Paul van Ostaijen en de beeldende kunsten - Musea
Paul van Ostaijen en de beeldende kunsten - Musea
Paul van Ostaijen en de beeldende kunsten - Musea
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
in dat opzicht wel <strong>de</strong> verbanning <strong>van</strong> <strong>Paul</strong> Joest<strong>en</strong>s uit <strong>de</strong> 'heilige<br />
kubistiese kerk'. De 'bulla' waarmee Joest<strong>en</strong>s in 1920 werd<br />
geëxcommuniceerd, moge dan als parodie bedoeld zijn, maar is toch ook<br />
reveler<strong>en</strong>d voor <strong>de</strong> rechtljnigheid (indi<strong>en</strong> m<strong>en</strong> niet wil sprek<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
dogmatisme) <strong>van</strong> <strong>de</strong> 'paus <strong>van</strong> Hal<strong>en</strong>see', zoals Joest<strong>en</strong>s Van <strong>Ostaij<strong>en</strong></strong><br />
noem<strong>de</strong>. De i<strong>de</strong>e <strong>van</strong> frontvorming <strong>van</strong> e<strong>en</strong> kleine groep getrouw<strong>en</strong> teg<strong>en</strong><br />
het heir <strong>de</strong>r 'vijand<strong>en</strong>', met daaraan verbond<strong>en</strong> <strong>de</strong> mogelijkheid <strong>van</strong><br />
verraad binn<strong>en</strong> <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> gele<strong>de</strong>r<strong>en</strong>, zal overig<strong>en</strong>s ook later naar vor<strong>en</strong><br />
kom<strong>en</strong>, wanneer hij sam<strong>en</strong> met Gaston Burss<strong>en</strong>s <strong>en</strong> Eddy Ou Perron<br />
e<strong>en</strong> 'onserieuse escoua<strong>de</strong>' vormt, wat dan insgelijks uitloopt op <strong>de</strong><br />
teleurstelling die het tijdschrift 'Avontuur' voor hem betek<strong>en</strong><strong>de</strong>.<br />
Tijd<strong>en</strong>s <strong>de</strong> Berlijnse jar<strong>en</strong> voltrok zich in Van <strong>Ostaij<strong>en</strong></strong>s kunstopvatting<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> veran<strong>de</strong>ring, die in grote lijn<strong>en</strong> neerkomt op e<strong>en</strong> gelei<strong>de</strong>lijke<br />
verwerping <strong>van</strong> het ethisch-humanitaire standpunt, dat in het pathos <strong>van</strong><br />
het romantisch expressionisme zijn uitdrukking vindt, t<strong>en</strong> gunste <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
strikter estetisch standpunt, waaraan het begrip 'organisch<br />
expressionisme' wordt verbond<strong>en</strong>, <strong>en</strong> dat zal leid<strong>en</strong>, voor wat zijn<br />
poëtica betreft, tot het beoef<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> 'zuivere lyriek', <strong>de</strong> woordkunst,<br />
e<strong>en</strong> 'in het metafysiese geankerd spel met woord<strong>en</strong>'.<br />
In <strong>de</strong> opstell<strong>en</strong> die hij in Berlijn over <strong>de</strong> beeld<strong>en</strong><strong>de</strong> kunst schrijft, gaat<br />
hij <strong>de</strong> term 'ekspressionisme' (die overig<strong>en</strong>s, zoals hoger werd gezegd,<br />
ruimer was opgevat dan wat m<strong>en</strong> er nu on<strong>de</strong>r verstaat) ver<strong>van</strong>g<strong>en</strong> door<br />
<strong>de</strong> term 'kubisme'. Eén <strong>van</strong> <strong>de</strong> sleutelbegripp<strong>en</strong> <strong>van</strong> zijn artistiek credo<br />
zal word<strong>en</strong>: ontindividualisering, d.w.z. <strong>de</strong> noodzaak voor <strong>de</strong> kunst<strong>en</strong>aar<br />
om zijn subjectiviteit uit te schakel<strong>en</strong>, zodat hij in het kunstwerk e<strong>en</strong><br />
objectieve gestalte kan schepp<strong>en</strong>, die het resultaat is <strong>van</strong> e<strong>en</strong> dubbele<br />
abstrahering: die t<strong>en</strong> opzichte <strong>van</strong> het 'ik' <strong>van</strong> <strong>de</strong> kunst<strong>en</strong>aar, <strong>en</strong> die t<strong>en</strong><br />
opzichte <strong>van</strong> <strong>de</strong> werkelijkheid. Door P. Ha<strong>de</strong>rmann werd gewez<strong>en</strong> op <strong>de</strong><br />
invloed die het d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> <strong>van</strong> Plato op <strong>de</strong> ontwikkeling <strong>van</strong> Van <strong>Ostaij<strong>en</strong></strong>s<br />
i<strong>de</strong>eën heeft gehad, <strong>en</strong> hoezeer zijn opvatting over <strong>de</strong> 'extatische visie'<br />
met wat daar aan wazig religieus-mysticisme bijhoort, kan gezi<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />
als e<strong>en</strong> afweermid<strong>de</strong>l teg<strong>en</strong> zijn innerlijke ontred<strong>de</strong>ring.<br />
Van <strong>Ostaij<strong>en</strong></strong> schrijft in <strong>de</strong>ze Berlijnse jar<strong>en</strong> bijdrag<strong>en</strong> voor twee<br />
tijdschrift<strong>en</strong> waarin <strong>de</strong> post-expressionistische kunstopvatting<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
jar<strong>en</strong> twintig word<strong>en</strong> ver<strong>de</strong>digd: het betreft telk<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> opstel over<br />
Heinrich Camp<strong>en</strong>donk. Deze kunst<strong>en</strong>aar, die tot <strong>de</strong> groep Der blaue<br />
Reiter behoor<strong>de</strong>, zal voor Van <strong>Ostaij<strong>en</strong></strong> <strong>de</strong> rol vervull<strong>en</strong> die hij eer<strong>de</strong>r had<br />
toebe<strong>de</strong>eld aan zijn Antwerpse gezell<strong>en</strong>: als uitgangspunt voor zijn<br />
theoretische beschouwing<strong>en</strong>. De eerste versie <strong>van</strong> zijn studie over<br />
Heinrich Camp<strong>en</strong>donk zond hij in voor het Italiaanse tijdschrift Valori<br />
P/astici, waarrond zich <strong>de</strong> zog<strong>en</strong>aam<strong>de</strong> 'metafysische' schil<strong>de</strong>rs (Giorgio<br />
<strong>de</strong> Chirico, C_arra, Savino, e.a.) groepeerd<strong>en</strong>, die als e<strong>en</strong> prefiguratie <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> surrealist<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> geld<strong>en</strong>. Het is niet onwaarschijnlijk dat Van<br />
<strong>Ostaij<strong>en</strong></strong> <strong>de</strong> term 'fantasmatisch', die hij in 1920-21 introduceert, betrokk<strong>en</strong><br />
heeft uit <strong>de</strong> sfeer <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze schil<strong>de</strong>rs. E<strong>en</strong>zelf<strong>de</strong> irrationalisme k<strong>en</strong>schetst<br />
ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s het Duitse tijdschrift Das Kunstblatt, uitgegev<strong>en</strong> door <strong>Paul</strong><br />
Westheim, waarin Van <strong>Ostaij<strong>en</strong></strong> <strong>de</strong> twee<strong>de</strong> versie <strong>van</strong> zijn Camp<strong>en</strong>donkbijdrage<br />
plaatst, <strong>en</strong> waarin hij, zoals P. Ha<strong>de</strong>rmann suggereert, wel e<strong>en</strong>s<br />
<strong>de</strong> bron zou hebb<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> vind<strong>en</strong> <strong>van</strong> zijn mystico-religieuse<br />
opvatting<strong>en</strong>. Het zou zeker <strong>de</strong> moeite lon<strong>en</strong>, Van <strong>Ostaij<strong>en</strong></strong>s latere<br />
kunsttheorieën te toets<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> ontwikkeling<strong>en</strong> die zich hebb<strong>en</strong><br />
voorgedaan <strong>van</strong>af het begin <strong>de</strong>r twintiger jar<strong>en</strong>, zowel in Italië als in<br />
Duitsland <strong>en</strong> Frankrijk, als m<strong>en</strong> in heel Europa 'herstelbeweging<strong>en</strong>' ziet<br />
optred<strong>en</strong>, die <strong>de</strong> bedoeling hebb<strong>en</strong> traditionele artistieke waard<strong>en</strong><br />
opnieuw in ere te herstell<strong>en</strong>. M<strong>en</strong> heeft tot nu toe misschi<strong>en</strong> te<br />
exclusief <strong>de</strong> aandacht gevestigd op <strong>de</strong> plaats die Van <strong>Ostaij<strong>en</strong></strong>s<br />
52<br />
Rik Wouters.<br />
De <strong>de</strong>lle (Het ravijn).<br />
Olie I doek.<br />
Koninklijk Museum voor Schone Kunst<strong>en</strong>,<br />
Antwerp<strong>en</strong> (verz. Dr. L. Van Bogaert).<br />
M<strong>en</strong> neme zijn doek De <strong>de</strong>lle <strong>en</strong> m<strong>en</strong> mete<br />
<strong>de</strong> stap die Rik Wouters alsdan reeds op<br />
<strong>de</strong> weg naar het ekspressionisme gedaan<br />
heeft. E<strong>en</strong> ess<strong>en</strong>tiëel verschil reeds met <strong>de</strong><br />
impressionistische opvatting; hier is niet<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> subjeklieve stemming <strong>van</strong> <strong>de</strong> kun<br />
st<strong>en</strong>aar bij het aanschouw<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>de</strong>/Ie<br />
spraak. Strev<strong>en</strong> is hier het wez<strong>en</strong>, <strong>de</strong> sub<br />
jeklieve akspressie <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>de</strong>/Ie te gev<strong>en</strong>,<br />
naar haar meest, volg<strong>en</strong>s <strong>de</strong> opvatting <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> kunst<strong>en</strong>aar, synthetiese faktor<strong>en</strong>; in<br />
casu <strong>de</strong> warmte. Wouters had zijn werk<br />
ook '<strong>de</strong> warmte <strong>van</strong> <strong>de</strong> d_elle' kunn<strong>en</strong> het<strong>en</strong>,<br />
doch '<strong>de</strong> <strong>de</strong>/Ie' impliceert reeds <strong>de</strong>ze<br />
ess<strong>en</strong>tiële eig<strong>en</strong>schap; hier wordt bij '<strong>de</strong><br />
<strong>de</strong>/Ie' reeds e<strong>en</strong> abstraktie gedacht.<br />
(Ekspressionisme in Vlaan<strong>de</strong>r<strong>en</strong>, 1918)<br />
Enkel uit <strong>de</strong> kongru<strong>en</strong>s <strong>van</strong> vorm <strong>en</strong> vizie<br />
ontstaat het abstrakte. Prakties voorbeeld:<br />
e<strong>en</strong> schil<strong>de</strong>rij <strong>van</strong> Rousseau, e<strong>en</strong> neger<br />
plastiek zijn, - spijts empiriese verwant<br />
schap, - absfrakter dan het futuristiese werk<br />
in 't algeme<strong>en</strong>. Wij houd<strong>en</strong> dan ook <strong>de</strong><br />
wet<strong>en</strong>schappelike, induktieve synthese, -<br />
d.w.z. <strong>van</strong> <strong>de</strong> natuur uitgaan<strong>de</strong> schema<br />
tisch abstraher<strong>en</strong>, - voor verkeerd. Enkel<br />
uit <strong>de</strong> vizio<strong>en</strong>aire synthese proce<strong>de</strong>ert het<br />
kunstwerk. UNIO MYSTICA.<br />
(Et voilà. E<strong>en</strong> inleid<strong>en</strong>d manifest, 1920)<br />
•