Paul van Ostaijen en de beeldende kunsten - Musea
Paul van Ostaijen en de beeldende kunsten - Musea
Paul van Ostaijen en de beeldende kunsten - Musea
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
moet dat voor Van <strong>Ostaij<strong>en</strong></strong>, als woordvoer<strong>de</strong>r <strong>van</strong> zijn Antwerpse<br />
kunstvri<strong>en</strong>d<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> grote teleurstelling hebb<strong>en</strong> betek<strong>en</strong>d. Zelf mislukt<br />
als tijdschriftlei<strong>de</strong>r <strong>en</strong> organisator, kon hij, allicht niet zon<strong>de</strong>r rancune<br />
vaststell<strong>en</strong>, dat hij in feite niet in staat was zijn ambities te<br />
verwerkelijk<strong>en</strong>.<br />
In feite bleef Van <strong>Ostaij<strong>en</strong></strong> na zijn terugkeer uit Berlijn e<strong>en</strong> outsi<strong>de</strong>r. In<br />
het zo aan initiatiev<strong>en</strong> rijke klimaat <strong>van</strong> <strong>de</strong> twintiger jar<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> te<br />
Antwerp<strong>en</strong> zowel <strong>van</strong> Ne<strong>de</strong>rlands- als Franstalige zij<strong>de</strong> tijdschrift<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
ver<strong>en</strong>iging<strong>en</strong> in het lev<strong>en</strong> geroep<strong>en</strong> waaraan <strong>de</strong> dichter part noch <strong>de</strong>el<br />
had. Zo was er <strong>de</strong> groep 'Mo<strong>de</strong>rne Kunst' <strong>van</strong> Jozef Peeters, die <strong>de</strong><br />
belangrijke 'Congress<strong>en</strong> voor Mo<strong>de</strong>rne Kunst' (1920, '21 <strong>en</strong> '22) inrichtte,<br />
of het door Seuphor <strong>en</strong> Peeters uitgegev<strong>en</strong> tijdschrift Het Overzicht,<br />
georiënteerd op <strong>de</strong> internationale a<strong>van</strong>tgar<strong>de</strong> <strong>en</strong> tribune voor <strong>de</strong><br />
constructivist<strong>en</strong>. Van <strong>Ostaij<strong>en</strong></strong> publiceer<strong>de</strong> weliswaar <strong>en</strong>kele gedicht<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> literaire kritiek<strong>en</strong> in Het Overzicht, maar tuss<strong>en</strong> hem <strong>en</strong> Peeters<br />
bestond er blijkbaar e<strong>en</strong> karakteriële <strong>en</strong> theoretische onver<strong>en</strong>igbaarheid<br />
die <strong>en</strong>kel tot conflict<strong>en</strong> kon leid<strong>en</strong>. Als <strong>de</strong> dichter voor <strong>de</strong> t<strong>en</strong>toonstelling<br />
<strong>van</strong> het twee<strong>de</strong> Congres <strong>en</strong>kele aquarell<strong>en</strong> <strong>en</strong> dadaïstisch geïnspireer<strong>de</strong><br />
'sculptur<strong>en</strong>' inz<strong>en</strong>dt, word<strong>en</strong> <strong>de</strong>ze laatste door Peeters geweigerd. Van<br />
<strong>Ostaij<strong>en</strong></strong> stak op zijn beurt <strong>de</strong> draak met <strong>de</strong> geest <strong>en</strong> <strong>de</strong> toedracht <strong>van</strong><br />
die Congress<strong>en</strong> door er in be<strong>de</strong>kte term<strong>en</strong> naar te verwijz<strong>en</strong> in één <strong>van</strong><br />
zijn grotesk<strong>en</strong>, Intermezzo.<br />
Distantieer<strong>de</strong> Van <strong>Ostaij<strong>en</strong></strong> zich zowel <strong>van</strong> <strong>de</strong> Sélection-gmep als <strong>van</strong><br />
Het Overzicht, - zoals hij het overig<strong>en</strong>s ook gedaan had t<strong>en</strong> opzichte <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> tijdschrift<strong>en</strong> Ruimte <strong>en</strong> Het Ro<strong>de</strong> Zeil, - dan stel<strong>de</strong> hij zich ook<br />
bijzon<strong>de</strong>r kritisch op teg<strong>en</strong>over e<strong>en</strong> <strong>van</strong> zijn voornaamste me<strong>de</strong>stan<strong>de</strong>rs,<br />
Floris Jespers. Nadat hij lov<strong>en</strong>d had geschrev<strong>en</strong> over <strong>de</strong> beeldhouwer<br />
Oscar Jespers, publiceer<strong>de</strong> Van <strong>Ostaij<strong>en</strong></strong> in januari 1923 in het<br />
Franstalige tijdschrift Sélection e<strong>en</strong> vlijmscherp artikel teg<strong>en</strong> di<strong>en</strong>s broer<br />
Floris. Hij op<strong>en</strong>t met e<strong>en</strong> sarcastische analyse <strong>van</strong> het cultureel klimaat<br />
in Vlaan<strong>de</strong>r<strong>en</strong>, waar <strong>de</strong> vrijheid <strong>en</strong>kel als e<strong>en</strong> slogan klinkt, zon<strong>de</strong>r te<br />
leid<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> geestelijk constructief principe of e<strong>en</strong> intuïtief k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> wereld. De schil<strong>de</strong>rs ter<strong>en</strong> er op hun instinct <strong>en</strong> op <strong>de</strong> routine <strong>van</strong> het<br />
métier, zon<strong>de</strong>r in staat te zijn, zoals e<strong>en</strong> Bruegel of Rembrandt, met e<strong>en</strong><br />
intuïtief elan gestalte te gev<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> 'fantasm<strong>en</strong> <strong>van</strong> hun apperceptie<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> wereld'. Van dat milieu was Floris Jespers <strong>de</strong> al te gewillige<br />
ge<strong>van</strong>g<strong>en</strong>e. Zijn natuurlijk schil<strong>de</strong>rstemperam<strong>en</strong>t <strong>en</strong> eclecticisme<br />
bracht<strong>en</strong> hem tot e<strong>en</strong> zelfg<strong>en</strong>oegzame gemakzucht waardoor hij zich<br />
onttrok aan <strong>de</strong> noodw<strong>en</strong>digheid <strong>van</strong> e<strong>en</strong> zelfstandig speculatief schouw<strong>en</strong>.<br />
Op e<strong>en</strong> cruciaal mom<strong>en</strong>t <strong>van</strong> <strong>de</strong> kunstgeschied<strong>en</strong>is di<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong> mo<strong>de</strong>rne<br />
kunst<strong>en</strong>aar <strong>de</strong> ou<strong>de</strong> canons op hun waar<strong>de</strong> te on<strong>de</strong>rzoek<strong>en</strong>, niet <strong>de</strong><br />
schema's <strong>van</strong> an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> te hernem<strong>en</strong>, hoe virtuoos m<strong>en</strong> het ook <strong>de</strong>ed.<br />
Kortom, in Van <strong>Ostaij<strong>en</strong></strong>s optiek was Jespers gewoon 'e<strong>en</strong> schil<strong>de</strong>r'<br />
geword<strong>en</strong>, géén 'd<strong>en</strong>k<strong>en</strong>d' schil<strong>de</strong>r.<br />
M<strong>en</strong> kan <strong>de</strong>ze in onverwacht scherpe bewoording<strong>en</strong> gestel<strong>de</strong> tekst niet<br />
ter zij<strong>de</strong> legg<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> uiting <strong>van</strong> occasioneel misnoeg<strong>en</strong>, omdat er <strong>de</strong><br />
teleurstelling <strong>en</strong> <strong>de</strong> verbittering uit spreekt <strong>van</strong> iemand die tot het besef<br />
gekom<strong>en</strong> is, e<strong>en</strong> verlor<strong>en</strong> zaak te bepleit<strong>en</strong>. Buit<strong>en</strong> <strong>de</strong> figuur <strong>van</strong> Jespers<br />
om, veroor<strong>de</strong>elt Van <strong>Ostaij<strong>en</strong></strong> e<strong>en</strong> cultureel milieu <strong>en</strong> e<strong>en</strong> artistieke<br />
praxis. Hoe hij daardoor geïsoleerd zou rak<strong>en</strong>, had hij reeds in 1920<br />
voorspeld in e<strong>en</strong> brief aan Eugène <strong>de</strong> Bock: 'E<strong>en</strong> dring<strong>en</strong><strong>de</strong> opgave voor<br />
vlaamse ekspressionist<strong>en</strong>: hun stijl e<strong>en</strong>s zuiver<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> triviale<br />
geme<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> ( ... ) Het is me ook volkom<strong>en</strong> dui<strong>de</strong>lijk dat ik door dit<br />
strev<strong>en</strong> naar rechte lijn <strong>en</strong> het uitschakel<strong>en</strong> <strong>van</strong> het pseudoekspressionistiese,<br />
<strong>de</strong> meeste sympathieën in Vlaan<strong>de</strong>r<strong>en</strong> zal verbeur<strong>en</strong>.<br />
Deze fataliteit moet ik gelat<strong>en</strong> aanvaard<strong>en</strong>'.<br />
56<br />
Helnrlch Camp<strong>en</strong>donk.<br />
De gro<strong>en</strong>e papegaal (1921 ).<br />
Olie I doek 69 x 105 cm.<br />
Koninklijke <strong>Musea</strong> voor Schone Kunst<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> België, Brussel.<br />
Heinrlch Camp<strong>en</strong>donk (Krefeld 3.1 1.1889 -<br />
Amsterdam 9.5.1957), was niet alle<strong>en</strong> kunstschil<strong>de</strong>r,<br />
doch tev<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> vernieuwer op<br />
het gebied <strong>van</strong> <strong>de</strong> achterglasschil<strong>de</strong>ring.<br />
Na <strong>de</strong> Kunstgewerbeschule te Krefeld te<br />
hebb<strong>en</strong> bezocht (waar hij <strong>van</strong> 1905 tot 1909<br />
leerling was <strong>van</strong> Jan Thorn Prikker) verhuis<strong>de</strong><br />
hij in 1911, op uitnodiging <strong>van</strong> Franz<br />
Marc, naar Sin<strong>de</strong>lsdorf, waar hij zich als<br />
jongste bij Der blaue Reiter aansloot. In<br />
1912 nam hij <strong>de</strong>el aan <strong>de</strong> eerste Sturmt<strong>en</strong>toonstelling<br />
<strong>en</strong> bleef lange tijd aan Der<br />
Sturm verbond<strong>en</strong>. In 1913 was hij ook verteg<strong>en</strong>woordigd<br />
op het door Herwarth Wald<strong>en</strong><br />
georganiseer<strong>de</strong> Eerste Duitse Herfstsalon.<br />
Camp<strong>en</strong>donks eerste ontmoeting<br />
met Van <strong>Ostaij<strong>en</strong></strong> had plaats in <strong>de</strong> zomer<br />
<strong>van</strong> 1919. In 1921 werd hij, als één <strong>de</strong>r<br />
eerste Duitse schil<strong>de</strong>rs, weer voor t<strong>en</strong>toonstelling<strong>en</strong><br />
in het buit<strong>en</strong>land (Frankrijk, België,<br />
V.S.) uitg<strong>en</strong>odigd. Terug in Krefeld<br />
(1 922) leg<strong>de</strong> hij zich <strong>en</strong>ige tijd toe op het<br />
ontwerp<strong>en</strong> <strong>van</strong> toneel<strong>de</strong>cors. Professor aan<br />
<strong>de</strong> Kunstgewerbeschule te Ess<strong>en</strong> (1923) <strong>en</strong><br />
aan <strong>de</strong> Aca<strong>de</strong>mie te Düsseldorf (1926), werd<br />
hij in 1933 - als verteg<strong>en</strong>woordiger <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
'<strong>en</strong>tartete Kunst' -door <strong>de</strong> nationaal-socialist<strong>en</strong><br />
uit zijn ambt ontzet. Hij emigreer<strong>de</strong><br />
naar België waar hij in 1935 v.oor <strong>de</strong> twee<strong>de</strong><br />
maal in het huwelijk trad met <strong>de</strong> in 1899<br />
te Antwerp<strong>en</strong> gebor<strong>en</strong> Edith <strong>van</strong>- Leckwijck -<br />
e<strong>en</strong> tal<strong>en</strong>tvolle schil<strong>de</strong>res, leerlinge <strong>van</strong><br />
Jules Schmalzigaug, Willem Paerels <strong>en</strong>,<br />
na <strong>de</strong> Eerste Wereldoorlog, <strong>van</strong> Floris<br />
Jespers. Datzelf<strong>de</strong> jaar kreeg hij e<strong>en</strong> professoraat<br />
aangebod<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> Rijksaca<strong>de</strong>die<br />
voor Beeld<strong>en</strong><strong>de</strong> Kunst<strong>en</strong> te Amsterdam.<br />
In 1937 - het jaar dat 87 werk<strong>en</strong> <strong>van</strong> hem<br />
in Duitse musea in beslag g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> <strong>en</strong> verbeurd<br />
verklaard werd<strong>en</strong> - ontving hij <strong>de</strong><br />
Grand Prix op <strong>de</strong> Wereldt<strong>en</strong>toonstelling te<br />
Parijs. In 1944 volg<strong>de</strong> hij Kandinsky op als<br />
vice-presid<strong>en</strong>t <strong>van</strong> <strong>de</strong> 'Société anonyme;<br />
museum of mo<strong>de</strong>rn art 1920' (V.S.). Tot aan<br />
zijn dood in 1957 leid<strong>de</strong> hij te Amsterdam<br />
e<strong>en</strong> teruggetrokk<strong>en</strong> lev<strong>en</strong>. Hij beoef<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong><br />
monum<strong>en</strong>tale schil<strong>de</strong>rkunst, ontwierp glasram<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> was vooral <strong>de</strong> belangrijkste vernieuwer<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> techniek <strong>van</strong> <strong>de</strong> achterglasschil<strong>de</strong>ring<br />
of églomisé.<br />
•<br />
•