Paul van Ostaijen en de beeldende kunsten - Musea
Paul van Ostaijen en de beeldende kunsten - Musea
Paul van Ostaijen en de beeldende kunsten - Musea
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
De mid<strong>de</strong>l<strong>en</strong> die ter beschikking <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
kunst staan zijn tweeërlei: <strong>de</strong> mid<strong>de</strong>l<strong>en</strong> die<br />
reeds in <strong>de</strong> natuur bestaan <strong>en</strong> <strong>de</strong> mid<strong>de</strong><br />
l<strong>en</strong> die door <strong>de</strong> geest <strong>van</strong> <strong>de</strong> kunst<strong>en</strong>aar<br />
zull<strong>en</strong> gecreëerd word<strong>en</strong>: er zijn aldus ma<br />
teriële <strong>en</strong> geestelike mid<strong>de</strong>l<strong>en</strong>, doch het<br />
aanbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong> <strong>van</strong> bei<strong>de</strong> moet gewettigd zijn<br />
door <strong>de</strong> 'innere Notw<strong>en</strong>digkeit', <strong>de</strong> ziele<br />
drang <strong>van</strong> <strong>de</strong> kunst<strong>en</strong>aar, het subjekt,<br />
'maitre souverain'. ( .. .)<br />
(Ekspressionisme in Vlaan<strong>de</strong>r<strong>en</strong>, 1918)<br />
In <strong>de</strong> eerst kom<strong>en</strong><strong>de</strong> tijd<strong>en</strong> <strong>van</strong> het eks<br />
pressi.onisme zal niet <strong>de</strong> louter /yriese<br />
uitdrukking <strong>van</strong> e<strong>en</strong> zieledrang overweg<strong>en</strong>,<br />
doch wel <strong>de</strong> synthetiser<strong>en</strong><strong>de</strong> drang <strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
verhouding tuss<strong>en</strong> uiterfikheid <strong>en</strong> inner/ik<br />
heid. Niet <strong>de</strong> /yriese lmprovisation<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
Kandinsky of <strong>de</strong> komposities <strong>van</strong> Mon<br />
driaan zull<strong>en</strong> vooreerst <strong>de</strong> norma <strong>van</strong> het<br />
ekspressionisme vorm<strong>en</strong>, wel <strong>de</strong> rationele<br />
'verdichting' <strong>van</strong> <strong>de</strong> verhouding tuss<strong>en</strong><br />
impressie <strong>en</strong> ekspressie, tuss<strong>en</strong> objekt <strong>en</strong><br />
subjekt, geest <strong>en</strong> materie, uiterfikheid <strong>en</strong><br />
inner/ikheid zoals dit het geval m.oet zijn<br />
in het tijdperk <strong>van</strong> overgangskunst, dat<br />
ligt tuss<strong>en</strong> het materiële <strong>van</strong> het impres<br />
sionisme <strong>en</strong> het abstrakt lyrisme <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
mogelike toekomstkunst.<br />
(Ekspressionisme in Vlaan<strong>de</strong>r<strong>en</strong>, 1918)<br />
( ... ) <strong>de</strong>ze Antwerpse dichter, die het beste<br />
part <strong>van</strong> zijn g<strong>en</strong>ie verkwistte met het af<br />
schiet<strong>en</strong> <strong>de</strong>r pijl<strong>en</strong> <strong>van</strong> zijn giftige kritiek,<br />
<strong>van</strong>uit <strong>de</strong> duistere hoek<strong>en</strong> waar hij zich<br />
graag schuilhield. E<strong>en</strong> koud stal<strong>en</strong> masker<br />
be<strong>de</strong>kte zijn waar gelaat <strong>en</strong> boezem<strong>de</strong><br />
vrees in aan al wie me<strong>en</strong><strong>de</strong> te mog<strong>en</strong><br />
glimlach<strong>en</strong>, terwijl hij het meest volstrekte.<br />
misprijz<strong>en</strong> toon<strong>de</strong> voor al wat tev<strong>en</strong> is,<br />
trilt <strong>en</strong> het hart verwarmt.<br />
(Michel Seuphor)<br />
Linksbov<strong>en</strong><br />
Gevel <strong>van</strong> het café Hulslkamp.<br />
Antwerp<strong>en</strong>, De Keyserlei.<br />
Rechtsbov<strong>en</strong><br />
Floris Jespers.<br />
Portret <strong>van</strong> <strong>Paul</strong> <strong>van</strong> <strong>Ostaij<strong>en</strong></strong>.<br />
Olie I doek.<br />
1927.<br />
A.M.V.C., Antwerp<strong>en</strong>.<br />
Rechtson<strong>de</strong>r<br />
<strong>Paul</strong> <strong>van</strong> Oslaij<strong>en</strong> in hel alelier <strong>van</strong> Floris<br />
Jespers.<br />
Ou<strong>de</strong> God, 1918.<br />
mo<strong>de</strong>rne, autonoom schepp<strong>en</strong><strong>de</strong> kunst als <strong>de</strong> uitdrukking te beschouw<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> teg<strong>en</strong>gestel<strong>de</strong>, maar gelijkberechtig<strong>de</strong> instelling<strong>en</strong> t<strong>en</strong> opzichte <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> werkelijkheid. De argum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die Van <strong>Ostaij<strong>en</strong></strong> aanw<strong>en</strong>d<strong>de</strong> bij zijn<br />
veroor<strong>de</strong>ling <strong>van</strong> <strong>de</strong> 'klassieke' norm<strong>en</strong> die <strong>de</strong> traditioneel ingestel<strong>de</strong><br />
kritiek teg<strong>en</strong> <strong>de</strong> mo<strong>de</strong>rne kunst aanvoer<strong>de</strong>, vond hij grot<strong>en</strong><strong>de</strong>els in <strong>de</strong><br />
geschrift<strong>en</strong> <strong>van</strong> Worringer.<br />
Nog belangrijker war<strong>en</strong> wel <strong>de</strong> i<strong>de</strong>eën <strong>van</strong> Kandinsky's boek Uber das<br />
Geistige in <strong>de</strong>r Kunst (1911), waarin ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s het primaat <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
geestelijke inhoud in <strong>de</strong> kunst wordt gesteld, <strong>en</strong> waarin <strong>de</strong> abstracte<br />
kunst als <strong>de</strong> resultante wordt beschrev<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> ontwikkelingsproces<br />
volg<strong>en</strong>s het principe <strong>van</strong> <strong>de</strong> 'innerlijke noodw<strong>en</strong>digheid', dat zowel in het<br />
kunstwerk zélf als in <strong>de</strong> geest <strong>van</strong> <strong>de</strong> kunst<strong>en</strong>aar actief aanwezig is <strong>en</strong> dat<br />
zal leid<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> 'ont-materialisering' <strong>van</strong> het kunstwerk. Ev<strong>en</strong>als<br />
Kandinsky was Van <strong>Ostaij<strong>en</strong></strong> <strong>de</strong> m<strong>en</strong>ing toegedaan, dat <strong>de</strong> eig<strong>en</strong>tijdse<br />
kunst zich in dat opzicht in e<strong>en</strong> overgangsstadium bevond, <strong>en</strong> dat <strong>de</strong><br />
zuivere abstractie toekomstmuziek was.<br />
M<strong>en</strong> zou kunn<strong>en</strong> stell<strong>en</strong>, dat Van <strong>Ostaij<strong>en</strong></strong>s kunstopvatting<strong>en</strong> zich beweg<strong>en</strong><br />
tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> pol<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> door het Franse Kubisme bepaald<br />
intellectualisme <strong>en</strong> het door het Duitse Expressionisme <strong>van</strong> Kandinsky <strong>en</strong><br />
'Der blaue Reiter' bepaald religieus-mysticisme.<br />
Plaatst Van <strong>Ostaij<strong>en</strong></strong> zich in Ekspressionisme in Vlaan<strong>de</strong>r<strong>en</strong> in theoretisch<br />
opzicht resoluut op e<strong>en</strong> Europees niveau, dan is het k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>d voor<br />
zijn hele essayistisch reuvre, dat hij telk<strong>en</strong>s zijn hoogst abstracte<br />
beschouwing<strong>en</strong> weet te betrekk<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> concrete historische situatie<br />
<strong>en</strong> dat hij, als géén an<strong>de</strong>r, het vermog<strong>en</strong> bezit om op indring<strong>en</strong><strong>de</strong> wijze<br />
e<strong>en</strong> analyse te mak<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> formele aspect<strong>en</strong> <strong>van</strong> individuele<br />
kunstwerk<strong>en</strong>. In dit opzicht valt het t<strong>en</strong> zeerste te betreur<strong>en</strong>, dat tot nog<br />
toe Van <strong>Ostaij<strong>en</strong></strong>s kunsttheoretische inzicht<strong>en</strong> zo goed als uitsluit<strong>en</strong>d<br />
bestu<strong>de</strong>erd werd<strong>en</strong> als zuivere theorie, zon<strong>de</strong>r veel aandacht te sch<strong>en</strong>k<strong>en</strong><br />
aan <strong>de</strong> historische context waarin ze werd<strong>en</strong> geformuleerd, noch op grond<br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rzoek naar <strong>de</strong> kunstwerk<strong>en</strong> waarop zijn beschouwing<strong>en</strong><br />
betrekking hebb<strong>en</strong>. De indring<strong>en</strong><strong>de</strong> comparatistische studie Het vuur in<br />
<strong>de</strong> verte, die <strong>Paul</strong> Ha<strong>de</strong>rmann wijd<strong>de</strong> aan Van <strong>Ostaij<strong>en</strong></strong>s kunstopvatting<strong>en</strong><br />
in het licht <strong>van</strong> <strong>de</strong> Europese a<strong>van</strong>t-gar<strong>de</strong>, is in dat opzicht reveler<strong>en</strong>d.<br />
M<strong>en</strong> zou w<strong>en</strong>s<strong>en</strong> dat <strong>van</strong> kunsthistorische zij<strong>de</strong> e<strong>en</strong> ev<strong>en</strong> uitvoerige <strong>en</strong><br />
p<strong>en</strong>etrante studie zou word<strong>en</strong> gemaakt <strong>van</strong> <strong>de</strong> kunstwerk<strong>en</strong> waarop<br />
Van <strong>Ostaij<strong>en</strong></strong>s analyses betrekking hadd<strong>en</strong>. Dit on<strong>de</strong>rzoek zou dan wel<br />
erg bemoeilijkt word<strong>en</strong> door <strong>de</strong> omstandigheid dat slechts e<strong>en</strong> miniem<br />
ge<strong>de</strong>elte <strong>van</strong> die werk<strong>en</strong> in op<strong>en</strong>bare verzameling<strong>en</strong> te vind<strong>en</strong> zijn, maar<br />
dat ze, indi<strong>en</strong> nog voorhand<strong>en</strong>, verspreid zijn over tal <strong>van</strong> particuliere<br />
verzameling<strong>en</strong>. In feite werd, op e<strong>en</strong> haast paradoksale manier, <strong>de</strong><br />
scherpzinnigste <strong>van</strong> onze kunsttheoretici het slachtoffer <strong>van</strong> het verloop<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> geschied<strong>en</strong>is, aangezi<strong>en</strong> <strong>de</strong> kunst<strong>en</strong>aars wier werk<strong>en</strong> hem als<br />
illustratiemateriaal voor zijn theorieën di<strong>en</strong>d<strong>en</strong> (<strong>en</strong> omgekeerd: wier<br />
werk<strong>en</strong> hij ook als uitgangspunt kon aanw<strong>en</strong>d<strong>en</strong>), in <strong>de</strong> latere<br />
kunsthistoriografie nauwelijks aan bod kwam<strong>en</strong>. Niet <strong>de</strong> Antwerpse groep<br />
mo<strong>de</strong>rnist<strong>en</strong>, maar wel <strong>de</strong> expressionist<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> Latemse school, -<br />
waarteg<strong>en</strong> Van <strong>Ostaij<strong>en</strong></strong> zich had afgezet, - werd<strong>en</strong> erk<strong>en</strong>d als<br />
repres<strong>en</strong>tatief voor het Vlaamse mo<strong>de</strong>rnisme.<br />
In Ekspressionisme in Vlaan<strong>de</strong>r<strong>en</strong> geeft Van <strong>Ostaij<strong>en</strong></strong>, na algem<strong>en</strong>e<br />
beschouwing<strong>en</strong> over <strong>de</strong> teg<strong>en</strong>stelling tuss<strong>en</strong> Impressionisme <strong>en</strong><br />
Expressionisme <strong>en</strong> <strong>de</strong> opkomst <strong>van</strong> <strong>de</strong> drie hoofdrichting<strong>en</strong> <strong>van</strong> het<br />
Europese mo<strong>de</strong>rnisme, e<strong>en</strong> diepgaan<strong>de</strong> ontleding <strong>van</strong> het ontluik<strong>en</strong>d<br />
mo<strong>de</strong>rnisme in <strong>de</strong> Vlaamse kunst, waarbij aan James Ensor <strong>en</strong> Rik<br />
Wouters e<strong>en</strong> belangrijke plaats wordt toegek<strong>en</strong>d als voorberei<strong>de</strong>rs<br />
47