Paul van Ostaijen en de beeldende kunsten - Musea
Paul van Ostaijen en de beeldende kunsten - Musea
Paul van Ostaijen en de beeldende kunsten - Musea
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
<strong>van</strong> <strong>de</strong> vernieuwing. Het laatste <strong>de</strong>el <strong>van</strong> zijn studie bevat e<strong>en</strong> uitvoerige<br />
beschrijving <strong>van</strong> het werk <strong>van</strong> <strong>de</strong> drie Antwerpse kunst<strong>en</strong>aars waarin hij<br />
<strong>de</strong> nieuwe stijl aantreft: Floris <strong>en</strong> Oscar Jespers, <strong>Paul</strong> Joost<strong>en</strong>s.<br />
James Ensor was e<strong>en</strong> buit<strong>en</strong>staan<strong>de</strong>r, die met het luminisme (d.i.<br />
lichtschil<strong>de</strong>ring) <strong>van</strong> zijn tijdg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong> brak door <strong>de</strong> kleur als e<strong>en</strong><br />
zelfstandige waar<strong>de</strong> in het schil<strong>de</strong>rij te introducer<strong>en</strong>; hij kondigt als<br />
'd<strong>en</strong>k<strong>en</strong>d' schil<strong>de</strong>r het Kubisme aan door <strong>de</strong> vormontleding <strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
vlakbehan<strong>de</strong>ling die hij in sommige werk<strong>en</strong> toepast; t<strong>en</strong>slotte stelt hij<br />
teg<strong>en</strong>over het burgerlijk rationalisme zijn 'hogere ratio', wanneer hij in<br />
<strong>de</strong> fantastiek <strong>van</strong> zijn maskert a ferel<strong>en</strong> zijn subjectief aanvoel<strong>en</strong> <strong>van</strong> het<br />
mysterie e<strong>en</strong> objectieve gestalte weet te verl<strong>en</strong><strong>en</strong>, <strong>en</strong> dit wars <strong>van</strong> elke<br />
'cabotinsmetafisiek' die eig<strong>en</strong> is aan <strong>de</strong> kunst <strong>van</strong> <strong>de</strong> Symbolist<strong>en</strong>. In<br />
Rik Wouters ziet Van <strong>Ostaij<strong>en</strong></strong> <strong>de</strong> belichaming <strong>van</strong> het Brabants<br />
vitalisme. Hij heeft <strong>de</strong> les <strong>van</strong> Ensor begrep<strong>en</strong>, maar ook die <strong>van</strong><br />
Cézanne, waar hij in zijn schil<strong>de</strong>rij<strong>en</strong> het 'vals perspektivisme' ver<strong>van</strong>gt<br />
door <strong>de</strong> drie-dim<strong>en</strong>sionaliteit <strong>de</strong>r ding<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> functie te zi<strong>en</strong> <strong>van</strong> vorm<br />
én kleur, zoals hij in zijn beeldhouwwerk<strong>en</strong> e<strong>en</strong> constructieve waar<strong>de</strong><br />
toek<strong>en</strong>t aan het licht. Nadat hij in het werk <strong>van</strong> <strong>de</strong> gebroe<strong>de</strong>rs Jespers<br />
<strong>en</strong> <strong>Paul</strong> Joost<strong>en</strong>s <strong>de</strong> invloed <strong>van</strong> James Ensor heeft aangetoond, gaat hij<br />
over tot e<strong>en</strong> ge<strong>de</strong>tailleer<strong>de</strong> karakterisering <strong>van</strong> hun specifieke betek<strong>en</strong>is<br />
voor <strong>de</strong> ontwikkeling <strong>van</strong> <strong>de</strong> nieuwe expressionistische kunst. In <strong>de</strong><br />
monum<strong>en</strong>tale kunst <strong>van</strong> Oscar Jespers on<strong>de</strong>rk<strong>en</strong>t hij het strev<strong>en</strong> naar e<strong>en</strong><br />
nieuwe schoonheid, die niets te mak<strong>en</strong> heeft met het klassieke<br />
schoonheidsi<strong>de</strong>aal <strong>van</strong> <strong>de</strong> burger. De synthetische monum<strong>en</strong>taliteit<br />
vertolkt <strong>de</strong> e<strong>en</strong>heid tuss<strong>en</strong> kunst <strong>en</strong> sam<strong>en</strong>leving <strong>en</strong> in het schepp<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> nieuwe schoonheid ligt <strong>de</strong> taak <strong>van</strong> <strong>de</strong> mo<strong>de</strong>rne kunst<strong>en</strong>aar. Van e<strong>en</strong><br />
grote zin voor subtiele nuancering<strong>en</strong> getuigt Van <strong>Ostaij<strong>en</strong></strong>s bespreking<br />
<strong>van</strong> het werk <strong>van</strong> Floris Jespers <strong>en</strong> <strong>Paul</strong> Joost<strong>en</strong>s. Beid<strong>en</strong> zijn<br />
verteg<strong>en</strong>woordigers <strong>van</strong> het Brabants vitalisme, maar waar Jespers e<strong>en</strong><br />
uitgesprok<strong>en</strong> realiteitszin toont, wordt Joost<strong>en</strong>s' werkelijkheidsaanvoel<strong>en</strong><br />
bepaald door zijn godsdi<strong>en</strong>stige geaardheid. Door zijn <strong>van</strong> nature<br />
realistische lev<strong>en</strong>saanschouwing kon Jespers gelei<strong>de</strong>lijk evoluer<strong>en</strong> naar<br />
het expressionisme, omdat hij het impressionisme niet voeld<br />
beantwoord<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> noodzaak e<strong>en</strong> volwaardige eig<strong>en</strong>tijdse<br />
werkelijkheidsvoorstelling te bied<strong>en</strong>; Joost<strong>en</strong>s daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong>, was reeds<br />
<strong>van</strong>af het begin <strong>van</strong> zijn artistieke werkzaamheid gewonn<strong>en</strong> voor het<br />
expressionisme.<br />
Eind oktober 1918 vertrok <strong>Paul</strong> <strong>van</strong> <strong>Ostaij<strong>en</strong></strong>, vrez<strong>en</strong>d om voor zijn<br />
aktivisme <strong>en</strong> zijn aan<strong>de</strong>el in het incid<strong>en</strong>t met kardinaal Mercier<br />
gerechtelijk te word<strong>en</strong> vervolgd, naar Berlijn, waar hij tot in 1921 zou<br />
verblijv<strong>en</strong>. Het handschrift <strong>van</strong> het net versch<strong>en</strong><strong>en</strong> opstel over<br />
'Ekspressionisme in Vlaan<strong>de</strong>r<strong>en</strong>', dat e<strong>en</strong> hoogtepunt <strong>van</strong> <strong>de</strong> Vlaamse<br />
essayistiek mag het<strong>en</strong>, werd door hem bij zijn afscheid aan zijn<br />
kunstbroe<strong>de</strong>r Floris Jespers geschonk<strong>en</strong>.<br />
De Berlijnse jar<strong>en</strong> betek<strong>en</strong>d<strong>en</strong> voor Van <strong>Ostaij<strong>en</strong></strong> e<strong>en</strong> geleg<strong>en</strong>heid om<br />
onmid<strong>de</strong>llijk in contact te kom<strong>en</strong> met het kunstlev<strong>en</strong> in één <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
belangrijkste c<strong>en</strong>tra <strong>van</strong> het na-oorlogs mo<strong>de</strong>rnisme. In <strong>de</strong> politiek <strong>en</strong><br />
sociaal sterk bewog<strong>en</strong> aan<strong>van</strong>gstijd <strong>van</strong> <strong>de</strong> roemruchte Weimarrepubliek<br />
heerste op artistiek gebied te Berlijn e<strong>en</strong> koortsachtige drukte:<br />
naast <strong>de</strong> diverse vertakking<strong>en</strong> <strong>van</strong> het expressionisme war<strong>en</strong> het vooral<br />
<strong>de</strong> Dadaïst<strong>en</strong> die er <strong>de</strong> toon aangav<strong>en</strong>.<br />
Alhoewel Van <strong>Ostaij<strong>en</strong></strong> min of meer afzijdig bleef, leer<strong>de</strong> hij toch <strong>en</strong>kele<br />
vooraanstaan<strong>de</strong> kunst<strong>en</strong>aars k<strong>en</strong>n<strong>en</strong>, zoals F. Stuck<strong>en</strong>berg,<br />
H. Camp<strong>en</strong>donk <strong>en</strong> Mynona. Hij on<strong>de</strong>rhield contact met het Antwerps<br />
milieu, al <strong>de</strong>d<strong>en</strong> zich toch wel tek<strong>en</strong><strong>en</strong> voor die er op wez<strong>en</strong> - dat er<br />
barst<strong>en</strong> kwam<strong>en</strong> in <strong>de</strong> ou<strong>de</strong> solidariteit. Het merkwaardigste incid<strong>en</strong>t is<br />
48<br />
James Ensor.<br />
De val <strong>de</strong>r opstandige <strong>en</strong>gel<strong>en</strong> (1889).<br />
Olie I doek 108 x 132 cm.<br />
Koninklijk Museum voor Schone Kunst<strong>en</strong>,<br />
Antwerp<strong>en</strong>.<br />
De futurist<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> heel juist gezi<strong>en</strong> to<strong>en</strong><br />
zij in hem e<strong>en</strong> hunner voorlopers, niet hun<br />
baanbreker, aanschouwd<strong>en</strong>. De Val <strong>de</strong>r ver<br />
doem<strong>de</strong> Engel<strong>en</strong> was e<strong>en</strong> <strong>de</strong>r eerste po<br />
ging<strong>en</strong> om <strong>de</strong> dynamiek binn<strong>en</strong> <strong>de</strong> opper<br />
vlakte <strong>van</strong> e<strong>en</strong> doek sam<strong>en</strong> te dring<strong>en</strong>.<br />
Door zijn<strong>en</strong> wil tot d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>, door zijne visie<br />
hoort Ensor bij <strong>de</strong> kom<strong>en</strong>d<strong>en</strong>, maar door<br />
zijne techniek die toch kan sam<strong>en</strong>gevat<br />
word<strong>en</strong> in het verkeer<strong>de</strong> princiep licht<br />
<strong>en</strong>kel door kleur om te zett<strong>en</strong>, - zij zegd<strong>en</strong><br />
'licht voor alles', maar dacht<strong>en</strong> 'kleur voor<br />
alles', - behoort hij weer tot het vorige<br />
geslacht.<br />
(Over het werk <strong>van</strong> Oscar <strong>en</strong> Floris Jespers,<br />
1917)<br />
Het kubisme heeft zich langzamerhand <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> individuële esthetiese neiging <strong>van</strong> elk<br />
kunst<strong>en</strong>aar in 't bizon<strong>de</strong>r losgemaakt. Het<br />
kubisme heeft zich <strong>van</strong> zijn eerste élan,<br />
uit individuëel-psychiese mom<strong>en</strong>t<strong>en</strong> bij <strong>de</strong><br />
verscheid<strong>en</strong>e kubistiese schil<strong>de</strong>rs ontstaan,<br />
uit zijn subjektief-revolutionaire perio<strong>de</strong> tot<br />
zijn organisatoriese vlucht naar <strong>de</strong> ont<br />
individualisering gekristalliseerd. Het ku<br />
bisme is niet alle<strong>en</strong> meer e<strong>en</strong> schil<strong>de</strong>r<br />
kunstige <strong>en</strong> plastiese aangeleg<strong>en</strong>heid. Het<br />
is eerst <strong>en</strong> vooral e<strong>en</strong> architektoniese aan<br />
geleg<strong>en</strong>heid: e<strong>en</strong> nieuwe stijl schepp<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> nieuwe esthetiese scolastiek als m<strong>en</strong><br />
wil. Str<strong>en</strong>g. A bas /'anarchie. Weg met <strong>de</strong><br />
goe<strong>de</strong> smaak <strong>van</strong> het subjekt als norma.<br />
Wett<strong>en</strong>. Precisie, tastbare ding<strong>en</strong>. Kortom:<br />
weg met <strong>de</strong> artiest.<br />
(Wat is er met Picasso, 1920)<br />
Wat uit het kubisme moet word<strong>en</strong> is gro<br />
t<strong>en</strong><strong>de</strong>els <strong>van</strong> <strong>de</strong> nog bijna gans te creër<strong>en</strong><br />
kubistiese architektuur - <strong>van</strong> <strong>de</strong> kubistiese<br />
beeld<strong>en</strong><strong>de</strong> e<strong>en</strong>heid - afhankelik. En ook -<br />
we sam<strong>en</strong>leving. Het kubisme dringt zich<br />
op als stijl <strong>van</strong> e<strong>en</strong> nieuwe sam<strong>en</strong>leving.<br />
( ... ) Het kubisme verliest zijn laatste zin in<br />
e<strong>en</strong> bourgeoise sam<strong>en</strong>leving, in salons <strong>en</strong><br />
kunsthan<strong>de</strong>ls.<br />
(Wat is er met Picasso, 1920)<br />
•<br />
•