë <strong>van</strong><br />
die mens om die wêreld en hulleself te verander, nie ernstig op nie. Die<br />
vertrekpunt <strong>van</strong> sulke preke is die ongeskonde, vroom potensiaal <strong>van</strong> die mens".<br />
Die boek <strong>van</strong> Cilliers (1996:1-145) het die veelseggende titel Die uitwissing <strong>van</strong><br />
God op die kansel. Cilliers (1996:108) sê ook wat hy met die titel bedoel, wanneer<br />
hy <strong>van</strong> wettiese preke sê: dit verkondig 'n onwerklike God; dit praat oor die<br />
verlossing <strong>van</strong> die wêreld asof God nie bestaan nie, asof God swygsaam en<br />
onwerksaam op die buitewyke <strong>van</strong> ons leefwêreld huiwer; dit trek 'n streep deur<br />
die kruisdood, opstanding en verheerliking <strong>van</strong> Christus en die uitstorting <strong>van</strong> die<br />
Heilige Gees. Hierdie bevindings bevestig weereens die aktualiteit <strong>van</strong> die<br />
boodskap <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> vir <strong>van</strong>dag.
Nog verskeie ander verskyningsvorme <strong>van</strong> subjektivisme in die moderne tyd kan<br />
genoem word. De Reuver (1985:14) praat ook <strong>van</strong> die verpolitisering <strong>van</strong> die<br />
E<strong>van</strong>gelie in die moderne tyd. Binne die Suid-Afrikaanse konteks kan gedink<br />
word aan die Swart en die Wit Teologie. In daardie teologieë word nie gesoek na<br />
die Een wat vir die mens die Wet kan vervul nie, maar na 'n Christus wat bevryder<br />
is <strong>van</strong> polities onderdrukkende bestelle. Die Wet en God se toorn, die Wet en God<br />
se eer - dit bly buite beskouing. Dit is immers juis die kenmerkende <strong>van</strong> die Swart<br />
Teologie: dat dit wel aandag gee aan die bevryding uit Egipte, maar nie aan die<br />
Wetgewing wat op die uittog gevolg het nie.<br />
In die bevrydingsteologieë word geleer dat God die God <strong>van</strong> die armes is.<br />
Daarteenoor laat <strong>Kohlbrugge</strong> weer hoor dat God die God is <strong>van</strong> die geestelik arm<br />
mens, die mens wat weet dat hy niks het en niks kan bydra tot sy eie heil nie, maar<br />
slegs kan put uit die alles bevattende rykdom <strong>van</strong> God se heil in Christus.<br />
Teenoor die moderne teologie wat die heilswerk <strong>van</strong> Christus wil verlaag tot<br />
mites, verkondig <strong>Kohlbrugge</strong>, in lyn met die Skrif, die absolute noodsaak daar<strong>van</strong><br />
dat Christus werklik gebore moes word, moes sterf, moes opstaan, moes opvaar en<br />
die koninkryk in besit moes neem: dit móés histories werklik gebeur sodat die<br />
Wet vervul sou word, God sodoende verheerlik sou word en die mens salig kon<br />
word.<br />
Van 'n moderne teologie wat Christus se Middelaarskap degradeer tot<br />
voorbeeldskap, wou <strong>Kohlbrugge</strong> heeltemal niks weet nie, want hoe sou die mens,<br />
sondaar, nul wat hy is, ooit, ondanks die volmaakte voorbeeld, die Wet volkome<br />
kon vervul.<br />
In 'n tyd <strong>van</strong> valse verdraagsaamheid en inklusiwiteit soos die huidige, moet<br />
besonder aandag gegee word aan iemand soos <strong>Kohlbrugge</strong> wat op die eksklusiewe<br />
teologie <strong>van</strong> die kruis wys wat alle ander teologieë uitsluit. "In een tijd, die in<br />
zoveel opzichten pluriform, tolerant, inclusief en alomteenwoordig is, zijn het<br />
kerklijke randfiguren als Kierkegaard en <strong>Kohlbrugge</strong>, die met geest en kracht<br />
betuigen, dat er maar één theologie is alle eeuwen door; één theologie, die de<br />
generaties verbindt en de kerk katholiek maakt: de theologie <strong>van</strong> het Kruis! In die<br />
theologie is God de wonderlijke tegenspreker <strong>van</strong> de wereld, de eeuwigheid de<br />
wonderlijke tegenspreekster <strong>van</strong> de geschiedenis, de openbaring de wonderlijke<br />
tegenspreekster <strong>van</strong> het verstand. Genade is daarom het ongedachte en<br />
onvoorstelbare Nieuwe. En dat Nieuwe is Genade!" (Aalders & Van Heyst,
1976b:79). Christus is vir <strong>Kohlbrugge</strong> die eksklusiewe Redder, die eksklusiewe<br />
Wetsvervuller en in 'n tyd soos <strong>van</strong>dag het hy veel te sê aan 'n wêreld en aan<br />
teologieë wat meen dat daar ook nog ander weë bestaan.<br />
Ook in die onlangse verlede is vraagtekens geplaas agter die ware Godheid <strong>van</strong><br />
Christus (Velema en Van Genderen, 1992 : 413-415). Dit geld eweneens <strong>van</strong> die<br />
leer <strong>van</strong> Christus se egte mensheid (Velema en Van Genderen, 1992 : 419-420).<br />
Juis daarom is die boodskap <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> <strong>van</strong> soveel belang: Christus moes<br />
ware God en ware mens wees, want alleen so kon die Wet vervul word.<br />
'n Mens sal egter nog nader aan huis moet gaan. Die vraag is: waarom staan die<br />
gegewens oor die Fariseërs en die brief aan die Galasiërs in die Bybel? Is dit sodat<br />
die gelowige <strong>van</strong> <strong>van</strong>dag gewaarsku kan word teen die vele subjektivistiese<br />
strominge en sektes? Dit sekerlik wel, maar dan ook omdat die Fariseër in elkeen<br />
se hart leef en die subjektivisme 'n gevaar is vir almal. Daardie almal sluit in:<br />
teoloog en gelowige, wetenskaplike en lidmaat. Aan een en almal verkondig die<br />
Skrif: daar is maar één Verlosser, één wat die Wet vervul, en dit is Christus<br />
alleen.<br />
Daarom is die werk <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> <strong>van</strong>dag nog <strong>van</strong> die grootste belang, nie<br />
alleen vir die wetenskaplike nie, maar ook vir elke gelowige. Daar is min teoloë<br />
wat die mens so kragtig afwys en hom na Christus alleen heenwys as juis<br />
<strong>Kohlbrugge</strong>. Deur hierdie reformator word 'n mens telkens weer gewys na die<br />
enigste bron <strong>van</strong> saligheid: Christus alleen. Die heil in Christus, die rykdom wat<br />
daar is in sy werk, word deur <strong>Kohlbrugge</strong> in diepte ontvou. Die absolute noodsaak<br />
dat die Wet volkome vervul moet word, die totale onmag en hulpeloosheid <strong>van</strong> die<br />
mens in dié verband en Christus as die enigste antwoord, is sake wat altyd aktueel<br />
sal bly, omdat dit in die Woord gegrond is.<br />
8.4 Voorstelle vir verdere navorsing<br />
'n Ondersoek na die invloed <strong>van</strong> Luther, Calvyn en die denkers <strong>van</strong> die Nadere<br />
Reformasie op die <strong>Christologie</strong> <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> kan nog beter begrip vir sy<br />
sienings oplewer. In hierdie studie is maar hier en daar daarna verwys.<br />
Verder sou aspekte <strong>van</strong> sy <strong>Christologie</strong> meer in diepte nagevors kon word. Hierby<br />
kan gedink word aan sy siening <strong>van</strong> die Ou Testament as wordingsgeskiedenis en
sy uiters belangrike boek oor Matteus 1. 'n Deeglike ondersoek <strong>van</strong> laasgenoemde<br />
werk, seker een <strong>van</strong> die belangrikste om die unieke en eie aard <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> se<br />
<strong>Christologie</strong> te leer ken, sal beslis dien tot uitbouing <strong>van</strong> die begrip <strong>van</strong><br />
<strong>Kohlbrugge</strong> se leer aangaande die Persoon en die werk <strong>van</strong> Christus.<br />
'n Volledige teologie <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> aan die hand <strong>van</strong> Die Lehre des Heils is<br />
besonder belangrik. So iets sal beslis help om sienings <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> binne<br />
konteks te plaas, binne 'n raamwerk wat hy self opgestel het. 'n Poging om<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> se <strong>Christologie</strong> binne die raamwerk <strong>van</strong> sy teologie te plaas, soos dit<br />
uitgedruk word in sy kategismus, het verhelderende resultate opgelewer. Dit sal<br />
ook die geval wees met ander aspekte <strong>van</strong> sy leer.
OPSOMMING<br />
Die <strong>Christologie</strong> <strong>van</strong> Hermann Friedrich <strong>Kohlbrugge</strong> (1803-1875)<br />
1. Doel<br />
Die doel <strong>van</strong> hierdie studie is om die <strong>Christologie</strong> <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> in besonderhede<br />
uiteen te sit, dit eksegeties uit die Skrif en aan die hand <strong>van</strong> die gereformeerde<br />
belydenis 154 en dogmatiek te toets en die aktualiteit daar<strong>van</strong> vir die hede aan te toon.<br />
2. Metode<br />
Die metode <strong>van</strong> ondersoek is primêr 'n bronnestudie. In hoofsaak bestaan die bronne<br />
uit briewe, preke, enkele ander teologiese werke en kategetiese geskrifte <strong>van</strong><br />
<strong>Kohlbrugge</strong> self. <strong>Kohlbrugge</strong> se kategismus getitel Die Lehre des Heils word as 'n<br />
belangrike riglyn gebruik. Eksegese <strong>van</strong> die rele<strong>van</strong>te Skrifgedeeltes en toetsing aan<br />
en vergelyking met die gereformeerde belydenis is deel <strong>van</strong> die ondersoekmetode.<br />
3. Bevindings<br />
3.1 Soos 'n goue draad loop dit deur <strong>Kohlbrugge</strong> se denke: die Wet moet vervul word<br />
en God moet sy eer kry.<br />
3.2 Mens-wees beteken sondaar-wees, nul-wees. Daarom kan hy die Wet nie vervul<br />
nie en hoort dit ook nie in sy hande as instrument om self sy heil uit te werk nie.<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> het 'n voortdurende stryd gehad teen die Subjektivisme wat die Wet te<br />
veel in die mens se hande laat.<br />
3.3 <strong>Kohlbrugge</strong> beskou die Wet as heenwysing na Christus. Die Wet is bedoel as<br />
heilsmiddel in Christus se hand. Die heil is dus vir <strong>Kohlbrugge</strong> solo Christo.<br />
In die koms en werk <strong>van</strong> Christus speel die sola fide, die sola Scriptura en die<br />
sola gratia 'n beslissende rol.<br />
154 Vergelyk die ekumeniese belydenisskrifte, naamlik die Apostoliese Geloofsbelydenis en die<br />
Geloofsbelydenisse <strong>van</strong> Nicéa en Atanasius, en die Drie Formuliere <strong>van</strong> Eenheid, naamlik die<br />
Nederlandse Geloofsbelydenis, die Dordtse Leerreëls en die Heidelbergse Kategismus.
3.4 <strong>Kohlbrugge</strong> was 'n getroue belyer <strong>van</strong> Christus se ware en regverdige mensheid en<br />
sy ware Godheid.<br />
Uitdrukkings wat by sommige die indruk geskep het dat hy die sondeloosheid <strong>van</strong><br />
Christus se menslike natuur te na kom, moet in konteks gelees word: sy erns met<br />
die Wet en die eer <strong>van</strong> God weerlê sulke beskuldigings.<br />
Hy ken wel verkeerdelik aan die woord "vlees" by Johannes dieselfde betekenis<br />
toe as wat dit by Paulus het. "Vlees" is vir hom die gevalle menslike natuur.<br />
Hierdie uitleg kleur <strong>Kohlbrugge</strong> se beskrywing <strong>van</strong> Christus se menslike natuur.<br />
3.5 <strong>Kohlbrugge</strong> maak erns met Christus se aktiewe én passiewe gehoorsaamheid.<br />
3.6 Vir die Ou Testament het <strong>Kohlbrugge</strong> die hoogste waardering.<br />
Die Ou Testament is net "oud" vir diegene wat Christus verkeerdelik nie daarin<br />
vind nie, soos die Jode (2 Kor. 3).<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> het 'n besonderse siening <strong>van</strong> die Ou Testament as<br />
wordingsgeskiedenis <strong>van</strong> Christus, naamlik dat Christus se wording in die Ou<br />
Testament 'n geloofs- en vleeswording is.<br />
3.7 <strong>Kohlbrugge</strong> se eksegese is soms geforseerd.<br />
Dit dra duidelike spore <strong>van</strong> sy stryd teen die Subjektivisme. As gevolg daar<strong>van</strong><br />
lees hy 'n afwysing <strong>van</strong> eiegeregtigheid in sekere Skrifgedeeltes waarin dit nie<br />
daaroor gaan nie.<br />
3.8 <strong>Kohlbrugge</strong> se <strong>Christologie</strong> is op sekere punte nie gereformeerd nie.<br />
Sy beskouing oor die neerdaling na die hel sluit meer aan by Luther.<br />
3.9 In die geheel beskou kan <strong>Kohlbrugge</strong> se <strong>Christologie</strong> so opgesom word: dit is 'n<br />
radikale afwysing <strong>van</strong> die mens en 'n heenwysing na Christus alleen. Christus, ware<br />
en regverdige mens en ware God, is die volkome vervuller <strong>van</strong> die Wet <strong>van</strong> God en<br />
in Hom kry God alle eer. <strong>Kohlbrugge</strong> se <strong>Christologie</strong> kan saamgevat word in die<br />
Reformatoriese uitdrukking: solo Christo!
SUMMARY<br />
The Christology of Hermann Friedrich <strong>Kohlbrugge</strong> (1803-1875)<br />
1. Aim<br />
The aim of this study is to explain the Christology of <strong>Kohlbrugge</strong> in detail, to test it<br />
exegetically against the Scriptures and in the light of the reformed confessions of<br />
faith 155 and theology and to indicate its actuality for the present.<br />
2. Method<br />
The method of study is primarily a source study. The sources mainly consist of<br />
letters, sermons, a few other theological works and catechetic writings of <strong>Kohlbrugge</strong><br />
himself. <strong>Kohlbrugge</strong>'s catechism titled Die Lehre des Heils is used as an important<br />
guideline. Exegesis of the rele<strong>van</strong>t passages of Scripture and testing against and<br />
comparison with the reformed confessions of faith is part of the method of study.<br />
3. Findings<br />
3.1 It runs like a golden thread through <strong>Kohlbrugge</strong>'s thinking: the Law must be<br />
fulfilled and God must receive the honour due to Him.<br />
3.2 Being human means being sinful, being nothing. This is why man cannot fulfill<br />
the Law and why the Law does not belong in his hands as instrument to work out<br />
his salvation himself. <strong>Kohlbrugge</strong> had a continuous battle against subjectivism<br />
who leaves the Law in man's hands for too large an extent.<br />
3.3 <strong>Kohlbrugge</strong> regards the Law as pointer to Christ. The Law is intended as an<br />
instrument of salvation in the hands of Christ. For <strong>Kohlbrugge</strong> salvation is<br />
therefore solo Christo!<br />
The sola fide, the sola Scriptura and the sola gratia also play a decisive role in the<br />
coming and work of Christ.<br />
155 The Ecumenical Creeds, namely the Apostolic, Nicaean and Athanasian Creeds and the Three Forms<br />
of Unity, namely the Belgic Confession, the Canons of Dort and the Heidelberg Catechism.
3.4 <strong>Kohlbrugge</strong> was a faithful advocate of the true and righteous humanity of Christ<br />
and his true Deity.<br />
Expressions which create the impression with some that he discredits the<br />
sinlessness of Christ's human nature, should be read in context: his earnestness<br />
about the Law and the honour of God refutes such accusations.<br />
He indeed incorrectly attributes to the word "flesh" in the writings of John the<br />
same meaning that is given to it by Paul. "Flesh" for him means fallen human<br />
nature. This exegesis colours <strong>Kohlbrugge</strong>'s description of the human nature of<br />
Christ.<br />
3.5 He treats both Christ's active and his passive obedience with great earnestness.<br />
3.6 <strong>Kohlbrugge</strong> has the highest appreciation for the Old Testament.<br />
The Old Testament is only regarded as "old" by those who incorrectly do not find<br />
Christ in it (2 Cor. 3).<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> has a particular view of the Old Testament as history of the<br />
incarnation of Christ, namely that Christ's incarnation in the Old Testament is an<br />
incarnation by faith and a coming in the fallen human nature.<br />
3.7 <strong>Kohlbrugge</strong>'s exegesis is sometimes forced.<br />
It clearly shows signs of his battle against subjectivism. As a result of this he reads<br />
rejection of self-righteousness in certain passages of Scripture in which it is not<br />
the issue.<br />
3.8 On certain points the Christology of <strong>Kohlbrugge</strong> is not in line with the reformed<br />
("gereformeerde") confessions of faith.<br />
His view on the descendence into hell more closely follows that of Luther.<br />
3.9 On the whole <strong>Kohlbrugge</strong>'s Christology may be summarised as follows: it is a<br />
radical rejection of man and points to Christ alone. Christ, truly and righteously
human and truly God, is the complete fulfiller of the Law of God and God<br />
receives all honour in Him. <strong>Kohlbrugge</strong>'s Christology may be summarised in<br />
the saying of the Reformation: solo Christo!
BRONNELYS 156<br />
AALDERS, G. CH. 1974. Het boek Genesis. Opnieuw uit de grondtekst vertaald en<br />
verklaard. Eerste deel. Korte Verklaring der Heilige Schrift. Vijfde druk. Kampen :<br />
Kok. 320p.<br />
AALDERS, W. 1976. Het beeld Gods in <strong>Kohlbrugge</strong>'s theologie. (In Aalders, W. en<br />
Van Heyst, D. reds. Hermann Friedrich <strong>Kohlbrugge</strong>: Zijn leven, zijn prediking, zijn<br />
geschriften. Den Haag : J.N. Voorhoeven. p111-122.)<br />
AALDERS, W. & VAN HEYST, D. reds. 1976a. Hermann Friedrich <strong>Kohlbrugge</strong>:<br />
Zijn leven, zijn prediking, zijn geschriften. Den Haag : J.N. Voorhoeven. 291p.<br />
AALDERS, W. en VAN HEYST, D. 1976b. <strong>Kohlbrugge</strong>, de regenfluiter. (In Aalders,<br />
W. en Van Heyst, D. reds. Hermann Friedrich <strong>Kohlbrugge</strong>: Zijn leven, zijn prediking,<br />
zijn geschriften. Den Haag : J.N. Voorhoeven. p79.)<br />
AALDERS, W. en VAN HEYST, D. 1976c. <strong>Kohlbrugge</strong>, een man Gods. (In Aalders,<br />
W. en Van Heyst, D. reds. Hermann Friedrich <strong>Kohlbrugge</strong>: Zijn leven, zijn prediking,<br />
zijn geschriften. Den Haag : J.N. Voorhoeven. p15.)<br />
ALGRA, H. 1966. Het wonder <strong>van</strong> de 19e eeuw. Franeker : Wever. 351p.<br />
BAKKER, W., DE JONG, O.J, VAN 'T SPIJKER W., & WOLTHUIS, L.J. 1984. De<br />
Afscheiding <strong>van</strong> 1834 en haar geschiedenis. Kampen : Kok. 272p.<br />
BAVINCK, H. 1976. Gereformeerde Dogmatiek. Derde deel. Zesde onveranderde<br />
druk. Kampen : Kok. 604p.<br />
BERKHOF, H. & DE JONG, J. 1975 Geschiedenis der kerk. Nijkerk : G.F.<br />
Callenbach. 346p.<br />
156 Wanneer 'n datum in vierkantige hakkies agter agter die datum in die bibliografie gegee word,<br />
verwys dit na die datum <strong>van</strong> die eerste druk <strong>van</strong> die boek. Wanneer die oorspronklike<br />
verskyningsdatum onbekend is, word dit soos volg aangedui: [oorspronklike datum onbekend].
BERKOUWER, G.C. 1948. <strong>Kohlbrugge</strong> in onze tijd. (Referaat voor de één-en-<br />
dertigste Wetenschappelijke Samekomst der Vrije Universiteit op 14 Juli 1948.)<br />
Assen : G.F. Hummelen. 22p.<br />
BERKOUWER, G.C. 1949. Dogmatische studiën. Geloof en heiliging. Kampen :<br />
Kok. 222p.<br />
BERKOUWER, G.C. 1952. Dogmatische studiën. De Persoon <strong>van</strong> Christus.<br />
Kampen : Kok. 334p.<br />
BERKOUWER, G.C. 1953. Dogmatische studiën. Het werk <strong>van</strong> Christus. Kampen :<br />
Kok. 387p.<br />
BIBLIA HEBRAICA STUTTGARTENSIA. 1977. Quae antea cooperantibus A.Alt,<br />
O.Eißfeldt, P.Kahle ediderat R.Kittel. Editio funditus renovata. Stuttgart : Deutsche<br />
Biblestiftung. 1574p.<br />
BÖHL, E. en WICHELHAUS, J. 1935. (In Vijf en twintig leerredenen <strong>van</strong> Dr. H.F.<br />
<strong>Kohlbrugge</strong>. Gehouden in de jaren 1846-1851. Uit het Hoogduitsch vertaald door<br />
J.C.S. Locher. Amsterdam : Vereeniging tot uitgave <strong>van</strong> Gereformeerde Geschriften.<br />
p.13-68.)<br />
BIJBEL. 1980. Bijbel. Dat is de gansche Heilige Schrift bevattende al de canonieke<br />
boeken des Ouden en Nieuwen Testaments. Door last <strong>van</strong> de hoog-mogende heeren<br />
Staten-Generaal der vereenigde Nederlanden en volgens besluit <strong>van</strong> de synode<br />
nationaal, gehouden te Dordrecht, in de jaren 1618 en 1619, uit de oorspronklijke<br />
talen in onze Nederlandsche taal getrouwelijk overgezet. Met nieuwe bijgevoegde<br />
verklaringen op de duistere plaatsen, en aantekeningen <strong>van</strong> de gelijkluidende teksten.<br />
Vroeger uitgegeven door Jacob en Pieter Keur. Deel 3. Utrecht : Den Hertog's<br />
Uitgeverij. 581p.<br />
BÖHL, E. 1982. Brieven <strong>van</strong> H.F. <strong>Kohlbrugge</strong>. Veenendaal : Kool. 286p.<br />
BOMHOFF, J.G. 1961. Isaäc da Costa. Nijkerk : C.F.Callenbach. 80p.<br />
BRIENEN, T. 1974. Prediking en vroomheid bij Reformatie en Nadere Reformatie.<br />
Kampen. 76p.
BRIENEN, T. 1981. [1974.] De prediking <strong>van</strong> de Nadere Reformatie. Een onderzoek<br />
naar het gebruik <strong>van</strong> de klassifikatiemethode binnen de prediking <strong>van</strong> de Nadere<br />
Reformatie. 2de dr. Amsterdam : Ton Bolland. 378p.<br />
BRIENEN, T., EXALTO, K., VAN GENDEREN, J., GRAAFLAND, C. & VAN 'T<br />
SPIJKER, W. reds. 1986. De Nadere Reformatie. Beschrijving <strong>van</strong> haar voornaamste<br />
vertegenwoordigers. 's-Gravenhage : Boekencentrum. 379p.<br />
BRIENEN, T., EXALTO, K., VAN GENDEREN, J., GRAAFLAND, C. & VAN 'T<br />
SPIJKER, W. reds. 1989. De Nadere Reformatie en het Gereformeerd Piëtisme. s'-<br />
Gravenhage : Boekencentrum. 358p.<br />
BRIENEN, T., , EXALTO, K., GRAAFLAND, C., LOONSTRA, B. & VAN 'T<br />
SPIJKER, W. reds. 1993. Theologische aspecten <strong>van</strong> de Nadere Reformatie.<br />
Zoetermeer : Boekencentrum. 315p.<br />
BYBEL. 1953. Die Bybel : dit is die ganse Heilige Skrif wat al die kanonieke boeke<br />
<strong>van</strong> die Ou en Nuwe Testament bevat. Kaapstad : Britse en Buitelandse<br />
Bybelgenootskap. 1164p.<br />
BYBEL. 1983. Die Bybel : nuwe vertaling. Kaapstad : Bybelgenootskap <strong>van</strong> Suid-<br />
Afrika. 1376p.<br />
CALVYN, J. s.a.. [1931.] Johannes Calvijn. Institutie of onderwijzing in de<br />
Christelijke godsdienst. Uit het Latijn vertaald door Dr. A. Sizoo. Derde deel<br />
bevattende Boek IV. Zesde druk. Delft : W.D. Meinema. 642p.<br />
CALVYN, J. 1981. Calvyn se Kategismus. In Afrikaans vertaal deur Prof. Dr. H.W.<br />
Simpson (Potchefstroomse Universiteit vir Christelike Hoër Onderwys).<br />
Potchefstroom : Potchefstroomse Teologiese Publikasies. 69p.<br />
CILLIERS, J. 1996. Die uitwissing <strong>van</strong> God op die kansel: ontstellende bevindings<br />
oor Suid-Afrikaanse prediking. Kaapstad : Lux Verbi. 145p.<br />
COETZEE, J.C. 1975. Die blye boodskap. 'n Gids deur die Boeke <strong>van</strong> die Nuwe<br />
Testament. I. Die briewe <strong>van</strong> Paulus. Potchefstroom : Pro Rege. 110p.
COETZEE, J.C. 1997. Hermeneutics and exegesis of the New Testament. Orkney :<br />
EFJS Drukkers. 36p.<br />
COETZEE, P.J. 1975. Die Metodisme deur die bril <strong>van</strong> die Gereformeerde leer. (In<br />
Van der Vyver, G. P. C., Coetzee, P. J. & Buys, P. W. "Revival" of reformasie? 'n<br />
studie oor metodisme. Potchefstroom : P. U. vir C. H. O. [Wetenskaplike bydraes vir<br />
die P. U. vir C. H. O., Reeks A : Geesteswetenskappe, nr. 18.]). p.16-37.<br />
D'ASSONVILLE, V.E. 1981. Bakens vir die dogmageskiedenis. Potchefstroom :<br />
Marnix. 93p.<br />
DE REUVER, A. 1971. Incarnatie en humanum. Een dogmahistorisch onderzoek naar<br />
het verband tussen de Vleeswording des Woords en het Bijbelse mensbeeld,<br />
voornaamlijk bij Luther, Calvijn en <strong>Kohlbrugge</strong>. Utrecht : R.U. (Doctoraal-scriptie).<br />
225p.<br />
DE REUVER, A. 1985. <strong>Kohlbrugge</strong> - herder en heraut. Amsterdam : Ton Bolland.<br />
114p.<br />
DE REUVER, A. 1992. Bedelen bij de Bron. <strong>Kohlbrugge</strong>'s geloofsopvatting<br />
vergeleken met Reformatie en Nadere Reformatie. Zoetermeer : Boekencentrum.<br />
703p.<br />
DE REUVER, A. 1996. Geloven in drievoud - over ellende, verlossing en<br />
dankbaarheid. (In Van den Brink, G. , Van Campen, C. & Van der Graaf, J. reds.<br />
Gegrond geloof. Kernpunten uit de geloofsleer. In Bijbels, historisch en belijdend<br />
perspectief. Zoetermeer : Uitgeverij Boekencentrum. p.332-364.)<br />
DE REUVER, A. 1997. Brief <strong>van</strong> Prof. Dr. A. de Reuver aan Ds. A.H. Bogaards op 3<br />
April 1997. Ongepubliseerd. (Oorspronklike kopie by outeur <strong>van</strong> hierdie proefskrif.)<br />
1p.<br />
DE WOLFF, I. 1954. De strijd om de kerk in de 19e eeuw. Enschede : J.Boersma.<br />
219p.<br />
DONKERSLOOT, P.M. 1962. De Goddeloze gerechtvaardigd. Utrecht : De Banier.<br />
166p.
DU TOIT, J. D. 1977. Totius. Versamelde Werke 6. Kaapstad : Tafelberg. 521p.<br />
DU TOIT, J. D. 1903. Het Metodisme. Amsterdam : Vrije Universiteit. (<strong>Proefskrif</strong> -<br />
Th.D.) Amsterdam : Boekhandel. 179p.<br />
FEENSTRA, J.G. 1966. [Oorspronklike datum onbekend.] Onze Geloofsbelijdenis.<br />
Vierde druk. Kampen : Kok. 432p.<br />
FLOOR, L. 1979. Het gericht <strong>van</strong> God volgens het Nieuwe Testament. Amsterdam :<br />
Buiten & Schipperheijn. 159p.<br />
FLOOR, L. 1995. "Die Bybel in Praktyk" en die huidige praktyk <strong>van</strong> Bybeleksegese.<br />
Die Kerkblad, 98 (2976):20, 21, 28.<br />
GERSSEN, S. 1954. <strong>Kohlbrugge</strong>-Barth: Een anthropologische vergelijking. (In<br />
Waarheid, wijsheid en leven. Een bundel studiën opgedragen aan Prof. Dr. J. Severijn<br />
ter gelegenheid <strong>van</strong> zijn zilveren ambtjubileum op 19 October 1956. Kampen : Kok.<br />
p.75-90.)<br />
GOBIUS DU SART, J.J. 1939. Uit de voorrede <strong>van</strong> de vertaling <strong>van</strong> 1860. (In<br />
<strong>Kohlbrugge</strong>, H.F. Overdenking <strong>van</strong> het eerste hoofstuk <strong>van</strong> het e<strong>van</strong>gelie <strong>van</strong><br />
Mattheüs. Opnieuw uit het Duits vertaald door Ds. W.B.H. <strong>van</strong> Linschoten, em.<br />
predikant te Zeist, met medewerking <strong>van</strong> Dr. J.C.S. Locher, em. predikant te Leiden.<br />
Amsterdam : Vereeniging tot uitgave <strong>van</strong> Gereformeerde Geschriften. p.V-VI.)<br />
GRAAFLAND, C. 1965. De Gereformeerde orthodoxie en het piëtisme. Nederlands<br />
Theologisch Tijdschrift, 19:466-479.<br />
GRAAFLAND, C. 1977. <strong>Kohlbrugge</strong>'s prediking in het licht <strong>van</strong> de Nadere<br />
Reformatie. Kerkblaadje, 68:186-199.<br />
GRAAFLAND, C. 1986. Kernen en contoeren <strong>van</strong> de Nadere Reformatie. (In<br />
Brienen, T. , Exalto, K., Van Genderen, J., Graafland, C. & Van 't Spijker, W. reds.<br />
De Nadere Reformatie. Beschrijving <strong>van</strong> haar voornaamste vertegenwoordigers. s'-<br />
Gravenhage : Boekencentrum. p. 349-367.)<br />
GRAAFLAND, C. 1989. De Nadere Reformatie en het Labadisme. (In Brienen, T. ,<br />
Exalto, K., Van Genderen, J., Graafland, C. & Van 't Spijker, W. reds. De Nadere
Reformatie en het Gereformeerd Piëtisme. 's-Gravenhage : Boekencentrum. p.<br />
275-346.)<br />
GRAAFLAND, C. 1994. De Christusprediking <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong>. Ecclesia,<br />
85:171-176, 179-181.<br />
GREIJDANUS, S. 1946. Schriftbeginselen ter Schriftverklaring en historisch<br />
overzicht over theorieën en wijzen <strong>van</strong> Schriftuitlegging. Kampen : Kok. 224p.<br />
GROLLE, J.H. 1946. De boodschap <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong> nu! Wageningen : H.Veenman &<br />
zonen. 59p.<br />
GROOT, K. 1953. <strong>Kohlbrugge</strong> in en uit zijn gedichten. Wageningen : H.Veenman &<br />
zonen. 120p.<br />
GROOT, K. 1965. <strong>Kohlbrugge</strong> en Kuyper in hun wederzijds contact. Baarn : Bosch<br />
en Keuningen. 224p.<br />
GROSHEIDE, F. W. s.a. Geschiedenis der Kerk. Deel 3. Kampen : Kok. 282p.<br />
GROSHEIDE, G. H. A. 1977. René Descartes. (In Grosheide, F.W. & Van Itterzon,<br />
G.P. reds. Christelijke Encyclopedie II. Kampen : Kok. p. 390-391.)<br />
HAITJEMA, TH. J. 1953. De richtingen in de Nederlandse Hervormde Kerk.<br />
Wageningen : H. Veenman en Zonen. 257p.<br />
HELBERG, J. 1983. Verklaring en prediking <strong>van</strong> die Ou Testament. Potchefstroom :<br />
Potchefstroomse Teologiese Publikasies. 135p.<br />
HELBIG, G. 1935. Door zijn wonden is ons genezing geworden. Brieven <strong>van</strong> Dr. H.F.<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> uit het <strong>Kohlbrugge</strong>-argief te Utrecht. Wageningen : H. Veenman &<br />
Zonen. 143p.<br />
HEPPE, H. 1879. Geschichte des Pietismus und der Mystik in der Reformirten<br />
Kirche, namentlich der Niederlande. Leiden : E. J. Brill. 503p.<br />
HESSE, H.K. 1980. Hermann Friedrich Kohlbrügge. Uit het Duits (1935) door J. <strong>van</strong><br />
der Haar. Rotterdam : Uitgeverij Van den Berg. 407p.
HEYNS, J.A. 1978. Dogmatiek. Pretoria : N.G. Kerkboekhandel. 426p.<br />
HOEK, W.A. 1964. H.F. <strong>Kohlbrugge</strong>, de onheilige heilige. Amsterdam : W. ten Have.<br />
159p.<br />
JONKER, W.D. 1983a. Christus die Middelaar. Pretoria : NG Kerkboekhandel. 213p.<br />
JONKER, W.D. 1983b. Die Gees <strong>van</strong> Christus. Pretoria : NG Kerkboekhandel. 277p.<br />
KLUIT, M.E. 1961. Mr. Isaäc da Costa, de mens in zijn tijd. (In Bomhoff, J.G. Isaäc<br />
da Costa. Nijkerk : G.F.Callenbach. p. 9-38.)<br />
KLUIT, M.E. 1970. Het Protestantse Reveil in Nederland en daarbuiten 1815-1865.<br />
Amsterdam : H.J.Paris. 534p.<br />
KLUIT, M.E. 1977. Reveil. (In Grosheide, F.W. en Van Itterzon, G.P. reds.<br />
Christelijke Encyclopedie V. Kampen : Kok. p. 627-629.)<br />
KOHLBRUGGE, H.F. 1834. Brief <strong>van</strong> Dr. H.F. <strong>Kohlbrugge</strong> aan Ds. H. de Cock te<br />
Ulrum geschreven te Utrecht, 3 Mei. s.l. s.n. 16p.<br />
KOHLBRUGGE, H.F. 1839. Das siebente Kapitel des Briefes Pauli an die Römer in<br />
ausführlicher Umschreibung. Von Hermann Friedrich Kohlbrügge, Doctor der<br />
Theologie. Elberfeld : Sam. Lucas. 135p.<br />
KOHLBRUGGE, H.F. 1844. Betrachtung über das erste Kapitel des E<strong>van</strong>geliums<br />
nach Matthäus. Als Handschrift gedruckt. Elberfeld : Sam. Lucas. 147p.<br />
KOHLBRUGGE, H.F. 1849. Sieben Predigten über den Propheten Jona. Gehalten im<br />
Sommer 1848 von H.F. Kohlbrügge, Doctor der Theologie, Pastor der niederländisch-<br />
reformirten Gemeine in Elberfeld. Elberfeld : J. Löwenstein. 100p.<br />
KOHLBRUGGE, H.F. 1852. Leerredenen over den eerste algemene zendbrief <strong>van</strong><br />
Petrus, het eerste hoofstuk. Door H.F. Kohlbrügge, doctor in de Godgeleerdheid,<br />
predikant der Nederlandsch-Gereformeerde Gemeente te Elberfeld. Naar het<br />
Hoogduitsch. Amsterdam : C.A. Spin & zoon. 172p.
KOHLBRUGGE, H.F. 1853. Leerredenen over den eerste algemene zendbrief <strong>van</strong><br />
Petrus, het derde hoofstuk. Door H.F. Kohlbrügge, doctor in de Godgeleerdheid,<br />
predikant der Nederlandsch-Gereformeerde Gemeente te Elberfeld. Naar het<br />
Hoogduitsch. Amsterdam : C.A. Spin & zoon. 96p.<br />
KOHLBRUGGE, H.F. 1855a. [1849.] Acht Predigten über E<strong>van</strong>gelium Johannis Cap.<br />
3, v. 1-21. nebst einer Schlust-Predigt über Römer 8, Vers 32. Von H.F. Kohlbrügge,<br />
Doctor der Theologie und Pastor der niederländisch-reformirten Gemeine zu<br />
Elberfeld. Vierte Auflage. Elberfeld : Verlag der niederl.-reformirten Gemeine. 113p.<br />
KOHLBRUGGE, H.F. 1855b. Drei Gastpredigten über Römer 7,14; Psalm 65,5 u.<br />
Psalm 45, 14-16. Gehalten im Jahre 1833. Elberfeld : Verlag der niederl.-reformirten<br />
Gemeine. 50 p.<br />
KOHLBRUGGE, H.F. 1855c. [Oorspronklike datum onbekend.] Sechs Predigten über<br />
das erste Kapitel des Briefes Pauli an die Ebräer. Von H.F. Kohlbrügge, Doctor der<br />
Theologie und Pastor der niederländisch-reformirten Gemeine zu Elberfeld. Vierte<br />
Auflage. Elberfeld : Verlag der niederl.-reformirten Gemeine. 75p.<br />
KOHLBRUGGE, H.F. 1855d. [Oorspronklike datum onbekend.] Sieben Predigten<br />
über das dritte Kapitel des Propheten Sacharja. Gehälten in den Monaten November<br />
und December 1847. Vierte Auflage. Elberfeld : Verlag der niederl.-reformirten<br />
Gemeine. 114p.<br />
KOHLBRUGGE, H.F. 1855e. [1846.] Wozu das alte Testament? Anleitung zur<br />
richtigen Schätzung der Bücher Mosis und der Propheten. Elberfeld : Verlag der<br />
niederl.-reform. Gemeine. p.136.<br />
KOHLBRUGGE, H.F. 1876. Oster-Predigten in den Jahren 1847, 1848 u. 1849<br />
gehalten von Herm. Friedr. Kohlbrügge, Dr. Theol., weil. Pastor der niederländisch-<br />
reformirten Gemeine zu Elberfeld. Elberfeld : Verlag der niederländ.-reform.<br />
Gemeine. 112p.<br />
KOHLBRUGGE, H.F. 1877a. Im Anfang war das Wort. Sieben Predigten über E<strong>van</strong>g.<br />
Joh. Cap. 1, Vs. 1-18, gehalten von Herm. Friedr. Kohlbrügge, Dr. Theol., weil. Pastor<br />
der niederländisch-reformirten Gemeine zu Elberfeld. Elberfeld : Verlag der<br />
niederländisch-reform. Gemeine. 100p.
KOHLBRUGGE, H.F. 1877b. Pfingst-Predigten gehalten gehalten von Herm. Friedr.<br />
Kohlbrügge, Dr. Theol. weil Pastor der niederländisch-reformirten Gemeine zu<br />
Elberfeld. Elberfeld : Verlag der niederländisch-reform. Gemeine. 104p.<br />
KOHLBRUGGE, H.F. 1884a. De tabernakel en zijne gereedschappen. Acht-en-<br />
twintig leerredenen, gehouden in de jaren 1857-59, door Dr. H.F. Kohlbrügge, in<br />
leven predikant bij de Nederlandsch-Gereformeerde Gemeente te Elberfeld. Uit het<br />
Hoogduitsch vertaald. Amsterdam : Scheffer & Co. 362p.<br />
KOHLBRUGGE, H.F. 1884b. Zwanzig Predigten im Jahre 1846 gehalten. Elberfeld :<br />
H.W. Kaufmann. 433p.<br />
KOHLBRUGGE, H.F. 1886. [Oorspronklike datum onbekend.] Genesis 3, voor de<br />
gemeente uitgelegd door H.F. Kohlbrügge, Doctor in de Godgeleerdheid, wijlen<br />
predikant der Nederlandsch-Gereformeerde Gemeente te Elberfeld. Derde naar de<br />
laaste Duitsche editie herziene uitgave. Amsterdam : s.n. 72p.<br />
KOHLBRUGGE, H.F. 1887. Licht und Recht. Predigten von Herm. Fried.<br />
Kohlbrügge, Dr. Theol., weil. Pastor der niederländisch-reformirten Gemeine zu<br />
Elberfeld. Erstes Heft. Elberfeld : Verlag der niederländ.-reform. Gemeine. 99p.<br />
KOHLBRUGGE, H.F. 1888a. [Oorspronklike datum onbekend.] Feeststoffen.<br />
Leerredenen gehouden door Dr. H.F. Kohlbrügge, in leven predikant bij de<br />
Nederlandsch-Gereformeerde Gemeente te Elberfeld. Uit het Hoogduitsch. Tweede<br />
herziene uitgave. II. Paaschpreeken. Amsterdam : Scheffer & Co. 118p.<br />
KOHLBRUGGE, H.F. 1888b. Licht und Recht. Predigten von Herm. Fried.<br />
Kohlbrügge, Dr. Theol., weil. Pastor der niederländisch-reformirten Gemeine zu<br />
Elberfeld. Zweites Heft. Elberfeld : Verlag der niederländ.-reform. Gemeine. 98p.<br />
KOHLBRUGGE, H.F. 1889a. [Oorspronklike datum onbekend.] Feeststoffen.<br />
Leerredenen gehouden door Dr. H.F. Kohlbrügge, in leven predikant bij de<br />
Nederlandsch-Gereformeerde Gemeente te Elberfeld. Uit het Hoogduitsch. Tweede<br />
herziene uitgave. III. Hemelvaartspreeken. Amsterdam : Scheffer & Co. 50p.<br />
KOHLBRUGGE, H.F. 1889b. Licht und Recht. Predigten von Herm. Fried.<br />
Kohlbrügge, Dr. Theol., weil. Pastor der niederländisch-reformirten Gemeine zu<br />
Elberfeld. Drittes Heft. Elberfeld : Verlag der niederländ.-reform. Gemeine. 104p.
KOHLBRUGGE, H.F. 1889c. Ansprache des Herrn Pastor Kohlbrügge an die Jugend<br />
der Gemeine bei seinem Jubiläum 1871 Juni. (In <strong>Kohlbrugge</strong>, H.F. Zur Feier des<br />
fünfundzwanzigjährigen Bestehens unsers Vereins. Elberfeld : Festgabe des<br />
Vorstandes der Gesellschaft "Vereinigung". p.5-13.)<br />
KOHLBRUGGE, H.F. 1890. [oorspronklike datum onbekend.] Das genadevolle<br />
Geheimnis des großen Versöhntages, nach 3. Buch Mosis Cap. 16, nebst einer<br />
inleitenden Erklärung des gesamten Opferdienstes unter dem alten Bunde von Herm.<br />
Fried. Kohlbrügge, Dr. Theol., weil. Pastor der niederländisch-reformirten Gemeine<br />
zu Elberfeld. Zweite Auflage. Elberfeld : Verlag der niederländ.-reform. Gemeine.<br />
42p.<br />
KOHLBRUGGE, H.F. 1891. Licht und Recht. Predigten von Herm. Fried.<br />
Kohlbrügge, Dr. Theol., weil. Pastor der niederländisch-reformirten Gemeine zu<br />
Elberfeld. Viertes Heft. Elberfeld : Verlag der niederländ.-reform. Gemeine. 111p.<br />
KOHLBRUGGE, H.F. 1893a. Licht und Recht. Predigten von Herm. Fried.<br />
Kohlbrügge, Dr. Theol., weil. Pastor der niederländisch-reformirten Gemeine zu<br />
Elberfeld. Siebentes Heft. Elberfeld : Verlag der niederländ.-reform. Gemeine. 101p.<br />
KOHLBRUGGE, H.F. 1893b. Uit den schat der kerk. Betrachting over<br />
Heidelbergsche Catechismus, Vraag en antwoord 2. Amsterdamse Zondagsblad Tot<br />
Getuigenis der Waarheid, 6(44):291-294, October 29.<br />
KOHLBRUGGE, H.F. 1893c. Uit den schat der kerk.. Den leer <strong>van</strong> den Heiligen<br />
Geest. Amsterdamse Zondagsblad Tot Getuigenis der Waarheid. 6(21) : 145-148,<br />
Mei. 21.<br />
KOHLBRUGGE, H.F. 1894a. Licht und Recht. Predigten von Herm. Fried.<br />
Kohlbrügge, Dr. Theol., weil. Pastor der niederländisch-reformirten Gemeine zu<br />
Elberfeld. Siebentes Heft. Elberfeld : Verlag der niederländ.-reform. Gemeine. 101p.<br />
KOHLBRUGGE, H.F. 1894b. Uit den schat der kerk. Twee open brieven uit het jaar<br />
1839. Amsterdamse Zondagsblad Tot Getuigenis der Waarheid. 7(40):260-263,<br />
October 7.
KOHLBRUGGE, H.F. 1895. Licht und Recht. Predigten von Herm. Fried.<br />
Kohlbrügge, Dr. Theol., weil. Pastor der niederländisch-reformirten Gemeine zu<br />
Elberfeld. Achtes Heft. Elberfeld : Verlag der niederländ.-reform. Gemeine. 102p.<br />
KOHLBRUGGE, H.F. 1896. Licht und Recht. Predigten von Herm. Fried.<br />
Kohlbrügge, Dr. Theol., weil. Pastor der niederländisch-reformirten Gemeine zu<br />
Elberfeld. Nenntes Heft. Elberfeld : Verlag der niederländ.-reform. Gemeine. 99p.<br />
KOHLBRUGGE, H.F. 1897a. Licht und Recht. Predigten von Herm. Fried.<br />
Kohlbrügge, Dr. Theol., weil. Pastor der niederländisch-reformirten Gemeine zu<br />
Elberfeld. Zehntes Heft. Elberfeld : Verlag der niederländ.-reform. Gemeine. 104p.<br />
KOHLBRUGGE, H.F. 1897b. Uit den schat der kerk. Betrachting over Mattheüs<br />
28:18-20. Amsterdamse Zondagsblad Tot Getuigenis der Waarheid, 10 (20):162-164,<br />
Mei 16.<br />
KOHLBRUGGE, H.F. 1898a. Licht und Recht. Predigten von Herm. Fried.<br />
Kohlbrügge, Dr. Theol., weil. Pastor der niederländisch-reformirten Gemeine zu<br />
Elberfeld. Elftes Heft. Elberfeld : Verlag der niederländ.-reform. Gemeine. 106p.<br />
KOHLBRUGGE, H.F. 1898b. [1876.] Lijdenspreeken gehouden in de jaren 1847,<br />
1848 en 1849, door Dr. H.F. <strong>Kohlbrugge</strong>, in leven predikant bij de Nederlandsch-<br />
Gereformeerde Gemeente te Elberfeld. Uit het Hoogduitsch. Tweede herziene druk.<br />
Amsterdam : Scheffer & Co. 335p.<br />
KOHLBRUGGE, H.F. 1898c. Uit den schat der kerk. Verklaring <strong>van</strong> den Brief <strong>van</strong><br />
Paulus aan de Hebreën. Hoofstuk 5:10-14. Amsterdamse Zondagsblad Tot Getuigenis<br />
der Waarheid, 11(27):173-174, Juli 3.<br />
KOHLBRUGGE, H.F. 1899. Licht und Recht. Predigten von Herm. Fried.<br />
Kohlbrügge, Dr. Theol., weil. Pastor der niederländisch-reformirten Gemeine zu<br />
Elberfeld. Zwölfte Heft. Elberfeld : Verlag der niederländ.-reform. Gemeine. 109p.<br />
KOHLBRUGGE, H.F. 1904. Schriftauslegungen von Dr. H.F. Kohlbrügge, weiland<br />
Pastor der niederl.-reformirten Gemeine zu Elberfeld. 1. Heft : Auslegungen zu 1.<br />
Mose, Kapitel 1 bis 11. Elberfeld : Verlag der niederländ.-reform. Gemeine. 134p.
KOHLBRUGGE, H.F. 1909. Schriftauslegungen von Dr. H.F. Kohlbrügge. Elftes<br />
Heft: Auslegungen zu 2. Mose, Kap. 20, Vs. 17. Elberfeld : Verlag der niederländ.-<br />
reform. Gemeine. 281p.<br />
KOHLBRUGGE, H.F. 1911. Schriftauslegungen von Dr. H.F. Kohlbrügge.<br />
Vierzehnte Heft: Auslegungen zu 3. Mose, Kap. 1-26. Elberfeld : Verlag der<br />
niederländ.-reform. Gemeine. 448p.<br />
KOHLBRUGGE, H.F. 1930. [1903.] Die Lehre des Heils in Frage und Antworten.<br />
Wuppertal-Elberfeld : Verlag der niederländ.-reform. Gemeine in Wuppertal-<br />
Elberfeld. 98p.<br />
KOHLBRUGGE, H.F. 1932. Het zevenden hoofstuk <strong>van</strong> Paulus' brief aan de<br />
Romeinen in uitvoerige omschrijving door Dr. H.F. Kohlbrügge. Opnieuw uit het<br />
Hoogduitsch vertaald. Amsterdam : Vereeniging tot uitgave <strong>van</strong> Gereformeerde<br />
Geschriften. 164p.<br />
KOHLBRUGGE, H.F. 1937. Zeven preeken over den profeet Jona. Gehouden in den<br />
Zomer <strong>van</strong> het jaar 1848 door H.F. <strong>Kohlbrugge</strong>, doctor theol. en predikant <strong>van</strong> de<br />
Nederlandsche Gereformeerde Gemeente te Elberfeld. Nieuwe vertaling uit het<br />
Hoogduitsch door Ds. B. Gijzel, Ned. Herv. Pred. te Amsterdam. Amsterdam :<br />
Vereeniging tot uitgave <strong>van</strong> Gereformeerde Geschriften. 120p.<br />
KOHLBRUGGE, H.F. 1938. De leer des heils. Uit het Duitsch vertaald door J.C.S.<br />
Locher. Amsterdam : Vereeniging tot uitgave <strong>van</strong> Gereformeerde Geschriften. 277p.<br />
KOHLBRUGGE, H.F. 1939. Overdenking <strong>van</strong> het eerste hoofstuk <strong>van</strong> het e<strong>van</strong>gelie<br />
<strong>van</strong> Mattheüs. Opnieuw uit het Duits vertaald door Ds. W.B.H. <strong>van</strong> Linschoten, em.<br />
predikant te Zeist, met medewerking <strong>van</strong> Dr. J.C.S. Locher, em. predikant te Leiden.<br />
Amsterdam : Vereeniging tot uitgave <strong>van</strong> Gereformeerde Geschriften. 168p.<br />
KOHLBRUGGE, H.F. 1940. Over de Godheid <strong>van</strong> Christus. Uit het Duitsch vertaald<br />
door J.C.S. Locher. Amsterdam : Vereeniging tot uitgave <strong>van</strong> Gereformeerde<br />
Geschriften. 92p.<br />
KOHLBRUGGE, H.F. 1941. Een komend en sprekend God tot alle inwoners der<br />
aarde. Eenige betrachtingen over den vijftigsten Psalm. Dordrecht : J.P. <strong>van</strong> den Tol<br />
Jz. 111p.
KOHLBRUGGE, H.F. 1955. O God, wees mij genadig. Een woord <strong>van</strong> vertroosting<br />
en vermaning voor armen en ellendigen, naar aanleiding <strong>van</strong> de een en vyftigste<br />
Psalm. Opnieuw uit het Duits vertaald door Ds. D. <strong>van</strong> Heyst. Amsterdam :<br />
Vereeniging tot uitgave <strong>van</strong> Gereformeerde Geschriften. 77p.<br />
KOHLBRUGGE, H.F. 1956. Zeven preken over het derde hoofdstuk <strong>van</strong> den profeet<br />
Zacharia. Gehouden in de maanden November en December. Opnieuw uit het Duits<br />
vertaald door Ds. D. <strong>van</strong> Heyst. Amsterdam : Vereeniging tot uitgave <strong>van</strong><br />
Gereformeerde Geschriften. 120p.<br />
KOHLBRUGGE, H.F. 1968. Schriftverklaringen door Dr. H.F. Kohlbrügge. In leven<br />
predikant bij de Nederlands-Gereformeerde Gemeente te Elberfeld. VII. Berkel :<br />
Protestantse Periodieke Pers. 192p.<br />
KOHLBRUGGE, H.F. 1969. Schriftverklaringen door Dr. H.F. Kohlbrügge. In leven<br />
predikant bij de Nederlands-Gereformeerde Gemeente te Elberfeld. IX. Berkel :<br />
Protestantse Periodieke Pers. 192p.<br />
KOHLBRUGGE, H.F. 1970a. Schriftverklaringen door Dr. H.F. Kohlbrügge. In leven<br />
predikant bij de Nederlands-Gereformeerde Gemeente te Elberfeld. XIII. Berkel :<br />
Protestantse Periodieke Pers. 192p.<br />
KOHLBRUGGE, H.F. 1970b. Schriftverklaringen door Dr. H.F. Kohlbrügge. In leven<br />
predikant bij de Nederlands-Gereformeerde Gemeente te Elberfeld. XV. Berkel :<br />
Protestantse Periodieke Pers. 192p.<br />
KOHLBRUGGE, H.F. 1971. Schriftverklaringen door Dr. H.F. Kohlbrügge. In leven<br />
predikant bij de Nederlands-Gereformeerde Gemeente te Elberfeld. XVII. Berkel :<br />
Protestantse Periodieke Pers. 192p.<br />
KOHLBRUGGE, H.F. 1972. Schriftverklaringen door Dr. H.F. Kohlbrügge. In leven<br />
predikant bij de Nederlands-Gereformeerde Gemeente te Elberfeld. XXI. Berkel :<br />
Protestantse Periodieke Pers. 191p.<br />
KOHLBRUGGE, H.F. 1974. Schriftverklaringen door Dr. H.F. Kohlbrügge. In leven<br />
predikant bij de Nederlands-Gereformeerde Gemeente te Elberfeld. XXIII. Berkel :<br />
Protestantse Periodieke Pers. 192p.
KOHLBRUGGE, H.F. 1977a. Stemmen uit Wittenberg. Preken, artikelen, brieven<br />
enz. <strong>van</strong> Dr. Maarten Luther en zijn tijdgenoten. Deel VI. Bundel XXXII. H.F.<br />
<strong>Kohlbrugge</strong>. Vragen en antwoorden tot opheldering en bevestiging <strong>van</strong> de<br />
Heidelbergse Catechismus. Goudriaan : De Gereformeerde Bibliotheek. 80 p.<br />
KOHLBRUGGE, H.F. 1977b. Stemmen uit Wittenberg. Preken, artikelen, brieven<br />
enz. <strong>van</strong> Dr. Maarten Luther en zijn tijdgenoten. Deel VI. Bundel XXXIII. H.F.<br />
<strong>Kohlbrugge</strong>. Vragen en antwoorden tot opheldering en bevestiging <strong>van</strong> de<br />
Heidelbergse Catechismus. Goudriaan : De Gereformeerde Bibliotheek. 105 p.<br />
KOHLBRUGGE, H.F. 1981. Passionspredigten. Wuppertal : Verlag und<br />
Schriftenmission der E<strong>van</strong>gelischen Gesellschaft für Deutschland. 240p.<br />
KOHLBRUGGE, H.F. 1986. [1884.] De Taal Kanaäns. Een gesprek tussen twee<br />
reizigers naar de eeuwigheid. Den Hertog : Houten. 96p.<br />
KOHLBRUGGE, H.F. 1988. [1855.] Waartoe het Oude Testament? Derde druk.<br />
Kampen : Uitgeverij De Groot Goudriaan. 138p.<br />
KOHLBRUGGE, H.F. 1989. [1833.] Het lidmaatschap bij de Hervormde Gemeente<br />
hier te lande mij willekeurig belet. Echte bescheiden <strong>van</strong> H.F. Kohlbrügge. Met een<br />
inleiding <strong>van</strong> Dr. J. <strong>van</strong> Oort. Leiden : J.J. Groen en Zoon. 192p.<br />
KOHLBRUGGE, H.F. 1991a. Het Woord is ons gegeven. Schriftuitleg <strong>van</strong> Dr. H.F.<br />
<strong>Kohlbrugge</strong>. Uit het Duits vertaald door Ds. J. <strong>van</strong> Heyst. Kampen : Kok. 345p.<br />
KOHLBRUGGE, H.F. 1991b. Schriftverklaringen. Efeze en Filippenzen. Houten :<br />
Den Hertog. 236 p.<br />
KOHLBRUGGE, H.F. 1992a. Twaalf twaalftallen leerredenen in nagenoeg<br />
chronologische volgorde. Derde, ongewijzigde druk <strong>van</strong> de nieuwe en <strong>van</strong><br />
aantekeningen voorziene uitgave (1910-1917). Eerste en tweede twaalftal gehouden in<br />
1833 en 1846. Houten : Den Hertog. 604p.<br />
KOHLBRUGGE, H.F. 1992b. Twaalf twaalftallen leerredenen in nagenoeg<br />
chronologische volgorde. Derde, ongewijzigde druk <strong>van</strong> de nieuwe en <strong>van</strong><br />
aantekeningen voorziene uitgave (1910-1917). Derde en vierde twaalftal gehouden in<br />
1846 en 1847. Houten : Den Hertog. 554p.
KOHLBRUGGE, H.F. 1992c. Twaalf twaalftallen leerredenen in nagenoeg<br />
chronologische volgorde. Derde, ongewijzigde druk <strong>van</strong> de nieuwe en <strong>van</strong><br />
aantekeningen voorziene uitgave (1910-1917). Vijfde en zesde twaalftal gehouden in<br />
1847 en 1848. Houten : Den Hertog. 518p.<br />
KOHLBRUGGE, H.F. 1992d. Twaalf twaalftallen leerredenen in nagenoeg<br />
chronologische volgorde. Derde, ongewijzigde druk <strong>van</strong> de nieuwe en <strong>van</strong><br />
aantekeningen voorziene uitgave (1910-1917). Sewende en achtste twaalftal gehouden<br />
in 1848 en 1849. Houten : Den Hertog. 495p.<br />
KOHLBRUGGE, H.F. 1992e. Twaalf twaalftallen leerredenen in nagenoeg<br />
chronologische volgorde. Derde, ongewijzigde druk <strong>van</strong> de nieuwe en <strong>van</strong><br />
aantekeningen voorziene uitgave (1910-1917). Negende en tiende twaalftal gehouden<br />
in 1849 en 1850. Houten : Den Hertog. 430p.<br />
KOHLBRUGGE, H.F. 1992f. Twaalf twaalftallen leerredenen in nagenoeg<br />
chronologische volgorde. Derde, ongewijzigde druk <strong>van</strong> de nieuwe en <strong>van</strong><br />
aantekeningen voorziene uitgave (1910-1917). Elfde en twaalfde twaalftal gehouden<br />
in 1850 en 1851. Houten : Den Hertog. 462p.<br />
KOHLBRUGGE, H.F. 1993. Schriftverklaringen. Hebreeën 1-6. Houten : Den<br />
Hertog. 238 p.<br />
KOHLBRUGGE, H.F. 1994. Schriftverklaringen. Hebreeën 7-10. Houten : Den<br />
Hertog. 247 p.<br />
KOHLBRUGGE, H.F. 1995. [1829.] Specimen Philologico-Theologicum Inaugurale,<br />
exhibens Commentarium in Psalmum Quadragesimum Quintum. Vertaald uit het<br />
Latijn door C. <strong>van</strong> Ginkel. Utrecht : De Banier. 226p.<br />
KOHLBRUGGE, H.F. s.a.. [Oorspronklike datum onbekend.] De eenvoudige<br />
Heidelberger. Catechismuspreken. Vijfde, ongewijzigde druk. Franeker : T. Wever.<br />
469p.<br />
KOK, A.B.W.M. 1977. Methodisme. (In Grosheide, F. W. & Van Itterzon, G.P. reds.<br />
Christelijke Encyclopedie IV. Kampen : Kok. p. 670-671.)
KRECK, W. 1936. Die Lehre von der Heiligung bei H.F. Kohlbrügge. München : Chr.<br />
Kaiser Verlag. 183p.<br />
KRUMMACHER, F.W. 1845. Palmblätter. Organ für christeliche Mittheilungen.<br />
Zweiter Jahrgang. Elberfeld : Wilhelm Hassel. 323p.<br />
LOCHER, J.C.S. s.a. Hoogst belangrijke briefwisseling tusschen Dr. H.F. <strong>Kohlbrugge</strong><br />
en Mr. I. da Costa over de leer der heiligmaking. Amsterdam : Vereeniging tot uitgave<br />
<strong>van</strong> Gereformeerde Geschriften. 100p.<br />
LOCHER, J.C.S. 1908. Toelichting en verweer. Amsterdam : Vereeniging tot uitgave<br />
<strong>van</strong> Gereformeerde Geschriften. 191p.<br />
LOCHER, J.C.S. 1934. Kohlbrügge en de Afscheiding. Amsterdam : Vereeniging tot<br />
uitgave <strong>van</strong> Gereformeerde Geschriften. 54p.<br />
LOONSTRA, B. 1993. De leer <strong>van</strong> God en Christus in de Nadere Reformatie. (In<br />
Brienen, T., Exalto, K., Graafland, C., Loonstra, B. & Van t' Spijker,W. Theologische<br />
aspecten <strong>van</strong> de Nadere Reformatie. Zoetermeer : Boekencentrum. p.99-150.)<br />
LOOS, J. 1948. De theologie <strong>van</strong> <strong>Kohlbrugge</strong>. Amsterdam : Uitgeversmaatschappij<br />
Holland. 185p.<br />
LÜTGE, H.A.J. 1903. Rede gehalten von herrn H.A.J. Lütge, Pastor der<br />
niederländisch-reformierten Gemeine zu Amsterdam (In Lütge, B. Zum Gedächtnis an<br />
H.F. Kohlbrügge, Dr. der Theologie, weiland Pastor der niederländisch-reformierten<br />
Gemeine in Elberfeld, geboren den 15. August 1803. Predigten u. Reden gehalten in<br />
den Versammlungen der niederländisch-reformierten Gemeine am 16 und 17 August,<br />
zu Elberfeld und Barmen. Elberfeld : H.W. Kaufmann. p.36-44.)<br />
LUTHER, M. 1979. Commentary on Galatians. English Translation by Erasmus<br />
Middleton. Grand Rapids : Kregel Publications. 388p.<br />
MALAN, C.J. 1984. Die Nadere Reformasie. Potchefstroom : P.U. vir C.H.O. 100p.<br />
MEIJERINK, H.J. 1956. Reformatie en mystiek. Goes : Oosterbaan & Le Cointre.<br />
192p.
NAUTA, D. 1977. Johann Arndt. (In Grosheide, F.W. & Van Itterzon, G.P. reds.<br />
Christelijke Encyclopedie I. Kampen : Kok. p. 334-335.)<br />
NOORDMANS, O. 1981. Verzamelde werken. Deel III. Ontmoetingen. De actualiteit<br />
der historie. Kok : Kampen. 703p.<br />
NOORDMANS, O. 1990. De betekenis <strong>van</strong> Kohlbrügge voor de theologie <strong>van</strong> onze<br />
tijd (In Noordmans, O. Geestelijke Perspectieven. Amsterdam : H.J. Paris. p.15-36.)<br />
OORTHUYS, G. 1990. [Oorspronklike datum onbekend.] <strong>Kohlbrugge</strong>'s leer <strong>van</strong> den<br />
ouden en den nieuwen mensch getoetst aan Paulus. (In Oorthuys, G. Kruispunten op<br />
de weg der Kerk. Zwingli, De Labadie, <strong>Kohlbrugge</strong>. Herdruk. Ingeleid door Prof. Dr.<br />
O.J. de Jong. Leiden : J.J. Groen en Zoon. p.157-238.)<br />
OTTEN, W. 1992. Uit het levensboek <strong>van</strong> Dr. H.F. <strong>Kohlbrugge</strong>. Houten : Den Hertog.<br />
213p.<br />
PIERSON, A. 1982. [1888.] Oudere tijdgenoten. Vierde druk. Verzorgd door P.L.<br />
Scram. Amsterdam : Ton Bolland. 296p.<br />
POPMA, S.J. 1977. Aufklärung. (In Grosheide, W.F. & Van Itterzon, G.P. reds.<br />
Christelijke Encyclopedie I. Kampen : Kok. p. 373-375.)<br />
PRAAMSMA, L. 1950. Het dwaze Gods. Wageningen : Gebr. Zomer & Keunings.<br />
420p.<br />
PRAAMSMA, L. 1980. De kerk <strong>van</strong> alle tijden. Verkenningen in het landschap <strong>van</strong><br />
de kerkgeschiedenis. Deel 3. Franeker : Wever. 431p.<br />
PSALMEN. s.a. [1773.] Psalmen in de berijming <strong>van</strong> 1773. Waaraan toegevoegd<br />
Enige Gezangen, de Drie Formulieren <strong>van</strong> Enigheid, de Drie Oude<br />
Geloofsbelijdenissen, de Liturgie, het Kort Begrip, de Zieketroost. Leeuwarden :<br />
A.Jongbloed. 162p.<br />
RASKER, A. J. 1974. De Nederlandse Hervormde Kerk <strong>van</strong>af 1795. Kampen : Kok.<br />
540p.
RIDDERBOS, H. 1970. [1952.] Het E<strong>van</strong>gelie <strong>van</strong> Mattheüs. Opnieuw uit de<br />
grondtekst vertaald en verklaard. Eerste deel. Korte Verklaring der Heilige Schrift.<br />
Vijfde druk. Kampen : Kok. 294p.<br />
SCHEERS, G.PH. 1976. Calvijn en <strong>Kohlbrugge</strong>. (In Aalders, W. & Van Heyst, D.<br />
reds. Hermann Friedrich <strong>Kohlbrugge</strong> : Zijn leven, zijn prediking, zijn geschriften. Den<br />
Haag : J.N. Voorhoeven. p.123-141.)<br />
SCHULZE, L.F. 1983. Die afbuiging <strong>van</strong> Calvyn se denke in die 17de eeu. Koers, 48<br />
(1):30-44.<br />
SEPP, C. 1860. Proeve eener pragmatische geschiedenis der theologie in Nederland,<br />
sedert het laast der vorige eeuw tot op onzen tijd (1787-1858). Amsterdam : J. C.<br />
Sepp en Zoon. 303p.<br />
SEPTUAGINTA. 1935. Id est Vetus Testamentum graece iuxta LXX interpretes<br />
edidit Alfred Rahlfs. Volumen II. Libri poetici et prophetici. Editio nona. Stuttgart :<br />
Deutsche Bibelstiftung. 941p.<br />
SMITSKAMP, H. 1951. Reformatorisch verweer. (In Cultuurgeschiedenis <strong>van</strong> het<br />
Christendom, dl. 4 : Verval en Herleving. Amsterdam : Elsevier. p.228-276.)<br />
STAM, P.J. jr. 1983. Geloven door Woord en Geest bij Hermann Friedrich<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> (3). De Waarheidsvriend, 71:487-488.<br />
STAM, P.J. jr. 1988. Hermann Friedrich <strong>Kohlbrugge</strong>. Een licht des vuurs bij nacht.<br />
Kampen : De Groot Goudriaan. 62p.<br />
STIASNY, TH. 1935. Die Theologie <strong>Kohlbrugge</strong>s'. Düsseldorf : Elfried W. Bronger<br />
Verlag. 184p.<br />
VAN ANDEL, J. 1906. De brief aan de Hebreën aan de gemeente toegelicht. Kok :<br />
Kampen. 220.<br />
VAN BRUGGEN, J. 1981. Het lezen <strong>van</strong> de Bijbel. Een inleiding. Kampen : Kok.<br />
187p.
VAN DER LINDE, S. 1977a. Mystiek. (In Grosheide, F. W. & Van Itterzon, G.P.<br />
reds. Christelijke Encyclopedie V. Kampen : Kok. p. 118-120.)<br />
VAN DER LINDE, S. 1977b. Philipp Jakob Spener. (In Grosheide, F. W. & Van<br />
Itterzon, G.P. reds. Christelijke Encyclopedie VI. Kampen : Kok. p.128-227.)<br />
VAN DER VYVER, G.C.P. 1975. Die wordingsgeskiedenis <strong>van</strong> die Metodisme. (In<br />
Van der Vyver, G.P.C., Coetzee, P.J. & Buys, P.W. "Revival" of reformasie? 'n Studie<br />
oor metodisme. Potchefstroom : P.U. vir C.H.O. Wetenskaplike bydraes vir die P.U.<br />
vir C.H.O., Reeks A : Geesteswetenskappe, nr. 18). p.1-15.<br />
VAN DER WAAL, C. 1984. De vervulde Thora. Commentaar op Johannes 1:1-8:29.<br />
Kampen : Van den Berg. 399p.<br />
VAN DER ZWAAG, W. 1984. Om de schat <strong>van</strong> Christus' bruid. Kampen : De Groot-<br />
Goudriaan. 315p.<br />
VAN GELDEREN. C. s.a. [Oorspronklike datum onbekend.] De boeken der<br />
Koningen. Opnieuw uit de grondtekst vertaald en verklaard. Derde deel. Korte<br />
Verklaring der Heilige Schrift. Vierde druk. Kampen : Kok. 399p.<br />
VAN GENDEREN, J. 1965. Waarachtig mens II. Homiletica & biblica, 24:249-252.<br />
VAN GENDEREN, J. & VELEMA, W. H. 1992. Beknopte Gereformeerde<br />
Dogmatiek. Kampen : Kok. 829p.<br />
VAN DRUTEN, H. 1884. Hoe Dr. H.F. <strong>Kohlbrugge</strong> predikant werd. Leiden : A.A.<br />
Rensink. 204p.<br />
VAN HEYST, D. 1955. Ten geleide. (In <strong>Kohlbrugge</strong>, H.F. O God, wees mij genadig!<br />
Amsterdam : Vereeniging tot uitgave <strong>van</strong> Gereformeerde Geschriften. p.3-4.)<br />
VAN LONKHUIJZEN, J. 1905. H.F. <strong>Kohlbrugge</strong>, zijn prediking in de lijst <strong>van</strong> zijne<br />
tijd. Wageningen : Naamloze Vennootschap Drukkerij "Vada". 529p.<br />
VAN LONKHUIJZEN, J. 1909. Dr.H.F. Kohlbrügge en zijne prediking. Verkorte<br />
uitgave. Met een antwoord aan Dr. J.C.S. Locher en met aantekeningen naar<br />
aanleiding <strong>van</strong> diens "Toelichting en verweer". Wageningen : J.Zomer. 167p.
VAN 'T SPIJKER, W. 1984a. Dogmatische aspecten <strong>van</strong> de Afscheiding. (In De<br />
Groot, A. 1984. Aspecten <strong>van</strong> de Afscheiding. Franeker : Wever. p.105-129.)<br />
VAN 'T SPIJKER, W. 1984b. Theologie en spiritualiteit <strong>van</strong> de afgescheidenen. (In<br />
Bakker, W., De Jong, O.J., Van 't Spijker, W. & Wolthuis, L.J. reds. De Afscheiding<br />
<strong>van</strong> 1834 en haar geschiedenis. Kampen : Kok. p.147-179.)<br />
VAN 'T SPIJKER, W. 1986. De Nadere Reformatie. (In Brienen, T., Exalto, K., Van<br />
Genderen, J., Graafland, C. & Van 't Spijker, W. reds. De Nadere Reformatie. 's-<br />
Gravenhage : Boekencentrum. p.5-16.)<br />
VAN 'T SPIJKER, W. 1989. Bronnen <strong>van</strong> de Nadere Reformatie. (In Brienen, T.,<br />
Exalto, K., Van Genderen, J., Graafland, C. & Van 't Spijker, W. reds. De Nadere<br />
Reformatie en het Gereformeerd Piëtisme. s'Gravenhage : Boekencentrum. p.5-51.)<br />
VAN 'T SPIJKER, W. 1993. Orthodoxie en Nadere Reformatie. (In Brienen, T.,<br />
Exalto, K., Graafland, C., Loonstra, B. & Van 't Spijker, W. reds. Theologische<br />
aspecten <strong>van</strong> de Nadere reformatie. Zoetermeer : Boekencentrum. p.11-27.)<br />
VAN WIJK, Ph. 1985. <strong>Kohlbrugge</strong>'s proefschrift over Psalm 45. Een onderzoek naar<br />
de theologische positie. Utrecht : RU. (Ongepubliseerde skripsie). 48p.<br />
VELEMA, W.H. 1988. Geroepen tot heilig leven. Kampen : Kok. 195p.<br />
VENEMA, F.F. s.a.. Wat is een Christen nodig te geloven? Groningen : De Vuurbaak.<br />
301p.<br />
VREE, J. 1984. De Nederlandse Hervormde Kerk in de jaren voor de Afscheiding. (In<br />
Bakker, W., De Jong, O.J., Van 't Spijker, W. & Wolthuis, L.J. reds. De Afscheiding<br />
<strong>van</strong> 1834 en haar geschiedenis. Kampen : Kok. p.30-61.)<br />
WAGENAAR, L.H. 1880. Het "Reveil" en de "Afscheiding", bijdrage tot de<br />
Nederlandsche kerkgeschiedenis <strong>van</strong> de eerste helfte der XIX eeuw. Heerenveen : J.<br />
Hepkema. 286p.<br />
WICHELHAUS, J. 1857. Vorbericht. (In <strong>Kohlbrugge</strong>, H.F. Zwanzig Predigten<br />
gehalten im Jahre 1846. Elberfeld : H.W. Kaufmann. p.I-XXX.)
ZUYLEN, W. H. s.a. De kerk in het tijdperk der Verlichting. (In Grosheide, F.W. red.<br />
Geschiedenis der Kerk. Deel 3. Kampen : Kok. p.1-28.)
1. Verantwoording by die vertaling<br />
BYLAAG<br />
DIE LEER VAN HEIL<br />
IN VRAE EN ANTWOORDE<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> het op 'n keer daaroor gekla dat soveel <strong>van</strong> wat eie was aan sy preke deur<br />
vertaling in ander tale verlore gegaan het. Hy het sy preke vergelyk met druiwe wat<br />
met dou bedek is. Deur die vertaling het hierdie dou volgens hom verlore gegaan (Van<br />
Heyst, 1955:4).<br />
In hierdie vertaling <strong>van</strong> Die Lehre des Heils is daarom gepoog om ook wat sy<br />
kategismus betref die dou soveel as moontlik onaangeroerd te laat. Daarom is daar<br />
gepoog om so ver moontlik 'n letterlike vertaling daar<strong>van</strong> te gee, al sou die resultaat<br />
minder goeie of gebruiklike Afrikaans wees.<br />
Wanneer <strong>Kohlbrugge</strong> tekste aanhaal, volg hy oor die algemeen die oorspronklike<br />
Lutherse vertaling. Soms bied hy egter 'n (meer letterlike) eie vertaling (De Reuver,<br />
1997:1). Ook daardie tekste is so letterlik as moontlik vertaal. <strong>Kohlbrugge</strong> baseer<br />
immers sy kategismus op die Lutherse Bybelvertaling en op sy eie vertalings en 'n<br />
letterlike vertaling bied die moontlikheid om ook in die Afrikaans te kan sien waar<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> aan sekere stellings kom. Dit is des te belangriker om dit so te doen,<br />
aangesien die Afrikaanse Bybelvertalings soms verskil <strong>van</strong> die Lutherse vertaling en<br />
<strong>Kohlbrugge</strong> se eie weergawe <strong>van</strong> die grondteks.<br />
2. Die leer <strong>van</strong> heil<br />
Inleiding<br />
Vraag 1: Wat hou jou staande en gee jou moed en troos in lewe en in sterwe?<br />
Antwoord: Die Naam <strong>van</strong> die Here is Ontfermer. Hy is 'n getroue God, wat sy<br />
Woord waar maak, 'n God <strong>van</strong> alle vertroosting, 'n almagtige Redder en Behouder,<br />
wat alle dinge so lei dat dit ten goede meewerk, wat al my smarte genees en al my<br />
verkeerdhede bedek.
Hosea 11:8: Wat moet Ek uit jou maak, Efraim? Moet Ek jou beskerm, Israel? Moet Ek<br />
nie billik 'n Adama uit jou maak en jou soos Seboïm maak nie? Maar my hart is <strong>van</strong> ander<br />
gedagte, my barmhartigheid is te vurig.<br />
Jesaja 54:10: Want daar sal wel berge wyk en heuwels val, maar my genade sal nie <strong>van</strong><br />
jou wyk nie, en die verbond <strong>van</strong> my vrede sal nie val nie, spreek die Here, jou Ontfermer.<br />
Hebreërs 13:5 en 6: Laat die wandel wees sonder gierigheid, en laat julle vergenoeg wees<br />
met wat daar is. Want Hy het gesê: Ek wil jou nie verlaat of verwaarloos nie; sodat ons<br />
mag sê: die Here is my helper; en ek sal nie vrees nie. Wat sal 'n mens aan my doen?<br />
Miga 7:18-20: Waar is so 'n God, soos U is? Wat die sonde vergewe en die misdaad<br />
kwytskeld <strong>van</strong> die oorblyfsel <strong>van</strong> sy erfdeel; wat sy toorn nie vir ewig behou nie? Want Hy<br />
is barmhartig; Hy sal Hom weer oor ons ontferm, ons misdaad wegneem, en al ons sondes<br />
in die diepte <strong>van</strong> die see werp. U sal vir Jakob die trou en vir Abraham die genade behou,<br />
soos U <strong>van</strong> lankal af aan ons vaders gesweer het.<br />
1 Kronieke 4:9 en 10·: Maar Jabes was heerliker as sy broers·en sy moeder het hom Jabes<br />
genoem, want sy het gesê: Ek het hom met smart gebaar. En Jabes het die God <strong>van</strong> Israel<br />
aangeroep en gesê: Indien U my seën, en my grense vermeerder, en u hand met my sal<br />
wees, en U met die kwaad so maak dat dit my nie verdriet aandoen nie! En God het laat<br />
kom waarvoor hy gebid het.<br />
Josua 21:45: En daar het niks ontbreek aan al die goeie wat die Here vir die huis <strong>van</strong><br />
Israel gesê het nie.<br />
Romeine 8:28: Maar ons weet dat vir diegene wat God liefhet, alle dinge ten beste dien,<br />
wat volgens die voorneme geroepe is.<br />
Jesaja 54:17: Want geen werktuig wat teen jou gesmee word, sal geluk nie, en elke tong<br />
wat hom teen jou stel, moet jy in die oordeel verdoem. Dit is die erfenis <strong>van</strong> die knegte <strong>van</strong><br />
die Here en hulle geregtigheid uit My, spreek die Here.<br />
Psalm 103:3 en 4: Wat jou al jou sondes vergewe en al jou krankhede genees; wat jou<br />
lewe verlos <strong>van</strong> die verderf, wat jou kroon met genade en barmhartigheid.<br />
Psalm 32:1: Welgeluksalig is hy vir wie die oortredings vergeef is, vir wie die sonde bedek<br />
is.
Vraag 2: Hoe weet jy dat God so 'n Ontfermer vir jou is?<br />
Antwoord: Ek ervaar dit elke dag en weet dit uit sy heilige Woord, waarin dit lui:<br />
"God het sy eie Seun nie gespaar nie, maar Hom vir ons almal oorgegee." Rom. 8:32.<br />
Vraag 3: Glo jy dan dat God se Woord God se Woord is?<br />
Antwoord: Dit bewys homself as sodanig.<br />
Vraag 4: Verduidelik dit egter meer spesifiek: hoe kan jy alleen in God jou heil<br />
stel in lewe en in sterwe?<br />
Antwoord: Ek weet dit uit die Skrif en uit die ervaring:<br />
1. dat ek 'n mens is en niks méér nie;<br />
2. dat God God is;<br />
3. dat Hy sy beloftes ook aan my vervul.<br />
Eerste gedeelte: Ek 'n mens en niks meer nie.<br />
Vraag 5: Wat wil jy daarmee sê dat jy 'n mens is?<br />
Antwoord: Dat ek aan die ydelheid onderworpe is, dat ek boos en onder die sonde<br />
verkoop is.<br />
Vraag 6: Wat is ydelheid?<br />
Antwoord: Alles wat nie vrug <strong>van</strong> die ewige lewe in hom dra nie, maar moeite en<br />
verdriet.
Vraag 7: Wat is sonde?<br />
Antwoord: Alles wat nie God se Woord aan sy kant het nie.<br />
Vraag 8: Wat is boos?<br />
Antwoord: Wat nie op sy plek gebly het, daar waar God dit geplaas het nie.<br />
Vraag 9: Wie het jou gemaak?<br />
Antwoord: God die Here.<br />
Vraag 10: Hoe het Hy jou gemaak?<br />
Antwoord: In sy beeld en na sy gelykenis. Gen. 1:26-27.<br />
Vraag 11: Wat beteken "in sy beeld"?<br />
Antwoord: Toe God gesê het: "Laat ons mense maak", was hierdie spreke 'n<br />
uitvloeisel en 'n afstraling <strong>van</strong> sy heerlikheid. Daarmee het Hy dit voor Hom gestel,<br />
wat by Hom goed en reg is. Hy het daarmee aan die beweging <strong>van</strong> sy ingewande, sy<br />
innerlike barmhartigheid, 'n vorm gegee. Dit is die beeld waarin Hy my gemaak het.<br />
Vraag 12: Wat beteken "na sy gelykenis"?<br />
Antwoord: Dat dit Hom behaag het om 'n sigbare uitdrukking <strong>van</strong> sy onsigbare wese<br />
daar te stel.<br />
Jakobus 3:9: Deur dit (die tong) loof ons God die Vader, en deur dit vervloek ons die<br />
mense, wat na die beeld <strong>van</strong> God gemaak is.<br />
Vraag 13: Waartoe het God jou geskape?<br />
Antwoord: Sodat ek in die stand waarin Hy my en alle dinge geplaas het, myself en<br />
die sigbare sal beheers, sonder om op iets anders ag te slaan as op die Woord wat uit<br />
sy mond gegaan het.<br />
Genesis 1: 28-29: En God het hulle geseën en vir hulle gesê: "Wees vrugbaar en<br />
vermenigvuldig, en vul die aarde en onderwerp dit, en heers oor die visse <strong>van</strong> die see en
oor die voëls onder die hemel en oor al die diere, wat op die aarde kruip". En God het<br />
gesê: "Kyk, Ek het julle allerlei plante gegee,wat saad gee, wat op die ganse aarde is, en<br />
allerlei vrugbare bome, wat saad gee tot julle spyse."<br />
Genesis 2:15-17: En God die Here het die mens geneem en hom geplaas in die tuin <strong>van</strong><br />
Eden, dat hy dit verbou en bewaar. En God die Here het die mens gebied en gesê: Van al<br />
die bome in die tuin mag jy eet, maar <strong>van</strong> die boom <strong>van</strong> kennis <strong>van</strong> goed en kwaad mag jy<br />
nie eet nie. Want die dag as jy daar<strong>van</strong> eet, sal jy die dood sterwe.<br />
Matteus 4:4: En Hy [Jesus], het geantwoord en gesê: Daar staan geskryf: Die mens leef<br />
nie <strong>van</strong> brood alleen nie, maar <strong>van</strong> elke woord wat deur die mond <strong>van</strong> God gaan.<br />
Vraag 14: Het God reg daartoe gehad?<br />
Antwoord: Ja, want dit was vrye goedheid dat Hy my en alle skepsels geskape het;<br />
Hy was nie daartoe verplig nie; dit was dus, omdat Hy my geformeer het, alleen sy<br />
saak hoe en waarvoor Hy my geformeer het.<br />
Vraag 15: Wat het <strong>van</strong> ons geword?<br />
Antwoord: Juis dit wat <strong>van</strong> almal word wat God se Woord nie bewaar nie: op sigself<br />
stof, keer hulle tot stof terug.<br />
Vraag 16: Waarom?<br />
Antwoord: Ek het God in Wie se Woord my lewe was, verdink, Hom tot leuenaar<br />
gemaak en myself, ofskoon in sy Woord oorvloed <strong>van</strong> alles was, ter wille <strong>van</strong> ydele<br />
genot aan die duiwel oorgegee, met die gevolg dat ek aan God se Woord 'n verkeerde<br />
uitleg gegee het.<br />
Vraag 17: Wat was die noodwendige gevolg daar<strong>van</strong>?<br />
Antwoord: Deurdat ek my plek verlaat en die lewe wat ek in God gehad het, verloor<br />
het, het ek onder die heerskappy <strong>van</strong> die duiwel gekom, wat my sedertdien met die<br />
prikkel <strong>van</strong> die dood verwond en met die mag <strong>van</strong> die sonde en die hel omgeef.<br />
Vraag 18: Wat is "dood" volgens Genesis 2:17?<br />
Antwoord: Om buite die gemeenskap met God in wie al ons heil is te wees.
Vraag 19: Waar het jy hierdie dood gesterf?<br />
Antwoord: In die lendene <strong>van</strong> Adam.<br />
Romeine 5:12 en 15: Daarom, soos deur een mens die sonde in die wêreld gekom het, en<br />
deur die sonde die dood; en so die dood tot alle mense deurgedring het, in welke [dood]<br />
hulle almal gesondig het. Maar met die genade is dit nie soos met die sonde nie. Want soos<br />
deur een se sonde vele gesterf het, soveel te meer is die genade en gawe <strong>van</strong> God deur vele<br />
ryklik ervaar deur die genade <strong>van</strong> die een mens, Jesus Christus. (Vgl. Heb. 7:5.)<br />
Vraag 20: Maar kan dit wat voor jou geboorte gebeur het, jou toegereken word?<br />
Antwoord: Dat ek self in hierdie dood sondig, self hierdie dood oor my gebring het,<br />
dit bewys ek met al my denke en handelinge.<br />
Vraag 21: Ja, maar dat jy so is, dit kom tog <strong>van</strong> Adam?<br />
Antwoord: Sekerlik, maar ons mag tog nie die skuld op Adam werp nie; ons het tog<br />
die E<strong>van</strong>gelie <strong>van</strong> die vryheid <strong>van</strong> God, en nogtans doen ons daagliks opnuut wat<br />
Adam gedoen het.<br />
Hosea 6:7: Maar hulle het die verbond oortree soos Adam; daardeur het hulle My verag.<br />
Vraag 22: Is dit dan nie noodwendig dat jy sondig nie?<br />
Antwoord: Ek sou nie sondig as ek my weerhou <strong>van</strong> die oordeel oor goed en kwaad<br />
nie.<br />
Hosea 6:6: Want Ek het vreugde in liefde en nie in offer nie; en in kennis <strong>van</strong> God en nie<br />
in brandoffer nie.<br />
Vraag 23: Maar kan jy dit nie nalaat nie?<br />
Antwoord: Hoe eie aan my hierdie oordeel is, dit toon elke kind ten opsigte <strong>van</strong> die<br />
bevele en woorde <strong>van</strong> sy liewe vader en sy liewe moeder.<br />
Hosea 13:9: Israel, jy bring jouself in die ongeluk; want jou heil staan alleen by My. [Na<br />
Luther se vertaling.]
Vraag 24: Het jy dan <strong>van</strong> jou jeug af gesondig?<br />
Antwoord: "Die versinsel <strong>van</strong> die mens se hart is boos <strong>van</strong> sy jeug af," sê die Skrif,<br />
en op 'n ander plek: "Kyk, ek is in ongeregtigheid gebore." Gen. 8:21; Ps. 51:7.<br />
Vraag 25: Kom dit dan nie deur slegte voorbeeld dat 'n mens boos is nie?<br />
Antwoord: Die ervaring loënstraf hierdie bewering. Die kind, skaars enkele weke<br />
oud, kon nog op geen voorbeeld ag slaan nie, en toon nogtans dat dit boos is.<br />
Vraag 26: Maar met die jare kom tog die wysheid?<br />
Antwoord: Die wysheid <strong>van</strong> Salomo het sodanige wysheid in sy naaktheid<br />
geopenbaar. Vgl. 1 Kon. 11 en die boek "die Prediker Salomo".<br />
Vraag 27: As iemand egter sou wou, sou hy nie kon nie?<br />
Antwoord: Niemand wil nie, selfs nie één nie.<br />
Romeine 3:10 en 11: Daar is niemand wat regverdig is nie, selfs nie één nie. Daar is<br />
niemand wat verstandig is nie, daar is niemand wat na God vra nie.<br />
Vraag 28: Maar as hy sou wou?<br />
Antwoord: Juis dit is die ding: dat niemand wil nie.<br />
Vraag 29: By wie lê dus die skuld?<br />
Antwoord: Nie by God nie, nie by die Wet nie, nie by die duiwel nie, nie by my<br />
naaste nie, nie by my hart nie, nie by my natuur nie, nie by my liggaam nie, my vlees<br />
of my lede nie, nie by die sonde nie, maar by my, soos ek teen God is; daarom sê<br />
Dawid: "Teen U, teen U alleen het ek gesondig." Ps. 51:6.<br />
Vraag 30: Wat sê die Skrif <strong>van</strong> die mens se wil en strewe?<br />
Antwoord: "Dit hang nie af <strong>van</strong> iemand se wil of wandel nie, maar <strong>van</strong> God se<br />
ontferming." Rom. 9:16.
Vraag 31: Wat sê die Mond <strong>van</strong> die Waarheid <strong>van</strong> die mens se planne en<br />
gesteldheid?<br />
Antwoord: "Uit die hart kom voort bose gedagtes, moord, egbreuk, hoerery, diefstal,<br />
valse getuienisse, laster." Matt. 15:19.<br />
Vraag 32: Wat sê Hy <strong>van</strong> die mens se verstand, krag en mag?<br />
Antwoord: So spreek die Here: "Laat 'n wyse hom nie beroem op sy wysheid, 'n<br />
sterke hom nie beroem op sy sterkte, 'n ryke hom nie beroem op sy rykdom nie, maar<br />
hy wat hom wil beroem, laat hy hom hierop beroem, dat hy My verstaan en ken, dat ek<br />
die Here is" en: "Ek sal die wysheid <strong>van</strong> die wyses tot niet maak en die verstand <strong>van</strong><br />
die verstandiges sal Ek afwys," en weer: "Uit het hart <strong>van</strong> die mens kom dwaasheid te<br />
voorskyn." Jer. 9:23 en 24; 1 Kor. 1:19; Jes. 29:14; Mark. 7:21 en 22.<br />
Vraag 33: Waarvoor moet jy jouself dus aansien?<br />
Antwoord: Ek erken dat ek 'n goddelose is.<br />
Romeine 4:5: Dog vir hom wat nie met werke omgaan nie maar glo in Hom wat die<br />
goddelose regverdig maak, vir hom word sy geloof gereken tot regverdigheid.<br />
Vraag 34: Waarin bestaan dan jou sonde?<br />
Antwoord: Daarin dat ek my onbekwaam gemaak het vir alles wat goed is en<br />
derhalwe God se Woord nie glo nie, nie vertrou nie, maar met my oordele oor goed en<br />
kwaad steeds in dit wat sigbaar is, my heil soek.<br />
Vraag 35: Is dit waar dat die mens <strong>van</strong> nature geneig is om God en sy naaste te<br />
haat?<br />
Antwoord: Hy is nie alleen daartoe geneig nie, maar hy doen dit werklik, soos die<br />
Skrif <strong>van</strong> ons sê dat ons haters <strong>van</strong> God is en mekaar haat; en: dat die bedenkinge <strong>van</strong><br />
die vlees vyandskap is teen God. Wie dit nie <strong>van</strong> homself wil erken nie, lewer vir<br />
hierdie waarheid die allersterkste bewys met allerlei dade <strong>van</strong> willekeur en huigelary.<br />
Romeine 1:29-32: Vol <strong>van</strong> alle ongeregtigheid, hoerery, slegtheid, gierigheid, boosheid;<br />
vol <strong>van</strong> haat, moord, twis, bedrog, lis; nuusdraers, verloënaars, Godveragters,<br />
boosdoeners, hovaardiges, grootpraters, mense wat skade berokken, mense wat hulle ouers
ongehoorsaam is, onverstandiges, troueloses, halsstarriges, onversoenlikes,<br />
onbarmhartiges, wat God se geregtigheid ken (dat diegene wat sulke dinge doen, die dood<br />
waardig is), doen dit nie alleen nie, maar het ook 'n welgevalle aan diegene wat dit doen.<br />
Romeine 3:20-28.<br />
Titus 3:3: Want ons was ook voorheen onwyses, ongehoorsames, dwalendes, dienaars <strong>van</strong><br />
menigerlei begeerlikhede en welluste, en het gewandel in boosheid en nyd en het mekaar<br />
gehaat.<br />
Romeine 8:7: Want om vleeslik gesind wees, is vyandskap teen God, aangesien dit nie aan<br />
die Wet <strong>van</strong> God onderdanig is nie, want dit kan dit ook nie wees nie.<br />
Vraag 36: Hoe is die totale denke en handeling <strong>van</strong> die mens dan nou?<br />
Antwoord: Om sy eie sin, begeerte en wil te hê en nie daar<strong>van</strong> af te sien nie, ook al<br />
gaan dit daarby om hemel of hel; om sy eie ek, sy gemaksug en eer, sy bestaan op die<br />
voorgrond te stel in stryd met God se Woord en ten spyte <strong>van</strong> die bestraffing <strong>van</strong> die<br />
Heilige Gees.<br />
Vraag 37: Is dit dan vir die mens heeltemal onmoontlik om in God se Woord te<br />
bly?<br />
Antwoord: Ja, want die begeerte na die sigbare en die verlange om sy heil in eie hand<br />
te hê, oorweldig hom geheel en al.<br />
Vraag 38: Waaruit weet jy dit alles?<br />
Antwoord: Uit die Wet <strong>van</strong> die Here. Eks. 20; Deut. 5.<br />
Vraag 39: Hoe lui die inleiding <strong>van</strong> hierdie Wet?<br />
Antwoord: "Ek is die Here jou God, wat jou uit Egipteland, uit die dienshuis gelei<br />
het."<br />
Vraag 40: Hoe verstaan jy "Ek is die Here jou God"?<br />
Antwoord: As die sterkste uitstorting <strong>van</strong> die ingewande, <strong>van</strong> die liefde en <strong>van</strong> die<br />
barmhartigheid <strong>van</strong> God.
Vraag 41: Hoe gedra jy jou ten opsigte <strong>van</strong> hierdie Woord?<br />
Antwoord: Ek maak die skepsel wat my vlei en waar<strong>van</strong> ek genot of iets anders<br />
verwag tot my god, en laat my daardeur beheers, sodat ek nóg hart nóg ore het vir<br />
hierdie woorde, tensy die Almagtige Self tussenbeide tree.<br />
Vraag 42: Maar jy is tog nie uit Egipte1and gelei nie?<br />
Antwoord: Die naam is nie ter sake nie. Al die sigbare is daarop uit om my in<br />
slawerny en diensbaarheid te stel.<br />
Vraag 43: Wat sê die woorde dan vir jou: "Ek het jou uitgelei"?<br />
Antwoord: Ek het jou vrygemaak <strong>van</strong> die diensbaarheid aan die verderf om My te<br />
dien en my eiendom te wees met liggaam en siel, met alles wat jy is en het.<br />
Romeine 6:22: Maar noudat julle <strong>van</strong> die sonde vry is en diensknegte <strong>van</strong> God geword<br />
het, het julle julle vrug, sodat julle heilig geword het; die einde (is) egter die ewige lewe.<br />
Vraag 44: Hoe gedra jy jou in hierdie opsig?<br />
Antwoord: Ek verlang nie eenmaal na hierdie vryheid nie, tensy dit sou wees dat die<br />
boei my te veel druk en seermaak en ook dan net so lank hierdie druk voortduur.<br />
Die Tien Woorde <strong>van</strong> die Wet, wat die Here vir ons op Sinai gegee<br />
het<br />
Vraag 45: Hoe lui die eerste Woord?<br />
Die eerste Woord<br />
Antwoord: Jy sal nie ander gode voor my aangesig hê nie.<br />
Vraag 46: Wat wil die Here daarmee sê?<br />
Antwoord: Dat ek ver <strong>van</strong> my werp alles wat die wêreld, of wat ek volgens my<br />
verstand vir godsdiens, vroomheid, heil of geregtigheid aansien, en op niks anders my<br />
vertroue stel as op my God se hart, Woord, wil en genade nie.
Vraag 47: Hoe gedra jy jou in hierdie opsig?<br />
Antwoord: Ag, ek verwag dit voortdurend <strong>van</strong> die skepsel, gee ter wille <strong>van</strong> die<br />
skepsel toe, is vol vrees as wêreld en duiwel teen my woed, sodat ek die wil <strong>van</strong> my<br />
God prysgee; ek dink kwaad <strong>van</strong> my genadige God en Heiland, en daarom is ek vol<br />
twyfel as dit daarop aankom om die leer <strong>van</strong> Christus vas te hou; dan sidder en beef<br />
ek, asof die leer <strong>van</strong> Christus afgodery sou wees en asof die afgode die lewende God<br />
sou wees.<br />
Vraag 48: Wat sê die Apostel Johannes daar<strong>van</strong>?<br />
Antwoord: "Kindertjies, bewaar julself <strong>van</strong> die afgode." 1 Joh. 5:21.<br />
Vraag 49: Hoe het ons Here ons geleer om God aan te roep?<br />
Antwoord: "Ons Vader."<br />
Vraag 50: Hoe lui die tweede Woord?<br />
Die tweede Woord<br />
Antwoord: Jy sal nie vir jou 'n beeld of enige gelykenis maak, nóg <strong>van</strong> dit wat bo in<br />
die hemel is, nóg <strong>van</strong> dit wat onder op die aarde is, nóg <strong>van</strong> dit wat in die waters<br />
onder die aarde is nie; jy sal hulle nie aanbid of hulle dien nie, want Ek is die Here<br />
jou God, wat die misdaad <strong>van</strong> die vaders besoek aan die kinders, tot in die derde en<br />
die vierde geslag <strong>van</strong> diegene wat My haat en Ek bewys barmhartigheid aan vele<br />
duisende wat My liefhet en my gebooie onderhou.<br />
Vraag 51: Wat beteken "Jy sal vir jou geen beeld of enige gelykenis maak nie"?<br />
Antwoord: Eerstens, dat ek vir my tydelike ontkoming, vir uitkoms uit elke nood,<br />
soos ook vir my sielsvrede en my ewige redding nie my toevlug tot die skepsel neem<br />
nie, hoe dienlik dit ook al vir my blyk te wees, maar tot die lewende, genadige, enigste<br />
wyse en regverdige Ontfermer.<br />
Tweedens, dat ek geen beelde <strong>van</strong> heiliges, geen voorstellings of leringe <strong>van</strong> God se<br />
wese, waarheid en heil opstel nie, wat weliswaar die skyn <strong>van</strong> 'n godsalige wese het,<br />
maar nie na God se Gees, nie in ooreenstemming met sy leer <strong>van</strong> geregtigheid is nie<br />
en dus ook die troos <strong>van</strong> die Heilige Gees mis.
Derdens, dat ek vir die skepsel wat my <strong>van</strong> die wil en die aanbidding <strong>van</strong> God in die<br />
Gees en in die waarheid wil weghou, geen oomblik swig nie, en geen enkele menslike<br />
nabootsing en namaking <strong>van</strong> my onsigbare en ewige Koning huldig nie.<br />
Vraag 52: Hoe gedra jy jou in hierdie opsig?<br />
Antwoord: Dit is vir my soos 'n wonder wanneer ek versterk word om alles prys te<br />
gee, sodat ek die gebooie <strong>van</strong> my God bewaar, of wanneer ek die moed het om <strong>van</strong><br />
elke verkeerde wese te sê: Dit is nie God nie; en dit voel vir my asof ek alleen in die<br />
wêreld oorgebly het wanneer ek daarteen getuig het, sodat ek moeg is vir my lewe.<br />
Vgl. Jer. 20:14-18.<br />
Vraag 53: Wat beteken die woord misdaad hier?<br />
Antwoord: Die mens se "weggaan <strong>van</strong> die lewende God" om êrens elders sy heil<br />
(genade, vgl. Jona 2:9) te soek, wat ook "sonde" heet in die brief aan die Hebreërs,<br />
onder andere hfst. 10:26: "Want as ons moedswillig sondig, nadat ons die kennis <strong>van</strong><br />
die waarheid ont<strong>van</strong>g het, het ons geen ander offer meer vir die sonde nie."<br />
Vraag 54: Wat verstaan die Skrif hier onder "gebooie hou"?<br />
Antwoord: Om te wandel in die gesonde leer en nie skaam te wees vir die getuienis<br />
<strong>van</strong> Christus nie.<br />
Vraag 55: Waarom staan hier "barmhartigheid"? "Ek bewys barmhartigheid"?<br />
Antwoord: Ons behoort nie oor die bly in die Woord <strong>van</strong> die Here te roem nie.<br />
Vraag 56: Maar sal die kinders die misdaad <strong>van</strong> hulle vaders dra?<br />
Antwoord: Ja, as hulle die Here haat soos hulle vaders.<br />
Vraag 57: Wat is dit "om die Here te haat"?<br />
Antwoord: Om sy heilige Woord ter syde te stel en die leer <strong>van</strong> die vlees aan te neem<br />
en dit te volg.
Vraag 58: Waarop moet jy besonder ag gee?<br />
Antwoord: Op die woorde "aan vele duisende", in teenstelling met "tot in die derde<br />
en vierde geslag", want daaruit sien ons die rykdom <strong>van</strong> sy genade, sodat ons tog<br />
daarin glo.<br />
Vraag 59: En hoe gedra jy jou in hierdie opsig?<br />
Antwoord: Ondanks alle versekering <strong>van</strong> bo, is ek teenoor die geeste wat nie uit God<br />
is nie, soos 'n riet wat die wind heen en weer waai.<br />
Vraag 60: Hoe het ons Here Jesus Christus ons geleer om te bid?<br />
Antwoord: "Ons Vader in die hemele."<br />
Vraag 61: Hoe lui die derde Woord?<br />
Die derde Woord<br />
Antwoord: Jy sal nie die Naam <strong>van</strong> die Here jou God ydellik gebruik nie, want die<br />
Here sal hom nie rein beskou wat sy Naam ydellik gebruik nie.<br />
Vraag 62: Wat beteken "Jy mag die Naam <strong>van</strong> die Here jou God nie ydellik<br />
gebruik nie"?<br />
Antwoord: Dat ek hierdie Naam nie mag gebruik om my berekenings en kunste (vgl.<br />
Pred. 7:30) te volg of my weg, my denke en handelinge daarmee goed te maak nie;<br />
nog minder om my onder aanroeping daar<strong>van</strong> te vervloek, of by hierdie Naam ligtelik<br />
of sonder die diepste eerbied daarvoor te sweer.<br />
Vraag 63: Hoe gedra jy jou in hierdie opsig?<br />
Antwoord: Ag, ek gebruik hierdie Naam in my denke en oordeel en in gesprek met<br />
ander, na my en hulle goeddunke en volgens die welgevalle <strong>van</strong> die vlees, tensy die<br />
Gees <strong>van</strong> God deur my sou spreek. Ook by misnoeë, by wrewel, by woede, by drif<br />
teen my naaste en weens onbeduidende dinge, ook by verwondering daaroor, toon ek<br />
onophoudelik dat ek die regte gebruik <strong>van</strong> die Naam <strong>van</strong> die Here glad nie ken nie.
Vraag 64: Mag ons ter bevestiging <strong>van</strong> die waarheid God as getuie aanroep?<br />
Antwoord: Gewis.<br />
Vraag 65: Is sweer dan nie oor die algemeen verbied nie?<br />
Antwoord: Geensins nie. In die bekende woorde "Laat julle ja ja wees, en julle nee<br />
nee; wat bo dit is, is uit die bose" (vgl. Matt. 5:37; Jak. 5:12), is glad nie sprake <strong>van</strong><br />
die eed nie. Die ligsinnige, gedagtelose bekragtiging <strong>van</strong> onbenullige dinge, soos dit<br />
orals geskied en in gebruik is, word hier as boos gekenmerk en ernstig verbied.<br />
Vraag 66: Hoe staan dit dan met die eed?<br />
Antwoord: Die hele heilige Skrif bevestig dat ons, hetsy die owerheid dit sou vereis,<br />
of die liefde tot die naaste óf ons eie aangeleentheid dit vereis, nie slegs bevoeg nie,<br />
maar ook verplig is om, ter bevestiging <strong>van</strong> die waarheid, die Naam <strong>van</strong> God op<br />
plegtige wyse aan te roep, dit wil sê om 'n eed te sweer.<br />
Vraag 67: Is daar vir hierdie handeling 'n formule voorgeskryf in die Skrif?<br />
Antwoord: Dit juis nie, maar waar ons God as getuie aanroep oor die saligheid <strong>van</strong><br />
ons siel, is die wyse waarop dit geskied ewe onbelangrik as die oorsaak waarom dit<br />
gebeur.<br />
Vraag 68: Wat is die eerste bede in die gebed <strong>van</strong> die Here?<br />
Antwoord: Laat u Naam geheilig word!<br />
Vraag 69: Hoe lui die vierde Woord?<br />
Die vierde Woord<br />
Antwoord: Gedenk die Sabbatdag, dat jy dit heilig. Ses dae sal jy arbei en al jou<br />
werk doen; maar op die sewende dag is die rus <strong>van</strong> die Here jou God. Dan sal jy geen<br />
werk doen nie, nóg jou seun, nóg jou dogter, nóg jou dienskneg, nóg jou diensmaagd,<br />
nóg jou vee, nóg jou vreemdeling wat in jou poorte is. Want in ses dae het die Here<br />
hemel en aarde gemaak en die see en alles wat daarin is, en Hy het gerus op die<br />
sewende dag; daarom het die Here die Sabbatdag geseën en dit geheilig.
Vraag 70: Hoe moet 'n mens die woorde verstaan: "Gedenk die Sabbatdag dat jy<br />
dit heilig"?<br />
Antwoord: Omdat dit God behaag het om Homself vyf maal in hierdie Tien Woorde<br />
my God te noem, laat Hy my daaraan dink dat ek sy skepsel is, geskape in Christus<br />
Jesus, onder die heerskappy <strong>van</strong> goeie werke wat Hy tevore berei het vir my om in te<br />
wandel; ek moet my dus verbly oor sy lewe en sy volheid; sonder om godsaligheid vir<br />
my enigsins 'n gewetensaak te maak waarin vlees poog om hom te versadig. Ef. 2:10;<br />
Joh. 1:16; Kol. 1:19.<br />
Vraag 71: Hoe bewys jy dit?<br />
Antwoord: Die apostel skryf aan die Hebreërs, hfst. 4:3, 4 en 10: "Want ons wat glo,<br />
gaan in die rus in, soos Hy sê: Dat Ek in my toorn gesweer het hulle sal in my rus nie<br />
kom nie. En hoewel die werke <strong>van</strong> die begin <strong>van</strong> wêreld gemaak was, het Hy op 'n<br />
plek <strong>van</strong> die sewende dag aldus gespreek: en God het op die sewende dag <strong>van</strong> al sy<br />
werk gerus. Want wie in God se rus gekom het, rus ook <strong>van</strong> sy werke, net soos God<br />
<strong>van</strong> syne." Die bedoeling <strong>van</strong> die Gees met die vierde Woord <strong>van</strong> die Wet is dus dit,<br />
dat ek die ewige sabbat reeds hier begin het.<br />
Vraag 72: Het God nie ook 'n bepaalde dag daarmee bedoel nie?<br />
Antwoord: Ja, gewis! En inderdaad vind sedert die opstanding <strong>van</strong> die Here, die<br />
viering <strong>van</strong> die rusdag plaas op die eerste dag <strong>van</strong> week, waarop ook die eerste<br />
gelowiges reëlmatig saamgekom het om gemeenskaplik opgebou te word in Christus.<br />
Handelinge 20:7: Maar op 'n sabbat (die eerste <strong>van</strong> die weeksdae), toe die dissipels<br />
saamgekom het om die brood te breek, het Paulus vir hulle gepreek en wou die ander dag<br />
vertrek en hy het die woord tot middernag uitgerek.<br />
1 Korintiërs 16:2: Op elke sabbat (eerste dag <strong>van</strong> die week) moet elkeen <strong>van</strong> julle opsy sit<br />
en versamel wat hy goeddink.<br />
Openbaring 1:10: En ek was in die Gees op die dag <strong>van</strong> die Here.
Vraag 73: Wat doen diegene egter wat saamkom waar die leer <strong>van</strong> Christus nie<br />
is nie?<br />
Antwoord: Hulle breek die Sabbat net soos diegene wat op hierdie dag werk of laat<br />
werk. Hulle sorg dat nóg hulleself, nóg hulle ondergeskiktes op die dag opgebou word<br />
in Christus.<br />
Deuteronomium 5:14 en 15: Maar op die sewende dag is die sabbat <strong>van</strong> die Here jou God;<br />
dan mag jy geen werk doen nie, nóg jou seun, nóg jou dogter, nóg jou dienskneg, nóg jou<br />
diensmaagd, nóg jou os, nóg jou esel, nóg enige <strong>van</strong> jou vee, nóg die vreemdeling wat in<br />
jou poorte is, sodat jou dienskneg en jou diensmaagd rus soos jy. Want jy moet gedenk dat<br />
jy ook dienskneg in Egipte was en die Here jou God jou <strong>van</strong> daar uitgelei het met 'n<br />
magtige hand en uitgestrekte arm. Daarom het die Here jou God jou gebied dat jy die<br />
sabbatdag moet hou.<br />
Vraag 74: Wat bemerk jy op die dag die meeste by jouself?<br />
Antwoord: Hoe onmoontlik dit vir die vlees is om te rus in die heil wat God tot stand<br />
gebring het.<br />
Vraag 75: Wat is die tweede bede in die gebed <strong>van</strong> die Here?<br />
Antwoord: Laat u koninkryk kom.<br />
Vraag 76: Hoe lui die vyfde Woord?<br />
Die vyfde Woord<br />
Antwoord: Eer jou vader en jou moeder, sodat jou dae verleng mag word in die land<br />
wat die Here jou God jou gee.<br />
Vraag 77: Wat sê die apostel Paulus vir die kinders met betrekking tot hulle<br />
ouers?<br />
Antwoord: "Julle kinders, gehoorsaam julle ouers in die Here, want dit is reg. Eer jou<br />
vader en jou moeder; dit is 'n eerste gebod in belofte, sodat dit met jou goedgaan en jy<br />
lank lewe op aarde." Ef. 6:1-3 (na die Grieks).
Vraag 78: Watter nut het hy wat in 'n slegte land woon egter <strong>van</strong> hierdie belofte?<br />
Antwoord: Die land wat God 'n mens gee, mag jy nie sleg noem nie. God se goedheid<br />
gee orals volgens die behoeftes. Daarom het Hy dit ook so beskik dat liefde vir die<br />
vaderland by elkeen aangebore is.<br />
Vraag 79: Wat leer die ervaring ons?<br />
Antwoord: Dat dit met diegene buitengewoon goed gaan wat hulle ouers gehoorsaam<br />
en in hulle ouderdom hartlik en kinderlik alle goedheid aan hulle bewys.<br />
Vraag 80: Wie moet ons nog buiten ons ouers gehoorsaamheid, eerbied en liefde<br />
bewys?<br />
Antwoord: Diegene wat God oor ons gestel het, hetsy deur ons ouers, hetsy deur<br />
ander leiding.<br />
Vraag 81: Wie is hulle?<br />
Antwoord: Die leraars wat ons uit God se Woord onderrig, die onderwysers, die mans<br />
en vroue in wie se diens ons is, en die owerheid.<br />
Vraag 82: Wat sê die Skrif daar<strong>van</strong>?<br />
Antwoord: Van die owerheid: "Laat iedereen onderdanig wees aan die owerheid wat<br />
mag oor hom het, want daar is geen owerheid behalwe <strong>van</strong> God nie." Rom. 13:1.<br />
Van die leraars, wat die Woord <strong>van</strong> God leer: "Gehoorsaam julle leraars en volg<br />
hulle, want hulle waak oor julle siele as die wat rekenskap daaroor moet gee, sodat<br />
hulle dit met vreugde doen en nie met sug nie, want dit is vir julle nie goed nie." Heb.<br />
13:17.<br />
Van ander gesag: "Julle diensknegte, wees gehoorsaam aan julle here na die vlees met<br />
vrees en bewing, in eenvoud <strong>van</strong> hart, soos aan Christus; nie slegs met diens vir oë as<br />
mensebehaers nie, maar as die diensknegte <strong>van</strong> Christus, dat julle die wil <strong>van</strong> God <strong>van</strong><br />
harte doen, met goeie wil, sodat julle die Here dien en nie die mense nie en weet dat<br />
wat elkeen goed doen, hy <strong>van</strong> die Here ont<strong>van</strong>g, of hy 'n dienskneg is of 'n vrye." En:<br />
"Wees alle menslike gesag onderdanig ter wille <strong>van</strong> die Here." Ef. 6:5-8; 1 Pet. 2:13.
Vraag 83: Wat sê die Skrif vir die ouers?<br />
Antwoord: "Julle vaders, moenie julle kinders opwek tot toorn nie, sodat hulle nie<br />
moedeloos word nie, maar voed hulle op in die tug en vermaning <strong>van</strong> die Here."<br />
Volgens Ef. 6:4 Kol. 3:21.<br />
Vraag 84: En wat vir die huishere en huisvroue?<br />
Antwoord: "Wat reg en billik is, bewys dit aan die dienaars, en laat die dreigemente<br />
staan, en weet dat julle ook 'n Here in die hemele het en dat daar geen aanneming <strong>van</strong><br />
die persoon by Hom is nie." Ef. 6:9; Kol. 4:1.<br />
Vraag 85: Waarom is die vyfde Woord 'n eerste gebod in belofte?<br />
Antwoord: Omdat God se hele raad tot saligheid daarin vervat is dat ons hulle<br />
onderdanig en gehoorsaam is wat God volgens sy wil oor ons gestel het; want daarin,<br />
dat ons hulle eer en hulle onderdanig is, lê al ons eer en ons geluk, die ware vryheid en<br />
ewige heerskappy.<br />
Vraag 86: Maar hierdie belofte is tog slegs vir hierdie lewe?<br />
Antwoord: Hierdie lewe gaan oor in die ewigheid.<br />
Vraag 87: Wat het engele tot duiwels gemaak?<br />
Antwoord: Dat hulle die swakkeres nie wou dien nie. Vgl. Heb. 1:14 en Jud. 1:6.<br />
Vraag 88: Hoe gedra ons ons ten opsigte <strong>van</strong> hierdie vyfde gebod?<br />
Antwoord: In eie wysheid eer en glo ons onsself meer as ons ouers, meerderes en die<br />
owerheid; 'n mens dink jy kan oor jouself regeer; 'n mens sien jou ouers en meerderes<br />
aan as persone wat tot diens daar is; ook het 'n mens inderdaad oë vir hulle gebreke,<br />
maar geen ore vir die vermanings <strong>van</strong> hulle ervaring nie.<br />
Vraag 89: Hoe lui die derde bede?<br />
Antwoord: Laat u wil geskied op aarde soos in die hemel.<br />
Die sesde Woord
Vraag 90: Hoe lui die sesde Woord?<br />
Antwoord: Jy sal nie doodslaan nie.<br />
Vraag 91: Wat eis hierdie sesde Woord?<br />
Antwoord: Dat ek my naaste nie die lewe ontneem nie, hetsy ek hom doelbewus<br />
doodslaan, of met gedagtes, woorde en werke, weens nyd, gierigheid, haat, toorn of<br />
wraakgierigheid en eieliefde hom skade en leed, verdriet en krenking aandoen nie, wat<br />
tog alles 'n bedekte doodslag is. As ek die saligheid <strong>van</strong> my onsterflike siel nie wil<br />
verloor nie, mag ek myself ook nie oorgee aan afkeer <strong>van</strong> hierdie lewe nie, of aan<br />
gedagtes <strong>van</strong> swaarmoedigheid en vertwyfeling toegee nie, asof my sonde of nood<br />
groter sou wees as God se genade en mag, en asof daar vir my geen genade of redding<br />
meer sou bestaan nie.<br />
Jakobus 2:8-16: Indien julle die koninklike Wet volbring volgens die Skrif: "Jy moet jou<br />
naaste liefhê soos jouself," dan doen julle goed. Maar indien julle die persoon aansien,<br />
dan doen julle sonde en word deur die Wet bestraf as die oortreders. Want as iemand die<br />
hele Wet navolg en sondig teen een, is hy skuldig aan almal. Want Hy wat gesê het "Jy<br />
mag nie egbreek nie," het ook gesê "Jy mag nie doodmaak nie." Indien jy nie egbreek nie,<br />
maar doodmaak, is jy 'n oortreder <strong>van</strong> die Wet. Spreek en doen dus soos mense wat deur<br />
die Wet <strong>van</strong> die vryheid geoordeel sal word. Maar 'n onbarmhartige oordeel sal oor hom<br />
gaan wat nie barmhartigheid gedoen het nie; en die barmhartigheid roem teen die oordeel.<br />
Wat help dit, liewe broeders, indien iemand sê hy het die geloof en het tog nie die werke<br />
nie? Kan ook die geloof Hom salig maak? Maar indien daar 'n broeder of suster naak sou<br />
wees en gebrek sou hê aan die daaglikse voedsel, en iemand onder julle sou vir hulle sê:<br />
God gee julle raad, verwarm en versadig julle; maar sou hulle nie gee wat die liggaam<br />
nodig het nie, sou dit hulle baat?<br />
1 Kronieke 10:13 en 14: So het Saul in sy misdaad gesterf wat hy teen die Here gepleeg<br />
het, teen die woord <strong>van</strong> die Here, wat hy nie gehou het nie, dat hy die waarsegster gevra<br />
het, en nie die Here gevra het nie; daarom het Hy hom doodgemaak en die koninkryk aan<br />
Dawid, die seun <strong>van</strong> Isai, gegee.<br />
Vraag 92: Wat sê die Skrif <strong>van</strong> die doodslag?<br />
Antwoord: "Wie vir sy broeder sê: jou dwaas! hy is die helse vuur skuldig." Matt.<br />
5:22. "Wreek julle nie, my geliefdes." Rom. 12:19. "Hê julle vyande lief, seën diegene
wat julle vervloek, doen goed aan diegene wat julle haat; bid vir diegene wat julle<br />
beledig en vervolg." Matt. 5:44. "Wie sy broeder haat, is 'n moordenaar." 1 Joh. 3:15.<br />
Vraag 93: Wat beteken "sy broeder haat"?<br />
Antwoord: Dit doen wat koning Agab gedoen het, wat <strong>van</strong> die profeet Miga gesê het:<br />
"Ek haat hom, want hy profeteer niks goeds vir my nie, maar net kwaad." 1 Kon. 22:8.<br />
Vraag 94: Hoe gedra ons ons ten opsigte <strong>van</strong> hierdie Woord: "Jy sal nie<br />
doodslaan nie"?<br />
Antwoord: Ons wens ons naaste uit die weg, veral die regverdige, wanneer hy in ons<br />
pad is.<br />
Vraag 95: Hoe lui die vyfde bede?<br />
Antwoord: Vergeef ons ons skulde, soos ons ook ons skuldenaars vergewe.<br />
Vraag 96: Hoe lui die sewende Woord?<br />
Antwoord: Jy sal nie egbreek nie.<br />
Vraag 97: Wie het die huwelik ingestel?<br />
Die sewende Woord<br />
Antwoord: God, wat gesê het: "Dit is nie goed dat die mens alleen is nie; Ek sal vir<br />
hom 'n hulp maak, wat aan sy sy sal wees." Gen. 2:18.<br />
Vraag 98: Wat is egbreuk?<br />
Antwoord: 'n Uittrede uit die verbond waarin God die mens, dit is man en vrou,<br />
geskape het; 'n veragting <strong>van</strong> sy Woord - "Hierdie twee moet een vlees wees", en 'n<br />
skending <strong>van</strong> die trou wat 'n mens aan sy wederhelfte verskuldig is. Gen. 2:24.<br />
Vraag 99: Wat sê die apostel Paulus daar<strong>van</strong>?<br />
Antwoord: "Laat die huwelik eerbiedwaardig wees onder almal en die huweliksbed<br />
onbevlek; God sal hoereerders en egbrekers oordeel;" en: "Laat elke man sy eie vrou<br />
hê, en elke vrou haar eie man;" en: "Julle vroue, wees julle eie mans onderdanig soos
aan die Here; julle manne, hê julle eie vroue lief soos ook Christus die gemeente<br />
liefgehad het." Heb. 13:4; 1 Kor. 7:2; Kol. 3:18; 1 Pet. 3:1; Ef. 5:22 en 25.<br />
Vraag 100: Wat sê die Here <strong>van</strong> egbreuk?<br />
Antwoord: "Wie 'n vrou beskou met die oogmerk om haar te begeer, hy het alreeds<br />
met haar die eg gebreek in sy hart." Matt. 5:28.<br />
Vraag 101: Wat is gesê vir die eggenote?<br />
Antwoord: "Julle manne, woon verstandig by julle vroue, en gee aan vroue, as die<br />
swakker vat, eer, aangesien hulle ook mede-erfgename <strong>van</strong> die genade <strong>van</strong> die lewe is,<br />
sodat julle gebede nie verhinder word nie;" en: "Wees nie verbitterd teen haar nie." 1<br />
Pet. 3:7; Kol. 3:19.<br />
Vraag 102: En wat is gesê vir die eggenotes?<br />
Antwoord: "Julle vroue, wees julle eie mans onderdanig, sodat, wanneer etlike <strong>van</strong><br />
hulle hulle deur die Woord nie wil laat oortuig nie, hulle deur die wandel <strong>van</strong> die<br />
vroue sonder woord oorreed sal word, as hulle julle kuise wandel in vrees sal<br />
aanskou." 1 Pet. 3:1 en 2.<br />
Vraag 103: Mag 'n mens 'n gelofte <strong>van</strong> kuisheid aflê?<br />
Antwoord: Nee, want daarmee beskik 'n mens oor homself en ons moet ons met ons<br />
liggaam aan God oorgee, omdat die liggaam God se heilige eiendom is, sodat Hy na<br />
sy wil daaroor beskik, hetsy dat ons trou in sy vrees, of dat ons in sy vrees ongetroud<br />
bly.<br />
Vraag 104: Wat sê 'n apostel <strong>van</strong> die kuisheid?<br />
Antwoord: "Julle weet watter gebooie ons julle gegee het deur die Here Jesus; want<br />
dit is die wil <strong>van</strong> God, julle heiliging, dat julle julle weerhou <strong>van</strong> hoerery en elkeen<br />
<strong>van</strong> julle weet om sy vat [liggaam - <strong>Kohlbrugge</strong>] te besit in heiliging en waardigheid,<br />
nie in die hartstog <strong>van</strong> die begeerte nie, soos ook die heidene, hulle wat God nie ken<br />
nie; want die Here wreek Hom op sulke dinge;" en: "God het ons nie geroep tot<br />
onreinheid nie, maar tot heiliging;" en: "Weet julle nie dat julle liggame tempels <strong>van</strong><br />
die Heilige Gees is nie?" 1 Tess. 4:2-7; 1 Kor. 6:19.
Vraag 105: Hoe gedra ons ons ten opsigte <strong>van</strong> hierdie Woord?<br />
Antwoord: Ons besef nie die menigte <strong>van</strong> ons oortredings solank hierdie Woord nie in<br />
ons harte lewe, en ons nie deur die getrouheid <strong>van</strong> God verpletter is om te erken dat<br />
ons geneig is om onsself en ander te gronde te rig nie.<br />
Vraag 106: Watter betekenis het die huwelik volgens Christus se Woord en<br />
Gees?<br />
Antwoord: Hy wil daarmee 'n sigbare beeld <strong>van</strong> sy genade voorgestel hê, <strong>van</strong> die<br />
liefde <strong>van</strong> God en <strong>van</strong> die gemeenskap <strong>van</strong> die Heilige Gees met sy gemeente - 'n<br />
gemeente <strong>van</strong> sondaars wat Hy vir Hom geheilig het in sy bloed, wat Hy ook verniet<br />
liefgehad het. Ef. 5:23 e.v.<br />
Vraag 107: Wat is hoerery en egbreuk in die figuurlike sin?<br />
Antwoord: Om die genade <strong>van</strong> Jesus Christus en die geloof prys te gee onder die<br />
voorwendsel <strong>van</strong> heiliging en kuisheid volgens eie keuse, wat ook afgodery is.<br />
Openbaring 22:15: Want buite is die honde en die towenaars en die hoereerders en die<br />
moordenaars en die afgodedienaars en elkeen wat die leuen liefhet en doen.<br />
Openbaring 14:4: Dit is hulle wat nie met vroue bevlek is nie, want hulle is maagde en<br />
volg die Lam waar Hy gaan. Hulle is gekoop uit die mense tot eerstelinge <strong>van</strong> God en <strong>van</strong><br />
die Lam.<br />
Vraag 108: Hoe lui die sesde bede?<br />
Antwoord: Lei ons nie in versoeking nie, maar verlos ons <strong>van</strong> die bose.<br />
Vraag 109: Hoe lui die agtste Woord?<br />
Antwoord: Jy sal nie stee1 nie.<br />
Die agtste Woord
Vraag 110: Wanneer steel jy?<br />
Antwoord: Wanneer ek met gedagtes of met die daad dit wat 'n ander s'n is hom<br />
ontneem, hetsy sonder sy wete, óf so dat ek misbruik maak <strong>van</strong> sy eenvoud of<br />
behoeftigheid of magteloosheid om dit wat syne is, in my besit te kry.<br />
Vraag 111: Wat is vir God "steel"?<br />
Antwoord: Wanneer 'n persoon sy begroting verontagsaam, nie tevrede is met wat hy<br />
het nie en daarom skuld maak, ook wanneer hy sy naaste bedrieg.<br />
Psalm 37:21: Die goddelose leen en betaal nie; maar die regverdige is barmhartig en<br />
vrygewig.<br />
1 Tessalonisense 4:6: En dat niemand bedrog pleeg of sy broeder benadeel in die handel<br />
nie; want die Here is die wreker <strong>van</strong> dit alles, soos ons ook tevore gesê en getuig het.<br />
Vraag 112: Hoe vaar ons ten opsigte daar<strong>van</strong>?<br />
Antwoord: Steel 'n mens nie op die een wyse nie, doen 'n mens dit tog op die ander;<br />
is dit nie groot dinge nie, dan is dit kleintjies, en omgekeerd.<br />
Vraag 113: Wat leer ervaring ons?<br />
Antwoord: Dat onregmatig verkrygde goed geen voordeel bring nie en dat 'n mens<br />
dus vyfvoudig verloor wat 'n mens met steel wen of dat 'n mens sy eie welstand en die<br />
<strong>van</strong> sy erfgename ondergrawe. Vgl. Eks. 22:1.<br />
Vraag 114: Wat sê God se Woord daar<strong>van</strong>?<br />
Antwoord: "Geregtigheid, geregtigheid sal julle najaag; geen tweërlei gewig hê nie,<br />
maar 'n regte weegskaal en regte maatstok." Deut. 25:13; Lev. 19:36; Spr. 11:1 en<br />
16:11.<br />
Vraag 115: Waarop moet hulle let wat ryk is?<br />
Antwoord: Dat hulle diegene wat vir hulle werk se loon nie inkort nie, maar dit<br />
betyds gee.
Deuteronomium 24:14 en 15: Jy mag die behoeftige en arme se loon nie terughou nie;<br />
hetsy hy een <strong>van</strong> jou broeders is of 'n vreemdeling wat in jou land en in jou poorte is;<br />
maar gee hom sy loon <strong>van</strong> die dag, dat die son nie daaroor ondergaan nie; want hy is<br />
behoeftig en onderhou sy siel daarmee, sodat hy nie die Here teen jou aanroep en dit<br />
sonde vir jou is nie.<br />
Jakobus 5:4 en 5: Kyk, die loon <strong>van</strong> die arbeiders wat julle land geoes het, en deur julle<br />
afgetrek is, dit skreeu; en die geroep <strong>van</strong> die oeswerkers het gekom tot die ore <strong>van</strong> die Here<br />
Sebaoth. Julle het lekker geleef op aarde, en julle welluste gehad en julle harte vet gevoer<br />
soos op 'n slagdag.<br />
Vraag 116: En waarop moet hulle let wat behoeftig is?<br />
Antwoord: Dat hulle <strong>van</strong> die rykes nie meer vir hulle arbeid en ware eis as <strong>van</strong> hulle<br />
wat nie ryk is nie; dat hulle vir hulle oorlewing nie na die vermoëntheid <strong>van</strong> hulle ryk<br />
naaste op die loer gaan lê nie, maar getrou arbei en God aanroep. Jak. 1:9; Jak. 2:9;<br />
Ps. 37:25; Ps. 34:7.<br />
Vraag 117: Wat sê die apostel Paulus hier<strong>van</strong>?<br />
Antwoord: "Laat die een wat steel, nie meer steel nie, maar liewer moeite doen om<br />
die goeie met die hande te bewerkstellig, sodat hy het om met die armes te deel." Ef.<br />
4:28.<br />
Vraag 118: Waarin lê die sonde <strong>van</strong> steel eintlik?<br />
Antwoord: Dat ek, in plaas daar<strong>van</strong> om vergenoegd te wees met dit wat God my in sy<br />
wysheid gee en <strong>van</strong> Hom te bid wat ek andersins nog nodig het, wegneem dit wat God<br />
aan 'n ander gegee het, en so God se seën en sy hulp versmaai. Rom. 2:17-22.<br />
Vraag 119: Wat is steel in die figuurlike sin?<br />
Antwoord: God nie gee wat God s'n is nie.<br />
Vraag 120: Hoe lui die vierde bede?<br />
Antwoord: Gee ons <strong>van</strong>dag ons daaglikse brood.<br />
Die negende Woord
Vraag 121: Hoe lui die negende Woord?<br />
Antwoord: Jy sal nie valse getuienis spreek teen jou naastes nie.<br />
Vraag 122: Wat beteken "valse getuienis spreek teen jou naastes"?<br />
Antwoord: Dat ek dit wat deur my naaste reg en in geregtigheid gedoen en betuig is,<br />
uit eieliefde of haat, of omdat ek my ongeregtigheid nie wil erken nie, as<br />
ongeregtigheid opneem, of by ander as sodanig voorstel.<br />
Vraag 123: Gee daar<strong>van</strong> 'n voorbeeld.<br />
Antwoord: Dit is wat Job se vriende wat sy vroeëre gedrag belaster het gedoen het.<br />
Job 22:4-10.<br />
Vraag 124: Hoe gedra jy jou in hierdie opsig?<br />
Antwoord: In my hart verdink ek altyd die wandel en die getuienis <strong>van</strong> die<br />
regverdige, totdat die uitkoms daar<strong>van</strong> my beskaam.<br />
Vraag 125: Wat sê die Skrif hier<strong>van</strong>?<br />
Antwoord: "Wie met sy tong nie kwaadspreek nie, sy naaste geen kwaad doen, en sy<br />
naaste nie smaad nie, met hom sal dit goed gaan," en: "'n Valse getuie bly nie<br />
ongestraf nie, en wie onbeskaamd leuens vertel, sal nie ontkom nie." Ps. 15:3 en 5;<br />
Spr. 19:5.<br />
Vraag 126: Watter bevel gee die apostel Paulus ons?<br />
Antwoord: "Moenie vir mekaar lieg nie, julle wat die ou mens met sy werke uitgetrek<br />
het en die nuwe mens aangetrek het." Kol. 3:9 en 10. [Na die Grieks].<br />
Vraag 127: Hoe lui die tiende Woord?<br />
Die tiende Woord<br />
Antwoord: Jy sal nie jou naaste se huis begeer nie; jy sal nie jou naaste se vrou<br />
begeer nie, nóg sy dienskneg, nóg sy diensmaagd, nóg sy os, nóg sy esel, nóg enigiets<br />
wat jou naaste besit.
Vraag 128: Kan jy hierdie "begeer" laat staan?<br />
Antwoord: Ek kan dit wat my naaste besit en wat vir my beter voorkom as wat ek het,<br />
nie sien sonder om voortdurend dit wat God my genadiglik gegee het, geringer te ag<br />
nie en te dink: Het ek hierdie tog ook besit!<br />
Vraag 129: Wat sê die Woord egter vir ons?<br />
Antwoord: "Is dit te min wat jy het, dan moet jy my slegs vra en Ek sal nog hierdie en<br />
daardie daarby voeg." 2 Sam. 12:8; 2 Kron. 25:9.<br />
Vraag 130: Wat is die gevaar <strong>van</strong> besit?<br />
Antwoord: Dat 'n mens sy vertroue daarop stel en so dan moeilik salig word.<br />
Matteus 6:19-21: Julle moet nie vir julle skatte bymekaarmaak op die aarde nie,<br />
aangesien die motte en die roes dit vreet, en diewe daarna grawe en dit steel. Maar<br />
vergader vir julle skatte in die hemel waar nóg motte nóg roes dit vreet en waar diewe nie<br />
daarna grawe of dit steel nie. Want waar jou skat is, daar is ook jou hart.<br />
Markus 10:24: Maar die dissipels het hulle ontstel oor sy rede. Maar Jesus het hulle weer<br />
geantwoord en vir hulle gesê: Liewe kinders, hoe moeilik is dit vir diegene, wat so hulle<br />
vertroue op rykdom stel, om in die koninkryk <strong>van</strong> God te kom.<br />
1 Timoteus 6:9 en 10: Dog die wat ryk wil word, val in versoeking en strikke, en in vele<br />
dwase en skadelike begeerlikhede wat die mense laat versink in die verderf en<br />
verdoemenis. Want geldgierigheid is 'n wortel <strong>van</strong> alle euwel, wat etlike begeer en daarom<br />
<strong>van</strong> die geloof afgedwaal en vele smarte vir hulleself veroorsaak het.<br />
1 Korintiërs 6:9 en 10: Weet julle nie dat die onregverdiges nie die koninkryk <strong>van</strong> God sal<br />
beërf nie? Moet julle nie laat mislei nie; nóg die hoereerders, nóg die afgodedienaars, nóg<br />
die egbrekers, nóg die ontugtiges, nóg die homoseksuele, nóg die diewe, nóg die<br />
gierigaards, nóg die dronkaards, nóg die lasteraars, nóg die rowers sal die koninkryk <strong>van</strong><br />
God beërf.<br />
Vraag 131: Hoe lui die slot <strong>van</strong> die gebed <strong>van</strong> die Here?<br />
Antwoord: Aan U behoort die koninkryk en die krag en die heerlikheid tot in<br />
ewigheid. Amen!
Vraag 132: Gee vir my die opsomming <strong>van</strong> alle gebooie in een.<br />
Antwoord: Die belangrikste en grootste gebod is: "Jy moet die Here jou God liefhê<br />
met jou hele hart, met jou hele jou siel, met jou hele gemoed, en met alle krag!" En 'n<br />
ander wat daarmee gelyk is: "Jy moet jou naaste liefhê soos jouself."<br />
Vraag 133: Met watter Woord het God allereerste sy Wet saamgevat?<br />
Antwoord: Met die Woord: "Van die boom <strong>van</strong> die kennis <strong>van</strong> goed en <strong>van</strong> die<br />
kwaad sal jy nie eet nie."<br />
Vraag 134: Maar is die Wet <strong>van</strong> die Tien Woorde nie uitsluitlik vir die Jode nie?<br />
Antwoord: Daar is geen mens en volk wat nie die oortreding <strong>van</strong> hierdie Woorde, hoe<br />
hulle ook al uitgelê word, afkeur nie; en daarmee bewys alle volke dat die werk <strong>van</strong><br />
hierdie Wet in hulle harte graveer is.<br />
Romeine 2:1, 14 en 15: Daarom, o mens, kan jy jou nie verontskuldig nie, wie jy is, wat<br />
daar oordeel; want waarin jy 'n ander oordeel, verdoem jy jouself, aangesien jy juis<br />
dieselfde doen as wat jy oordeel. Want net so is die heidene wat die Wet nie het nie en tog<br />
<strong>van</strong> nature die voorskrifte <strong>van</strong> die Wet doen: hoewel hulle die Wet nie het nie, is hulle vir<br />
hulleself 'n Wet; daardeur bewys hulle dat die voorskrifte <strong>van</strong> die Wet in hulle harte<br />
geskryf is, aangesien hulle gewete en ook hulle gedagtes daar<strong>van</strong> getuig wanneer hulle<br />
mekaar onderling beskuldig of verontskuldig.<br />
Vraag 135: Wat is die slotsom <strong>van</strong> jou belydenis ten opsigte <strong>van</strong> God se gebooie?<br />
Antwoord: Wat die apostel skryf: "Ek sou die sonde nie herken het andersins as deur<br />
Wet nie; want ek sou ook die begeerte nie herken het indien die Wet nie gesê het: "Jy<br />
mag nie begeer nie," en: "Ons weet dat die Wet geestelik is; maar ek is vleeslik,<br />
verkoop onder die sonde." Rom. 7:7 en 14.<br />
Vraag 136: Waartoe dien die Wet daarvolgens?<br />
Antwoord: Dat ons <strong>van</strong> die mag <strong>van</strong> ons sonde oortuig word.
Vraag 137: Het God dan nie sy Wet en sy gebooie gegee sodat ons mense<br />
daarvolgens sou handel nie?<br />
Antwoord: Gewis! Moses sê: Die woorde, wat ek tot julle spreek, is julle lewe. Deut.<br />
32:47.<br />
Vraag 138: Hoe verstaan jy dit?<br />
Antwoord: Dat wanneer ek in die Woord <strong>van</strong> God bly, dit wil sê sy gebooie bewaar,<br />
die Woord Self reeds 'n blywende geluk hier en in die hiernamaals vir my geskep het,<br />
want in God se Woord is alle geluksaligheid vir my bevat. Neh. 9:29.<br />
Vraag 139: Maar kan 'n mens, 'n sondaar, dan die gebooie <strong>van</strong> God onderhou?<br />
Antwoord: Geensins nie; inteendeel, hy begaan daagliks vele oortredings.<br />
Vraag 140: Waarom eis God dan <strong>van</strong> die mens iets wat hy nie kan volbring nie?<br />
Antwoord: God wil dit <strong>van</strong> die mens uit die volheid <strong>van</strong> Christus hê. Uit hierdie<br />
volheid skenk Hy Self aan die mens dit wat Hy hom beveel.<br />
2 Petrus 1:3-7: Aangesien allerlei <strong>van</strong> sy Goddelike krag (wat tot die lewe en die goddelike<br />
wandel dien) aan ons geskenk is deur die kennis <strong>van</strong> Hom wat ons geroep het deur sy<br />
heerlikheid en deug, waardeur aan ons die dierbare en allergrootste beloftes geskenk is,<br />
naamlik dat julle daardeur die goddelike natuur deelagtig word wanneer julle die<br />
verganklike begeerte <strong>van</strong> die wêreld ontvlug het, spits daarom alle vlyt daarop toe om by<br />
julle geloof deug en by die deug nederigheid en by die nederigheid matigheid en by die<br />
matigheid geduld, en by die geduld godsaligheid, en by die godsaligheid broederlike liefde<br />
en by die broederlike liefde liefde jeens almal te voeg.<br />
Vraag 141: Hoe verstaan ons mense egter die Wet?<br />
Antwoord: Ons behandel die heilige Wet met dieselfde ligsinnigheid, met dieselfde<br />
aanmatiging, as die kinders <strong>van</strong> Israel toe hulle gesê het: "Alles wat die Here gespreek<br />
het, sal ons doen," terwyl ons nie daaraan dink in watter dood ons is nie. Eks. 19:8.
Vraag 142: Wat is die gevolg daar<strong>van</strong>?<br />
Antwoord: Ons sien in die hele geskiedenis <strong>van</strong> die Jode dat God sulke aanmatiging<br />
nie ongestraf laat verbygaan nie; terwyl hulle hulself as regverdig en vroom beskou<br />
het, het hulle hulle nie deur die profete laat oortuig <strong>van</strong> die ongeregtigheid en laat<br />
bestraf nie, en so het hulle hulself in die verderf gebring. Ps. 106; 2 Kron. 36.<br />
Vraag 143: Gaan dit dan om so 'n presiese onderhouding <strong>van</strong> die Wet <strong>van</strong> God?<br />
Antwoord: Ja seker! Daarom getuig ook die apostel Paulus <strong>van</strong> Moses, dat selfs hy<br />
uitgeroep het: "Ek is verskrik en sidder." Heb. 12:21.<br />
Vraag 144: Watter vrug sal vir ons <strong>van</strong> God se kant daaruit spruit wanneer ons<br />
vir die Wet <strong>van</strong> God skrik, sidder, bewe, wegsink?<br />
Antwoord: Dat die barmhartigheid <strong>van</strong> God in Christus Jesus oor ons kom, en God<br />
Self by ons woning maak te midde <strong>van</strong> ons onreinhede, Self ons vir Hom heilig, en<br />
ons so, soos ons is, by Hom opneem in ewige geregtigheid, ter wille <strong>van</strong> die geslagte<br />
Lam waarop God al ons sondes gewerp het.<br />
Vraag 145: Sal ons dan op hierdie wyse met die Wet in ooreenstemming wees?<br />
Antwoord: Gewis; want so gee God sy Heilige Gees, wat sy vrug met Hom meebring.<br />
Vraag 146: Mag sodanige vrug dan geen diens <strong>van</strong> mensehande wees nie?<br />
Antwoord: Nee, want alleen die Heilige Gees weet hoe in die Tien Woorde <strong>van</strong> die<br />
Wet gewandel moet word. Ons weet niks daar<strong>van</strong> nie. Ons lê alles uit volgens<br />
heidense, onregverdige sedeleer en volgens ons onbarmhartige eieliefde, en nie na<br />
God se hart nie.<br />
Vraag 147: Wat het ons dus nodig?<br />
Antwoord: Dat die Heilige Gees ons dryf.
Vraag 148: Mag ons ons <strong>van</strong> die Wet losmaak?<br />
Antwoord: Beslis nie. Die Wet <strong>van</strong> God bly ewig; en ons is in God verbind en verplig<br />
om dit jota en tittel te hou; so nie ons word getref deur die vloek <strong>van</strong> God. Daarom<br />
mag ons ook niks daar<strong>van</strong> wegneem nie, ook niks daarby voeg nie.<br />
Vraag 149: Ek dag egter die leer <strong>van</strong> die apostels is dat die Wet vir ons afgeskaf<br />
sou wees?<br />
Antwoord: Dit het die apostels nooit geleer nie; hulle het egter wel sterk daarop<br />
aangedring dat 'n mens die skadu's en beelde <strong>van</strong> die Wet, bv. die besnydenis of die<br />
seremoniële reiniging en heiliging nie naas Christus of in die plek <strong>van</strong> Christus sou<br />
stel om so aan die Wet <strong>van</strong> die tien gebooie gelyk te kom, of om so met die Wet <strong>van</strong><br />
die tien gebooie in ooreenstemming te kom nie, want die hele Wet beoog en bedoel<br />
alleen Christus.<br />
Vraag 150: Watter betekenis het die skadu's en beelde <strong>van</strong> die Wet dan gehad?<br />
Antwoord: Die skadu's en beelde was 'n prediking <strong>van</strong> die reeds in die paradys<br />
beloofde Vrouesaad en het 'n einde gehad toe Christus in die vlees gekom het. In<br />
hierdie opsig noem die apostel die Wet 'n opvoeder (tugmeester) tot Christus en voeg<br />
daaraan toe dat, sedert die geloof gekom het, ons nie meer onder 'n opvoeder sou wees<br />
nie. Gal. 3:23-25.<br />
Vraag 151: Was hierdie leer <strong>van</strong> die apostels nuut en besonders?<br />
Antwoord: Geensins nie! Net soos die apostels, het die profete en die Israel <strong>van</strong> God<br />
dit <strong>van</strong> lankal af verstaan. Wanneer ons lees hoe die heiliges die Wet <strong>van</strong> God, sy<br />
gebooie en regte liefgehad en geprys het, dan moet ons dit so verstaan: dat hulle die<br />
barmhartigheid, genade, liefde en trou <strong>van</strong> God geprys het, hoe Hy hulle in sy Christus<br />
opgeneem en deur sy Gees in sy weë en na sy wil gelei het.<br />
Vraag 152: Was dit dan in die woestyn <strong>van</strong> Israel weerhou?<br />
Antwoord: Beslis nie! Inteendeel, Moses het met die prediking <strong>van</strong> Christus <strong>van</strong><br />
Sinai gekom, terwyl hy die Wet <strong>van</strong> die Tien Woorde in 'n kis moes lê. Vgl. Joh. 5:46;<br />
Eks. 34.
Vraag 153: Wat beteken dit?<br />
Antwoord: Hierdie kis of ark beteken Christus; in Hom was die wil <strong>van</strong> God, om die<br />
wil <strong>van</strong> God te doen. Heb. 9.<br />
Vraag 154: As Christus nou egter reeds die wil <strong>van</strong> God gedoen en dus die Wet<br />
vervul het, waarom moet die Wet dan nog voorgehou word?<br />
Antwoord: Omdat wat die Wet wil hê aanwesig moet wees, daarom word die Wet<br />
aan ons voorgehou, sodat ons waarlik in Christus se gemeenskap bevind sou word; in<br />
Wie se gemeenskap alles vir ons voorhande is.<br />
Vraag 155: Behoort ons dan die Wet as 'n spieël te gebruik om daarin te sien hoe<br />
ver ons in die heiliging gevorder het?<br />
Antwoord: As 'n spieël <strong>van</strong> die sonde moet ons die Wet beskou en ons alleen uitstrek<br />
na die Here wat ons geregtigheid is en Hom vashou.<br />
Vraag 156: Maar mag die Wet nie naas Christus geneem word as leer <strong>van</strong> die<br />
sedes en <strong>van</strong> heiliging nie?<br />
Antwoord: Geensins nie; die apostel Paulus stel in hierdie opsig die Wet voor as 'n<br />
man deur wie ons vir die dood vrugte gedra het, as 'n man wat gesterf het en vir wie<br />
ook ons gesterf het in die dood <strong>van</strong> Christus. So moet ons ons dan aan die nuwe man,<br />
Christus, oorgee, by wie ons vir God vrug dra, dit wil sê in ooreenstemming met die<br />
Wet lewe. Rom. 7:1-6.<br />
Vraag 157: Waarom hou die apostel dit aan ons voor?<br />
Antwoord: Omdat ons mense meen om deur die geloof met die Wet vooruit te kan<br />
kom, terwyl dit geestelik maar ons vleeslik is; maar sodat ons die Wet bewaar, het<br />
Christus dit uit ons hand geneem; derhalwe is ons nie meer onder heerskappy <strong>van</strong> die<br />
Wet nie, maar onder heerskappy <strong>van</strong> die genade, en uit die volheid <strong>van</strong> hierdie genade<br />
word ons koninklik geskenk wat goed en reg is in God se oë.
Vraag 158: So hou ons dan die Wet volkome?<br />
Antwoord: Ons doen niks goeds waarby ons nie sondig nie; ons is egter volmaak in<br />
Christus, volgens God se genadige toerekening en bedekking in die volmaaktheid <strong>van</strong><br />
Christus.<br />
Vraag 159: Wat is dus in min woorde jou leer <strong>van</strong> die Wet?<br />
Antwoord: Die Wet is die sigbare verteenwoordiger <strong>van</strong> God op aarde. Ons kan sy<br />
wil alleen uit die Wet <strong>van</strong> die Tien Woorde ken, en ons moet ons handel en wandel<br />
daarna rig. Die Wet moet dus hoog geëer en gehandhaaf bly in die gemeente. Maar<br />
daarom, omdat ons mense en sondaars is, moet ons geheel en al afstand doen <strong>van</strong> ons<br />
waan dat ons ook net 'n enkele gebod <strong>van</strong> die Wet sou kon vervul, en moet ons<br />
[vervulling - A.H.B.] geheel en al in Christus wees, sodat die Wet nie geskend word<br />
nie, maar in waarheid by ons vervul word.<br />
Vraag 160: Wat is sekerlik die gevaarlikste dwaling ten opsigte <strong>van</strong> die Wet <strong>van</strong><br />
God?<br />
Antwoord: Dat die mens meen dat dit nie so presies daarop aankom nie, en dat hy dan<br />
ter wille <strong>van</strong> die buik en ydele genot en verkwisting reken hy mag met soveel <strong>van</strong> die<br />
Wet wegdoen of mag soveel daaraan toevoeg as wat met sy omstandighede<br />
ooreenkom - waarby hy homself dan vlei met die geloof, met die barmhartigheid <strong>van</strong><br />
God en met die verdienste <strong>van</strong> Christus.<br />
Vraag 161: Hoe staan die ware gelowige dan teenoor die Wet?<br />
Antwoord: Hy het dit <strong>van</strong> harte lief; want hy sien daarin 'n ketting <strong>van</strong> die trouste<br />
beloftes <strong>van</strong> God en die heerlikste handhawing, sowel <strong>van</strong> die eer <strong>van</strong> God as <strong>van</strong> sy<br />
eie geluk. Daarom gee hy homself prys en is suiwer op geregtigheid uit.<br />
Tweede gedeelte: Dat God God is<br />
Vraag 162: Wat wil jy daarmee sê, dat God God is?<br />
Antwoord: Terwyl ek erken dat ek 'n mens, 'n sondaar is, gee ek aan God die eer dat<br />
Hy nie anders is as hoe Hy Hom aan my in sy Woord bekendmaak nie.
Vraag 163: Hoe het Hy Hom dan daarin bekendgemaak?<br />
Antwoord: As 'n regverdige en rein God in Wie se handeling en uitsprake glad geen<br />
onreg is nie, maar net liefde tot ons, sodat dit met ons goed gaan.<br />
Vraag 164: Hoe het Hy sy geregtigheid geopenbaar?<br />
Antwoord: Daarin, dat Hy vir Homself daargestel het wat reg is in sy oë.<br />
Vraag 165: Waarom het Hy vir Homself daargestel wat reg is in sy oë?<br />
Antwoord: Uit loutere genade en barmhartigheid vir my, arm, verlore en verdoemde<br />
mens, soos dit met sy heilige Wese ooreenkom.<br />
Vraag 166: Wat is reg in sy oë?<br />
Antwoord: Dat sy Wet opgerig, die sonde uit die midde verwyder en sy skepsel so in<br />
geregtigheid voor Hom gestel sal word.<br />
Vraag 167: Hoe het God sy Wet opgerig, die sonde uit die midde verwyder en so<br />
die mens in geregtigheid voor Hom gestel?<br />
Antwoord: In sy eniggebore en geliefde Seun Jesus Christus, ons Here.<br />
Vraag 168: Waardeur?<br />
Antwoord: Deur sy geboorte, getuienis, dood, opstanding, hemelvaart en<br />
inbesitneming <strong>van</strong> die koninkryk.<br />
Van die geboorte <strong>van</strong> ons Here Jesus Christus<br />
Vraag 169: Hoe het die ouers <strong>van</strong> ons Here geheet?<br />
Antwoord: Josef en Maria.<br />
Vraag 170: Van watter stam en geslag was sy ouers?<br />
Antwoord: Van die stam <strong>van</strong> Juda; Josef <strong>van</strong> die geslag <strong>van</strong> Dawid uit Nathan<br />
volgens Lukas 3, en Maria <strong>van</strong> die geslag <strong>van</strong> Dawid uit Salomo volgens Matteus 1.
Vraag 171: Is Josef die ware vader <strong>van</strong> ons Here?<br />
Antwoord: Nee, Josef was die pleegvader <strong>van</strong> ons Here.<br />
Vraag 172: Waarom het God Hom 'n pleegvader gegee?<br />
Antwoord: Maria was aan Josef verloof. Terwyl God haar haar weg laat gaan het soos<br />
sy dit as mens ingeslaan het, het Hy tog tegelykertyd daarvoor gesorg dat sy<br />
Raadsbesluit volbring sou word. Dog is Maria se huweliksverbintenis met Josef eers<br />
nadat die Here gebore is voltrek - en so is dit God se manier <strong>van</strong> doen dat Hy sy<br />
weldaad vir die oë <strong>van</strong> die mens verberg: Hy wil dat dit geglo word.<br />
Vraag 173: Hoe is ons Here dan gebore?<br />
Antwoord: Uit Maria - die maagd.<br />
Vraag 174: Waarom moes die Here uit 'n maagd gebore word?<br />
Antwoord: Dit het God reeds tevore in die paradys bepaal, toe Hy uitdruklik 'n<br />
Vrouesaad beloof het en daarmee alle krag <strong>van</strong> die man uitgesluit het. Dit het God<br />
behaag om, na Adam se oortreding, die heil te laat voortkom uit die swakke en<br />
onmoontlike.<br />
Vraag 175: Ken jy daarvoor nog ander getuienis in die Skrif?<br />
Antwoord: Jesaja sê met duidelike woorde in hfst. 7:14: "Kyk, die maagd is swanger<br />
en baar 'n Seun en noem sy naam Immanuel," dit is: "God met ons"!<br />
Vraag 176: Op watter wyse is hierdie belofte vervul?<br />
Antwoord: Die belofte aangaande die Christus wat aan Dawid gegee is (2 Samuel 7),<br />
was neergelê in Salomo. Uit sy nakomelingskap was geen manlike lid meer as<br />
kroonprins aanwesig nie en in die volheid <strong>van</strong> die tyd het slegs die kroonprinses Maria<br />
oorgebly, die dogter <strong>van</strong> Jakob volgens Matt. 1:16; en derhalwe moes uit haar as<br />
maagd die Beloofde voortkom, indien God se Woord vervul sou word.
Vraag 177: Maar Maria word tog reeds tevore Josef se vrou genoem?<br />
Antwoord: So heet sy volgens die Wet as sy verloofde. Dat sy 'n maagd was,<br />
daarvoor het ons, behalwe haar antwoord aan die engel, "Hoe sal dit gebeur, aangesien<br />
ek geen man beken het nie?", die onverdagte getuienis <strong>van</strong> die Heilige Gees.<br />
Matteus 1:18 en 25: Die geboorte <strong>van</strong> Jesus Christus het so verloop: Toe Maria, sy<br />
moeder, aan Josef verloof was, voordat hy haar tuisgebring het, is sy swanger bevind uit<br />
die Heilige Gees. En (Josef) het haar nie beken nie, totdat sy haar eerste Seun gebaar het,<br />
en hy het Hom Jesus genoem. Vgl. Deut. 22:23 en 24.<br />
Vraag 178: Maar is dit nie teen die gesonde verstand dat ons Here uit die maagd<br />
gebore is, sonder die toedoen <strong>van</strong> 'n man nie?<br />
Antwoord: Nee, want as die verstand oor duisend ander dinge moet besluit: "dit is<br />
God se vinger!", of: "dit kan net God!", dan kan dit sekerlik wel besluit dat God<br />
magtig was om 'n maagd te laat baar.<br />
Vraag 179: Hoe is ons Here deur die maagd ont<strong>van</strong>g en gebore?<br />
Antwoord: Deur die neerdaal <strong>van</strong> die Heilige Gees op haar en deur die oorskaduwing<br />
<strong>van</strong> die mag <strong>van</strong> die Allerhoogste.<br />
Vraag 180: Wat beteken dit dat die Heilige Gees op Maria gekom het?<br />
Antwoord: Dat die mag <strong>van</strong> die liefde <strong>van</strong> God tot my, arm verlore mens, op die<br />
maagd neergedaal het, sodat sy die woord <strong>van</strong> die engel: "Jy sal 'n Seun baar", geglo<br />
het.<br />
Vraag 181: Waar staan dit geskryf?<br />
Antwoord: So het Elisabeth vir Maria gesê: "Salig is jy wat geglo het." Luk. 1: 45.<br />
Vraag 182: Hoe is ons Here dus ont<strong>van</strong>g?<br />
Antwoord Die Heilige Gees het in die maagd die geloof verwek en haar deur hierdie<br />
geloof laat ont<strong>van</strong>g, toe sy die ewige Woord, dieselfde Woord <strong>van</strong> die Vader waarin<br />
ook hemel en aarde geskape is, in haar opgeneem het.
Vraag 183: Wat beteken dit dat die mag <strong>van</strong> die Allerhoogste haar oorskadu het?<br />
Antwoord: Dat die mag <strong>van</strong> Hom wat bo alles is, haar in staat gestel het om iets so<br />
ongewoons en skynbaar teennatuurliks te volbring.<br />
Vraag 184: Waarom moes ons Here deur die geloof ont<strong>van</strong>g en gebore word?<br />
Antwoord: Omdat Hy as die Here uit die hemel Hom op geen ander wyse hier benede<br />
in ons toestand sou kon bevind en in hierdie toestand <strong>van</strong> ons sou kon kom, as juis<br />
deur die geloof nie, waardeur alleen alles rein en heilig bly.<br />
Vraag 185: In watter toestand het ons Here gekom en in watter toestand was Hy<br />
dus hier?<br />
Antwoord: Soos geskryf staan: "Die Woord het vlees geword", en: "Jesus die<br />
Christus is een wat in die vlees gekom het."<br />
Jobannes 1:14: En die Woord het vlees geword, en het onder ons gewoon, en ons het sy<br />
heerlikheid aanskou, 'n heerlikheid soos <strong>van</strong> die Eengeborene <strong>van</strong> die Vader, vol genade<br />
en waarheid.<br />
1 Johannes 4:2: Daaraan ken julle die Gees <strong>van</strong> God: elke Gees wat bely dat Jesus<br />
Christus in die vlees gekom het, is uit God.<br />
Vraag 186: Wat beteken dit?<br />
Antwoord: Ons is vlees, dit wil sê nie Gees nie, derhalwe is ons geheel <strong>van</strong> God<br />
vervreemd, die dood en die duiwel is ons lot. In hierdie toestand <strong>van</strong> ons het die Here<br />
hier vir ons verkeer en was nogtans in soverre 157 nie wat ons was nie, omdat Hy dit vir<br />
ons gedoen het, maar Hy as sodanig die Here in die hemel was.<br />
Vraag 187: Het God of het die Vader mens geword?<br />
Antwoord: Nee, die Woord het vlees geword.<br />
157 "insofern"
Vraag 188: Maar die Woord was God?<br />
Antwoord: Die woord <strong>van</strong> 'n koning is die koning self. Maar waar 'n koning<br />
weliswaar nie sy woord vlees kan laat word nie, kon God dit wel doen.<br />
Vraag 189: Hoe het God deur die geboorte <strong>van</strong> ons Here Jesus Christus DIE WET<br />
OPGERIG?<br />
Antwoord: God het sy Seun as die ander Adam na die aarde gestuur, om dit te herstel<br />
wat ons en Adam bederf het en derhalwe was dit die wil <strong>van</strong> God dat Hy "onder Wet"<br />
geword het.<br />
Vraag 190: Wat bedoel jy daarmee dat die Seun <strong>van</strong> God "onder Wet" geword<br />
het?<br />
Antwoord: Die Wet <strong>van</strong> God moes gedoen en vervul word, omdat dit <strong>van</strong> God is. In<br />
die woord "onder Wet" lê uitgespreek dat die Here in ons vlees en in ons swakheid<br />
gekom het vir ons, terwyl ons, hoewel tot die Wet verplig omdat dit <strong>van</strong> God is, die<br />
Wet so selde nakom dat ons veel eerder steeds aan die sigbare voorkeur gee. Aan<br />
dieselfde verset wat juis daaruit in ons ontstaan, aan dieselfde stryd was ons Here hier<br />
oorgegee, om nogtans - wat ons nie vermag het nie - die wil <strong>van</strong> God te doen; en dit<br />
het Hy gedoen, nie alleen sodat hierdie wil gedoen sou wees nie, maar ook sodat ons<br />
<strong>van</strong> hierdie verset verlos sou word en ondanks die verset op gelyke wyse in Hom die<br />
wil <strong>van</strong> God gedoen sou hê.<br />
Vraag 191: Hoe het God deur die geboorte <strong>van</strong> Christus DIE SONDE UIT DIE MIDDE<br />
VERWYDER?<br />
Antwoord: Omdat ons Here in die vlees gekom het, het Hy in ons toestand gekom;<br />
daardeur het Hy ons toestand <strong>van</strong> die sonde opgehef, want as die ander Adam is Hy<br />
deur God "sonde" gemaak vir ons en so het Hy, die Lam <strong>van</strong> God, die sonde <strong>van</strong> die<br />
wêreld opgehef en weggeneem.<br />
Johannes 1:29: Die ander dag sien Johannes Jesus na Hom kom, en hy sê: Kyk, dit is die<br />
Lam <strong>van</strong> God, wat die sonde <strong>van</strong> die wêreld dra!
Vraag 192: Hoe het God deur die geboorte <strong>van</strong> Christus DIE MENS WEER IN<br />
GEREGTIGHEID GESTEL?<br />
Antwoord: Deurdat God juis Hom, wat glad nie sonde geken het nie, vir ons tot<br />
sonde gemaak het, het Hy dit gedoen, sodat ons sou word die geregtigheid <strong>van</strong> God in<br />
Hom; en so het die koms <strong>van</strong> Christus in ons toestand, wat sonde was, ons weer in die<br />
toestand verplaas waarin Adam oorspronklik was, <strong>van</strong> wie geskryf is: "die seun <strong>van</strong><br />
God". Luk. 3:38; 2 Kor. 5:21.<br />
Vraag 193: Wat beteken dit dat ons "geregtigheid <strong>van</strong> God" geword het?<br />
Anttwoord: Dat ons in 'n verhouding is wat na God se welbehae, wil en Gees is.<br />
Vraag 194: Hoe troos die geboorte <strong>van</strong> Christus, sy koms in die vlees jou dus?<br />
Antwoord: Ek voel en bespeur wel dat ek vlees is, maar nogtans mag ek my voortaan<br />
daarop verlaat dat, terwyl Hy in my toestand die wil <strong>van</strong> die Vader gedoen het, Hy my<br />
juis daardeur uit my toestand verlos het, en dat ek die wil <strong>van</strong> God doen wanneer ek<br />
dit gewis as waar aanvaar; want hy wat glo dat God Jesus gestuur het, doen die werk<br />
<strong>van</strong> God.<br />
Johannes 6:29: Jesus het geantwoord en vir hulle gesê: Dit is die werk <strong>van</strong> God, dat julle<br />
glo in Hom wat Hy gestuur het.<br />
Van die getuienis <strong>van</strong> ons Here<br />
Vraag 195: Hoe het God deur die getuienis <strong>van</strong> Christus DIE WET WEER OPGERIG?<br />
Antwoord: God het sy Gees op Hom laat rus, in welke Gees ons Here deur daad en<br />
leer die regte kennis <strong>van</strong> God en die eintlike betekenis <strong>van</strong> sy Wet gehandhaaf het.<br />
Joh. 1:32 en 33; Jes. 61:1.<br />
Vraag 196: Wat is die regte kennis <strong>van</strong> God?<br />
Antwoord: Dat Hy wat hemel en aarde en alles geskape het, die God en Vader <strong>van</strong><br />
ons Here Jesus Christus en derhalwe ook ons God en liefhebbende Vader in die<br />
hemele is, <strong>van</strong> Wie ons in Christus alles het wat vir ons vir hierdie lewe en die lewe in<br />
die hiernamaals nuttig is.
Vraag 197: Watter gedagtes koester ons dan self <strong>van</strong> God?<br />
Antwoord: Self vertrou ons Hom nie as ons Vader nie; veel eerder beskou ons Hom<br />
as 'n God vir Wie ons ons moet afsloof, sodat Hy nie nors word nie.<br />
Vraag 198: Wat is volgens die Here se getuienis die bedoeling <strong>van</strong> God met sy<br />
Wet?<br />
Antwoord: Die erkenning dat ons, hoewel verlore en verdoemenswaardige mense, in<br />
Christus by God in genade opgeneem is, sodat ons in sy Wet wandel, aan sy hand, na<br />
sy Gees en nie na ons goeddunke nie.<br />
Vraag 199: Watter ont<strong>van</strong>gs het hierdie getuienis by ons gekry?<br />
Antwoord: Niks anders as teenspraak moes die Here <strong>van</strong> die sondaars verduur nie.<br />
Hebreërs 12:3: Gedenk Hom wat sodanige teëpraat <strong>van</strong> die sondaars teen Hom verdra<br />
het, sodat julle moed nie afstomp en julle ophou nie.<br />
Vraag 200: Hoe lê ons dan die Wet uit?<br />
Antwoord: Ons meen ons is godvresende mense, wat God alleen aanbid, sy Naam<br />
heilig, ook elkeen gee wat hom toekom - ons beskou onsself as beminlik, eerlik, kuis,<br />
gehoorsaam en wil niks daar<strong>van</strong> weet dat ons die teendeel is nie.<br />
Vraag 201: En verder?<br />
Antwoord: Ons verontskuldig ons soveel ons kan, wanneer ons 'n slag <strong>van</strong> ons<br />
verkeerdheid bewus word; ons dink dat dit vereffen is, as ons meen dat ons dit weer<br />
goed gemaak het en staan steeds op ons vroomheid.<br />
Vraag 202: Wat is egter, volgens die getuienis <strong>van</strong> Christus, die korrekte<br />
handhawing <strong>van</strong> Wet?<br />
Antwoord: Dit, dat 'n mens sodanige vroomheid, al het dit ook nog so 'n mooi skyn,<br />
nie huldig nie, maar na die Gees <strong>van</strong> die Wetgewer met die Wet omgaan, nie na<br />
homself vra nie, maar na God, en dit aan Hom toevertrou dat ons op hierdie wyse wel<br />
volgens sy wil sal wees.
Vraag 203: En wat is die Gees <strong>van</strong> die Wet?<br />
Antwoord: Reddende liefde wat, waar die verlorene homself te gronde wil rig, dit aan<br />
geen vorms steur nie en <strong>van</strong> die skadelike vorms weghelp; wat egter, as dit<br />
kwaadwillig misken word, net so beslis op die vorms staan teenoor diegene wat,<br />
ongeag die onderwysing, hulle in hulle eiewaan met die vorms teen die Gees wil<br />
handhaaf.<br />
Vraag 204: Hoe het God egter deur die getuienis <strong>van</strong> Christus DIE SONDE UIT DIE<br />
MIDDE VERWYDER?<br />
Antwoord: Die sonde ontstaan deur die verkeerde gesindheid met betrekking tot die<br />
Wet. Aangesien Christus ons nou deur daad en leer die Gees <strong>van</strong> die Wet meegedeel<br />
het, moet die verkeerde gesindheid ten opsigte <strong>van</strong> die Wet en die verkeerde<br />
toepassing ophou by hulle wat in Hom glo.<br />
Vraag 205: En hoe het God ons deur die getuienis <strong>van</strong> Christus IN GEREGTIGHEID<br />
GESTEL?<br />
Antwoord: Deurdat die verkeerde gesindheid en toepassing opgehou het, moes<br />
noodwendig 'n gesindheid ten opsigte <strong>van</strong> die Wet by ons ontstaan wat volgens God is<br />
en 'n toepassing <strong>van</strong> die Wet volgens Gees.<br />
Vraag 206: Wat is die samevatting <strong>van</strong> die getuienis <strong>van</strong> Christus aangaande die<br />
mens, aangaande God en aangaande Homself?<br />
Antwoord: Dat die mens, wat hy ook al <strong>van</strong> homself beweer, niks is nie; dat hy, hoe<br />
vroom, hoe wys, hoe heilig, hoe geleerd, hoe bekwaam hy ook al mag wees, en wat hy<br />
ook al <strong>van</strong> God ont<strong>van</strong>g het, God tog verlaat, opoffer en doodmaak as God met sy<br />
getuienis na hom toe kom; dat God alleen egter regverdig is, omdat Hy ons alles, lewe<br />
en saligheid, in Christus Jesus uit genade skenk; en eindelik dat Christus alles in almal<br />
is en dat ons in Hom weer tot God gebring is.<br />
Kolossense 3:11: Waar nie Griek, Jood, besnydenis, voorhuid, nie-Griek, Skit, dienskneg,<br />
vrye is nie; maar Christus alles en in almal is.<br />
Kolossense 1:20: En alles deur Hom versoen sou word met Homself, hetsy op die aarde of<br />
in die hemel, deurdat Hy deur Homself vrede gemaak het deur die bloed aan die kruis.
Vraag 207: Hoe troos dit jou?<br />
Antwoord: Dat God Homself in Christus aan my, wat sy vyand was, as sy ewige<br />
vriend gegee het, waarby ek erken dat ek niks is nie en dat alles alleen sy ontferming<br />
is.<br />
Romeine 5:10: Want soos ons, toe ons nog vyande was, met God versoen is deur die dood<br />
<strong>van</strong> sy Seun, soveel te meer sal ons salig word deur sy lewe, noudat ons versoen is.<br />
2 Korintiërs 5:19: Want God was in Christus en het die wêreld met Homself versoen, en<br />
het hulle hulle sondes nie toegereken nie, en het onder ons die woord <strong>van</strong> versoening<br />
opgerig.<br />
Vraag 208: Watter bewyse het ons Here in sy getuienis <strong>van</strong> hierdie ontferming<br />
gegee?<br />
Antwoord: Ten eerste was die grootste bewys <strong>van</strong> hierdie ontferming dat Hy in die<br />
vlees hier was en onder ons gewoon het; voorts: die blindes het gesien, die lammes het<br />
geloop, die melaatses het rein geword, die dowes het gehoor, die dooies het opgestaan<br />
en vir die armes is die E<strong>van</strong>gelie gepreek. Wie hulle nie aan Hom geërger het nie, het<br />
salig geword. Wie na Hom gekom het, het Hy nie verwerp nie. Orals het Hy<br />
vermoeides en belastes vergiffenis <strong>van</strong> sondes geskenk, so het Hy tollenaars en hoere<br />
aangeneem; Hy het aan almal goed bewys en alles herstel.<br />
Matt. 11:5 en 6; Joh. 6:37; Matt. 11:28; Matt. 9:11.<br />
Van die kruisdood <strong>van</strong> ons Here<br />
Vraag 209: Wanneer is ons Here gekruisig en het Hy gesterf?<br />
Antwoord: Op 'n Vrydag, onder die Romeinse stadhouer Pontius Pilatus, toe Kajafas<br />
hoëpriester was.<br />
Vraag 210: Vir wie het Christus gesterf?<br />
Antwoord: Vir my en alle sondaars, wat anders nie weet waar ons lewe moet vind en<br />
<strong>van</strong>daan moet haal nie.
Vraag 211: Hoe het God deur die dood <strong>van</strong> Christus SY WET GEHANDHAAF?<br />
Antwoord: Toe God sy eie Seun vir ons in die dood gegee het, het Hy openbaar<br />
gemaak dat die doodstraf wat ons weens ons oortreding volgens sy Wet opgelê is nie<br />
onregverdig is nie, want anders sou die regverdige God sy Seun nie vir ons laat sterwe<br />
het nie.<br />
Vraag 212: En verder?<br />
Antwoord: Hy, hoewel Seun, het uit dit wat Hy gely het gehoorsaamheid geleer; Hy<br />
was gehoorsaam gewees tot die dood toe; daarmee het God die gehoorsaamheid wat<br />
ons aan die Wet skuldig was weer herstel. Heb. 5:8; Fil. 2:8.<br />
Vraag 213: En derdens?<br />
Antwoord: Solank die dood geheers het, kon die Wet nie bewaar word by die mense<br />
nie; hierdie dood het Hy tot niet gemaak deur sy dood.<br />
Rom. 5:12; Jes. 25:8; Heb. 2:14; Op. 20:14.<br />
Vraag 214: Vierdens?<br />
Antwoord: Ons houding tot die Wet het meegebring dat óf die Wet óf ons tot niet<br />
gemaak moes word. Word die Wet tot niet gemaak, dan kon God nie God bly, en sy<br />
geregtigheid ook nie heers nie. En word ons tot niet gemaak, dan sou ons in skuld en<br />
ewige verdoemenis bly. So het God dan die Wet daarin gehandhaaf en verheerlik, dat<br />
Christus Hom vir ons tot niet laat maak het toe Hy in die dood gely het.<br />
Jesaja 53:12: Daarom sal Ek Hom 'n groot menigte as buit gee, en Hy sal die sterkes as<br />
roof hê; omdat Hy sy lewe in die dood gegee het en gelyk aan die oortreders gereken is en<br />
Hy die sondes <strong>van</strong> vele gedra het en vir die oortreders gebid het.<br />
Vraag 215: In watter opsig troos die dood <strong>van</strong> Christus jou dus?<br />
Antwoord: Solank die Wet <strong>van</strong> God nie verheerlik was nie, kon daar <strong>van</strong> God se kant<br />
geen vrede op aarde wees nie; omdat die Wet <strong>van</strong> God egter deur Christus se dood<br />
weer verheerlik is, kan Hy ook in mense welbehae hê.
Romeine 5:10: Want soos ons, toe ons nog vyande was, met God versoen is deur die dood<br />
<strong>van</strong> sy Seun, soveel te meer sal ons salig word deur sy lewe, noudat ons versoen is.<br />
Vraag 216: Maar waarom kon God, wat liefde is, die mense nie geneë wees<br />
sonder dat aan sy geregtigheid voldoen is nie?<br />
Antwoord: Weens sy Wet; want geregtigheid kan slegs langs een weg goed bewys en<br />
uiteindelik gelukkig maak, naamlik 'n weg waarop die beginsels <strong>van</strong> geregtigheid nie<br />
prysgegee word nie. Gal. 4:4 en 5.<br />
Vraag 217: In hoeverre was die dood <strong>van</strong> Christus dan nodig vir die verkryging<br />
<strong>van</strong> die welbehae <strong>van</strong> God?<br />
Antwoord: Omdat ons na die regverdige oordeel <strong>van</strong> God in die dood gelê het en dus<br />
ewig <strong>van</strong> God geskei was, kon ons sonder 'n skending <strong>van</strong> die uitspraak <strong>van</strong> die Wet<br />
<strong>van</strong> God nie tot God kom tensy hierdie dood regmatig opgehef sou word nie, en dit<br />
kon slegs daardeur bereik word dat Christus ons dood vir ons gesterf het. Rom. 5:12.<br />
Vraag 218: Watter betekenis het die dood <strong>van</strong> Christus dus?<br />
Antwoord: Dit is 'n dood <strong>van</strong> boetedoening en 'n versoening vir ons sondes. Rom.<br />
5:10; 1 Joh. 2.<br />
Vraag 219: Hoe verstaan jy dit?<br />
Antwoord: Dit was geensins 'n boetedoening of versoening soos dit by ons, mense,<br />
plaasvind nie, wat mekaar wel vergeef maar die misdaad self nie kan wegneem nie.<br />
Hierdie boetedoening <strong>van</strong> God se kant in Christus was so dat alles wat deur ons<br />
verdorwe is, geheel en al weer herstel is, heeltemal in ooreenstemming met die Wet<br />
<strong>van</strong> God, sodat ook ons weer herstel is. Dit was 'n versoening op sodanige wyse dat<br />
Christus ons weer in Hom tot God gebring het, en dat ons in sy genade begenadig is,<br />
sodat God sy vriendelike aangesig oor ons laat skyn.<br />
1 Petrus 2:24: Wat self ons sondes aan sy liggaam geoffer het op die hout, sodat ons,<br />
aangesien ons die sondes afgesterf het, vir die geregtigheid sou lewe; deur wie se wonde<br />
julle genees is.<br />
1 Petrus 3:18: Want Christus het ook eens vir die sondes gely, die Regverdige vir die<br />
onregverdiges, sodat Hy ons aan God sou geoffer het.
Vraag 220: Wat is God se toorn?<br />
Antwoord: Haat vir en teensin in alles wat Hy nie so vind as wat Hy dit geskape het<br />
nie.<br />
Vraag 221: Hoe kan so 'n haat by God aanwesig wees?<br />
Antwoord: Juis omdat God 'n heilige en regverdige Wese is, kan sy oog nie met<br />
welgevalle rus op 'n wêreld wat anders is as wat Hy dit geskape het, en hom anders<br />
beweeg as wat Hy dit bepaal het nie.<br />
Vraag 222: Hoe het ons dan nou redding <strong>van</strong> hierdie toorn?<br />
Antwoord: Alleen in Christus, die Eersgeborene <strong>van</strong> alle skepsels (Kol. 1:15), deur<br />
Wie alles herskape en weer na God se verordening opgerig is.<br />
Romeine 5:9: Veel meer dan sal ons, nadat ons geregverdig is deur sy bloed, deur Hom<br />
bewaar word <strong>van</strong> die toorn.<br />
1 Tessalonisense 1:10: En sy Seun uit die hemele te verwag, wat Hy uit die dode opgewek<br />
het, naamlik Jesus, wat ons verlos het <strong>van</strong> die toekomstige toorn.<br />
Vraag 223: Hoe het dit gebeur?<br />
Antwoord: Deurdat Hy vrede gemaak het deur Homself deur die bloed <strong>van</strong> sy kruis.<br />
Kol. 1:20.<br />
Vraag 224: Waarom egter deur sy dood?<br />
Antwoord: Omdat ons almal in die dood en as gevolg daar<strong>van</strong> onder die regverdige<br />
toorn <strong>van</strong> God gelê het, kon ons slegs in Hom, die Eersgeborene uit die dode, weer uit<br />
ons dood te voorskyn kom.<br />
Vraag 225: Is die toorn <strong>van</strong> God daarmee in die algemeen opgehef?<br />
Antwoord: Nee, wie die weldaad <strong>van</strong> Christus verwerp en homself nie aan Hom<br />
oorgee nie, op hom bly die toorn <strong>van</strong> God gerig; soos hierdie toorn voortdurend<br />
openbaar word uit die hemel oor al die goddeloosheid <strong>van</strong> die mens, wat die waarheid<br />
in ongeregtigheid onderhou. Joh. 3:36; Rom. 1:18.
Vraag 226: Hoe is deur die dood <strong>van</strong> Christus DIE SONDE UIT DIE MIDDE VERWYDER?<br />
Antwoord: Omdat Hy was wat ons was, 'n mens in ons plek, het Hy ons sondes, ons<br />
afval <strong>van</strong> God, ons vyandskap en ons wederstrewing teen God en ons verdraaidheid in<br />
sy liggaam aan die kruis gedra, waarvoor Hy daaraan gely en gesterf het. Want wat Hy<br />
gesterf het, dit het Hy vir die sonde gesterf. 1 Pet. 2:24; Rom. 6:10.<br />
Vraag 227: Waarom egter aan 'n kruis?<br />
Antwoord: Om in Homself vir ons die skandelike en vervloekte <strong>van</strong> ons gedrag<br />
teenoor 'n God wat onuitspreeklik goed is en ons slegs goed wil doen bekend te maak.<br />
In die sin kan ook gesê word dat Hy 'n vloek geword het vir ons.<br />
Hebreërs 12:2: Die oog gevestig op Jesus, die Aan<strong>van</strong>ger en Voleinder <strong>van</strong> die geloof,<br />
wat, toe Hy sekerlik vreugde kon hê, die kruis verdra het en skande nie geag het nie en laat<br />
sit is aan die regterhand <strong>van</strong> die troon <strong>van</strong> God.<br />
Galasiërs 3:13: Maar Christus het ons verlos <strong>van</strong> die vloek <strong>van</strong> die Wet, aangesien Hy 'n<br />
vloek geword het vir ons; want daar is geskryf: Vervloek is elkeen wat aan 'n hout hang!<br />
Vraag 228: Wat was die gevolg daar<strong>van</strong>?<br />
Antwoord: Dat ons skande, smaad en vloek, of die skandelike, smaadvolle en<br />
vloekwaardige <strong>van</strong> ons gedrag jeens God, langs die weg deur God weggeneem is;<br />
want aan die vlees <strong>van</strong> Christus is die sonde in sy ware gedaante openbaar en deur<br />
God gevonnis.<br />
Romeine 8:3: Want dit wat vir die Wet onmoontlik was (terwyl dit deur die vlees verswak<br />
was), dit het God gedoen en sy Seun gestuur in die gestalte <strong>van</strong> die sondige vlees en die<br />
sonde veroordeel in die vlees deur sonde.<br />
Vraag 229: Wat het ons nog daardeur gekry?<br />
Antwoord: Verlossing of kwytskelding <strong>van</strong> sondes in sy bloed.<br />
Kolossense 1:14: In Wie ons die verlossing het deur sy bloed, naamlik die vergewing <strong>van</strong><br />
sondes. Vgl. Ef. 1:7.
1 Johannes 1:7-9: Maar indien ons in die lig wandel, soos Hy in die lig is, dan het ons<br />
gemeenskap met mekaar, en die bloed <strong>van</strong> Jesus Christus, sy Seun, reinig ons <strong>van</strong> alle<br />
sonde. Indien ons sê dat ons geen sonde het nie, dan mislei ons onsself, en die waarheid is<br />
nie in ons nie. Indien ons egter ons sondes bely, Hy is getrou en regverdig, sodat Hy ons<br />
die sondes vergewe en ons reinig <strong>van</strong> alle ondeugde.<br />
Vraag 230: Moet hierdie "in sy bloed" letterlik opgeneem word?<br />
Antwoord: Ja, gewis.<br />
Vraag 231: Hoekom?<br />
Antwoord: Sodat ons <strong>van</strong> ons sondes verlos sou wees en in die lewe <strong>van</strong> God<br />
opgeneem sou word, moes ons lewe verwyder word. Aangesien die lewe, dit is die siel<br />
<strong>van</strong> die mens, in die bloed is, het Christus vir ons sy bloed vergiet en daarmee ons<br />
lewe op die aarde uitgegiet.<br />
Levitikus 17:11: Want die lewe <strong>van</strong> die vlees is in die bloed en Ek het dit vir julle op die<br />
altaar gegee, dat julle siele daardeur versoen word; want die bloed is die versoening vir die<br />
lewe. Jesaja 53.<br />
Vraag 232: Hoe het God ons derhalwe deur die dood <strong>van</strong> Christus WEER IN<br />
GEREGTIGHEID VOOR HOM GESTEL?<br />
Antwoord: Net soos diegene wat in die mag <strong>van</strong> die vyand of in slawerny is deur 'n<br />
losprys weer vrygekoop word, so het Christus Homself as losprys gegee om ons<br />
goddeloses te bevry <strong>van</strong> die mag <strong>van</strong> die duiwel en <strong>van</strong> alle sonde; en so het God deur<br />
Hom, die Regverdige, wat sy lewe in die dood gegee en ons onregverdiges teen Hom<br />
uitgeruil het, ons regverdig, heilig en onberispelik voor Hom gestel.<br />
1 Petrus 1:18 en 19: En julle weet dat julle nie deur verganklike silwer of goud verlos is<br />
uit julle ydele wandel volgens die <strong>van</strong> julle vaders nie, maar deur die dierbare bloed <strong>van</strong><br />
Christus, soos <strong>van</strong> 'n onskuldige en onbevlekte lam.<br />
Efesiërs 1:7: Deur Wie ons die verlossing het deur sy bloed, naamlik die vergewing <strong>van</strong><br />
sondes na die rykdom <strong>van</strong> sy genade.<br />
Matteus 20:28: Soos die Seun <strong>van</strong> die mens nie gekom het dat Hy Hom sou laat dien nie,<br />
maar dat Hy sou dien en sy lewe sou gee tot verlossing vir vele.
Hebreërs 2:14 en 15: Aangesien die kinders dan vlees en bloed deelagtig is, het Hy dit in<br />
gelyke mate deelagtig geword, sodat Hy deur die dood die mag sou wegneem <strong>van</strong> hom wat<br />
die geweld <strong>van</strong> die dood het, dit is die duiwel, en diegene sou verlos wat deur vrees vir die<br />
dood hulle hele lewe deur knegte moes wees.<br />
Jesaja 53:11: Omdat sy siel gearbei het, sal Hy sy begeerte sien en die menigte hê, en deur<br />
sy kennis sal Hy, my Kneg, die regverdige, vele regverdig maak, want Hy dra hulle sondes.<br />
Kolossense 1:22: Maar nou het Hy julle ook versoen met die liggaam <strong>van</strong> sy vlees deur die<br />
dood, sodat Hy julle heilig en onbestraflik en sonder smet voor Homself kon stel.<br />
Vraag 233: Wat was die beweegrede vir die dood <strong>van</strong> Christus?<br />
Antwoord: Sy eie, vrye besluit uit liefde tot sy Vader en tot ons. "U wil, o God," so<br />
spreek Hy, "doen Ek graag en u Wet het Ek in my hart." En weer: "Niemand neem my<br />
lewe <strong>van</strong> My af nie, maar Ek lê dit uit my eie af. Ek het mag om dit af te lê en Ek het<br />
mag om dit weer te neem. So 'n gebod het Ek <strong>van</strong> my Vader ont<strong>van</strong>g." Heb. 10:5; Ps.<br />
40:8 en 9; Joh. 10:18.<br />
Vraag 234: Hoe moet jy in het algemeen die lyding en sterwe <strong>van</strong> ons Here<br />
beskou?<br />
Antwoord: As die daadwerklike bewys <strong>van</strong> albei hierdie waarhede:<br />
Ten eerste, wat ons betref: dat ons, in watter stand ons ons ook al bevind, en hoe ons<br />
ons ook al mag beroem daarop dat ons daarin vir God welgevallig en pligsgetrou is, so<br />
min omgee vir God se barmhartigheid, dat ons veel eerder uit loutere eiegeregtigheid<br />
en vyandskap teen sy genade en liefde al ons heil bespuug, met hoon en smaad en<br />
smarte oorlaai en aan die kruis slaan.<br />
Ten tweede, wat God betref: dat Hy deur die dood <strong>van</strong> sy Seun ons in sy lewe<br />
oorplaas, <strong>van</strong> die ewige verdoemenis en sonde verlos, en in sy geregtigheid gestel het<br />
uit loutere liefde tot ons en uit ewige genade sonder om iets daar<strong>van</strong> vir Homself te<br />
hê.<br />
Vraag 235: Waarom is Christus begrawe?<br />
Antwoord: Christus is begrawe, sodat ons met al ons sondes, met alle werke <strong>van</strong> die<br />
vlees, in Hom <strong>van</strong> die aarde weggeneem en met die aarde gelykgemaak sou word.
Vraag 236: Waar was die Here dan toe Hy in die graf gelê het?<br />
Antwoord: In die hel en in die mag <strong>van</strong> die duiwel. Hand. 2:27 en 31; Heb. 2:14.<br />
Vraag 237: Waarom het Hy tot die derde dag in die graf gebly?<br />
Antwoord: Omdat die ontbinding op die derde dag sou begin het.<br />
Vraag 238: Waarom kon Christus die ontbinding nie sien nie?<br />
Antwoord: Die hel en die duiwel kon Hom nie hou nie,omdat Hy die Heilige <strong>van</strong> God<br />
was, wat nie vir eie skuld in die graf gelê het nie. Want so spreek Dawid <strong>van</strong> Hom: "U<br />
sal my siel nie in die hel laat nie, U sal nie toelaat dat u Heilige die ontbinding sien<br />
nie;" en elders staan geskryf: "Hy sal ons na twee dae lewend maak, op die derde dag<br />
sal Hy ons laat opstaan, dat ons voor Hom lewe." Hand. 2:31; Ps. 16:10; Ps. 71:20;<br />
Hos. 6:2.<br />
Vraag 239: Het Christus miskien, soos beweer is, ter helle neergedaal om daar<br />
vir die geeste te preek?<br />
Antwoord: Glad nie. Die verkeerd uitgelegde woord "ge<strong>van</strong>genis" in 1 Pet. 3:19 het<br />
betrekking op die tydperk <strong>van</strong> 120 jaar wat aan Noag se tydgenote gegee is, welke<br />
tydperk vir hulle 'n bewaring was tot hulle bekering. En in hoofstuk 4:6 bedoel die<br />
apostel dat die E<strong>van</strong>gelie aan die dode verkondig is toe hulle nog geleef het. Vgl. Heb.<br />
2:15.<br />
Van die opstanding <strong>van</strong> ons Here<br />
Vraag 240: Wat het die Here deur sy opstanding bewerk?<br />
Antwoord: Hy het die ryk <strong>van</strong> die duiwel afgebreek en ons uit die mag verlos, ons<br />
wat gedurende ons hele lewe deur doodsvrees aan die duiwel se slawerny onderworpe<br />
was.<br />
Hebreërs 2:14 en 15: Aangesien die kinders dan vlees en bloed deelagtig is, het Hy dit in<br />
gelyke mate deelagtig geword, sodat Hy deur die dood die mag sou wegneem <strong>van</strong> hom wat<br />
die geweld <strong>van</strong> die dood het, dit is die duiwel, en diegene sou verlos wat deur vrees vir die<br />
dood hulle hele lewe deur knegte moes wees.
Vraag 241: Hoe moet 'n mens dit verstaan, dat Christus Self die lewe weer<br />
aangeneem het, aangesien daar tog geskryf staan dat God Hom uit die dode<br />
opgewek het? Rom. 10:9.<br />
Antwoord: Christus het opgestaan in die mag <strong>van</strong> die gebod, wat Hy daartoe <strong>van</strong> die<br />
Vader ont<strong>van</strong>g het. Deur sy geloof aan hierdie gebod het Hy die lewe weer geneem, en<br />
die Vader het gedoen volgens hierdie geloof.<br />
Vraag 242: Wat beteken dit dat Christus uit die dode opgewek is?<br />
Antwoord: Hy was vrywillig te midde <strong>van</strong> ons dooies, sowel in die midde <strong>van</strong> hulle<br />
wat in die grafte lê, as <strong>van</strong> hulle wat in hulle sondes en oortredinge bewys dat hulle<br />
dooies is. Uit sulke dooies het Hy lewendig te voorskyn gekom.<br />
Hebreërs 13:20 en 21: Maar mag die God <strong>van</strong> die vrede, wat die groot Herder <strong>van</strong> die<br />
skape opgewek het uit die dood, deur die bloed <strong>van</strong> die ewige Testament, ons Here Jesus,<br />
julle vaardig maak in alle goeie werk om sy wil te doen, en mag Hy in julle skep wat vir<br />
Hom welgevallig is.<br />
Efesiërs 2:5: Toe ons dood was in die sonde, het Hy ons saam met Christus lewend<br />
gemaak.<br />
Vraag 243: Op watter wyse is Hy die Eersgeborene uit die dood? Kol. 1:18.<br />
Antwoord: Sy lewendwording het vir ons, dooies, 'n nuwe geboorte, 'n nuwe<br />
skepping tot stand gebring, waarin ons uit die dood nuutgebore is uit God. Van hierdie<br />
geboorte is Hy die Eerste, en Hy dra die sleutels <strong>van</strong> die hel en <strong>van</strong> die dood, sodat<br />
niemand daarin kan terugval nie, behalwe hy wat die weldaad <strong>van</strong> Christus verwerp.<br />
2 Korintiërs 5:17: Daarom, indien iemand in Christus is, is hy 'n nuwe skepsel; die oue is<br />
verby; kyk, dit het alles nuut geword.<br />
Openbaring 1:18: Ek was dood gewees, en kyk, Ek is lewendig in alle ewigheid en Ek het<br />
die sleutels <strong>van</strong> die hel en <strong>van</strong> die dood.<br />
Vraag 244: Hoe het God deur die opstanding <strong>van</strong> Christus SY WET WEER OPGERIG?<br />
Antwoord: Die Wet <strong>van</strong> God het nie ons dood ten doel gehad nie, maar die behoud<br />
<strong>van</strong> ons lewe; daarvolgens kon dit dus nie vir die Wet bevredigend wees as ons nie in
'n nuwe en ewige lewe sou terugkeer nie; in hierdie lewe het Christus ons teruggelei<br />
deur sy opstanding.<br />
Matteus 19:17b: As jy egter in die lewe wil ingaan, onderhou dan die gebooie.<br />
Romeine 6:23: Want die dood is besoldiging <strong>van</strong> die sonde, maar die genadegawe <strong>van</strong> God<br />
is die ewige lewe in Christus Jesus, ons Here.<br />
1 Johannes 5:11: En dit is die getuienis, naamlik dat God ons die ewige lewe gegee het;<br />
en daardie lewe is in sy Seun.<br />
Johannes 6:57: Soos die lewende Vader My gestuur het, en Ek lewe om die wil <strong>van</strong> die<br />
Vader, net so sal diegene wat My eet, ook lewe om my ontwil.<br />
Vraag 245: Hoe het God nou deur die opstanding <strong>van</strong> Christus DIE SONDE TOT NIET<br />
GEMAAK?<br />
Antwoord: Dat ons geskei was <strong>van</strong> God was die prikkel vir ons sonde; want dat ons<br />
ons met ons uitleg <strong>van</strong> die Wet in 'n regte verhouding tot God wil bring, dit is vir ons<br />
die prikkeling <strong>van</strong> die sonde en die bron <strong>van</strong> alle sonde; aangesien Christus ons nou<br />
tot God gebring het, is die bekoring verby en is die prikkel <strong>van</strong> die sonde vernietig.<br />
Rom. 7.<br />
Vraag 246: En verder?<br />
Antwoord: Deur die verkeerde uitleg <strong>van</strong> die Wet het ons die mag tot die sonde<br />
gegryp; sedert ons egter in die opstanding <strong>van</strong> Christus die Wet volgens Gees<br />
verstaan, is die mag <strong>van</strong> die sonde gebreek.<br />
Vraag 247: Wat nog verder?<br />
Antwoord: Christus het alles tot eer <strong>van</strong> God gedoen; wat Hy nou lewe, dit lewe Hy<br />
vir God. Soos ons nou in Hom vir God lewend geword het, so kan sonde nie meer<br />
heers in hierdie nuwe lewe nie. Rom. 6.
Vraag 248: Hoe het God deur die opstanding <strong>van</strong> Christus ONS WEER IN<br />
GEREGTIGHEID VOOR HOM GESTEL?<br />
Antwoord: Christus is nie vir Homself opgewek nie, omdat Hy nie vir Homself<br />
gesterf het nie, maar ons is met Hom opgewek. Hy sou egter nie opgewek gewees het<br />
as Hy die geregtigheid nie sou aanbring nie. Soos Hy nou egter voor God is, so ook<br />
ons in Hom.<br />
Efesiërs 2:5 en 6: Toe ons dood was in die sondes, het Hy ons lewend gemaak saam met<br />
Christus (want uit genade het julle salig geword), en het Hy ons saam met Hom opgewek,<br />
en het Hy ons saam met Hom in die hemel geplaas in Christus Jesus.<br />
1 Johannes 4:17: Daarin is die liefde by ons volmaak, dat ons vreugde mag hê op die dag<br />
<strong>van</strong> die oordeel; want soos Hy is, so is ook ons in hierdie wêreld.<br />
Vraag 249: Hoe troos die opstanding <strong>van</strong> Christus jou nog meer?<br />
Antwoord: Ek het in die opstanding <strong>van</strong> Christus 'n sekere onderpand, dat ook my<br />
dooie liggaam eenmaal opgewek sal word deur die mag <strong>van</strong> Christus.<br />
Romeine 8:11: Indien die Gees <strong>van</strong> Hom wat Jesus uit die dode opgewek het dan in julle<br />
woon, sal Dieselfde Een wat Christus uit die dode opgewek het, julle sterflike liggame<br />
lewend maak ter wille daar<strong>van</strong> dat sy Gees in julle woon.<br />
Van die hemelvaart <strong>van</strong> ons Here Christus<br />
Vraag 250: Hoe het God deur die hemelvaart <strong>van</strong> Christus SY WET WEER OPGERIG?<br />
Antwoord: Die einddoel <strong>van</strong> die Wet is God se heerlikheid en ons heerlikheid in God.<br />
Soos die Seun in ons plek die Vader verheerlik het deur sy werk wat Hy Hom hier op<br />
aarde gegee het om te doen, so het ook die Vader die Seun verheerlik deur sy lyding,<br />
sterwe en opstanding en daardeur dat Hy Hom tot Hom geneem het en ons in Hom.<br />
Hebreërs 2:9 en 10: Maar ons sien Hom, wat 'n klein tydjie minder as die engele gemaak<br />
is, naamlik Jesus, deur die lyding <strong>van</strong> sy dood gekroon met lof en eer, sodat Hy deur die<br />
genade <strong>van</strong> God vir almal die dood sou smaak; want dit het Hom gepas, ter wille <strong>van</strong> wie<br />
alle dinge is en deur wie alle dinge is, as Hy vele kinders na die heerlikheid wou bring, dat<br />
Hy die bewerker <strong>van</strong> hulle saligheid deur lyding volkome sou maak.
Johannes 17:4 en 5: Ek het U verheerlik op die aarde en die werk voleindig wat U My<br />
gegee het om te doen. En verheerlik U My nou, o Vader! by Uself, met die heerlikheid wat<br />
Ek by U gehad het voordat die wêreld was.<br />
Vraag 251: En hoe is DIE SONDE DAARDEUR UIT DIE MIDDE VERWYDER?<br />
Antwoord: Hy het opgevaar in die hoogte en het gawes ont<strong>van</strong>g om uit te deel onder<br />
die mensekinders. Efesiërs 4:8.<br />
Vraag 252: Watter gawes?<br />
Antwoord: Apostels, profete, e<strong>van</strong>geliste, herders en leraars, en allerlei ordeninge tot<br />
opbou <strong>van</strong> sy gemeente, sodat elkeen in sy kring leer om alles deur die geloof te doen.<br />
Efesiërs 4:11.<br />
Vraag 253: En hoe het God deur Christus se hemelvaart ons WEER IN GEREGTIGHEID<br />
VOOR HOM GESTEL?<br />
Antwoord: Aangesien alles aan die ydelheid onderworpe is, was hier op aarde geen<br />
vrug <strong>van</strong> die heiligheid meer te vinde nie; nogtans moes die mens so 'n vrug<br />
voortbring; dit kon egter slegs <strong>van</strong> die hemel afdaal. Daarom het Christus na die<br />
hemel opgevaar en ons in en met Hom daarheen geneem, sodat ons, hoewel hier<br />
benede in die vlees, in Hom geseën sou wees met alle goedere <strong>van</strong> die hemel.<br />
Romeine 8:20: Aangesien die skepsel aan die ydelheid onderworpe is sonder sy wil, maar<br />
ter wille <strong>van</strong> hom wat hulle onderwerp het op hoop.<br />
Efesiërs 1:3: Geseënd sy God en die Vader <strong>van</strong> ons Here Jesus Christus, wat ons deur<br />
Christus geseën het met allerlei geestelike seëninge in hemelse goedere.<br />
Van die besitneming <strong>van</strong> die koninkryk deur ons Here<br />
Vraag 254: Wat wil jy daarmee sê, dat Christus die koninkryk in besit geneem<br />
het?<br />
Antwoord: Dat, omdat Hy, die Seun, as 'n getroue kneg in ons plek die wil <strong>van</strong> sy<br />
God gedoen het, die Vader Hom alle mag gegee het in die hemel en op aarde, Hom<br />
dus alles laat erf het. Matt. 28:18.
Vraag 255: Watter mag het Christus dus in die hemel?<br />
Antwoord: Hy beskik oor alles wat die Vader s'n is, sodat ook diegene wat die<br />
getuienis <strong>van</strong> Christus gehoorsaam is, alles erf in sy heerskappy.<br />
Vraag 256: En wat is die Vader s'n?<br />
Antwoord: Genade, blydskap, vrede en geregtigheid in die Heilige Gees.<br />
Vraag 257: Watter mag het Christus op aarde?<br />
Antwoord: Mag oor alle koninkryke, trone, heerskappye en al die sigbare, sodat dit<br />
alles meegewerk het tot die belydenis: Alle vlees is gras, en God alleen 'n God <strong>van</strong><br />
alle saligheid.<br />
Kolossense 1:16: Want deur Hom is alles geskape wat in die hemel en op aarde is, sowel<br />
wat sigbaar as wat onsigbaar is, die trone en heerskappye en vorstedomme en owerhede;<br />
dit is alles deur Hom en vir Hom geskape.<br />
Efesiërs 1:20-22: (Volgens die werking <strong>van</strong> sy magtige sterkte) wat Hy gewerk het in<br />
Christus, toe Hy Hom uit die dode het opgewek en Hom laat sit het aan sy regterhand in<br />
die hemel oor alle vorstedomme, geweld, mag, heerskappy en alles wat moontlik genoem<br />
kan word, nie slegs in hierdie wêreld nie, maar ook in die toekomstige; en Hy het alle<br />
dinge onder sy voete gestel en Hom aangestel as die Hoof <strong>van</strong> die gemeente oor alles.<br />
Vraag 258: Hoe regeer Christus in die hemel?<br />
Antwoord: As die Gekruisigde in Wie se bloed vergewing is <strong>van</strong> alle sondes, en as<br />
Hoof, Verteenwoordiger en Bestuurder <strong>van</strong> sy gemeente, om hulle aan die hand <strong>van</strong><br />
die Heilige Gees deur handhawing <strong>van</strong> die Woord <strong>van</strong> die geloof en <strong>van</strong> die<br />
geregtigheid by die verworwe verlossing te bewaar. Op. l.<br />
Vraag 259: Hoe regeer Christus op aarde?<br />
Antwoord: As die verheerlikte Here en Heiland, om tot niet te maak alles wat hom<br />
teen sy Woord verset en om ons teen die duiwel se mag en lis te beskerm, ons ook<br />
deur alle nood en dood heen te help, en ons tot eer te bring, in soverre ons ons aan sy<br />
Woord vasklem; ook stuur Hy immers sy heilige engele uit om hulle wat die saligheid<br />
sal beërf te dien.
2 Tessalonisense 2:8: En dan sal die ongeregtige geopenbaar word, wat die Here dood sal<br />
maak met die Gees <strong>van</strong> sy mond, en wat syne [die wat aan die ongeregtige behoort -<br />
A.H.B.) tot niet sal maak deur die verskyning <strong>van</strong> sy toekoms.<br />
Romeine 16:20: Maar die God <strong>van</strong> vrede sal die Satan spoedig onder julle voete vertrap.<br />
2 Timoteus 4:18: Maar die Here sal my verlos <strong>van</strong> alle kwaad en my help tot in sy hemelse<br />
koninkryk; syne is die eer in alle ewigheid. Amen.<br />
Hebreërs 1:14: Is hulle (die engele) nie almal dienende geeste, uitgestuur tot diens ter<br />
wille <strong>van</strong> hulle wat die saligheid moet beërf nie?<br />
Vraag 260: Met watter woorde leer die Skrif ons dat Christus die koninkryk in<br />
besit geneem het?<br />
Antwoord: Dat Hy gaan sit het aan die regterhand <strong>van</strong> die Majesteit in die hemele.<br />
Vraag 261: Hoe moet jy dit verstaan?<br />
Antwoord: Dat in Hom, Christus Jesus, die Mens in ons plek, die volheid <strong>van</strong> die<br />
ganse Godheid in die hemele is, om sy Kerk wat versier is met sy oorwinning mee te<br />
vervul en alle teenstand mee te vernietig.<br />
Kolossense 2:9: Want in Hom woon al die volheid <strong>van</strong> die Godheid liggaamlik.<br />
Psalm 110:3: Na u oorwinning sal u volk u gewillig heilige juwele offer. u kinders sal vir<br />
u gebaar word soos die dou uit die oggendgloed.<br />
Vraag 262: Hoe het God nou, deurdat Christus aan die Regterhand <strong>van</strong> God<br />
gaan sit het, SY WET OPGERIG?<br />
Antwoord: Die Wet wil dat ons met ons God heers en oor hemel en aarde beskik. Ons<br />
het hierdie Wet verag en ons onder die heerskappy <strong>van</strong> die duiwel begeef. Christus het<br />
weer vir Hom hierdie beskikking verwerf, as die mens in ons plek, sodat ons met Hom<br />
hierdie heerskappy weer deelagtig sou wees.<br />
Hebreërs 2:8: Alles het U onder sy voete onderwerp. Want daarin, dat Hy alle dinge aan<br />
Hom onderwerp het, het Hy niks uitgelaat wat nie aan Hom onderworpe is nie; dog nou<br />
sien ons nog nie dat alle dinge aan Hom onderworpe is nie.
Openbaring 20:6: Salig en heilig is hy wat deel het aan die eerste opstanding; oor sulkes<br />
het die tweede dood geen mag nie, maar hulle sal priesters <strong>van</strong> God en <strong>van</strong> Christus wees,<br />
en duisend jaar met Hom heers.<br />
Vraag 263: En hoe is daardeur DIE SONDE WEER UIT DIE MIDDE VERWYDER?<br />
Antwoord: Dit is juis die sonde, dat ons die heerskappy waarin God ons gestel het,<br />
prysgegee het. Omdat God egter sy Christus verhoog het tot hierdie heerskappy,<br />
bewaar Hy ons ook daarin dat hierdie afstanddoening nie meer plaasvind nie.<br />
Vraag 264: En hoe het God deur Christus se sit aan die regterhand <strong>van</strong> God DIE<br />
MENS WEER IN GEREGTIGHEID VOOR HOM GESTEL?<br />
Antwoord: Daardeur dat God die regering oor mense aan Christus oorgegee het, en sy<br />
regering is 'n regering <strong>van</strong> kwytskelding <strong>van</strong> sondes en geregtigheid.<br />
Handelinge 17:31: Omdat Hy 'n dag bepaal het waarop Hy die hele aarde en elkeen wat<br />
die geloof behou het, sal oordeel met geregtigheid deur 'n Man in Wie Hy dit besluit het,<br />
nadat Hy Hom uit die dood opgewek het.<br />
Vraag 265: Hoe regeer Christus?<br />
Antwoord: Met geregtigheid en trou, tot troos en tot hulp <strong>van</strong> alle ellendiges en<br />
bedruktes, en daarenteen tot straf <strong>van</strong> alle antichriste.<br />
Vraag 266: Waardeur regeer Hy?<br />
Antwoord: Deur sy Woord en Gees.<br />
Vraag 267: Hoe lank?<br />
Antwoord: Tot aan die einde <strong>van</strong> wêreld; want so lank wil Hy met ons wees. Matt.<br />
28:20.<br />
Vraag 268: Wie is die laaste vyand wat Hy sal vernietig?<br />
Antwoord: Die dood. 1 Kor. 15:26.
Vraag 269: En wat sal dan intree?<br />
Antwoord: Die einde, wanneer Hy alle heerskappy, mag en krag tot niet sal maak,<br />
wanneer Hy die koninkryk aan God die Vader sal oorgee, sodat God alles in almal sal<br />
wees. 1 Kor. 15:24.<br />
Vraag 270: Watter name dra die Here in die Skrif?<br />
Antwoord: Vele en menigvuldige name, wat nog meer lieflik en vertroostend is<br />
omdat hulle slegs uitdruk wat Hy werklik vir ons is. Hy weet ook, na gelang <strong>van</strong> ons<br />
omstandighede, nood en behoeftes, om hierdie name <strong>van</strong> Hom te handhaaf (sien die<br />
alfabetiese lys Name aan die einde).<br />
Vraag 271: Gee nou vir my die samevatting <strong>van</strong> die ganse raad <strong>van</strong> God in<br />
Christus?<br />
Antwoord:<br />
Ten eerste: aan die Wet is genoeggedoen deur die dood <strong>van</strong> die Seun <strong>van</strong> God, en<br />
daardeur het die duiwel sy reg op ons verloor.<br />
Ten tweede: ons is in die opstanding <strong>van</strong> Christus, deur die Gees <strong>van</strong> God in Christus<br />
met die Wet in ooreenstemming gebring, derhalwe is ons verlos <strong>van</strong> die heerskappy<br />
<strong>van</strong> die sonde en het diensknegte <strong>van</strong> God geword.<br />
En ten derde: as onderpand dat God in Christus dit alles vir ons gedoen het, word aan<br />
ons die belofte <strong>van</strong> sy Gees gegee, deur Wie ons ook verseker word <strong>van</strong> die vervulling<br />
<strong>van</strong> alle beloftes <strong>van</strong> God tot saligheid vir hierdie en vir die toekomstige lewe.<br />
Vraag 272: En hoe heet die openbaring <strong>van</strong> hierdie raad <strong>van</strong> God in Christus<br />
Jesus?<br />
Antwoord: Die e<strong>van</strong>gelie <strong>van</strong> die volsalige God.<br />
Vraag 273: Wat is dus die e<strong>van</strong>gelie?<br />
Antwoord: 'n Blye boodskap <strong>van</strong> die genade vir my, wat voel dat ek mens is. 'n<br />
Volheid <strong>van</strong> beloftes <strong>van</strong> God, wat Ja en Amen is in Christus Jesus ons Here. 2 Kor.<br />
1:20.
Vraag 274: Noem my hierdie beloftes in 'n Skrifwoord?<br />
Antwoord: So spreek God: "Ek sal rein water op julle sprinkel, dat julle rein kan<br />
word; <strong>van</strong> al jul onreinigheid en <strong>van</strong> al jul afgode sal Ek jul reinig. En Ek sal julle 'n<br />
nuwe hart en 'n nuwe Gees in julle gee en sal die hart <strong>van</strong> klip uit julle wegneem en<br />
julle 'n hart <strong>van</strong> vlees gee. Ek sal my Gees in julle gee en Ek sal maak dat julle in my<br />
gebooie sou gewandel en my regte gehou en daarna opgetree het." Eseg. 36:25-27 (na<br />
die Hebreeus). En: "My kneg Dawid sal ewig hulle vors wees." Eseg. 37:25.<br />
Derde gedeelte: Dat God sy beloftes ook aan my vervul<br />
Vraag 275: Waaruit weet jy dat God sulke beloftes aan jou vervul?<br />
Antwoord: Uit die Heilige Skrif en uit die ervaring.<br />
Vraag 276: Hoe weet jy dit uit die Heilige Skrif?<br />
Antwoord: Ek lees in die Heilige Skrif die name <strong>van</strong> diegene vir wie sy beloftes geld.<br />
Vraag 277: En wat is hulle name?<br />
Antwoord: Mens, sondaar; en juis dit is ook my naam.<br />
Vraag 278: Waar word jou naam dan uitgespel?<br />
Antwoord: Ten eerste staan geskryf: "Julle nou, julle skape, julle skape <strong>van</strong> my<br />
weiveld, julle is mense, maar Ek is julle God!" Voorts: "dit is 'n betroubare woord en<br />
werd om aangeneem te word, dat Christus Jesus in die wêreld gekom het om sondaars<br />
salig te maak, onder wie ek 'n vernaamste is". Eseg. 34:31; 1 Tim. 1:15 (na die<br />
Hebreeus en Grieks).<br />
Vraag 279: En hoe weet jy dit uit die ervaring?<br />
Antwoord: Daaraan, dat God in alle bekommernisse sy Woord teenoor my heeltemal<br />
getrou vervul, dat Hy die ellendiges heerlik help, en my deur sy beloftes rus gee.
Vraag 280: Watter rus?<br />
Antwoord: Dat ek Hom ken as my God, wat my sondes genadig is en maak dat ek<br />
ooreenkomstig sy Wet is.<br />
Vraag 281: Waaraan ken jy die Here as sodanig?<br />
Antwoord: Daaraan dat Hy sy Woord by my vervul: "Terwyl Ek my Wet in hulle<br />
binneste gee, wil Ek dit op hulle hart skryf, en hulle sondes en hulle wetsoortredings<br />
wil Ek geensins meer gedenk nie." Jer. 31:33 en 34; Heb. 8:10 en 12.<br />
Vraag 282: Kan jy dan sonder sulke kennis <strong>van</strong> God geen rus hê nie?<br />
Antwoord: Nee, ek kan onmoontlik rus hê sonder 'n goeie gewete voor God, en dit<br />
kan alleen by my wees wanneer ek weet dat ek in ooreenstemming is met die Wet <strong>van</strong><br />
God. Die sonde daarenteen bewerkstellig treurigheid en onrus. Heb. 10:22; Gen. 10:6.<br />
Vraag 283: Is 'n goeie gewete voor God volstrek nodig?<br />
Antwoord: Ja, want hoe sou ek vrede met God hê wanneer iets onregverdigs 'n<br />
skeiding tussen my en God sou maak?<br />
Vraag 284: Deur wie het jy vrede metGod?<br />
Antwoord: Deur Jesus Christus, ons Here. Rom. 5:1.<br />
Vraag 285: Wanneer het jy vrede met God?<br />
Antwoord: Wanneer ek glo dat ek voor God regverdig of in ooreenstemming met sy<br />
Wet is.<br />
Vraag 286: Hoe is jy regverdig voor God?<br />
Antwoord: Ooreenkomstig die Woord: "Sy skepping is ons, geskape in Christus Jesus<br />
op 158 goeie werke wat God voorberei het, sodat ons daarin sou gewandel het." Ef. 2:10<br />
(na die Grieks).<br />
158 "auf"
Vraag 287: Wat beteken "regverdig wees voor God," of "in ooreenstemming<br />
wees met sy Wet"?<br />
Antwoord: Ons in die toestand bevind dat die Wet nie teen ons is nie. 1 Tim. 1:9;<br />
Gal. 5:23.<br />
Vraag 288: Wanneer is die Wet nie teen ons nie?<br />
Antwoord: Wanneer die vrug <strong>van</strong> die Gees by ons is. Gal. 5:18.<br />
Vraag 289: Wat is die vrug <strong>van</strong> die Gees?<br />
Antwoord: "Liefde, blydskap, vrede, lankmoedigheid, vriendelikheid, goedheid,<br />
geloof, sagmoedigheid, matigheid." Gal. 5:22 (na die Grieks).<br />
Vraag 290: Waarom heet dit vrug <strong>van</strong> die Gees?<br />
Antwoord: Omdat dit aanwesig is wanneer ons deur die Gees wandel. Gal. 5:16 en<br />
25.<br />
Vraag 291: Wat is "wandel deur die Gees"?<br />
Antwoord: Jouself verloën en die wil <strong>van</strong> God doen sonder inagneming <strong>van</strong> al die<br />
sigbare.<br />
Vraag 292: Wat is die hoofsaak <strong>van</strong> die wil <strong>van</strong> God?<br />
Antwoord: Dat ons glo. 1 Joh. 3:23: "En dit is sy gebod: dat ons glo in die Naam <strong>van</strong><br />
sy Seun Jesus Christus, en mekaar liefhet, soos Hy ons 'n gebod gegee het."<br />
Vraag 293: Wat is geloof?<br />
Antwoord: Dat ek my onvoorwaardelik onderwerp aan die mag <strong>van</strong> die Woord - kom<br />
ek om, dan kom ek om! Soos geskryf staan: "Abraham het in die Here geglo en Hy het<br />
hom dit tot geregtigheid toegereken." Est. 4:16; Gen. 15:6; Rom. 4:3.<br />
Vraag 294: Wat is dus die hoofsaak <strong>van</strong> die geloof?<br />
Antwoord: Om jou onvoorwaardelik aan die genade oor te gee.
Vraag 295: Waarom sê jy "onvoorwaardelik"?<br />
Antwoord: Omdat ek nie daarby werke in ag mag neem nie, asof ek daarmee eers vir<br />
my sonde sou moes boet of dit goedmaak of uit die weg ruim.<br />
Vraag 296: Wat is dus "genade"?<br />
Antwoord: Die toegeneëntheid <strong>van</strong> God tot die goddelose, waarvolgens Hy hom<br />
alleen op grond <strong>van</strong> sy ewige liefde in Christus Jesus by Hom opneem, en hom vir tyd<br />
en ewigheid voorsien <strong>van</strong> alles wat in sy oë reg en goed is.<br />
Vraag 297: Waar staan dit geskryf?<br />
Antwoord: So skryf die apostel Paulus: "Want die heilbringende genade <strong>van</strong> God het<br />
aan alle mense verskyn om ons te leer dat ons met verloëning <strong>van</strong> die goddeloosheid<br />
en die wêreldse begeerlikhede, beskeie en regverdig en godsalig moet leef in hierdie<br />
teenwoordige wêreld, terwyl ons die salige hoop en verskyning <strong>van</strong> heerlikheid <strong>van</strong><br />
ons groot God en Saligmaker Jesus Christus verwag, wat Homself vir ons gegee het,<br />
sodat Hy ons kon verlos het <strong>van</strong> alle ongeregtigheid en vir Homself 'n uitverkore volk<br />
kon gereinig het wat ywerig goeie werke doen." Tit. 2:11-14 (na die Grieks).<br />
Vraag 298: Word alle mense hierdie genade deelagtig?<br />
Antwoord: Nee, slegs diegene wat hul <strong>van</strong> harte onderwerp aan die ewige voorneme<br />
waarvolgens God vir Hom tot saligheid verkies.<br />
Vraag 299: Hoe lui die voorneme <strong>van</strong> God?<br />
Antwoord: "Die grotere sal die kleinere dien;" en: "Genadig sal Ek wees teenoor<br />
elkeen teenoor wie Ek genadig is." Gen. 25:23; Rom. 9:12; Eks. 33:19; Rom. 9:15.<br />
Vraag 300: Wat beteken "Die grotere sal die kleinere dien"?<br />
Antwoord: Dat, net soos God wat die Allergrootste is volgens sodanige Wet regeer en<br />
die geringste <strong>van</strong> sy skepsels getrou volg, help en dien, ons ons ook so <strong>van</strong> harte<br />
volgens hierdie Wet behoort te gedra, om die swakke en ongeagte te dien in die liefde<br />
<strong>van</strong> Christus, by alle erkenning dat ons heil en ons saligheid enkel en alleen <strong>van</strong> God<br />
afhang.
Vraag 301: Wat beteken "Genadig sal Ek wees teenoor elkeen teenoor wie Ek<br />
genadig is"?<br />
Antwoord: Ek wil met my genade onafhanklik bly, sodat wanneer 'n mens genade<br />
wil, hy ook moet erken dat dit genade is. Laat hy dus nie kom met die aanmatiging dat<br />
Ek hom iets skuldig sou wees nie, of met werk, asof hy My daarvoor kan vergoed nie.<br />
Vraag 302: Hoe heet diegene wat hulle aan hierdie voorneme onderwerp in die<br />
Skrif?<br />
Antwoord: Uitverkorenes <strong>van</strong> God.<br />
Vraag 303: Wie verkies God vir Hom?<br />
Antwoord: Soos geskryf staan: "Wat dwaas is vir die wêreld, wat swak is vir die<br />
wêreld, wat onedel is vir die wêreld, wat verag is en wat niks is nie." 1 Kor. 1:27 en<br />
28.<br />
Vraag 304: Kan al die ander dan nie salig word nie?<br />
Antwoord: Volstrek nie; maar wat vir die wêreld wys, sterk en edel is, wat in die<br />
algemeen iets is, word daartoe bestem dat hy sal val as hy hierdie roem nie wil aflê en<br />
erken dat sy saligheid nie afhang <strong>van</strong> sy wil nie, maar alleen <strong>van</strong> God se vrye mag.<br />
Vraag 305: Hoe kan iemand weet of hy uitverkies is?<br />
Antwoord: Slegs daaraan, dat die e<strong>van</strong>gelie na hom gekom het, nie alleen in woord<br />
nie, maar ook in krag en in die Heilige Gees, en in volle sekerheid, sodat hy hom <strong>van</strong><br />
harte tot God bekeer het. 1 Tess. 1:4 en 5.<br />
Vraag 306: Wat beteken "hom bekeer"?<br />
Antwoord: Hom tot God keer met erkenning <strong>van</strong> sy sonde, en hom heeltemal oorgee<br />
aan die Woord <strong>van</strong> genade en kwytskelding <strong>van</strong> sonde, met volkome voorneme <strong>van</strong><br />
die hart om by die genade te volhard.
Vraag 307: Wat vind 'n mens by diegene wat hulle tot God bekeer?<br />
Antwoord: Droefheid na God en 'n hartelike verlange na dit wat geregtigheid voor<br />
God is. 2 Kor 7:10; Jak. 4:9; Matt. 5:6.<br />
Vraag 308: Waar<strong>van</strong> moet 'n mens hom bekeer?<br />
Antwoord: Van alle aanmatiging teenoor God, asof 'n mens iets is of iets werd is, en<br />
in die algemeen <strong>van</strong> alle ongeregtigheid, want soos geskryf staan: "God weerstaan die<br />
hovaardige, maar aan die nederige gee Hy genade;" en: "Weet julle nie dat die<br />
onregverdiges die koninkryk <strong>van</strong> God nie sal beërf nie?" "Dwaal nie; nóg<br />
hoereerders, nóg afgodedienaars, nóg egbrekers, nóg die wat selfbevlekking bedrywe,<br />
nóg die wat by manne lê, nóg diewe, nóg gierigaards, nóg dronkaards, nóg lasteraars,<br />
nóg rowers sal die koninkryk <strong>van</strong> God beërf." 1 Pet. 5:5; 1 Kor. 6:9 en 10 (na die<br />
Grieks).<br />
Vraag 309: Maak die bekering dan rein <strong>van</strong> ongeregtigheid?<br />
Antwoord: Nee; hy wat hom egter tot God wend om genade, en ten spyte <strong>van</strong> al die<br />
teenstrydighede hom aan hierdie genade vasklem, ervaar die waarheid <strong>van</strong> die Woord:<br />
"Julle is afgewas, julle is geheilig, julle is regverdig gemaak in die Naam <strong>van</strong> die Here<br />
Jesus en in die Gees <strong>van</strong> ons God." 1 Kor. 6:11.<br />
Vraag 310: Wat is die vrugte <strong>van</strong> die bekering?<br />
Antwoord: Hartlike ootmoed voor God, of erkenning dat 'n mens niks is nie; opregte<br />
hoogagting vir alle gebooie <strong>van</strong> God en 'n hart wat tot hierdie gebooie geneig is;<br />
ongeveinsde geloof aan God se genade en ontferming in Christus Jesus, en<br />
ongehuigelde oorgawe <strong>van</strong> jouself vir die heil <strong>van</strong> die naaste.<br />
Vraag 311: Wie bewerkstellig die bekering?<br />
Antwoord: Die Here, deurdat Hy die hart open dat 'n mens ag slaan op sy Woord.<br />
Hand. 16:14.
Vraag 312: Hoe kan iemand weet of hy bekeer is?<br />
Antwoord: 'n Mens moet nie oor homself vra wat hy is of nie is nie, maar moet hom<br />
voortdurend bekeer <strong>van</strong> alle verkeerdheid, en alleen vra na God, wat in mense 'n<br />
welbehae het.<br />
Vraag 313: Hoe word die toestand waar<strong>van</strong> 'n mens hom te bekeer het ook<br />
anders in die Skrif genoem en daarin voorgestel as iets wat 'n mens afgelê het?<br />
Antwoord: Die ou mens. Efesiërs 4:22: "Dat julle <strong>van</strong> julle afgelê het, aangaande die<br />
vorige lewenswyse, die ou mens, wat verdorwe word deur die begeerlikhede <strong>van</strong><br />
verleiding."<br />
Kolossense 3:9b: [Omdat - A.H.B.] julle die ou mens met sy werke uitgetrek het (na die<br />
Grieks).<br />
Vraag 314: Hoe verstaan jy wat die Skrif sê, naamlik dat ons die ou mens<br />
uitgetrek en die nuwe mens aangetrek het?<br />
Antwoord: Dat ons die vyandige gesindheid teen God se genade, weë en werke<br />
uitgetrek het, uit welke gesindheid alle werke <strong>van</strong> die vlees voortkom; dat ons<br />
daarenteen Christus met al sy weldade in die geloof aangeneem het.<br />
Vraag 315: Hoe gedra diegene wat in Christus glo hulle met betrekking tot<br />
hierdie waarheid?<br />
Antwoord: Hy beskou dit so dat hy die ou mens uitgetrek en die nuwe mens<br />
aangetrek het.<br />
Vraag 316: Wanneer het dit eintlik plaasgevind?<br />
Antwoord: In die kruisiging en opstanding <strong>van</strong> Christus waarin Hy alles aan God<br />
teruggebring het, alles herstel het wat deur ons skuld bedorwe was nadat ons <strong>van</strong> God<br />
afvallig geword het.<br />
Vraag 317: Wanneer word 'n mens die vrug <strong>van</strong> hierdie werk deelagtig?<br />
Antwoord: Ofskoon die heil <strong>van</strong> Christus vir ons beskikbaar is, kom daar nogtans in<br />
ons lewe 'n sekere tydstip waarop ons deur die Gees <strong>van</strong> die geloof in hierdie heil
oorgeplaas word en <strong>van</strong> die dood in die lewe oorgaan. Dit is die volledige omsetting<br />
<strong>van</strong> 'n mens wat hom tevrede maak met die geregtigheid wat voor God geld, 'n<br />
omsetting wat ook wedergeboorte heet.<br />
Romeine 13:11: En omdat ons dit weet, naamlik die tyd, dat die uur daar is om op te staan<br />
uit die slaap, aangesien ons heil tans nader is as toe ons begin glo het.<br />
Kolossense 1:6: (Die woord <strong>van</strong> die waarheid in die e<strong>van</strong>gelie) wat na julle gekom het,<br />
soos ook na die hele wêreld, is vrugbaar, soos ook in julle, <strong>van</strong> die dag af dat julle dit<br />
gehoor het, en die genade <strong>van</strong> God in waarheid erken het.<br />
Efesiërs 5:8: Want julle was voorheen duisternis, maar nou is julle 'n lig in die Here.<br />
Efesiërs 2:13: Maar noudat julle in Christus Jesus is, en [terwyl -A.H.B.] julle voorheen<br />
ver was, nou het julle naby gekom deur die bloed <strong>van</strong> Christus.<br />
Vraag 318: Wie bewerkstellig hierdie wedergeboorte?<br />
Antwoord: God, deur mededeling <strong>van</strong> die Gees <strong>van</strong> Christus.<br />
1 Petrus 1:3: Geloof is God en die Vader <strong>van</strong> ons Here Jesus Christus, wat ons na sy groot<br />
barmhartigheid wederbaar het tot 'n lewende hoop deur die opstanding <strong>van</strong> Jesus Christus<br />
uit die dode.<br />
Efesiërs 1:13: Deur Wie (Christus) ook julle die woord <strong>van</strong> die waarheid, naamlik die<br />
e<strong>van</strong>gelie <strong>van</strong> julle saligheid, gehoor het; deur wie julle ook, nadat julle geglo het, verseël<br />
is met die Heilige Gees <strong>van</strong> die belofte.<br />
Vraag 319: Wat is die middel wat God daarvoor gebruik?<br />
Antwoord: Die Woord <strong>van</strong> sy genade, wat ek mag glo juis wanneer ek geen grond<br />
meer onder my voete vind nie, ook geen lewe meer in eie hand het nie, en die hemel<br />
bo vir my gesluit is, soos geskryf staan: "Julle is verniet verkoop, julle sal ook verniet<br />
verlos word." Jes. 52:3.<br />
Vraag 320: Wat is die kenmerk <strong>van</strong> jou wedergeboorte?<br />
Antwoord: Dat ek my God vrees, my naaste eer en liefhet, en dat ek my nie met my<br />
wedergeboorte troos nie, maar met die ewige trou en ontferming <strong>van</strong> God.
Vraag 321: Wat is die Gees <strong>van</strong> Christus?<br />
Antwoord: Die Heilige Gees, wat Christus vir ons verwerf het, wat die Vader Hom<br />
ook beloof het, nadat Hy die werk <strong>van</strong> God wat Hy gekom het om op aarde te doen<br />
sou volbring het.<br />
Johannes 15:26: Maar wanneer die Trooster gekom het wat Ek julle sal stuur <strong>van</strong> die<br />
Vader, die Gees <strong>van</strong> die waarheid wat <strong>van</strong> die Vader uitgaan, sal Hy <strong>van</strong> My getuig.<br />
Handelinge 1:4: En toe Hy hulle byeengebring het, het Hy hulle beveel dat hulle nie <strong>van</strong><br />
Jerusalem moes weggaan nie, maar moes wag op die belofte <strong>van</strong> die Vader, wat julle, (so<br />
het Hy gesê), <strong>van</strong> my gehoor het.<br />
Vraag 322: Wat beteken dit dat Christus vir ons die Heilige Gees verwerf het?<br />
Antwoord: God kon, aangesien Hy Gees is, Hom met ons, aangesien ons vlees is, nie<br />
inlaat nie; weens ons verdraaidheid moes sy toorn op ons rus. Toe Christus dit egter<br />
op Hom geneem het om 'n ewige geregtigheid aan te bring, en ons in Hom in hierdie<br />
geregtigheid op te neem, toe het die hele welbehae <strong>van</strong> God op Christus gerus, en die<br />
Heilige Gees het op Hom gekom om die werk <strong>van</strong> God vir ons te volbring; so het Hy<br />
dit verwerf, uit die volheid <strong>van</strong> die liefde <strong>van</strong> die Vader, om hierdie Gees op ons neer<br />
te stuur.<br />
Johannes 1:32: En Johannes het getuig en gesê: Ek het gesien dat die Gees soos 'n duif<br />
uit die hemel neerdaal en op Hom bly.<br />
Jesaja 61:1: Die Gees <strong>van</strong> die Here Here is op My, daarom het die Here My gesalf. Hy<br />
het My gestuur om aan die ellendiges te preek, om die verbroke harte te verbind, om aan<br />
die ge<strong>van</strong>genes vrymaking te predik, aan die gebondenes opening.<br />
Johannes 15:26.<br />
Vraag 323: Waarom heet Hy "Gees"?<br />
Antwoord: Omdat Hy ons ingeblaas word as verenigingsband tussen God, wat gees<br />
is, en ons, wat vlees is.<br />
Johannes 20:22: En toe Hy dit gesê het, het Hy op hulle geblaas en vir hulle gesê:<br />
Ont<strong>van</strong>g die Heilige Gees.
Vraag 324: Waarom heet Hy "Heilige Gees"?<br />
Antwoord: Omdat Hy teen alle vlees die heerlikheid by ons handhaaf wat ons Here<br />
Jesus Christus <strong>van</strong> die Vader op ons gelê het.<br />
Vraag 325: Is die Heilige Gees 'n eienskap <strong>van</strong> God? 'n Mag <strong>van</strong> God? Of het Hy<br />
'n persoonlike bestaan, wat onderskeie is <strong>van</strong> die Vader en die Seun s'n?<br />
Antwoord: Die Heilige Gees het 'n persoonlike bestaan, onderskeie <strong>van</strong> die Vader en<br />
die Seun. Die Heilige Gees is God. So het ons Here Jesus Christus gespreek: "Ek sal<br />
die Vader bid en Hy sal julle 'n ander Trooster gee, sodat Hy ewig by julle bly. Julle<br />
ken Hom, want Hy bly by julle en sal in julle wees." "Die Trooster, die Heilige Gees,<br />
wat my Vader sal stuur in my Naam, Hy sal julle alles leer." Joh. 14:16, 17 en 26. Vgl.<br />
Jes. 6 met Joh. 12:41: "Dit sê Jesaja, toe hy sy heerlikheid aanskou het en <strong>van</strong> Hom<br />
gespreek het." En Hand. 28:25 en 26: "Aangesien hulle egter onder mekaar verdeeld<br />
was, het hulle weggegaan toe Paulus gesê het dat die Heilige Gees sekerlik tot ons<br />
vaders gespreek het deur Jesaja, die profeet, en gesê het: 'Gaan heen tot hierdie volk<br />
en spreek: met die ore sal julle dit hoor en nie verstaan nie; en met die oë sal julle dit<br />
sien en nie herken nie.'"<br />
1 Korintiërs 2:10-12: Dog God het dit aan ons geopenbaar deur sy Gees. Want die Gees<br />
ondersoek alle dinge, ook die diepste <strong>van</strong> die Godheid. Want watter mens weet wat in die<br />
mens is, behalwe die gees <strong>van</strong> die mens wat in hom is? So ook weet niemand wat in God is<br />
nie, behalwe die Gees <strong>van</strong> God. Dog ons het nie die Gees <strong>van</strong> die wêreld ont<strong>van</strong>g nie, maar<br />
die Gees uit God, sodat ons kan weet wat aan ons gegee is deur God.<br />
1 Korintiërs 12:4 en 11: Daar is velerlei gawes, dog dit is een Gees. Dieselfde Gees<br />
bewerkstellig egter dit alles en deel aan elkeen syne toe, soos wat Hy wil.<br />
Galasiërs 4:6: Omdat julle kinders is, het God die Gees <strong>van</strong> sy Seun in julle harte<br />
uitgestuur, wat roep: Abba, liewe Vader!<br />
Romeine 8:26 en 27: Net so ook hef die Gees ons swakheid op. Want ons weet nie wat ons<br />
moet bid soos dit hoort nie, maar die Gees verteenwoordig ons die beste met<br />
onuitspreeklike sugtinge. En Hy wat die harte deursoek, weet wat die bedoeling <strong>van</strong> die<br />
Gees is, want Hy staan in vir die heiliges volgens wat God behaag.<br />
Romeine 8:16: Dieselfde Gees gee getuienis aan ons gees dat ons kinders <strong>van</strong> God is.
1 Korintiërs 12:3: Daarom maak ek aan julle bekend dat niemand wat deur die Gees <strong>van</strong><br />
God spreek, Jesus vervloek nie; en niemand kan Jesus 'Here' noem nie, behalwe deur die<br />
Heilige Gees.<br />
Efesiërs 4:30: En bedroef nie die Heilige Gees <strong>van</strong> God nie, sodat julle verseël is tot die<br />
dag <strong>van</strong> die verlossing.<br />
Handelinge 5:3 en 4: Maar Petrus het gesê: Ananias, waarom het die Satan jou hart<br />
vervul, dat jy vir die Heilige Gees sou lieg en sou steel <strong>van</strong> die geld <strong>van</strong> die akker? Jy sou<br />
hom kon gehou het aangesien jy hom gehad het; en toe hy verkoop was, was dit ook in jou<br />
mag. Waarom het jy dit dan in jou hart voorgeneem? Jy het nie vir mense nie, maar vir<br />
God gelieg.<br />
Openbaring 1:4: Johannes aan die sewe gemeentes in Asië: Genade vir julle en vrede <strong>van</strong><br />
Hom wat is, en wat was, en wat kom, en <strong>van</strong> die sewe Geeste wat voor sy troon is.<br />
Genesis 1:2: En die aarde was woes en leeg, en daar was duisternis in die diepte; en die<br />
Gees <strong>van</strong> God het gesweef op die water.<br />
Vraag 326: Waarvoor stuur Christus die Heilige Gees?<br />
Antwoord: Vir die wêreld en vir sy gemeente.<br />
Vraag 327: Waarvoor vir die wêreld?<br />
Antwoord: Om die wêreld te oortuig dat al sy godsdiens 'n ydele saak is en dat dit die<br />
sonde vergeefs dien; dan, dat die wêreld weet wat geregtigheid is, sodat dit homself<br />
weens sy ongeregtigheid veroordeel; ten derde: sodat die wêreld self erken dat dit niks<br />
daarby baat om die duiwel te dien nie; ten vierde: om uit die wêreld sommiges vir sy<br />
gemeente te versamel.<br />
Johannes 16:8-11: En as dié Een (die Trooster) kom, sal Hy die wêreld veroordeel weens<br />
die sonde en weens die geregtigheid en weens die oordeel. Weens die sonde, omdat hulle in<br />
My nie glo nie; ter wille <strong>van</strong> geregtigheid egter, omdat Ek na my Vader gaan en julle my<br />
voortaan nie sal sien nie; ter wille <strong>van</strong> oordeel, omdat die vors <strong>van</strong> hierdie wêreld<br />
geoordeel is.
Vraag 328: Wie word hier "wêreld" genoem?<br />
Antwoord: Almal wat nie God bo alles liefhet en die naaste soos hulself nie.<br />
Vraag 329: Waarvoor stuur God sy Gees vir sy gemeente?<br />
Antwoord: Om in die gemeente die Vader en die Seun te openbaar deur die Woord,<br />
om daarin te regeer met sy genade, hulle te troos met sy gemeenskap en as<br />
pleitbesorger by hulle te bly met sy waarheid tot aan die einde <strong>van</strong> die wêreld; eindelik<br />
om hulle te bewaar <strong>van</strong> die wêreld en <strong>van</strong> elke afval.<br />
Efesiërs 1:17: Dat die God <strong>van</strong> ons Here Jesus Christus, die Vader <strong>van</strong> die heerlikheid,<br />
julle die Gees <strong>van</strong> wysheid en <strong>van</strong> openbaring gee, ter erkenning <strong>van</strong> Homself.<br />
Galasiërs 4:6: Omdat julle dan kinders is, het God die Gees <strong>van</strong> sy Seun in julle harte<br />
uitgestuur, wat roep: Abba, liewe Vader!<br />
Johannes 16:14: Dié sal My verklaar, want Hy sal dit uit Myne neem, en aan julle<br />
verkondig.<br />
Vraag 330: Wat is die gemeente of die Kerk <strong>van</strong> Christus?<br />
Antwoord: Sy liggaam, al diegene wat salig word en oorwinnaars is deur die bloed<br />
<strong>van</strong> die Lam. Ef. 1:23; Op. 12:11.<br />
Vraag 331: Waar is die Kerk <strong>van</strong> Christus te vind?<br />
Antwoord: Orals in die wêreld waar mense saamkom in die Naam <strong>van</strong> Christus, al is<br />
daar ook net twee of drie.<br />
Matteus 18:20: Want waar twee of drie vergader is in my Naam, daar is Ek in hulle midde<br />
(na die Grieks).<br />
Vraag 332: Waardeur openbaar die Heilige Gees in hierdie Kerk die Vader en<br />
die Seun?<br />
Antwoord: Deur die hoor <strong>van</strong> die Woord.
Vraag 333: Hoe staan sake egter daar waar die Woord <strong>van</strong> God nie gepreek<br />
word nie?<br />
Antwoord: In so 'n geval bind die Heilige Gees Hom nie, en weet wel om iemand te<br />
leer, sonder dat 'n mens die onderrig deur ander nodig het. Waar 'n mens egter die<br />
prediking <strong>van</strong> die waarheid het en dit verag, daar verag 'n mens die Gees <strong>van</strong> genade.<br />
Vraag 334: Wat bewerkstellig die prediking <strong>van</strong> die waarheid?<br />
Antwoord: Dit maak 'n mens tot 'n arm sondaar en preek 'n God wat ryk is aan<br />
genade; dit verneder die mens ten diepste en verhoog die Here ten hoogste; dit werp<br />
alle geregtigheid <strong>van</strong> die vlees omver en verkondig die geregtigheid <strong>van</strong> God; dit<br />
handhaaf die Wet, soos dit geestelik verstaan behoort te word en hou Christus die<br />
gekruisigde voor.<br />
Vraag 335: Wat bewerk die Heilige Gees deur so 'n prediking?<br />
Antwoord: 'n Beangste gees en 'n beangste en verpletterde hart; 'n erkenning <strong>van</strong> elke<br />
sonde; 'n waaragtige honger en dors na geregtigheid; 'n sekerheid <strong>van</strong> volkome<br />
vergewing <strong>van</strong> sonde; troos, vrede en blydskap in God en 'n versekering <strong>van</strong> ewige<br />
saligheid.<br />
Vraag 336: Waar het die prediking geen vrug nie?<br />
Antwoord: Waar 'n mens sy oë laat verblind deur die god <strong>van</strong> hierdie wêreld, die<br />
duiwel, om homself te handhaaf in eieliefde, aanmatiging en gierigheid want daar is<br />
geen geloof nie.<br />
2 Korintiërs 4:3 en 4: As ons E<strong>van</strong>gelie nou bedek is, dan is dit bedek in diegene wat<br />
verlore gaan, by wie die god <strong>van</strong> hierdie wêreld die ongelowiges se sinne verblind het dat<br />
hulle nie die helder lig <strong>van</strong> die e<strong>van</strong>gelie <strong>van</strong> die helderheid <strong>van</strong> Christus, wat die beeld<br />
<strong>van</strong> God is, sien nie.<br />
Vraag 337: Waarmee verseker die Heilige Gees ons nog in besonder <strong>van</strong> Christus<br />
en <strong>van</strong> al sy weldade?<br />
Antwoord: Deur die doop en deur die nagmaal.
Vraag 338: Wie het die doop beveel?<br />
Antwoord: Ons Here Jesus Christus toe Hy gesê het: "Aan My is gegee alle mag in<br />
die hemel en op aarde; gaan daarom heen, en maak alle volke tot dissipels, deur hulle<br />
te doop op 159 die Naam <strong>van</strong> die Vader, en <strong>van</strong> die Seun en <strong>van</strong> die Heilige Gees."<br />
Matt. 28:18-20 (na die Grieks).<br />
Vraag 339: Wat beteken dit "om gedoop te wees op die Naam <strong>van</strong> die Vader"?<br />
Antwoord: Dat, net soos 'n kind die naam <strong>van</strong> sy vader dra, die God en Vader <strong>van</strong> ons<br />
Here Jesus Christus my, wat anders 'n kind <strong>van</strong> die dood en <strong>van</strong> die hel was, sy Naam<br />
gegee het, sodat ek kind <strong>van</strong> my hemelse Vader heet, en dat Hy my verkies het om sy<br />
ryk en genadevolle Naam wat my in alles versorg te verkondig.<br />
Vraag 340: Wat beteken dit "om gedoop te wees op die Naam <strong>van</strong> die Seun"?<br />
Antwoord: Dat die ewige Seun <strong>van</strong> die ewige Vader Hom nie geskaam het om my,<br />
arme, sy broeder te noem nie, sodat ek in Hom 'n ryk Broeder het wat my met al my<br />
nood en sondes vir sy rekening geneem het, om my as sy duur verworwe eiendom te<br />
behoed en te bewaar; en dat ek voortdurend my toevlug tot sy genade kan neem,<br />
aangesien Hy met sy Naam by my wil wees tot aan die einde <strong>van</strong> die wêreld.<br />
Vraag 341: Wat beteken dit "om gedoop te wees op die Naam <strong>van</strong> die Heilige<br />
Gees"?<br />
Antwoord: Dat ek, ofskoon ek leeg en vleeslik voel, nogtans daar<strong>van</strong> seker mag wees<br />
dat die vrug <strong>van</strong> die Gees by my is en sal bly en dat ek onder die verseëling <strong>van</strong> die<br />
Gees <strong>van</strong> God opgeneem is tot volharding in die genade en tot die verlossing wat my<br />
toekom.<br />
159 "auf"
Vraag 342: Waarom heet dit: "op die Naam gedoop wees"?<br />
Antwoord: Deur die doop is ek verseker dat ek nie meer alleen staan as 'n buit <strong>van</strong> die<br />
sonde, <strong>van</strong> die duiwel en <strong>van</strong> die dood nie, omdat ek opgeneem is in die volsalige en<br />
algenoegsame Naam <strong>van</strong> die Vader en <strong>van</strong> die Seun en <strong>van</strong> die Heilige Gees. Hierdie<br />
hoogheerlike Naam, wat alleen alle redding in Hom bevat, wat alle heil skenk en alles<br />
wat tot die godsaligheid dien, is tog vir my. Hierdie Naam mag ek dra vir ewig en<br />
altyd, sodat die volsalige God my nie meer na my naam nie, maar na sy Naam wil<br />
noem, en ek ter wille <strong>van</strong> hierdie Naam sy heerlikheid vir ewig deelagtig bly, dat ek<br />
ook hier reeds alle volheid het.<br />
Vraag 343: Is dit die doop wat dit alles skenk?<br />
Antwoord: Nee, maar ons Here het die doop beveel as 'n teken en seël dat ek,<br />
kragtens sy Woord, so waaragtig <strong>van</strong> die toekomstige toorn gered en met sy genade<br />
bedek en oorgiet is, as wat ek met die water <strong>van</strong> die doop besprinkel word - dat ek ook<br />
so waaragtig <strong>van</strong> my sondes gereinig en in die lewe uit God oorgegaan het, as wat die<br />
afwassing met water aan my voltrek word.<br />
Vraag 344: Hoe word die doop ook anders beskryf?<br />
Antwoord: 'n Doop in Christus Jesus, 'n doop in sy dood.<br />
Romeine 6:3 en 4: Weet julle nie dat ons almal wat in Christus Jesus gedoop is, in sy dood<br />
gedoop is nie? So is ons met Hom begrawe deur die doop in die dood, sodat net soos<br />
Christus uit die dode opgewek is deur die heerlikheid <strong>van</strong> die Vader, ons dus ook in 'n<br />
nuwe lewe moet wandel.<br />
Vraag 345: Wat beteken dit?<br />
Antwoord: Dat ek, gelykgestel aan sy dood, ook deel het aan sy opstanding; dat ek<br />
tans vasstaan as 'n onderdaan <strong>van</strong> my Here en Heiland, sodat ek nie na vlees wandel<br />
nie, maar na Gees. Fil. 3:10 en 11.<br />
Vraag 346: Sê nog eenmaal: wat is "volgens vlees wandel" en wat is "volgens<br />
Gees wandel"?<br />
Antwoord: "Volgens vlees wandel" is: volgens ons eie begrip <strong>van</strong> godsdiens en<br />
heiligheid lewe, waaruit al ons sondes voortkom; en "volgens Gees wandel" is: jou
alleen aan die genade <strong>van</strong> Christus hou en in Hom aan die liefde <strong>van</strong> God, wat alle<br />
heiliging <strong>van</strong> die Gees in Hom bevat.<br />
Vraag 347: Waaroor gee die doop dus aan 'n heilsbehoeftige uitsluitsel?<br />
Antwoord: Dit gee hom antwoord op die lewensvraag <strong>van</strong> 'n goeie gewete voor God<br />
deur die opstanding <strong>van</strong> Jesus Christus uit die dode. 1 Pet. 3: 21.<br />
Vraag 348: Is dit ooreenkomstig die Woord en die Gees dat ons as klein kinders<br />
gedoop word?<br />
Antwoord: Gewis.<br />
Vraag 349: Het die eerste Christenouers ook die kinders in die gemeenskap <strong>van</strong><br />
die Woord opgeneem?<br />
Antwoord: Ja seker. So lui dit in Handelinge 21:5: "En hulle het ons almal met vroue<br />
en kinders tot buite die stad gelei en aan die oewer neergekniel en gebid."<br />
Vraag 350: Laat die kinderdoop hom uit die Heilige Skrif bewys?<br />
Antwoord: Bevestigende, geskiedkundige getuienisse dat kinders gedoop is, vind ons<br />
nie in die Heilige Skrif nie; tog sê die kerkvader Origenes baie beslis dat die gemeente<br />
dit <strong>van</strong> die apostels ont<strong>van</strong>g het dat die doop ook aan jong kinders bedien moet word.<br />
So min as wat daar uit uitdruklike woorde <strong>van</strong> Skrif bewys kan word dat klein kinders<br />
nie gedoop moes word nie, so min ontbreek dit vir hom wat vir die waarheid<br />
ont<strong>van</strong>klik is aan skriftuurlike bewyse dat die kinderdoop geoorloof en dus ook<br />
noodsaaklik is.<br />
Vraag 351: Waaruit wil jy byvoorbeeld bewys dat die kinderdoop geoorloof is?<br />
Antwoord: Christus het beveel: "Gaan heen in die hele wêreld, predik aan die ganse<br />
skepping;" en: "Gaan heen en onderrig alle volke, en doop hulle." Dat by die woorde<br />
"die ganse skepping" en "alle volke" die kinders uitgesluit sou wees, moet eers bewys<br />
word. Dit is duidelik dat die genade eers uit volwassenes 'n gemeente moes vorm, om<br />
vervolgens oor almal te heers, oor mondiges en onmondiges, oor volwassenes en<br />
pasgeborenes. Nadat 'n gemeente <strong>van</strong> gelowiges eers gevorm is, kon die apostel sê:<br />
"Julle kinders is heilig" en moet derhalwe ook aan hulle die genade verseël word.<br />
Mark. 16:15; Matt. 28:19; 1 Kor. 7:14.
Vraag 352: Is dit dan nie in stryd met "Wie glo en gedoop word, sal salig word"<br />
nie? Mark. 16:16.<br />
Antwoord: In die woorde: "wie glo en gedoop word" lê allereers dat niemand hom op<br />
die doop as werk of seremonie tot saligheid mag verlaat nie. As die kinderdoop<br />
daarmee verbied sou wees, mag klein kinders volgens 2 Tess. 3:10 ook nie eet nie,<br />
omdat hulle nie werk soos die volwassenes nie. Daar staan nie dat die doop niks is<br />
wanneer 'n mens nie glo nie, maar dat die geloof niks is wanneer 'n mens nie gedoop<br />
is nie; want die Here het nie gesê "wie gedoop word en glo" nie, maar "wie glo en<br />
gedoop word". Het die Here gesê: "wie gedoop word en glo", sou 'n mens nog 'n skyn<br />
<strong>van</strong> reg hê om uit hierdie woorde af te lei dat die kinders nie gedoop mag word nie,<br />
omdat hulle geen geloofsbelydenis kan aflê nie; noudat dit egter lui: "wie glo en<br />
gedoop word," moet 'n mens dit so verstaan: dat 'n mens met jou geloof verdoem word<br />
wanneer jy jou nie laat doop het nie.<br />
Vraag 353: En verder?<br />
Antwoord: Wanneer niemand gedoop mag word indien hy nie tevore heeltemal seker<br />
was <strong>van</strong> sy geloof, na die maatstaf waarmee die mens die geloof meet en bepaal nie,<br />
dan sou beswaarlik iemand die doop ont<strong>van</strong>g het. Na die doop bestraf die Here nog sy<br />
eie dissipels <strong>van</strong>weë hulle ongeloof. Ook lê die krag en die werking en die vrug <strong>van</strong><br />
die doop nie in ons geloof nie, maar in die ewig blywende Woord <strong>van</strong> God.<br />
Onderwerp ons en ons kinders ons in hierdie opsig en in alles aan die Woord, dan<br />
doen die Woord altyd sy deel. Mark. 16:14; vgl. Mark. 11:22 en 23 en 8:17; Luk.<br />
24:25; Op. 3:17; vgl. Gal. 3:3.<br />
Vraag 354: Hoe spreek die Here Hom elders uit met betrekking tot die kinders?<br />
Antwoord: So lui dit in Mark. 10:14-16 (na die Grieks): "Laat die kindertjies na My<br />
toe kom, en verhinder hulle nie; want juis vir sulkes is die koninkryk <strong>van</strong> God.<br />
Voorwaar sê Ek vir julle: Elkeen wat die koninkryk <strong>van</strong> God nie ont<strong>van</strong>g soos 'n<br />
kindjie nie, sal gewis nie ingaan nie. En Hy het hulle aan die hart gedruk, hulle die<br />
hande opgelê en hulle geseën." Matt. 19:14 en 15; Luk 18:15 en 16; vgl. Matt. 18:1-3.<br />
Esegiel 37:25 en 26: En hulle sal weer woon in die land wat Ek aan my kneg Jakob gegee<br />
het, waarin julle vaders gewoon het. Hulle en hulle kinders en hulle kindskinders sal ewig<br />
daarin woon, en my kneg Dawid sal ewig hulle vors wees. En Ek sal 'n verbond <strong>van</strong> vrede<br />
met hulle sluit; dit sal 'n ewige verbond met hulle wees; en Ek sal hulle onderhou en hulle<br />
vermenigvuldig en my heiligdom sal vir ewig onder hulle wees.
Vraag 355: Maar is dit dan nie moontlik dat klein kinders glo en dus beskou kan<br />
word as volkome geregtig op die doop nie?<br />
Antwoord: Ja, gewis. Johannes was reeds in die moedersliggaam vervul met die<br />
Heilige Gees, en Dawid sê: "U, Here, was my vertroue toe ek nog aan my moeder se<br />
borste was; <strong>van</strong> my moedersliggaam af is U my God;" en God sê aan Jeremia: "Ek het<br />
jou afgesonder voordat jy uit die moeder gebore is." Wie so uitsonder, sal dit ook wel<br />
vermag om 'n kiem <strong>van</strong> die geloof en <strong>van</strong> die ewige lewe in die hart te lê <strong>van</strong> 'n kind,<br />
wat by God gereken word as geloof, wat steeds magtiger is as menslike rede,<br />
bevattingsvermoë en verstandsontwikkeling. Luk. 1:15; Ps. 22:10 en 11; Ps. 71:6; Jer.<br />
1:5.<br />
Vraag 356: Wat moet 'n mens dink <strong>van</strong> hulle wat die kinderdoop verwerp?<br />
Antwoord: Dat hulle herinner aan die Fariseërs in die tempel, aan wie die Here, toe<br />
hulle aanstoot geneem het aan die blye begroeting <strong>van</strong> Christus deur kinders, die<br />
volgende woorde wat ook vir die doop beslissend is gesê het: "Het julle nooit gelees<br />
nie: Uit die mond <strong>van</strong> suigelinge en onmondiges het U vir U lof toeberei?" Matt.<br />
21:16; Ps. 8:3.<br />
Vraag 357: Moet ook die Jode gedoop word, wat met ons die Naam <strong>van</strong> ons Here<br />
Jesus Christus wil aanroep?<br />
Antwoord: Ja, want die dissipels <strong>van</strong> die Here het sowel Jode as heidene gedoop.<br />
Ook het ons Here Christus Homself laat doop. Hand. 2:41 en 9:18.<br />
Vraag 358: Wat is die heilige Nagmaal?<br />
Antwoord: Die Here Jesus het in die nag waarin Hy verraai is, die brood geneem, en<br />
toe Hy gedank het, het Hy dit gebreek en gesê: "Neem, eet, dit is my liggaam wat vir<br />
julle gebreek word, doen dit tot my gedagtenis." Net so die drinkbeker na die nagmaal<br />
en gesê: "Hierdie drinkbeker is die nuwe Testament in my bloed; doen dit, so dikwels<br />
as wat julle daaruit drink, tot my gedagtenis."<br />
1 Kor. 11:23-25.
Vraag 359: Wat was die Here se oogmerk by die instelling <strong>van</strong> die Nagmaal?<br />
Antwoord: Om hierdie oogmerk te verstaan is dit veral nodig om in herinnering te<br />
bring dat die Here die Nagmaal ingestel by die viering <strong>van</strong> die Pasga.<br />
Vraag 360: Wat was die onderwerp, die doel en die betekenis <strong>van</strong> hierdie Pasga-<br />
viering?<br />
Antwoord: 'n Lam, wat geslag en geëet word, was die Pasga, dit is die verbygang <strong>van</strong><br />
die Here. Deur die eet <strong>van</strong> die lam het die kinders <strong>van</strong> Israel in die innigste<br />
gemeenskap getree met dit [met die Lam - A.H.B.] wat hulle erken het as hulle hoof,<br />
as die leidsman en redder uit het dienshuis; soos hulle by die slag <strong>van</strong> die lam in die<br />
vergote bloed die heil gehad het dat die verderwer verbygaan. By die eet <strong>van</strong> die lam<br />
het hulle 'n beker wyn, 'n beker <strong>van</strong> lof en <strong>van</strong> danksegging vir die weldaad <strong>van</strong><br />
Christus geneem, wat in al hierdie beelde afgeskadu was.<br />
Vraag 361: Hou die Nagmaal dan verband met die viering <strong>van</strong> die Pasga?<br />
Antwoord: Ja gewis, en wel die allernouste verband.<br />
Vraag 362: Maar waarom het die Here by die uitdeling nie ook 'n stuk <strong>van</strong> die<br />
paaslam geneem, soos Hy Hom ook bedien het <strong>van</strong> die drinkbeker <strong>van</strong> die Pasga<br />
nie?<br />
Antwoord: Die beeld <strong>van</strong> die paaslam wat Christus afgeskadu het moes terugtree toe<br />
dit, na Gees, in die wese oorgegaan het.<br />
Vraag 363: Waarom het die Here egter brood geneem?<br />
Antwoord: Hy het brood gekies as die mees passende beeld <strong>van</strong> dit wat Hy daarmee<br />
wou beteken 160 . Terwyl Hy die paaslam opsy gesit en die brood in die plek daar<strong>van</strong><br />
gestel het, het Hy Hom as die "Here" betoon, as die Een wat ook die Pasga ingestel<br />
het, as die groot en ewige Priester oor die Huis <strong>van</strong> God, wie se voorbeeld,<br />
Melgisedek, eweneens brood en wyn voorgesit het. Gen. 14:18.<br />
160 "bezeichnen"
Vraag 364: Maar wat was die Here se bedoeling met die uitdeling <strong>van</strong> die brood?<br />
Antwoord: Die troue belyders <strong>van</strong> die Here moet by die eet <strong>van</strong> die brood in gedagte<br />
hou dat hulle volkome een is, sowel onder mekaar as met Hom wat in hierdie beeld sy<br />
liggaam aan hulle oorgee, sodat hulle in Hom, die Hoof en die Leidsman, die<br />
verlossing het uit die Egipte <strong>van</strong> die hel en <strong>van</strong> die dood, en in Hom as lede <strong>van</strong> sy<br />
liggaam saam in die hemelryk geplaas is.<br />
Vraag 365: En wat was die bedoeling <strong>van</strong> die Here by die instelling <strong>van</strong> die<br />
drinkbeker?<br />
Antwoord: Ons moet die drinkbeker <strong>van</strong> die Nagmaal aan ons lippe neem as 'n beker<br />
<strong>van</strong> danksegging vir die liefde <strong>van</strong> die Vader, wat sy eie Seun nie gespaar het nie, en<br />
vir die liefde <strong>van</strong> die Seun, wat sy bloed vir ons vergiet het en [die bloed - A.H.B.]<br />
wat ons in die wyn, soos in 'n beeld, in die geloof waaragtig geniet en gevolglik is ons<br />
ingesluit in alle seëninge <strong>van</strong> die nuwe Verbond en Testament, wat juis in hierdie<br />
bloed regsgeldig geword het.<br />
Vraag 366: Hoe spreek die apostel Paulus hierdie bedoeling in kort woorde uit?<br />
Antwoord: Hy sê dat ons die dood <strong>van</strong> die Here moet verkondig en roem, totdat Hy<br />
kom. 1 Kor. 11:26.<br />
Vraag 367: Wat beteken "sy dood verkondig"?<br />
Antwoord: Sy groot liefde jeens ons roem, waarmee Hy Homself vir ons in die dood<br />
gegee het sodat ons in Hom die lewe sou hê.<br />
Vraag 368: Wie eet hierdie brood onwaardiglik?<br />
Antwoord: Hy wat by hierdie dis dit wat <strong>van</strong> homself is ag, en nie dit wat <strong>van</strong> die<br />
ander is nie, en dus die gemeenskap verloën. 1 Kor. 11:29.<br />
Vraag 369: Wat bedoel die apostel met die woord "gemeenskap"? (1 Kor. 10:16)<br />
Antwoord: Dat, soos ons gemeenskaplik uit een beker drink, ons so ook<br />
gemeenskaplik deel het aan die vergewing <strong>van</strong> ons sondes in sy bloed; en dat soos ons<br />
almal aan een brood deel het, ons ook almal onder mekaar een is met Hom, as lede<br />
<strong>van</strong> sy liggaam. 1 Kor. 10:17.
Vraag 370: Wat beteken "jouself beproef" en "die liggaam <strong>van</strong> die Here<br />
onderskei"? 1 Kor. 11:28 en 29.<br />
Antwoord: Jouself toets of jy dit verstaan en erken waartoe die Here die Nagmaal<br />
ingestel het en daaroor 'n goeie oordeel het, dat die liggaam <strong>van</strong> die Here<br />
"gemeenskap" vooropstel, wat dus nie geminag mag word nie.<br />
Vraag 371: Wat het die Here dus met die Nagmaal aan die wat aan Hom behoort,<br />
geskenk?<br />
Antwoord: 'n Verbindingsmiddel wat steeds herhaal moet word om die wat aan Hom<br />
behoort in Hom te verbind, sodat hulle so vervul sal wees <strong>van</strong> sy liefde dat hulle <strong>van</strong><br />
hulself sal erken: "Ek is 'n arm sondaar, maar ek het kwytskelding <strong>van</strong> my sondes in sy<br />
bloed! Ek is die dood skuldig, maar ek het die ewige lewe in sy lewe deur die Heilige<br />
Gees; en my broeder daar is die verloste <strong>van</strong> my Here." So werk die Gees, sodat alle<br />
hoogmoed en alle eieliefde in elkeen verbreek mag word en ons eendragtig, met<br />
tersydestelling <strong>van</strong> alle eieliefde, alle twis en alle gekyf, so gesind mag wees jeens<br />
mekaar soos ons Here jeens ons.<br />
Vraag 372: Wil die Here dan hierdie gesindheid juis deur die Nagmaal te<br />
voorskyn roep?<br />
Antwoord: Ja, want daarom het Hy ons sy liggaam en sy bloed in die uiterlike vorm<br />
<strong>van</strong> die brood en die beker laat toekom, sodat sy Gees in ons sou wees, ons mekaar as<br />
been <strong>van</strong> sy gebeente en vlees <strong>van</strong> sy vlees sou beskou, en ook ons lewens vir mekaar<br />
sou aflê, soos Hy dit vir ons verdoemenswaardige mense gedoen het.<br />
Efesiërs 5:30: Want ons is lede <strong>van</strong> sy liggaam, <strong>van</strong> sy vlees en <strong>van</strong> sy gebeente.<br />
1 Johannes 3:16: Daaraan het ons die liefde geken, dat Hy sy lewe vir ons afgelê het en<br />
ons moet ook die lewe vir die broeders aflê.<br />
Vraag 373: Waar moet 'n mens die Nagmaal hou?<br />
Antwoord: In en met die gemeente.
Vraag 374: Wat bewerkstellig die Heilige Gees met die troos <strong>van</strong> die heilsgoedere<br />
in die gemeente <strong>van</strong> God?<br />
Antwoord: Dat, terwyl ons hierdie heilsgoedere as waaragtig beskou, sonder om ons<br />
aan die sigbare of teenstrydige te steur, ons gemeenskap met die Vader en die Seun in<br />
die Gees onderhou word, waartoe die Gees ons ook die genade <strong>van</strong> die gebed verleen.<br />
Vraag 375: Hoe moet ons bid?<br />
Antwoord: In die Naam <strong>van</strong> Jesus Christus.<br />
Johannes 16:23 en 24: Voorwaar voorwaar Ek sê vir julle: as julle die Vader iets sal bid<br />
in my Naam, dan sal Hy dit vir julle gee. Tot dusver het julle niks gebid in my Naam nie;<br />
bid, en julle sal ont<strong>van</strong>g, sodat julle blydskap volkome mag wees.<br />
Vraag 376: Wat beteken dit?<br />
Antwoord: Ons Here het ons daar<strong>van</strong> verseker dat ons in God 'n genadige Vader het<br />
en dat Hy alles vir ons verwerf het; derhalwe moet ons nou ook voortdurend sy Woord<br />
so nader.<br />
Vraag 377: Vir wat mag ons bid?<br />
Antwoord: Vir alles wat ons nodig het, al lyk dit vir ons hoe onbeduidend.<br />
Vraag 378: Sal God dan ons gebed hoor?<br />
Antwoord: Hemel en aarde sal eerder vergaan as dat God nie die gebed <strong>van</strong><br />
noodlydendes sou hoor nie. Ons moet net aanhou, terwyl ons steun op sy beloftes. En<br />
as dit nie gebeur soos ons gebid het nie - God doen altyd bo bid en verstaan en is ook<br />
wonderlik verrassend met sy hulp.<br />
Vraag 379: Wat sê die apostel Paulus <strong>van</strong> die gebed by alle gevoel <strong>van</strong> ons<br />
ellende?<br />
Antwoord: "Die Gees neem ons swakhede aan, want ons weet nie wat ons moet bid,<br />
of hoe dit behoort te wees nie; maar dieselfde Gees tree vir ons in met onuitspreeklike<br />
versugtinge." Rom. 8:26.
Vraag 380: Gee my alle gebede in een!<br />
Antwoord: Ons Here het so gespreek: "Wanneer julle bid, bid so: 'Ons Vader in die<br />
hemele, laat u Naam geheilig word, laat u koninkryk kom, laat u wil geskied op die<br />
aarde soos in die hemel; gee aan ons <strong>van</strong>dag ons daaglikse brood; vergeef ons ons<br />
skulde, soos ook ons ons skuldenare vergewe. En lei ons nie in versoeking nie, maar<br />
verlos ons <strong>van</strong> die bose. Want aan u behoort die koninkryk en die krag en die<br />
heerlikheid in ewigheid. Amen.'"<br />
Vraag 381: Wat beteken die aanhef: "Ons Vader"?<br />
Antwoord: Omdat U ons genadige, getroue Vader wil wees deur Jesus Christus, gee<br />
U ons, arme sondaars, blydskap om ons in al ons ellende te rig op U en aan u genade<br />
nie te twyfel nie; hoe verlate ons andersins ook al in hierdie wêreld is, het ons U tog!<br />
Met U moet alles goed afloop! Want U is tog "Vader", en met U wil ons tevrede wees,<br />
want U is immers "ons s'n" en algenoegsaam.<br />
Vraag 382: Wat beteken "in die hemele"?<br />
Antwoord: Ofskoon U nie gesien word nie, is U tog as ons Vader waaragtig daar en<br />
wil U die hemel wyd oopmaak, sodat ons dit nie op aarde, by die sigbare dinge, by die<br />
skepsel, by die afbeelding, by die duiwel, of by die tydelike genot <strong>van</strong> die sonde soek<br />
nie; want volgens u mag kan U immers alles doen wat U wil en beloof het, en volgens<br />
u vaderlike goedheid wil U slegs ons redding <strong>van</strong> alle kwaad, <strong>van</strong> duiwel, dood, sonde<br />
en wêreld.<br />
Vraag 383: Hoe het ons Here aan die kruis God aangeroep?<br />
Antwoord: Vader!<br />
Vraag 384: Wat beteken die bede "Laat u Naam geheilig word"?<br />
Antwoord: Laat dit verby wees met ons naam, sodat ons glad nie vra na ons of na<br />
ander mense se naam, mag en gesag buiten of naas U nie, maar laat ons dit <strong>van</strong> onsself<br />
beken dat ons naam "mens, sondaar" is en <strong>van</strong> U beken dat U 'n liewe, genadige Vader<br />
is, baie groot <strong>van</strong> ontferming, goedheid en trou. Gee, liewe Vader, dat ons naam<br />
"sondaar" mag opgaan in die naam "Ontfermer" en ons dus ingebind sal wees in die<br />
bondeltjie <strong>van</strong> die lewendes, opgeskryf in u stamboek en geslagsregister.
Psalm 115:1: Nie aan ons nie, o Here, nie aan ons nie, maar aan u Naam gee eer, om u<br />
genade en waarheid ontwil.<br />
Vraag 385: Hoe lui die daarmee ooreenstemmende woord aan die kruis?<br />
Antwoord: In u hande wil ek my Gees oorgee. Luk. 23:46; Ps. 31:6.<br />
Vraag 386: Wat beteken die bede "Laat u koninkryk kom"?<br />
Antwoord: Laat dit verby wees met my ryk, met my wil en wandel! Liewe hemelse<br />
Vader, laat dit nie slaag soos ek dit graag wil doen nie! Laat alleenlik u genade regeer,<br />
dan sal dit goed gaan.<br />
Vraag 387: Watter woord het ons Here in ooreenstemming met hierdie bede aan<br />
die kruis gespreek?<br />
Antwoord: "Voorwaar, Ek sê vir jou: Vandag sal jy met My in die paradys wees."<br />
Luk. 23:43.<br />
Vraag 388: Wat beteken die bede "Laat u wil geskied op aarde soos in die<br />
hemel"?<br />
Antwoord: Ten eerste: Laat dit verby wees met my wil! Nie wat ek wil nie, maar wat<br />
U wil! Ek het tog geen begrip daar<strong>van</strong> hoe U regeer en hoe u weë is nie; en ek beskou<br />
voortdurend dit as u ryk wat nie u ryk is nie, totdat die uiteinde my beskaam; want die<br />
berekening <strong>van</strong> die vlees en u raad, waarvolgens U alles so heerlik vir ons laat uitkom,<br />
is heeltemal in stryd met mekaar.<br />
Ten tweede: Omdat dit in u hemel, o getroue en waaragtige Vader, so goed gaan, waar<br />
'n duisend miriades engele U tog onmiddellik gehoorsaam,<strong>van</strong> wie 'n enkele meer<br />
vermag as duisend maal duisend sterflike aardbewoners - so is U immers ook God op<br />
aarde, om vir my die weg te berei, sodat ek u bevele bewaar.<br />
Vraag 389: Watter woord het ons Here in ooreenstemming met hierdie bede aan<br />
die kruis gespreek?<br />
Antwoord: Vir sy moeder het Jesus gesê: "Vrou, kyk dit is jou seun"; en vir Johannes:<br />
"Kyk, dit is jou moeder". Joh. 19:26 en 27.
Vraag 390: Wat beteken die bede "Gee ons <strong>van</strong>dag ons daaglikse brood"?<br />
Antwoord: Wil U tog vir die liggaam wat behoefte aan ete, onderdak en kleding het,<br />
vir die onderhoud <strong>van</strong> ons en ons geliefdes in hierdie bose wêreld, sorg dra! Maak ons<br />
tevrede met dit wat tans aanwesig is! En omdat U tog ons liewe Vader is, gee ons na u<br />
genadige welbehae; U weet wel waar<strong>van</strong>daan U dit ons kan laat toekom, ook is voor<br />
U geen onderskeid tussen groot en klein nie, al die silwer en goud is U s'n, U is tog<br />
Here <strong>van</strong> die hele wêreld, U verstaan om koninklik te verras en te help! Help ons slegs<br />
om daarby te bly dat die mens nie <strong>van</strong> brood alleen lewe nie, maar <strong>van</strong> elke Woord<br />
wat uit u mond uitgaan Matt. 4:4; Deut. 8:3.<br />
Vraag 391: Watter woord het ons Here in ooreenstemming met hierdie bede aan<br />
die kruis gespreek?<br />
Antwoord: "Ek is dors!" Joh. 19:28.<br />
Vraag 392: Wat beteken die bede "Vergeef ons ons skulde, soos ons ook ons<br />
skuldenare vergewe"?<br />
Antwoord: Wanneer ons, arme sondaars, ons naaste graag die leed wat hy ons<br />
aangedoen het kwytskeld omdat dit hom berou en ons dit hom nie toereken nie,<br />
hoeveel te meer sal U, groot en regverdige Vader, ons ook al ons oortredinge<br />
kwytskeld, omdat dit ons <strong>van</strong> harte berou dat ons dit begaan het.<br />
Vraag 393: Waarop berus die liefde tot ons vyande?<br />
Antwoord: Op die erkenning <strong>van</strong> ons eie vyandskap teen die genade en op die<br />
bewustheid dat dit ons verplig om veral deur ons optrede die waarheid te handhaaf dat<br />
God alleen regverdig, heilig en goed is, want alle vyandige gedrag teen die waarheid<br />
spruit tog daaruit voort dat die mens die heiligende en gelukbringende aard <strong>van</strong><br />
selfverloëning nog nie ken nie, dat hy daarenteen homself en die ongeregtigheid<br />
handhaaf en nie die waarheid <strong>van</strong> Christus wil handhaaf nie 161 .<br />
Vraag 394: Hoe het die Here, in ooreenstemming met hierdie bede, aan die kruis<br />
gebid?<br />
Antwoord: Vader, vergeef hulle, want hulle weet nie wat hulle doen nie. Luk. 23:34.<br />
161 "und es der Wahrheit Christi abgewinnen soll"
Vraag 395: Wat beteken die bede "Lei ons nie in versoeking nie?<br />
Antwoord: U, getroue, regverdige en geduldige Vader, bewys ons hierdie genade dat<br />
U voortdurend met ons handel na u wil, ons op u weg hou, en ons nie oorlaat aan ons<br />
beterweterigheid nie, maar hou ons in die vrees <strong>van</strong> u Naam en lei ons deur die geloof;<br />
want sou ons aan onsself oorgelaat wees, dan sou ons onsself en alle ander spoedig in<br />
die verderf stort.<br />
Vraag 396: Wat het ons Here, in ooreenstemming met hierdie bede, aan die kruis<br />
uitgeroep?<br />
Antwoord: "My God, my God, waarom het U My verlaat?" Matt. 27:46; Ps. 22:2.<br />
Vraag 397: Wat beteken "Verlos ons <strong>van</strong> die bose"?<br />
Antwoord: Solank ons in hierdie lewe is, sal die duiwel nie ophou om deur hemelse<br />
en helse voorstellings en verdagmakings op ons in te werk nie, sodat ons nie sou<br />
volbring wat geregtigheid voor U is nie. Bewaar ons daar<strong>van</strong>, genadige Vader.<br />
Verbreek U al sy strikke en verydel sy lis.<br />
Vraag 398: Watter woord het ons Here, in ooreenstemming met hierdie bede,<br />
aan die kruis uitgeroep?<br />
Antwoord: "Dit is volbring!" Joh. 19:30.<br />
Vraag 399: Wat beteken "Want aan U behoort die koninkryk en die krag en die<br />
heerlikheid"?<br />
Antwoord: Dat nóg ons, nóg die duiwel, nóg alles wat vlees heet, sal regeer, maar U<br />
alleen; ook is daar niks, nóg in die hemel, nóg op die aarde, nóg in die hel, wat mag<br />
sou hê nie, en in ons is glad nie krag nie. Maar alles vermag niks teen U en ons nie, o<br />
ons Vader en almagtige Skepper <strong>van</strong> alle dinge wat alleen wonders doen wat nie getel<br />
kan word nie. Daarom sal U alleen die eer ont<strong>van</strong>g dat U alles herstel het, soos U alles<br />
wat U is, vir ons wil wees.<br />
Vraag 400: Wat beteken die woordjie "amen"?<br />
Antwoord: So is dit sekerlik waar en ek het verhoring! 1 Joh. 5:15.
Vraag 401: Hoe het ons Here in sy laaste woord aan die kruis God aangeroep?<br />
Antwoord: "Vader!"<br />
Vraag 402: Wat kan jy nog meer <strong>van</strong> die gebed sê?<br />
Antwoord: Ons verkry op ons gebed 'n oorvloedige vervulling <strong>van</strong> alle beloftes <strong>van</strong><br />
God, sodat die geloof nie <strong>van</strong> ons geroof word nie, om te volhard in 'n wandel wat vir<br />
Christus Jesus welbehaaglik en voor Hom alleen heilig is.<br />
Vraag 403: Wat sal die einde <strong>van</strong> alle sigbare dinge wees?<br />
Antwoord: Dit sal deur vuur vergaan.<br />
2 Petrus 3:11 en 12: Terwyl alles dan moet vergaan, hoe moet julle vaardig wees met<br />
heilige wandel en godsalige wese, sodat julle wag vir [voorbereid is op - A.H.B.] en julle<br />
haas na die toekoms [aanbreek - A.H.B.] <strong>van</strong> die dag <strong>van</strong> die Here waarop die hemel deur<br />
vuur sal vergaan, en die elemente deur hitte gesmelt sal word?<br />
Vraag 404: Wat sal die einde <strong>van</strong> die goddeloses wees?<br />
Antwoord: 'n Ewige verstotenheid <strong>van</strong> die aangesig <strong>van</strong> God en <strong>van</strong> die lig <strong>van</strong> sy<br />
troos.<br />
Vraag 405: Wat is "goddeloses"?<br />
Antwoord: Diegene wat losbandigheid en fees met mekaar wil verenig.<br />
Vraag 406: Wat sal die einde <strong>van</strong> alle dinge voorafgaan?<br />
Antwoord: Die wêreldoordeel.<br />
Vraag 407: Wie sal dit hou?<br />
Antwoord: Jesus Christus ons Here met die engele <strong>van</strong> sy mag.<br />
2 Tessalonisense 1:7: Maar vir julle wat droefheid ly, rus met ons, wanneer die Here<br />
Jesus geopenbaar sal word uit die hemel saam met die engele <strong>van</strong> sy krag.
Vraag 408: Wie sal vir ewig verdoem word?<br />
Antwoord: Diegene wat nie die wil <strong>van</strong> die Vader gedoen het nie, maar die woord<br />
<strong>van</strong> Christus ongehoorsaam was; wat vervolgens hulle regverdige broeder en hulle<br />
regverdige suster geterg en hulle daar<strong>van</strong> nie bekeer het nie.<br />
Vraag 409: Wat sal op die dag egter eerste geskied?<br />
Antwoord: Christus sal die dode opwek, soos die profeet Jesaja gesê het: "Ook my<br />
dooie liggaam sal lewe." Jesaja 26:19 vergelyk met Daniël 12:12 en 13: "En vele <strong>van</strong><br />
die wat in die stof <strong>van</strong> die aarde slaap, sal ontwaak, sommige tot die ewige lewe, en<br />
ander tot ewige smaad en skande." "Maar jy, Daniël, gaan heen tot die einde kom, en<br />
rus, sodat jy sal opstaan in jou deel aan die einde <strong>van</strong> die dae."<br />
Job 19:25-27: Maar ek weet dat my Verlosser lewe, en Hy sal my daarna uit die aarde<br />
opwek en my daarna met hierdie huid omgewe en ek sal in my vlees God sien. Die Een wat<br />
ek sal sien en my oë sal Hom aanskou en geen vreemdeling nie.<br />
Vraag 410: Wat nog meer?<br />
Antwoord: Die Here sal ons tegemoet kom met almal wat in Hom ontslaap het.<br />
1 Tessalonisense 4:14: Want soos ons glo dat Jesus gesterf het en opgestaan het, so sal<br />
God ook diegene wat ontslaap het, deur Jesus met Hom lei.<br />
Vraag 411: Is jy <strong>van</strong> jou saligheid verseker?<br />
Antwoord: Die Gees getuig met my gees dat ek kind is, en indien kind, dan ook<br />
erfgenaam, 'n erfgenaam <strong>van</strong> God en mede-erfgenaam <strong>van</strong> Christus, my getroue<br />
Herder, wat my ook nie sal verlaat in die donker doodsdal nie. "Want die wat Hy<br />
daartoe bestem het, dié het Hy ook geroep, en dié wat Hy geroep het, dié het Hy ook<br />
regverdig gemaak, en dié wat Hy regverdig gemaak het, dié het Hy ook heerlik<br />
gemaak." Rom. 8:16; Ps. 23:4; Rom. 8:30.<br />
Vraag 412: Waarin bestaan die ewige saligheid?<br />
Antwoord: Die apostel Johannes beskryf dit soos volg: "My geliefdes, ons is nou<br />
kinders <strong>van</strong> God, en dit is nog nie geopenbaar wat ons sal wees nie. Maar ons weet dat
as Hy geopenbaar sal word, ons aan Hom gelyk sal word; want ons sal Hom sien soos<br />
Hy is." 1 Joh. 3:2.<br />
Vraag 413: Waaraan het ons, solank ons nog hier in hierdie jammerdal is, die<br />
meeste behoefte?<br />
Antwoord: Dat die genade met ons sal wees om by hierdie belydenis vertroos en met<br />
vreugde te volhard: dat ons hemelse Koning en Here ons met Hom gekroon het op die<br />
dag <strong>van</strong> sy bruilof met ons, sy gemeente.<br />
Vraag 414: Wat is sy trooswoord?<br />
Antwoord: "Vrees nie, klein kuddetjie; dit is julle Vader se welbehae om julle die<br />
koninkryk te gee." Luk. 12:32.<br />
Vraag 415: Wat is jou vurige gebed?<br />
Antwoord: "Ja, kom Here Jesus! Amen." Op. 22:20.
A<br />
Register <strong>van</strong> die Name wat aan ons Here in die Skrif gegee word<br />
Aangesig <strong>van</strong> God (Eks. 33:14-15;·Deut. 4:37)<br />
Adam, die laaste (1 Kor. 15:45)<br />
Afskynsel <strong>van</strong> die heerlikheid (Heb. 1:3)<br />
Allerheiligste (Dan. l9:24)<br />
Alles in almal (Kol. 3:11)<br />
Almagtige (Op. 1:8)<br />
Alfa en Omega (Op. 1:8)<br />
Apostel <strong>van</strong> ons belydenis (Heb. 3:1)<br />
Ark <strong>van</strong> die Verbond (Op. 11:19)<br />
Arm <strong>van</strong> die Here (Jes. 52:10; Jes. 53:1)<br />
Arts (Eks. 15:26)<br />
B<br />
Beeld <strong>van</strong> die onsienlike God (Kol. 1:15; Heb. 1:3)<br />
Begin <strong>van</strong> die skepping <strong>van</strong> God (Op. 3:14)<br />
Begin en Einde (Op. 1:8)<br />
Behouer <strong>van</strong> alle mense (1 Tim. 4:10)<br />
Bevryder (Ps. 40:18)<br />
Bewaarder (Ps. 121:5)<br />
Bewaarder <strong>van</strong> Israel (Ps. 121:4)<br />
Besitter <strong>van</strong> alle nasies (Ps. 82:8)<br />
Bloedbruidegom (Eks. 4:26)
Bode <strong>van</strong> God (Jes. 42:19)<br />
Borg <strong>van</strong> 'n beter verbond (Heb. 7:22)<br />
Boumeester <strong>van</strong> die stad <strong>van</strong> God (Heb. 11:10)<br />
Broeder <strong>van</strong> ons (Joh. 20:17; Ps. 22:23; Heb. 2:11-12)<br />
Brood <strong>van</strong> die lewe (Joh. 6:35)<br />
Bruidegom (Joh. 3:29)<br />
Burg (2 Sam. 22:2; Ps. 18:3)<br />
C<br />
Christus, d.i. Gesalfde (Ps. 2:2; Ps. 84:10; Ps. 89:52)<br />
D<br />
Dawid (Eseg. 37:24)<br />
Dawid (die Koning) (Hos. 3:5)<br />
Deel en erfenis (<strong>van</strong> ons) (Num. 18:20)<br />
Deel <strong>van</strong> my (ons) erfenis (Ps. 16:5)<br />
Deur <strong>van</strong> die skape (Joh. 10:7)<br />
Deurbreker (Miga 2:13)<br />
Dou (<strong>van</strong> Israel) (Hos. 14:6)<br />
E<br />
Eniggeborene <strong>van</strong> die Vader (Joh. 1:14)<br />
Eerste en laaste (Jes. 41:4; Jes. 44:6)<br />
Eersgeborene <strong>van</strong> alle skepsele (Kol. 1:15)<br />
Eersgeborene onder vele broeders (Rom. 8:29)<br />
Eersgeborene uit die dood (Kol. 1:18; Op. 1:5)
Einde <strong>van</strong> die Wet (Rom. 10:4)<br />
Emmanuel (Jes. 7:14; Matt. 1:23)<br />
Engel (die) (Hos. 12:5)<br />
Engel <strong>van</strong> die verbond (Mal. 3:1)<br />
Engel <strong>van</strong> God (Gen. 48:16)<br />
Erekoning (Ps. 24:7 en 8)<br />
F<br />
Fontein <strong>van</strong> heil (Jes. 12:3)<br />
Fontein teen die sonde (Sag. 13:1)<br />
Formeerder <strong>van</strong> alles (Jer. 10:16)<br />
Fondament (1 Kor. 3:11)<br />
Fondamentklip in Sion (Jes. 28:16; vgl. 1 Kor. 3:11)<br />
Fontein <strong>van</strong> lewende water (Jer. 2:13 en 17:13)<br />
G<br />
Gawe <strong>van</strong> God (Joh. 4:10)<br />
Gekruisigde (die) (Matt. 28:5)<br />
Geliefde (Ef. 1:6)<br />
Geslag <strong>van</strong> Dawid (Op. 22:16)<br />
Gesalfde (2 Sam. 23:1; Ps. 2:2)<br />
Getuie (getroue en waaragtige) (Op. 3:14)<br />
God (Gen. 32:28; Deut. 10:21; Joh. 20:28)<br />
God (wat bo alles geprys moet word) (Rom. 9:5)<br />
God <strong>van</strong> blydskap (Ps. 43:4)
God <strong>van</strong> heerlikheid (Hand. 7:2)<br />
God <strong>van</strong> heil (Ps. 27:9)<br />
God en Saligmaker (ons groot) (Tit. 2:13)<br />
God (sterke) (Jes. 9:5)<br />
God met ons (Matt. 1:23)<br />
Goël (Verlosser) (Job 19:25)<br />
H<br />
Here (Mal. 3:1; Joh. 21:7)<br />
Here <strong>van</strong> die heerlikheid (1 Kor. 2:8)<br />
Here <strong>van</strong> die here (1 Tim. 6:15; Op. 17:14 en 19:16)<br />
Heere Jesus Christus (Hand. 16:31)<br />
Here <strong>van</strong> almal (Hand. 10:36; Rom. 10:12)<br />
Here <strong>van</strong> dode en lewendes (Rom. 14:9)<br />
Here uit die hemel (1 Kor. 15:47)<br />
Heerser (Num. 24:19; Jer. 30:21)<br />
Heerser (regverdige) (2 Sam. 23:3)<br />
Heil (Ps. 27:1; Ps. 38:23)<br />
Heiland (Hos. 13:4; Sag. 9:9)<br />
Heilige (die) (Ps. 16:10; Op. 3:7)<br />
Heilige <strong>van</strong> God (Mark. 1:24)<br />
Heilige <strong>van</strong> Israel (Jes. 12:6)<br />
Held (Ps. 45:4)<br />
Helper (Heb. 13:6)
Herder (1 Pet. 2:25; Ps. 23:1)<br />
Herder (die goeie) (Joh. 10:17)<br />
Herder <strong>van</strong> die skape (die groot) (Heb. 13:20)<br />
Herder (owerste) (1 Pet. 5:4)<br />
Hoeksteen <strong>van</strong> die gemeente (Ef. 2:20)<br />
Hoof <strong>van</strong> die gemeente (Ef. 5:23; vgl. Hos. 1:11)<br />
Hoëpriester (Heb. 2:17; Heb. 4:15; Heb. 6:20)<br />
Hoop (Spr. 3:26)<br />
Horing <strong>van</strong> heil (2 Sam. 22:3; Ps. 18:3; Luk. 1:69)<br />
Hulp (Ps. 27:9; Ps. 40:18; Ps. 63:8)<br />
I<br />
Immanuel (Jes. 7:14; Matt. 1:23)<br />
Is (wat is, wat was en wat sal kom) (Op. 1:8; Joh. 3:13)<br />
Is (wat in die hemele is) (Joh. 3:13)<br />
K<br />
Kenner <strong>van</strong> harte (Hand. 1:24)<br />
Kind (Jes. 9:5)<br />
Kind (God se heilige) (Hand. 4:27)<br />
Kneg (my) (Jes. 53:11)<br />
Kneg <strong>van</strong> die Here (Jes. 42:1)<br />
Kom (wat sal kom) (Matt. 11:3; Heb. 10:37; Op. 1:4)<br />
Koning (Sag. 9:9)<br />
Koning <strong>van</strong> geregtigheid (Heb. 7:2)
Koning <strong>van</strong> die heiliges (Op. 15:3)<br />
Koning <strong>van</strong> die konings (1 Tim. 6:15; Op. 17:14)<br />
Krag (<strong>van</strong> die lewe) (Ps. 27:1)<br />
Kunstenaar (Spr. 8:30)<br />
L<br />
Lam (Op. 12:11; Op. 14:4)<br />
Lam <strong>van</strong> God (Joh. 1:29)<br />
Lamp (Op. 21:23; 2 Sam. 22:29)<br />
Leraar (Joh. 3:2)<br />
Leeu uit die stam <strong>van</strong> Juda (Op. 5:5)<br />
Leidsman <strong>van</strong> ons saligheid (owerste) (Heb. 2:10)<br />
Leidsman en Voleinder <strong>van</strong> die geloof (owerste) (Heb. 12:2)<br />
Lewe (Joh. 11:25; Joh. 14:6)<br />
Lewende (Luk. 24:5; Op. 1:18)<br />
Lig (Ps. 27:1)<br />
Lig <strong>van</strong> die heidene (Jes. 49:6)<br />
Lig <strong>van</strong> die mense (Joh. 1:4)<br />
Lig <strong>van</strong> die wêreld (Joh. 8:12)<br />
Liefste (sewentien maal in Hooglied)<br />
Lof (Deut. 10:21)<br />
Loon (Gen. 15:1)<br />
M<br />
Magtige (die alleen) (1 Tim. 6:15)
Magtige <strong>van</strong> Jakob (Gen. 49:24; Ps. 132:2 en 5)<br />
Magtig om te verlos (Jes. 63:1)<br />
Maker (Hos. 8:14)<br />
Man (my) (Hos. 2:15)<br />
Meester (Matt. 23:8)<br />
Meester en Here (Joh. 13:13)<br />
Mens Christus Jesus (1 Tim. 2:5)<br />
Mensehoeder (Job 7:20)<br />
Messias (Joh. 4:25)<br />
Messias, die Vors (Dan. 9:25)<br />
Middelaar <strong>van</strong> God en die mense (1 Tim. 2:5)<br />
Middelaar <strong>van</strong> die nuwe verbond (Heb. 9:15; Heb. 12:24)<br />
Môrester (Op. 22:16)<br />
N<br />
Nasarener (Matt. 2:23)<br />
O<br />
Ontfermer (Jes. 49:10; Jak. 5:11)<br />
Opgang uit die hoogte (Luk. 1:78)<br />
Opstanding (Joh. 11:25)<br />
Opsiener <strong>van</strong> ons siele (1 Pet. 2:25)<br />
Owerste <strong>van</strong> die konings <strong>van</strong> die aarde (Op. 1:5)<br />
P<br />
Pestilensie <strong>van</strong> die hel (Hos. 13:14)
Priester in ewigheid (Ps. 110:4; Heb. 5:6)<br />
Priester oor die huis <strong>van</strong> God (groot) (Heb. 10:21)<br />
Profeet (Deut. 18:15; Luk. 7:16)<br />
R<br />
Raad (Jes. 9:5)<br />
Rabbi (Mark. 9:5)<br />
Regter (Jak. 5:9)<br />
Regter <strong>van</strong> die ganse aarde (Gen. 18:25)<br />
Regter <strong>van</strong> lewende en dode (1 Pet. 4:5)<br />
Regverdige (2 Sam. 23:3; Jes. 53:11; Sag. 9:9)<br />
Roem (ons) (Deut. 10:21)<br />
Roepende (Rom. 9:11)<br />
Rots (2 Sam. 22:3; Ps. 18:3)<br />
Rotssteen (Ps. 19:15)<br />
Rotssteen <strong>van</strong> heil en sterkte (Deut. 32:15; Ps. 95:1; Jes. 17:10)<br />
Rotssteen <strong>van</strong> Israel (2 Sam. 23:3)<br />
S<br />
Saad <strong>van</strong> Abraham (Gal. 3:16)<br />
Saad <strong>van</strong> die vrou (Gen. 3:15)<br />
Salige (1 Tim. 6:15)<br />
Saligheid (Job 13:16)<br />
Saligmaker <strong>van</strong> die wêreld (Messias) (Joh. 4:25)<br />
Septer in Israel (Num. 24:17)
Seun (Ps. 2:7 en 12; Jes. 9:5)<br />
Seun <strong>van</strong> Dawid (Matt. 9:27)<br />
Seun <strong>van</strong> die Allerhoogste (Luk. 1:32)<br />
Seun <strong>van</strong> die geseënde God (Mark. 14:61)<br />
Seun <strong>van</strong> die lewende God (Matt. 14:61)<br />
Seun <strong>van</strong> die mens (Ps. 8:5; Joh. 5:27)<br />
Skaduwee (Ps. 121:5; Jes. 25:4)<br />
Skat <strong>van</strong> Jakob (Jer. 10:16)<br />
Skild (Gen. 15:1; 2 Sam. 22:3; Ps. 18:3; Ps. 84:12)<br />
Skoonste onder die mensekinders (Ps. 45:3)<br />
Sleuteldraer <strong>van</strong> die hel en <strong>van</strong> die dood (Op. 1:18)<br />
Smelter <strong>van</strong> die kinders <strong>van</strong> Levi (Mal. 3:3)<br />
Son (Ps. 84:12)<br />
Son <strong>van</strong> geregtigheid (Mal. 4:2)<br />
Sonde (ons) (2 Kor. 5:21)<br />
Spruit (Sag. 6:12)<br />
Spruit <strong>van</strong> die Here (Jes. 4:2)<br />
Spruit <strong>van</strong> geregtigheid (Jer. 33:15)<br />
Steen wat die bouers verwerp het (Ps. 118:22; Matt. 21:42; Mark. 12:10; Luk. 20:17;1<br />
Pet. 2:7)<br />
Steen wat deur die bouers verag is (Hand. 4:11)<br />
Steenrots (2 Sam. 22:2; Ps. 18:3)<br />
Steenrots (geestelike) (1 Kor. 10:4)
Steenrots <strong>van</strong> ons toevlug (Ps. 94:22)<br />
Stem <strong>van</strong> die Here (Ps. 29:3; Miga 6:9)<br />
Ster uit Jakob (Num. 24:17)<br />
Sterke God (Jes. 9:5)<br />
Sterkte (ons) (Ps. 18:2; Ps. 122:20; Ps. 46:2; Ps. 52:9; Jes. 25:4)<br />
Sterkte <strong>van</strong> die kinders <strong>van</strong> Israels (Joël 3:16)<br />
T<br />
Tempel (Op. 21:22)<br />
Toevlug (2 Sam. 22:3; Ps. 46:2; Ps. 91:2; Jes. 25:4)<br />
Toring (sterk) (Spr. 18:10)<br />
U<br />
Uithelper (2 Sam. 22:2; Ps. 18:3)<br />
Uitverkorene <strong>van</strong> God (Ps. 89:20; Jes. 42:1)<br />
V<br />
Vader (ewige) (Jes. 9:5)<br />
Vader <strong>van</strong> vele volke (Gen. 17:5)<br />
Verberging (Ps. 32:7)<br />
Verlosser (2 Sam. 22:3; Job. 19:25; Ps. 19:15; Jes. 41:14)<br />
Verlosser in tyd <strong>van</strong> benoudheid (Jer. 14:8)<br />
Vertrek (hoë) (2 Sam. 22:3; Ps. 18:3; Ps. 94:22)<br />
Vertroosting <strong>van</strong> Israel (Luk. 2:25)<br />
Verwagting <strong>van</strong> Israel (Jer. 14:8; Jer. 17:13)<br />
Versoening (Rom. 3:25)
Versoening vir ons sondes (1 Joh. 2:2)<br />
Vloek voor ons (Gal. 3:13)<br />
Vors (Dan. 9:25)<br />
Vors <strong>van</strong> die lewendes (Hand. 3:15)<br />
Vors <strong>van</strong> die leërskare <strong>van</strong> die Here (Jos. 5:14 en 15)<br />
Vrede (ons) (Ef. 2:14)<br />
Vredevors (Jes. 9:5)<br />
Vrug <strong>van</strong> die aarde (Jes. 4:2)<br />
W<br />
Waaragtige (Op. 3:7)<br />
Waarheid (die) (Joh. 14:6)<br />
Wagter <strong>van</strong> Israel (Ps. 121:4)<br />
Wat is en Wat was en Wat kom (Op. 1:8)<br />
Wat in die hemel is (synde) (Joh. 3:13)<br />
Weg (Joh. 14:6)<br />
Wens <strong>van</strong> alle heidene (Hag. 2:8)<br />
Wonderlik (Jes. 9:5)<br />
Woord <strong>van</strong> God (die) (Joh. 1:1; 1 Joh 5:7)<br />
Woord <strong>van</strong> God (Op. 19:13)<br />
Woord wat vlees geword het (Joh. 1:14)<br />
Wurm en geen man nie (Ps. 22:7)<br />
Wortel <strong>van</strong> Dawid (Op. 5:5 en 22:16)<br />
Wynstok (Joh. 15:5)
Wysheid (Spr. 8:1; 1 Kor. l:30)<br />
Wysheid (opperste) (Spr. 1:20 en 9:l)<br />
Y<br />
Yweraar (Eks. 34:14)<br />
Die "Amen" (Op. 3:14)
SLEUTELWOORDE<br />
<strong>Kohlbrugge</strong>; <strong>Christologie</strong>; werk <strong>van</strong> Christus; Persoon <strong>van</strong> Christus; Subjektivisme;<br />
vernedering <strong>van</strong> Christus; verhoging <strong>van</strong> Christus; geboorte; getuienis; kruis;<br />
opstanding; hemelvaart; inbesitneming <strong>van</strong> die koninkryk.