De dialecten van centraal-Salland: Raalte, Heino en Lemelerveld
De dialecten van centraal-Salland: Raalte, Heino en Lemelerveld
De dialecten van centraal-Salland: Raalte, Heino en Lemelerveld
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 1<br />
DE DIALECTEN VAN<br />
CENTRAAL-SALLAND: RAALTE, HEINO EN LEMELERVELD
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 2<br />
A Monique, celle qui a été, est et restera toujours ma ‘Val<strong>en</strong>tine’!<br />
<strong>De</strong>ze publicatie kwam tot stand dankzij financiële bijdrag<strong>en</strong> <strong>van</strong> het Prins<br />
Bernhard Cultuurfonds Overijssel, het Plant<strong>en</strong>fonds <strong>en</strong> de Stichting R. Roelofs-<br />
Dijkslag.<br />
Publicaties <strong>van</strong> de IJsselacademie nr. 224<br />
© IJsselacademie<br />
ISBN 978-90-6697-211-7<br />
Vormgeving: Frank de Wit<br />
Niets uit deze uitgave mag word<strong>en</strong> verveelvoudigd <strong>en</strong>/of op<strong>en</strong>baar gemaakt door<br />
middel <strong>van</strong> fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande<br />
schriftelijke toestemming <strong>van</strong> de uitgever.<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong><br />
<strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>,<br />
<strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
Klank- <strong>en</strong> vormleer<br />
J.J. Spa<br />
Grammaticareeks deel 6<br />
E<strong>en</strong> uitgave <strong>van</strong> de IJsselacademie<br />
Kamp<strong>en</strong>, 2011
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 4<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
4<br />
Inhoud<br />
Inleiding 7<br />
<strong>De</strong> notering <strong>van</strong> de klank<strong>en</strong> 9<br />
<strong>Raalte</strong> 11<br />
<strong>De</strong> klinkers 11<br />
<strong>De</strong> tweeklank<strong>en</strong> 35<br />
<strong>De</strong> medeklinkers 40<br />
Uitspraakregels 41<br />
<strong>De</strong> persoonlijke voornaamwoord<strong>en</strong> 50<br />
<strong>De</strong> bezittelijke voornaamwoord<strong>en</strong> 52<br />
<strong>De</strong> werkwoord<strong>en</strong> 53<br />
<strong>De</strong> werkwoordstijd<strong>en</strong> 53<br />
<strong>De</strong> zwakke werkwoord<strong>en</strong> 54<br />
<strong>De</strong> sterke werkwoord<strong>en</strong> 61<br />
<strong>De</strong> werkwoordsklass<strong>en</strong> 62<br />
Overige sterke <strong>en</strong> onregelmatige werkwoord<strong>en</strong><br />
70<br />
<strong>De</strong> voornaamste hulp- <strong>en</strong> koppelwerkwoord<strong>en</strong><br />
72<br />
<strong>De</strong> lidwoord<strong>en</strong> 76<br />
<strong>De</strong> aanwijz<strong>en</strong>de voornaamwoord<strong>en</strong> 78<br />
<strong>De</strong> bijvoeglijke naamwoord<strong>en</strong> 79<br />
Inhoud<br />
<strong>De</strong> verkleinwoord<strong>en</strong> 80<br />
Klinkerverandering bij verkleinwoordsvorming<br />
82<br />
<strong>De</strong> achtervoegsels 83<br />
<strong>De</strong> meervoudsuitgang<strong>en</strong> 89<br />
<strong>De</strong> telwoord<strong>en</strong> 95<br />
Tijdsaanduiding<strong>en</strong> 96<br />
Syntactische verschijnsel<strong>en</strong> 97<br />
Uitdrukking<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> aan het <strong>Raalte</strong>s<br />
98<br />
<strong>Raalte</strong>r tekst 98<br />
Folklore<br />
<strong>Heino</strong> 101<br />
<strong>De</strong> klinkers 101<br />
<strong>De</strong> tweeklank<strong>en</strong> 115<br />
<strong>De</strong> persoonlijke voornaamwoord<strong>en</strong><br />
118<br />
<strong>De</strong> bezittelijke voornaamwoord<strong>en</strong> 119<br />
<strong>De</strong> werkwoord<strong>en</strong> 119<br />
<strong>De</strong> zwakke werkwoord<strong>en</strong> 119<br />
<strong>De</strong> sterke werkwoord<strong>en</strong> 123<br />
<strong>De</strong> werkwoordsklass<strong>en</strong> 123<br />
Overige sterke <strong>en</strong> onregelmatige werkwoord<strong>en</strong><br />
127<br />
5
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 6<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
<strong>De</strong> voornaamste hulp- <strong>en</strong> koppelwerkwoord<strong>en</strong><br />
129<br />
<strong>De</strong> lidwoord<strong>en</strong> 133<br />
<strong>De</strong> aanwijz<strong>en</strong>de voornaamwoord<strong>en</strong> 134<br />
<strong>De</strong> bijvoeglijke naamwoord<strong>en</strong> 134<br />
<strong>De</strong> verkleinwoord<strong>en</strong> 136<br />
<strong>De</strong> achtervoegsels 137<br />
<strong>De</strong> meervoudsuitgang<strong>en</strong> 139<br />
<strong>De</strong> telwoord<strong>en</strong> 145<br />
Tijdsaanduiding<strong>en</strong> 147<br />
Syntactische verschijnsel<strong>en</strong> 147<br />
Uitdrukking<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> aan het <strong>Heino</strong>os<br />
148<br />
E<strong>en</strong> tekst in het <strong>Heino</strong>os 149<br />
<strong>De</strong> tomat<strong>en</strong><br />
<strong>Lemelerveld</strong> 151<br />
<strong>De</strong> klinkers 151<br />
<strong>De</strong> tweeklank<strong>en</strong> 160<br />
Uitspraakregels 163<br />
<strong>De</strong> persoonlijke voornaamwoord<strong>en</strong> 164<br />
<strong>De</strong> bezittelijke voornaamwoord<strong>en</strong> 166<br />
<strong>De</strong> werkwoord<strong>en</strong> 166<br />
<strong>De</strong> zwakke werkwoord<strong>en</strong> 166<br />
<strong>De</strong> sterke werkwoord<strong>en</strong> 168<br />
<strong>De</strong> werkwoordsklass<strong>en</strong> 168<br />
Overige sterke <strong>en</strong> onregelmatige werkwoord<strong>en</strong><br />
171<br />
<strong>De</strong> voornaamste hulp- <strong>en</strong> koppelwerkwoord<strong>en</strong><br />
171<br />
<strong>De</strong> lidwoord<strong>en</strong> 175<br />
<strong>De</strong> aanwijz<strong>en</strong>de voornaamwoord<strong>en</strong> 176<br />
<strong>De</strong> bijvoeglijke naamwoord<strong>en</strong> 177<br />
<strong>De</strong> verkleinwoord<strong>en</strong> 178<br />
<strong>De</strong> achtervoegsels 178<br />
<strong>De</strong> meervoudsuitgang<strong>en</strong> 181<br />
<strong>De</strong> telwoord<strong>en</strong> 184<br />
Tijdsaanduiding<strong>en</strong> 186<br />
Uitdrukking<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> aan het<br />
<strong>Lemelerveld</strong>s 186<br />
<strong>Lemelerveld</strong>er tekst 188<br />
E<strong>en</strong> reize op de fietse in de oorlog<br />
Literatuur 190<br />
Inleiding<br />
<strong>De</strong> IJsselacademie heeft mij opnieuw in staat gesteld e<strong>en</strong> aantal Overijsselse <strong>dialect<strong>en</strong></strong><br />
te beschrijv<strong>en</strong>. Werd<strong>en</strong> de door mij reeds beschrev<strong>en</strong> volkstal<strong>en</strong> gesprok<strong>en</strong><br />
t<strong>en</strong> noord<strong>en</strong> of t<strong>en</strong> west<strong>en</strong> <strong>van</strong> Zwolle (zie de literatuur), de in dit boek besprok<strong>en</strong><br />
<strong>dialect<strong>en</strong></strong> word<strong>en</strong> gebezigd t<strong>en</strong> zuidoost<strong>en</strong> <strong>van</strong> de provinciehoofdstad. Het gaat hier<br />
namelijk om de <strong>Salland</strong>se <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong>. <strong>De</strong> grootste<br />
verschill<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> deze <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> het Nederlandse standaarddialect ligg<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong>erzijds in het klinkersysteem <strong>en</strong> anderzijds in de vorm<strong>en</strong> <strong>van</strong> de werkwoord<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> de zelfstandige naamwoord<strong>en</strong>. Dat het klinkersysteem afwijkt <strong>van</strong> dat <strong>van</strong> het<br />
Nederlands blijkt alle<strong>en</strong> al hieruit dat er in het Nederlands 13 à 14 verschill<strong>en</strong>de<br />
klinkers zijn (vgl. Coh<strong>en</strong> e.a. 1961, p. 25) <strong>en</strong> in de drie bov<strong>en</strong>g<strong>en</strong>oemde <strong>dialect<strong>en</strong></strong><br />
22. Zijn er in het Nederlands maar 3 verschill<strong>en</strong>de tweeklank<strong>en</strong> (ei/ij, ui, au/ou;<br />
vgl. Coh<strong>en</strong> e.a. 1961, p. 27), in de in dit boek beschrev<strong>en</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> zijn dat er e<strong>en</strong><br />
ti<strong>en</strong>tal.<br />
<strong>De</strong> medeklinkersystem<strong>en</strong> <strong>van</strong> de drie <strong>dialect<strong>en</strong></strong> verschill<strong>en</strong> niet <strong>van</strong> dat <strong>van</strong> het<br />
Nederlands.<br />
Wat de woordopbouw betreft, zijn de vorm<strong>en</strong> <strong>van</strong> de zgn. sterke werkwoord<strong>en</strong> in<br />
de drie <strong>dialect<strong>en</strong></strong> nogal afwijk<strong>en</strong>d <strong>van</strong> het Standaardnederlands. Het voltooid deelwoord<br />
<strong>van</strong> alle werkwoord<strong>en</strong>, zowel de zwakke als de sterke, heeft als voorvoegsel<br />
e<strong>en</strong> zgn. stomme e-. <strong>De</strong> verkleinwoord<strong>en</strong> <strong>van</strong> de zelfstandige naamwoord<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong><br />
allemaal ‘Umlaut’.<br />
Wat ook behoorlijk afwijkt zijn de regels voor de uitspraak <strong>van</strong> klank<strong>en</strong> <strong>en</strong> klankgroep<strong>en</strong>:<br />
Het ‘inslikk<strong>en</strong>’, bijvoorbeeld, <strong>van</strong> de stomme e in de uitgang -<strong>en</strong> <strong>en</strong> het<br />
als e<strong>en</strong> neusklinker uitsprek<strong>en</strong> <strong>van</strong> de combinatie ‘klinker + n’ in sommige gevall<strong>en</strong>,<br />
drag<strong>en</strong> bij aan het - voor de buit<strong>en</strong>staander - ‘exotisch’ karakter <strong>van</strong> de drie<br />
<strong>dialect<strong>en</strong></strong>. Opvall<strong>en</strong>d is verder dat de woord<strong>en</strong> <strong>van</strong> deze <strong>dialect<strong>en</strong></strong> veel korte klinkers<br />
k<strong>en</strong>n<strong>en</strong>, in afwijking <strong>van</strong> wat gebruikelijk is in het Standaardnederlands <strong>en</strong> in<br />
de meer westelijk gesprok<strong>en</strong> Overijsselse <strong>dialect<strong>en</strong></strong>.<br />
Bij het schrijv<strong>en</strong> <strong>van</strong> dit boek heb ik opnieuw dankbaar gebruik gemaakt <strong>van</strong> de<br />
ingevulde formulier<strong>en</strong> - het resultaat <strong>van</strong> e<strong>en</strong> in de jar<strong>en</strong> 1978-1981 door dr. H.<br />
Bloemhoff gehoud<strong>en</strong> <strong>en</strong>quête - die de IJsselacademie me via mevrouw drs. Ph.<br />
Bloemhoff ter beschikking heeft gesteld. Ik dank de heer Bloemhoff, zijn echtg<strong>en</strong>ote<br />
<strong>en</strong> de instelling waaraan ze verbond<strong>en</strong> is daarvoor weer zeer hartelijk.<br />
<strong>De</strong>stijds werd<strong>en</strong> onder meer in de dorp<strong>en</strong> <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong> gedur<strong>en</strong>de<br />
drie jaar schriftelijk vrag<strong>en</strong> beantwoord betreff<strong>en</strong>de de tal<strong>en</strong> <strong>van</strong> deze plaats<strong>en</strong>. <strong>De</strong><br />
6 7<br />
Inleiding
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 8<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
contactperson<strong>en</strong> <strong>van</strong> de informant<strong>en</strong>groep<strong>en</strong> war<strong>en</strong> gedur<strong>en</strong>de dat project de her<strong>en</strong><br />
H. Koerhuis (<strong>Raalte</strong>), H. <strong>van</strong> der Ve<strong>en</strong> (†) (<strong>Heino</strong>) <strong>en</strong> H.A.G. Schoorlemmer<br />
(<strong>Lemelerveld</strong>).<br />
<strong>De</strong> traditie dat mevrouw Bloemhoff zich ermee belast de historische (Oudsaksische)<br />
oorsprong <strong>van</strong> de hed<strong>en</strong>daagse Nedersaksische woord<strong>en</strong> <strong>van</strong> de beschrev<strong>en</strong><br />
<strong>dialect<strong>en</strong></strong> aan te gev<strong>en</strong> wordt ook in dit boek weer voortgezet. Zoals altijd mijn<br />
welgeme<strong>en</strong>de dank daarvoor. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> heeft ze het manuscript <strong>van</strong> dit boek<br />
nauwkeurig gelez<strong>en</strong> <strong>en</strong> door haar opmerking<strong>en</strong> me voor e<strong>en</strong> aantal uitglijders<br />
behoed.<br />
<strong>De</strong> volg<strong>en</strong>de person<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> me lat<strong>en</strong> profiter<strong>en</strong> <strong>van</strong> hun taalkundige k<strong>en</strong>nis op<br />
het gebied <strong>van</strong> hun dialect:<br />
Voor het <strong>Raalte</strong>s : Mevrouw H. Krijt-Sme<strong>en</strong>k (geb. 1920) <strong>en</strong> de her<strong>en</strong> H.P.<br />
Brinkhuis (geb. 1932) <strong>en</strong> H. Koerhuis (geb. 1941). <strong>De</strong> historische boerderij Strunk,<br />
waar de ont<strong>van</strong>gst<strong>en</strong> altijd plaatsvond<strong>en</strong>, vormde e<strong>en</strong> pass<strong>en</strong>de omlijsting voor het<br />
dialectonderzoek. <strong>De</strong> immer door de heer Brinkhuis geserveerde koffie <strong>en</strong> het<br />
gebak war<strong>en</strong> daarbij de kr<strong>en</strong>t<strong>en</strong> in de pap. Mevr. H. Krijt-Sme<strong>en</strong>k heeft het verschijn<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> het boek helaas niet meer mee mog<strong>en</strong> mak<strong>en</strong>.<br />
Voor het <strong>Heino</strong>os: Mevrouw M.Wolfkamp-Hansman (geb. 1924), zeer vitaal, in<br />
wier huis ik steeds <strong>en</strong>orm gastvrij b<strong>en</strong> ont<strong>van</strong>g<strong>en</strong>, <strong>en</strong> de her<strong>en</strong> J.L. Mel<strong>en</strong>horst<br />
(geb. 1939) <strong>en</strong> S.M. Nijboer (geb. 1930), die met veel humor mijn onderzoek<br />
zwierig begeleidd<strong>en</strong>.<br />
Voor het <strong>Lemelerveld</strong>s: <strong>De</strong> her<strong>en</strong> E. Habers (geb. 1924) <strong>en</strong> H. Huurman (geb.<br />
1916.) <strong>De</strong> idyllische, aan het Overijssels kanaal geleg<strong>en</strong> woning <strong>van</strong> de heer<br />
Habers was e<strong>en</strong> ideale plek voor het afvur<strong>en</strong> <strong>van</strong> vrag<strong>en</strong> over het dialect. <strong>De</strong> heer<br />
Huurman betoonde zich e<strong>en</strong> aang<strong>en</strong>aam causeur. In het stadium <strong>van</strong> de afronding<br />
<strong>van</strong> het werk is de heer G. Zwinselman (geb. 1941) bereid gevond<strong>en</strong> nog e<strong>en</strong> aantal<br />
vrag<strong>en</strong> te beantwoord<strong>en</strong>.<br />
U all<strong>en</strong> zeg ik dank voor uw bereidwilligheid om mij te ont<strong>van</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> de gekke<br />
vrag<strong>en</strong> te beantwoord<strong>en</strong> die ik - vaak ook per telefoon - stelde, waarbij u uw<br />
geduld nooit verlor<strong>en</strong> hebt als ik u de woord<strong>en</strong> voor de zoveelste keer uit de mond<br />
wilde lospeuter<strong>en</strong>. Uw inlichting<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> zeer gewaardeerd.<br />
Dit boek draag ik op aan de meest bewonder<strong>en</strong>swaardige persoon die ik ooit b<strong>en</strong><br />
teg<strong>en</strong>gekom<strong>en</strong>: mijn vrouw!<br />
<strong>De</strong> notering <strong>van</strong> de klank<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> notering <strong>van</strong> de klank<strong>en</strong><br />
Voor het noter<strong>en</strong> <strong>van</strong> het dialectmateriaal in dit boekje zijn de uitgangspunt<strong>en</strong><br />
gekoz<strong>en</strong> die de IJsselacademie hanteert voor de <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> haar werkgebied, <strong>en</strong><br />
die neergelegd zijn in de Handleiding voor het schrijv<strong>en</strong> <strong>van</strong> de streektaal <strong>van</strong><br />
West-Overijssel <strong>en</strong> de Oost-Veluwe (te download<strong>en</strong> via www.ijsselacademie.nl). Op<br />
<strong>en</strong>kele punt<strong>en</strong> wordt in dit boek <strong>van</strong> deze spelling afgewek<strong>en</strong>, omdat het in dit<br />
boek belangrijk is, de uitspraak <strong>van</strong> de klank<strong>en</strong> nauwkeurig weer te gev<strong>en</strong>, namelijk:<br />
a. Doorgaans wordt in de spelling ge<strong>en</strong> onderscheid gemaakt tuss<strong>en</strong> de korte <strong>en</strong><br />
lange ie, uu <strong>en</strong> oe, omdat dat in het schriftbeeld niet gemakkelijk te realiser<strong>en</strong> is.<br />
In dit boek wordt het onderscheid wel gemaakt, <strong>en</strong> word<strong>en</strong> de lange ie, uu <strong>en</strong> oe<br />
aangeduid met e<strong>en</strong> dubbele punt: ie:, uu:, oe:.<br />
b. <strong>De</strong> verkleinwoordsuitgang –gi<strong>en</strong> wordt in dit boek alle<strong>en</strong> op deze wijze geschrev<strong>en</strong><br />
wanneer de g stemhebb<strong>en</strong>d is; is deze stemloos, dan schrijv<strong>en</strong> we –chi<strong>en</strong>.<br />
c. Als één <strong>van</strong> de korte klinkers i, u, ó, e, ö, ä, a aan het eind <strong>van</strong> e<strong>en</strong> woord staat,<br />
wordt hij geschrev<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> eropvolg<strong>en</strong>de h, dit om verwarring te voorkom<strong>en</strong><br />
tuss<strong>en</strong> bijv. de lange eindklinker ä in va ‘va(der)’ <strong>en</strong> de korte ä in mäh ‘maar’. We<br />
schrijv<strong>en</strong> dus ook weh ‘wel’. Overig<strong>en</strong>s komt het weinig voor dat één <strong>van</strong> deze<br />
klinkers aan het eind <strong>van</strong> e<strong>en</strong> woord staat. Als dit gebeurt, is dat vaak het gevolg<br />
<strong>van</strong> uitspraakregel 6 (p. 44).<br />
d. <strong>De</strong> meervoud<strong>en</strong> <strong>van</strong> zee, ree <strong>en</strong> slee word<strong>en</strong> niet zoals in het Nederlands<br />
geschrev<strong>en</strong>, maar <strong>van</strong>wege de uitspraak (zeej<strong>en</strong>, reej<strong>en</strong> etc. ) als zeei<strong>en</strong>, reei<strong>en</strong>,<br />
sleei<strong>en</strong>.<br />
e. Het bepaald lidwoord mannelijk wordt geschrev<strong>en</strong> als n in plaats <strong>van</strong> ’n, omdat<br />
er verschil in uitspraak is tuss<strong>en</strong> n (ontstaan uit d<strong>en</strong>) <strong>en</strong> ’n (uit e<strong>en</strong>) (zie p. 77).<br />
Hieronder wordt e<strong>en</strong> aantal belangrijke punt<strong>en</strong> <strong>van</strong> de IJsselacademiespelling in<br />
het kort herhaald:<br />
- <strong>De</strong> stomme e die in de uitgang -<strong>en</strong> <strong>van</strong> de werkwoordsvorm<strong>en</strong> <strong>en</strong> de meervoud<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> zelfstandige naamwoord<strong>en</strong> voorkomt <strong>en</strong> in de meeste Oost-Nederlandse <strong>dialect<strong>en</strong></strong><br />
niet wordt gehoord, wordt wel geschrev<strong>en</strong>. Dus niet gie:t’n ‘giet<strong>en</strong>’, lèèz’n<br />
‘lez<strong>en</strong>’, pie:p’m ‘piep<strong>en</strong>’, kiek’ng ‘kijk<strong>en</strong>’, krie:ng’ng ‘krijg<strong>en</strong>’, esprung’ng<br />
‘gesprong<strong>en</strong>’, drie:m’m ‘drijv<strong>en</strong>’, espunn’n ‘gesponn<strong>en</strong>’, bössel’n ‘borstel<strong>en</strong>’,<br />
luuster’n ‘luister<strong>en</strong>’ <strong>en</strong>z., maar gie:t<strong>en</strong>, lèz<strong>en</strong>, pie:p<strong>en</strong>, kiek<strong>en</strong>, krie:g<strong>en</strong>, esprung<strong>en</strong>,<br />
drie:v<strong>en</strong>, espunn<strong>en</strong>, bössel<strong>en</strong>, luuster<strong>en</strong> <strong>en</strong>z. <strong>De</strong>ze klinker verdwijnt ook in andere<br />
uitgang<strong>en</strong>, zoals -el, -er, -em, -<strong>en</strong>d <strong>en</strong>z. maar ook daar wordt hij wel geschrev<strong>en</strong>.<br />
8 9
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 10<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
Dus niet keer’l ‘kerel’, köpp’r ‘koper (= metaal)’, bess’m ‘bezem’, ao’md ‘avond’<br />
<strong>en</strong>z., maar kerel, köpper, bessem, aov<strong>en</strong>d.<br />
- <strong>De</strong> stomme e wordt geschrev<strong>en</strong> zoals in het Nederlands gangbaar is: dudelijk<br />
‘duidelijk’, ie:uwig ‘eeuwig’, e<strong>en</strong> ‘e<strong>en</strong>’, mu:re ‘muur’, e’brökk<strong>en</strong> ‘gebrok<strong>en</strong>’.<br />
Hetzelfde principe geldt voor de notering <strong>van</strong> de tweeklank<strong>en</strong>: ei ‘ei’, hijskräne<br />
‘hijskraan’, touw ‘touw’, kauwe ‘kauw (= vogel)’, lui ‘lui’ (bijv. nw.), tieuws ‘bijterig’<br />
(<strong>van</strong> vee).<br />
- In e<strong>en</strong> op<strong>en</strong> lettergreep <strong>en</strong> aan het einde <strong>van</strong> e<strong>en</strong> woord word<strong>en</strong> de lange klinkers<br />
uu:, ee, oo, èè, öö, ää, aa <strong>en</strong> de korte klinker uu met één <strong>en</strong>kele letter geschrev<strong>en</strong><br />
(behalve de ee <strong>en</strong> de èè aan het woordeinde), zoals in het Nederlands gebruikelijk<br />
is: mu:re ‘muur’, lege ‘laag’ (bijv. nw.), bone ‘boon’, hège ‘heg’, e’zög<strong>en</strong> ‘gezog<strong>en</strong>’,<br />
bäne ‘baan’, nave ‘naaf’, but<strong>en</strong> ‘buit<strong>en</strong>’, mu: ‘moe’, snee ‘sneeuw; snee’,<br />
kulo ‘zonderling figuur’, stèè ‘plek, plaats’, vä ‘va(der)’. Vóór de werkwoordsuitgang<strong>en</strong><br />
-i<strong>en</strong> (uitgesprok<strong>en</strong> als -j<strong>en</strong>) word<strong>en</strong> deze klinkers , net als in het<br />
Standaardnederlands, met twee letters geschrev<strong>en</strong>: drèèi<strong>en</strong> ‘draai<strong>en</strong>’.<br />
- <strong>De</strong> schuurklank<strong>en</strong> die met de tongrug word<strong>en</strong> uitgesprok<strong>en</strong> (g, ch) word<strong>en</strong> als<br />
volgt g<strong>en</strong>oteerd: <strong>De</strong> stemhebb<strong>en</strong>de variant wordt na e<strong>en</strong> medeklinker of e<strong>en</strong> lange<br />
klinker als g geschrev<strong>en</strong>, na e<strong>en</strong> korte klinker als gg. Dus balg<strong>en</strong> ‘(dier<strong>en</strong>)buik<strong>en</strong>’,<br />
oge ‘oog’, rugge ‘rug’. <strong>De</strong> stemloze variant wordt als g g<strong>en</strong>oteerd aan het woordbegin,<br />
dus gläsi<strong>en</strong> ‘glaasje’. Ook elders in het woord wordt deze variant als g<br />
g<strong>en</strong>oteerd mits hij in andere vorm<strong>en</strong> <strong>van</strong> het woord stemhebb<strong>en</strong>d is. Dus weug<br />
‘woog’ (<strong>van</strong>wege weuge ‘(ik) woog’), wèègt ‘(hij) weegt (<strong>van</strong>wege wège ‘(ik)<br />
weeg’). In de rester<strong>en</strong>de gevall<strong>en</strong> wordt de stemloze variant g<strong>en</strong>oteerd als in het<br />
Nederlands. Vgl. verkoch ‘verkocht’, g<strong>en</strong>óg ‘g<strong>en</strong>oeg’.<br />
<strong>De</strong>ze uitgangspunt<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> erop neer dat zoveel mogelijk wordt aangeslot<strong>en</strong> bij<br />
de Nederlandse spelling. Dat geldt ook voor die gevall<strong>en</strong> die hier niet g<strong>en</strong>oemd<br />
zijn, maar ge<strong>en</strong> onoverkomelijke moeilijkhed<strong>en</strong> zull<strong>en</strong> veroorzak<strong>en</strong>. Voor wat<br />
betreft de woordklemtoon, deze valt in verreweg de meeste gevall<strong>en</strong> op dezelfde<br />
lettergreep als in het Nederlands . Hij wordt daarom alle<strong>en</strong> aangegev<strong>en</strong> als er verwarring<br />
mogelijk is <strong>en</strong> dat gebeurt in zo’n geval d.m.v. e<strong>en</strong> apostroftek<strong>en</strong> (’) vóór<br />
de beklemtoonde lettergreep, bijv. e’wes ‘geweest’, e’z<strong>en</strong>e ‘gezi<strong>en</strong>’, ’gespel ‘gesp’.<br />
Al de woord<strong>en</strong> die in dit gedeelte zijn g<strong>en</strong>oemd zijn afkomstig uit het <strong>Raalte</strong>s,<br />
maar voor het <strong>Heino</strong>os <strong>en</strong> het <strong>Lemelerveld</strong>s geld<strong>en</strong> dezelfde regels.<br />
<strong>Raalte</strong><br />
<strong>De</strong> klinkers<br />
<strong>De</strong> klinkers in het dialect <strong>van</strong> <strong>Raalte</strong> lat<strong>en</strong> zich als volgt in schema zett<strong>en</strong>:<br />
voor + gespreid<br />
kort lang<br />
ie ie:<br />
i ee<br />
e èè<br />
ä ää<br />
voor + gerond achter + gerond achter + gespreid<br />
<strong>Raalte</strong> - de klinkers<br />
<strong>De</strong> klinkers die voor + gespreid zijn, word<strong>en</strong> vóór in de mond uitgesprok<strong>en</strong>, met<br />
gespreide lipp<strong>en</strong>, d.w.z. dat de mondhoek<strong>en</strong> zo ver mogelijk <strong>van</strong> elkaar verwijderd<br />
blijv<strong>en</strong>.<br />
<strong>De</strong> klinkers die voor + gerond zijn, word<strong>en</strong> vóór in de mond uitgesprok<strong>en</strong>, met<br />
geronde d.w.z. getuite lipp<strong>en</strong>.<br />
<strong>De</strong> klinkers die achter + gerond zijn, word<strong>en</strong> achter in de mond <strong>en</strong> met geronde<br />
lipp<strong>en</strong> uitgesprok<strong>en</strong>.<br />
<strong>De</strong> klinkers die achter + gespreid zijn, word<strong>en</strong> achter in de mond <strong>en</strong> met gespreide<br />
lipp<strong>en</strong> uitgesprok<strong>en</strong>.<br />
Geslot<strong>en</strong> klinkers word<strong>en</strong> uitgesprok<strong>en</strong> met de tongrug dicht bij het verhemelte;<br />
half-geslot<strong>en</strong> klinkers met de tongrug iets verder <strong>van</strong> het verhemelte verwijderd;<br />
de uitspraak <strong>van</strong> de half-op<strong>en</strong> klinkers gaat gepaard met de op één na grootste<br />
afstand tuss<strong>en</strong> tongrug <strong>en</strong> verhemelte, terwijl bij de uitspraak <strong>van</strong> de op<strong>en</strong> klinkers<br />
die afstand het grootst is. Bij alle klinkers kom<strong>en</strong> twee variant<strong>en</strong> voor, e<strong>en</strong> korte<br />
<strong>en</strong> e<strong>en</strong> lange. Om verwarring te voorkom<strong>en</strong> wordt bij de geslot<strong>en</strong> klinkers ter<br />
onderscheiding het l<strong>en</strong>gtetek<strong>en</strong> (:) gebruikt om de lange variant aan te gev<strong>en</strong> (ie,<br />
ie:; uu, uu:; oe, oe:).<br />
Tot de klinkers behoort ook nog de zgn. stomme e, e<strong>en</strong> klank die erg veel lijkt op<br />
de voor + geronde half-geslot<strong>en</strong> klinker u maar die nooit de klemtoon heeft <strong>en</strong> in<br />
het <strong>Raalte</strong>s in e<strong>en</strong> aantal gevall<strong>en</strong> kan wegvall<strong>en</strong>. Zie hiervoor de uitspraakregels<br />
(p. 41 e.v.).<br />
10 11<br />
kort<br />
uu<br />
u<br />
ö<br />
lang<br />
uu:<br />
eu<br />
öö<br />
kort<br />
oe<br />
ó<br />
o<br />
lang<br />
oe:<br />
oo<br />
ao<br />
kort<br />
a<br />
lang<br />
aa<br />
geslot<strong>en</strong><br />
half-geslot<strong>en</strong><br />
half-op<strong>en</strong><br />
op<strong>en</strong>
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 12<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
Vóór ng, v, z <strong>en</strong> r kunn<strong>en</strong> de korte ie, uu <strong>en</strong> oe niet voorkom<strong>en</strong>. <strong>De</strong> ó komt niet<br />
vóór e<strong>en</strong> r voor <strong>en</strong> de o niet vóór m, n <strong>en</strong> ng. <strong>De</strong> öö, ao, aa <strong>en</strong> de a kom<strong>en</strong> niet<br />
vóór e<strong>en</strong> r voor. Net als in het Nederlands kom<strong>en</strong> de korte klinkers niet voor aan<br />
het woordeinde, behalve dan in tuss<strong>en</strong>werpsels als al’läh ‘vooruit dan maar’ <strong>en</strong> in<br />
bijwoord<strong>en</strong> als weh ‘wel’, ah ‘al’, mäh ‘maar’. Het voorkom<strong>en</strong> <strong>van</strong> korte klinkers<br />
in deze laatste positie is echter vaak het gevolg <strong>van</strong> uitspraakregel 6 (p. 44). Bij<br />
wijze <strong>van</strong> uitzondering kunn<strong>en</strong> de korte ie, uu <strong>en</strong> oe wel aan het woordeinde voorkom<strong>en</strong>.<br />
Vgl. wie ‘wij’, vrollu ‘vrouwvolk’, noe ‘nu’.<br />
Alles wat hierbov<strong>en</strong> vermeld is m.b.t. de klinkers <strong>en</strong> het al dan niet voorkom<strong>en</strong><br />
er<strong>van</strong> in bepaalde omgeving<strong>en</strong> geldt ook voor het <strong>Heino</strong>os <strong>en</strong> het <strong>Lemelerveld</strong>s.<br />
Alle<strong>en</strong> zijn de hierbov<strong>en</strong> gegev<strong>en</strong> voorbeeld<strong>en</strong> afkomstig uit het <strong>Raalte</strong>s.<br />
In de hieronder volg<strong>en</strong>de beschrijving<strong>en</strong> zijn alle woord<strong>en</strong> afkomstig uit het<br />
<strong>Raalte</strong>s. Ze zull<strong>en</strong> echter wel vaak geheel of gedeeltelijk overe<strong>en</strong>kom<strong>en</strong> met de<br />
<strong>Heino</strong>ose <strong>en</strong>/of <strong>Lemelerveld</strong>se woord<strong>en</strong> met dezelfde betek<strong>en</strong>is.<br />
Het is mogelijk dat sommige <strong>van</strong> deze woord<strong>en</strong> onder het <strong>Heino</strong>os <strong>en</strong>/of het<br />
<strong>Lemelerveld</strong>s nog e<strong>en</strong> keer herhaald word<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> interessant gegev<strong>en</strong> in deze<br />
<strong>dialect<strong>en</strong></strong> te onderstrep<strong>en</strong>.<br />
Als in de Nederlandse vertaling <strong>van</strong> e<strong>en</strong> dialectwoord e<strong>en</strong> komma staat tuss<strong>en</strong><br />
twee woord<strong>en</strong>, dan betek<strong>en</strong>t dat deze nag<strong>en</strong>oeg dezelfde betek<strong>en</strong>is hebb<strong>en</strong>. Word<strong>en</strong><br />
de twee Nederlandse woord<strong>en</strong> gescheid<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> puntkomma, dan hebb<strong>en</strong> deze<br />
e<strong>en</strong> minder verwante betek<strong>en</strong>is.<br />
ie<br />
<strong>De</strong> korte ie klinkt als de klinker in het Nederlandse woord viel <strong>en</strong> komt voor in de<br />
volg<strong>en</strong>de woord<strong>en</strong>:<br />
bie bij (voorz.)<br />
driet<strong>en</strong> poep<strong>en</strong><br />
giespel<strong>en</strong> (snel) trippel<strong>en</strong><br />
heuimiete hooimijt<br />
ie jij, u<br />
ies ijs<br />
kiek<strong>en</strong> kijk<strong>en</strong><br />
kiem<strong>en</strong> kiem<strong>en</strong>, uitlop<strong>en</strong><br />
(<strong>van</strong> aardappel)<br />
kwiet kwijt<br />
lief lijf<br />
liek<strong>en</strong> gelijk mak<strong>en</strong><br />
lieste lijst<br />
pi<strong>en</strong>e pijn<br />
piepe pijp<br />
pietse twijg, zweep<br />
rieke rijk<br />
riep<strong>en</strong> rijp<strong>en</strong><br />
sliet<strong>en</strong> slijt<strong>en</strong>; zolderplank<strong>en</strong><br />
smiechelti<strong>en</strong> (2x) kleine rakker<br />
sniebone snijboon<br />
stief stijf<br />
tege’lieke tegelijk<br />
tied tijd<br />
ti<strong>en</strong>e ti<strong>en</strong><br />
andie:vie andijvie<br />
bie:st beest<br />
die:pe diep<br />
drie:v<strong>en</strong> drijv<strong>en</strong><br />
gie:t<strong>en</strong> giet<strong>en</strong><br />
gie:zel<strong>en</strong> ijzel<strong>en</strong><br />
hie:te heet (bijv. nw.)<br />
ie:gt (oe)(veroud.) gedraag (je)<br />
ie:k<strong>en</strong>holt eik<strong>en</strong>hout<br />
ie:ne één<br />
ie:ngaal/ie:ngääl aan één stuk door<br />
ie:zer ijzer<br />
knie:ne konijn<br />
krie:g<strong>en</strong> krijg<strong>en</strong><br />
<strong>Raalte</strong> - de klinkers<br />
twieg twijg<br />
wied ver; wijd<br />
wief wijf<br />
wies wijs (bijv. nw.)<br />
zied zij, kant, zijkant<br />
ziedkaante zijkant<br />
In deze woord<strong>en</strong> gaat de ie-klank terug op e<strong>en</strong><br />
a. Oudwestgermaanse (verder: owg.) lange i: in de verkleinwoordsuitgang –i<strong>en</strong>, in driet<strong>en</strong>, ie, ies,<br />
kiek<strong>en</strong>, kiem<strong>en</strong>, lief, liek<strong>en</strong>, lieste, pi<strong>en</strong>e, piepe, rieke, riep<strong>en</strong>, sliet<strong>en</strong> ‘slijt<strong>en</strong> (ww.)’, snie-, stief,<br />
tege’lieke, tied, wied, wief, wies, zied(-) <strong>en</strong> waarschijnlijk ook in twieg.<br />
b. owg. i, in bie.<br />
c. owg. lange e, later verhoogd tot ie: in –miete.<br />
d. owg. eha, na sam<strong>en</strong>trekking <strong>en</strong> verhoging, in ti<strong>en</strong>e.<br />
e. owg. ai, wrs. in sliet<strong>en</strong> ‘zolderplank<strong>en</strong>’.<br />
Le<strong>en</strong>woord<strong>en</strong> zijn kwiet (uit het Frans/Latijn) <strong>en</strong> pietse(uit het Duits). <strong>De</strong> herkomst <strong>van</strong> de ie in<br />
giespel<strong>en</strong> <strong>en</strong> smiechel- is onduidelijk.<br />
ie:<br />
<strong>De</strong> lange ie: klinkt ongeveer als de Nederlandse ie in het woord dier <strong>en</strong> wordt<br />
o.a. gevond<strong>en</strong> in de <strong>Raalte</strong>r woord<strong>en</strong>:<br />
lie:g<strong>en</strong> lieg<strong>en</strong><br />
lie:ne teugels<br />
mie:g<strong>en</strong> plass<strong>en</strong>, uriner<strong>en</strong><br />
pie:p<strong>en</strong> piep<strong>en</strong><br />
rie:ge rij (zelfst. nw.)<br />
rie:n rijd<strong>en</strong><br />
rie:t riet<br />
rie:zemiete stapel rijshout<br />
schie:t<strong>en</strong> schiet<strong>en</strong><br />
snie:n snijd<strong>en</strong><br />
stie:n ste<strong>en</strong><br />
stie:ve stijve (bijv. nw.,verbog<strong>en</strong><br />
vorm)<br />
12 13
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 14<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
tie:n<strong>en</strong> t<strong>en</strong><strong>en</strong> (zelfst. nw.<br />
mv.)<br />
wie:v<strong>en</strong> wijv<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> lange ie gaat in deze woord<strong>en</strong> terug op e<strong>en</strong>:<br />
a. owg. ai die in het Oudsaksisch e<strong>en</strong> ee was geword<strong>en</strong> <strong>en</strong> later is verhoogd tot e<strong>en</strong> lange ie, in<br />
hie:te, ie:gt, ie:ne, stie:n, tie:n<strong>en</strong> <strong>en</strong> waarschijnlijk ook ie:k<strong>en</strong>-.<br />
b. owg. io, in die:pe, gie:t<strong>en</strong>, lie:g<strong>en</strong>, rie:t, schie:t<strong>en</strong> <strong>en</strong> zie:k.<br />
c. owg. lange i die: 1. lang is geblev<strong>en</strong> in op<strong>en</strong> lettergreep voor v, z, g in drie:v<strong>en</strong>, ie:zer, mie:g<strong>en</strong>,<br />
rie:ge, rie:ze- <strong>en</strong> mogelijk ook in gie:zel<strong>en</strong> <strong>en</strong> krie:g<strong>en</strong>; 2. na aan<strong>van</strong>kelijke verkorting in op<strong>en</strong><br />
lettergreep weer lang is geword<strong>en</strong> in stie:ve, wie:v<strong>en</strong> <strong>en</strong> wie:ze, <strong>en</strong> door uitval <strong>van</strong> de d in rie:n<br />
(uit ried<strong>en</strong>) <strong>en</strong> snie:n (uit snied<strong>en</strong>). Lie:ne zou uit li<strong>en</strong>de kunn<strong>en</strong> zijn ontstaan.<br />
Le<strong>en</strong>woord<strong>en</strong> uit het Frans zijn andie:vie, bie:st, ie:ngaal/ie:ngääl <strong>en</strong> knie:ne.<br />
E<strong>en</strong> klanknaboots<strong>en</strong>d woord is pie:p<strong>en</strong>.<br />
uu<br />
<strong>De</strong> korte <strong>Raalte</strong>r uu klinkt als de klinker in het Nederlandse woord fuut. We vind<strong>en</strong><br />
hem o.a. in de volg<strong>en</strong>de woord<strong>en</strong>:<br />
beschute beschuit<br />
buki<strong>en</strong> buikje<br />
bule/buul buidel, zak<br />
but<strong>en</strong> buit<strong>en</strong><br />
duk<strong>en</strong> duik<strong>en</strong><br />
duuster<strong>en</strong> donker word<strong>en</strong><br />
huus huis<br />
kluti<strong>en</strong> kluitje<br />
kruke kruik<br />
kukel<strong>en</strong> duikel<strong>en</strong><br />
kuk<strong>en</strong> kuik<strong>en</strong><br />
kulo zonderling figuur<br />
kupe kuip<br />
luki<strong>en</strong> luikje<br />
14<br />
wie:ze wijze (bijv. nw.,<br />
verbog<strong>en</strong> vorm)<br />
zie:k ziek<br />
luus luis<br />
luuster<strong>en</strong> luister<strong>en</strong><br />
missun<strong>en</strong> misstaan<br />
oelu jullie (lijd<strong>en</strong>d<br />
voorw.)<br />
schul<strong>en</strong> schuil<strong>en</strong><br />
schute schuit<br />
schuuns schuin<br />
sukelä chocola<br />
suker suiker<br />
tute tuit<br />
uut uit<br />
wule wij (pers. vnw.)<br />
zunig zuinig<br />
<strong>Raalte</strong> - de klinkers<br />
<strong>De</strong> uu gaat in deze woord<strong>en</strong> terug op:<br />
a. owg. lange u (die als e<strong>en</strong> lange oe moet hebb<strong>en</strong> geklonk<strong>en</strong>), in bule/buul, but<strong>en</strong>, duk<strong>en</strong>, huus,<br />
kruke, luus, luuster<strong>en</strong>, schul<strong>en</strong>, uut <strong>en</strong> waarschijnlijk ook kupe <strong>en</strong> schuuns.<br />
b. owg. iu, in duuster<strong>en</strong>, oelu, zunig <strong>en</strong> waarschijnlijk missun<strong>en</strong>.<br />
c. umlaut <strong>van</strong> de oe in de verkleinwoord<strong>en</strong> buki<strong>en</strong>, kluti<strong>en</strong>, luki<strong>en</strong>.<br />
In tute komt de uu waarschijnlijk uit e<strong>en</strong> owg. korte u. Wule is ontstaan door sam<strong>en</strong>trekking <strong>van</strong><br />
wielu(d<strong>en</strong>) met ronding <strong>van</strong> de ie.<br />
Le<strong>en</strong>woord<strong>en</strong> uit de Romaanse tal<strong>en</strong> zijn beschute, sukelä <strong>en</strong> suker. Onduidelijk is de herkomst<br />
<strong>van</strong> de uu in kukel<strong>en</strong>, kuk<strong>en</strong>, kulo <strong>en</strong> schute.<br />
uu:<br />
<strong>De</strong> lange uu: klinkt ongeveer als de Nederlandse klinker uu in guur <strong>en</strong> wordt<br />
onder meer gevond<strong>en</strong> in de volg<strong>en</strong>de <strong>Raalte</strong>r woord<strong>en</strong>:<br />
be’duu:n beduid<strong>en</strong><br />
be’tuu:n (veroud.) schaars<br />
(ik) bu:ge (ik) buig<br />
bu:ki<strong>en</strong> boekje<br />
bu:n<strong>en</strong> ravott<strong>en</strong><br />
du:ki<strong>en</strong> doekje<br />
gruu:n gro<strong>en</strong><br />
hu:ki<strong>en</strong> hoekje<br />
hu:re huur<br />
hu:z<strong>en</strong> huiz<strong>en</strong><br />
ku:ki<strong>en</strong> koekje<br />
kuu:lti<strong>en</strong> kuiltje<br />
lu: lui (zelfst. nw., mv.)<br />
lu:zebós luiz<strong>en</strong>bos<br />
mu: moe (bijv. nw.)<br />
mu:re muur<br />
nu:m<strong>en</strong> noem<strong>en</strong><br />
nu:r<strong>en</strong> neur<strong>en</strong><br />
schu:re schuur<br />
snuu:p snoep<br />
spu:l<strong>en</strong> spoel<strong>en</strong><br />
stu:ver stuiver<br />
tu:r<strong>en</strong> vastlegg<strong>en</strong> (<strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
dier aan e<strong>en</strong> paal)<br />
vru:t<strong>en</strong> wroet<strong>en</strong><br />
vu:ti<strong>en</strong> voetje<br />
zu:k<strong>en</strong> zoek<strong>en</strong><br />
zu:te zoet<br />
zu:ver zuiver<br />
15
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 16<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
<strong>De</strong> lange uu komt in deze woord<strong>en</strong> uit:<br />
a. owg. lange u (die als e<strong>en</strong> lange oe moet hebb<strong>en</strong> geklonk<strong>en</strong>) <strong>en</strong> lang is geblev<strong>en</strong> voor r of in<br />
op<strong>en</strong> lettergreep voor v, z, g, in bu:ge, hu:re, hu:z<strong>en</strong>, lu:ze-, mu:re, schu:re, zu:ver <strong>en</strong> waarschijnlijk<br />
tu:r<strong>en</strong>. Be’tuu:n zou hier ook bij kunn<strong>en</strong> hor<strong>en</strong>, als het kan word<strong>en</strong> uitgelegd als<br />
‘betuind, beperkt’<strong>en</strong> in verband kan word<strong>en</strong> gebracht met tuun ‘afrastering’. Merkwaardig is<br />
dan wel de l<strong>en</strong>gte <strong>van</strong> de klinker.<br />
b. owg. lange o in gruu:n, mu:, nu:m<strong>en</strong>, vru:t<strong>en</strong>, zu:k<strong>en</strong>, zu:te <strong>en</strong> waarschijnlijk in spu:l<strong>en</strong>.<br />
c. owg. iu in be’duu:n <strong>en</strong> lu:, met rekking door sam<strong>en</strong>trekking <strong>van</strong> -dud<strong>en</strong>, lud<strong>en</strong>.<br />
d. umlaut <strong>van</strong> de lange oe in de verkleinwoord<strong>en</strong> bu:ki<strong>en</strong>, du:ki<strong>en</strong>, hu:ki<strong>en</strong>, ku:ki<strong>en</strong>, kuu:lti<strong>en</strong>,<br />
vu:ti<strong>en</strong>.<br />
In bu:n<strong>en</strong> komt de lange uu waarschijnlijk uit e<strong>en</strong> owg. korte u. Onduidelijk is de herkomst <strong>van</strong><br />
de lange uu in nu:r<strong>en</strong>, snuu:p <strong>en</strong> stu:ver.<br />
oe<br />
<strong>De</strong> korte oe wordt uitgesprok<strong>en</strong> als de klinker <strong>van</strong> het Nederlandse woord hoest.<br />
Hieronder volgt e<strong>en</strong> aantal woord<strong>en</strong> met deze klank:<br />
bloeme bloem<br />
boek buik<br />
bro<strong>en</strong> bruin<br />
broes schuim<br />
doem duim<br />
does<strong>en</strong> indommel<strong>en</strong>; douch<strong>en</strong><br />
doesterig slaperig, duf<br />
fe’so<strong>en</strong> fatso<strong>en</strong><br />
foeke fuik; valse vrouw<br />
gloep<strong>en</strong> glur<strong>en</strong><br />
kapoester iets heel groots<br />
kloete kluit<br />
knoes knuist<br />
kroep<strong>en</strong> kruip<strong>en</strong><br />
loek luik<br />
moes muis<br />
noe nu<br />
oelu jullie (lijd<strong>en</strong>d voorw.<br />
ploeg ploeg<br />
poes puist; poes<br />
16<br />
poesterig vies, onverzorgd<br />
poet pal (bijw.)<br />
proeme pruim<br />
proes<strong>en</strong> niez<strong>en</strong><br />
roek<strong>en</strong> ruik<strong>en</strong>; roek<strong>en</strong> (zelfst.<br />
nw., mv.)<br />
ro<strong>en</strong>e ruin<br />
roet onkruid<br />
roete ruit<br />
sloeke keel<br />
stoek<strong>en</strong> neerstort<strong>en</strong>, neervall<strong>en</strong>,<br />
neersmakk<strong>en</strong><br />
stoete brood<br />
stroeke struik<br />
swo<strong>en</strong>zes ’s wo<strong>en</strong>sdags<br />
toek<strong>en</strong> aanstaand, kom<strong>en</strong>d (in<br />
tijdsuitdr.)<br />
toep<strong>en</strong> aanstaand, kom<strong>en</strong>d (in<br />
tijdsuitdr.)<br />
zoep<strong>en</strong> zuip<strong>en</strong><br />
<strong>Raalte</strong> - de klinkers<br />
<strong>De</strong> oe correspondeert met e<strong>en</strong>:<br />
a. owg. lange u (die als e<strong>en</strong> lange oe moet hebb<strong>en</strong> geklonk<strong>en</strong>), in boek, bro<strong>en</strong>, broes, doem, gloep<strong>en</strong>,<br />
kloete, knoes, kroep<strong>en</strong>, loek, moes, noe, proeme, proes<strong>en</strong>, ro<strong>en</strong>e, roet, roete, sloeke, stoek<strong>en</strong>,<br />
stroeke, zoep<strong>en</strong> <strong>en</strong> waarschijnlijk ook in does<strong>en</strong> ‘indommel<strong>en</strong>’, doesterig, poes ‘puist’,<br />
poesterig, roek<strong>en</strong> ‘ruik<strong>en</strong>’ <strong>en</strong> stoete.<br />
b. owg. lange o, in bloeme, ploeg, roek<strong>en</strong> ‘roek<strong>en</strong> (mv.)’, swo<strong>en</strong>zes <strong>en</strong> toek<strong>en</strong>/toep<strong>en</strong>.<br />
c. owg. iu in oelu.<br />
Does<strong>en</strong> ‘douch<strong>en</strong>’ <strong>en</strong> feso<strong>en</strong> zijn Franse le<strong>en</strong>woord<strong>en</strong>; poes ‘poes’ is waarschijnlijk e<strong>en</strong> klanknaboots<strong>en</strong>d<br />
woord. Onduidelijk is de herkomst <strong>van</strong> de oe in foeke, kapoester <strong>en</strong> poet.<br />
oe:<br />
<strong>De</strong> lange oe: klinkt ongeveer als de Nederlandse oe in boer. Zie hier e<strong>en</strong> aantal<br />
woord<strong>en</strong> met deze klank:<br />
bloe:n bloed<strong>en</strong><br />
boe:k boek<br />
boe:r boer<br />
broe:z<strong>en</strong> schuim<strong>en</strong>, bruis<strong>en</strong><br />
doe:n do<strong>en</strong><br />
droe:ve druif<br />
hoe:d hoed<br />
hoe:k hoek<br />
hoe:ke (zelfst. nw.,<br />
mv.) (veroud.) hurk<strong>en</strong><br />
hoe:s<strong>en</strong> hoest<strong>en</strong><br />
hoe:v<strong>en</strong> hoev<strong>en</strong> (werkw.;<br />
zelfst. nw. mv.)<br />
knoe:r<strong>en</strong> (hard) wegtrapp<strong>en</strong><br />
(v. e. bal)<br />
knoe:v<strong>en</strong> kluiv<strong>en</strong><br />
koe:ke koek<br />
koe:le kuil<br />
koe:ze kies (zelfst. nw.)<br />
moe: moe (zelfst. nw.)<br />
moe:r bij<strong>en</strong>koningin;<br />
vrouwtjeskonijn;<br />
moer<br />
moe:z<strong>en</strong> muiz<strong>en</strong><br />
oe:le uil<br />
oe:nzelig (veroud.) vies, onverzorgd<br />
oe:re oer, ijzererts<br />
roe:t roet<br />
(in de) roe:ze in het wilde weg,<br />
ruw geschat<br />
schoe:le school<br />
schoe:ne scho<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
schoe:r (veroud.) (onweers)bui<br />
schoe:v<strong>en</strong> schuiv<strong>en</strong><br />
schroe:ve schroef<br />
snoe:v<strong>en</strong> snuiv<strong>en</strong><br />
stoe:l stoel<br />
vloe:re vloer<br />
voe:t voet<br />
zoe:g<strong>en</strong> zuig<strong>en</strong><br />
zoe:r zuur<br />
17
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 18<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
<strong>De</strong> lange oe <strong>van</strong> bov<strong>en</strong>staande woord<strong>en</strong> gaat terug op e<strong>en</strong>:<br />
a. owg. lange o, in bloe:n, boe:k, doe:n, hoe:d, hoe:k, hoe:ke, hoe:s<strong>en</strong>, hoe:v<strong>en</strong>, koe:ke, moe:,<br />
moe:r, roe:t, schoe:le, schoe:ne, stoe:l, vloe:re <strong>en</strong> voe:t.<br />
b. owg. lange u (die als e<strong>en</strong> lange oe moet hebb<strong>en</strong> geklonk<strong>en</strong>) <strong>en</strong> lang is geblev<strong>en</strong> voor r of in<br />
op<strong>en</strong> lettergreep voor v, z, g, l, in boe:r, broe:z<strong>en</strong>, droe:ve, koe:le, koe:ze, moe:z<strong>en</strong>, oe:le,<br />
schoe:r, schoe:v<strong>en</strong>, zoe:g<strong>en</strong>, zoe:r <strong>en</strong> waarschijnlijk in knoe:v<strong>en</strong>, roe:ze <strong>en</strong> snoe:v<strong>en</strong>.<br />
c. owg. u met rekking voor neusmedeklinker + tongpuntmedeklinker in oe:nzelig.<br />
Oe:re in e<strong>en</strong> le<strong>en</strong>woord uit het Duits, schroe:ve uit het Latijn via het Romaans; onduidelijk is de<br />
herkomst <strong>van</strong> de lange oe <strong>van</strong> knoe:r<strong>en</strong>.<br />
i<br />
<strong>De</strong> korte klinker i is gelijk aan die <strong>van</strong> het Nederlandse woord wil. Hier volgt e<strong>en</strong><br />
aantal woord<strong>en</strong> met deze klank:<br />
biss<strong>en</strong> biez<strong>en</strong> (<strong>van</strong> koei<strong>en</strong>)<br />
brikke rijtuig<br />
brille bril<br />
dikke dik<br />
disse deze<br />
fitse klein beetje<br />
flikkerieje handeltje<br />
ginne ge<strong>en</strong> e<strong>en</strong>; gindse<br />
kidde/kirre paard<br />
kippe kip<br />
kiste kist<br />
nikk<strong>en</strong> knikk<strong>en</strong><br />
rikk<strong>en</strong> afrastering<br />
schimme schim<br />
<strong>De</strong> i in deze woord<strong>en</strong> is afkomstig <strong>van</strong>:<br />
a. owg. i, in dikke, kippe, nikk<strong>en</strong>, schimme, slippe, wille, wisse, zich, zinnig, <strong>en</strong> waarschijnlijk ook<br />
biss<strong>en</strong>, vimme <strong>en</strong> wigge.<br />
b. owg. e, in disse, ginne ‘gindse’, rikk<strong>en</strong> <strong>en</strong> stikke.<br />
c. owg. ai (Oudsaksisch ee), na verkorting, in ginne ‘ge<strong>en</strong>e<strong>en</strong>’.<br />
Le<strong>en</strong>woord<strong>en</strong> zijn brikke (uit het Engels), brille, spinde/spinne, kiste (uit het Latijn), flikkerieje<br />
(uit het Duits) <strong>en</strong> waarschijnlijk kidde/kirre (uit het Oudnoors; lokroep). Sister<strong>en</strong> is e<strong>en</strong> klanknaboots<strong>en</strong>d<br />
woord. Onduidelijk is de herkomst <strong>van</strong> fitse <strong>en</strong> titte.<br />
18<br />
sister<strong>en</strong> siss<strong>en</strong><br />
slippe slip (v. kledingstuk)<br />
spinde/spinne brood- of servies-<br />
(Hei, Le)<br />
kast, spinde<br />
stikke pin (voor het vastzett<strong>en</strong><br />
v. e. dier)<br />
titte vrouw<strong>en</strong>borst<br />
vimme vim<br />
wigge wig<br />
wille plezier; wil<br />
wisse zeker<br />
zich kleine zeis, zicht;<br />
zich (wederk. vnw.)<br />
zinnig mak (<strong>van</strong> paard)<br />
achtereers achterwaarts, teg<strong>en</strong><br />
de draad in<br />
al’l<strong>en</strong>ig alle<strong>en</strong><br />
’an-ker<strong>en</strong> aanveg<strong>en</strong><br />
beer beer, mannelijk vark<strong>en</strong><br />
bleke bleek (zelfst. nw.)<br />
bler<strong>en</strong> blat<strong>en</strong><br />
deerne meisje<br />
e’l<strong>en</strong>e geled<strong>en</strong> (voltooid<br />
deelw.)<br />
e’sn<strong>en</strong>e gesned<strong>en</strong><br />
fleems onduidelijk, vaag;<br />
er moe uitzi<strong>en</strong>d<br />
geerne graag<br />
grepe greep, mestvork<br />
hee hij<br />
heet heide(plant)<br />
hering haring<br />
keerse kaars<br />
keze kaas<br />
klere kler<strong>en</strong><br />
leerze laars<br />
<strong>Raalte</strong> - de klinkers<br />
ee<br />
<strong>De</strong> <strong>Raalte</strong>r lange ee is gelijk aan de klinker <strong>van</strong> het Nederlandse woord beek, zij<br />
het dat hij niet, zoals in het Nederlands, <strong>en</strong>igszins als e<strong>en</strong> tweeklank - d.w.z. met<br />
e<strong>en</strong> soort j aan het eind - wordt uitgesprok<strong>en</strong>, maar zijn eig<strong>en</strong> klank behoudt <strong>van</strong><br />
het begin tot aan het eind. Hier volg<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele woord<strong>en</strong> met ee:<br />
lege laag (bijv. nw.)<br />
lere catechisatie, godsdi<strong>en</strong>stles<br />
liefzeerte buikpijn<br />
meerderwegg<strong>en</strong>s op meer plaats<strong>en</strong><br />
meert maart<br />
meestewegg<strong>en</strong>s meestal<br />
mere merrie<br />
meze mees<br />
näk<strong>en</strong>d eersi<strong>en</strong> sneeuwklokje (lett.:<br />
naakt kontje)<br />
pere peer; paard<strong>en</strong><br />
schere schaar<br />
snee snee; sneeuw<br />
tweedónker schemering<br />
’wedeman/<br />
weduwman weduwnaar<br />
’wedevrouw/<br />
weduwe weduwe<br />
weerd waard (bijv. nw.)<br />
wev<strong>en</strong> (ook: wèv<strong>en</strong>) (Hei) wev<strong>en</strong><br />
wezeboom ponder, weesboom<br />
<strong>De</strong> ee in bov<strong>en</strong>staande woord<strong>en</strong> kan op verscheid<strong>en</strong>e Oudwestgermaanse klinkers teruggaan, nl.:<br />
a. owg. e die is gerekt in op<strong>en</strong> lettergreep <strong>en</strong> voor r (+ tongpuntmedeklinker): in ’an-ker<strong>en</strong>, beer,<br />
geerne, keerse, leerze, weerd, wev<strong>en</strong> <strong>en</strong> mogelijk ook in -eersi<strong>en</strong>. In dat laatste woord kan de<br />
owg. korte e ontstaan zijn uit e<strong>en</strong> oudere a met umlaut. Dat is zeker het geval in meert, mere<br />
<strong>en</strong> waarschijnlijk hering <strong>en</strong> pere ‘paard<strong>en</strong>’.<br />
b. owg. lange a met umlaut, in keze, lege <strong>en</strong> schere.<br />
c. owg. i die is gerekt in op<strong>en</strong> lettergreep, in e’l<strong>en</strong>e, e’sn<strong>en</strong>e, snee ‘snee’, ’wede-/weduw- <strong>en</strong><br />
19
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 20<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
mogelijk ook pere ‘peer’ (deze ee kan ook uit e<strong>en</strong> korte e kom<strong>en</strong>).<br />
d. owg. ai (Oudsaksisch ee), in achtereers, al’l<strong>en</strong>ig, bleke, grepe, heet, lere, meerder-, meest-,<br />
meze, snee ‘sneeuw’, twee-, -zeerte <strong>en</strong> waarschijnlijk klere.<br />
e. owg. io, in deerne.<br />
f. owg. lange e, waarschijnlijk in hee.<br />
E<strong>en</strong> klanknaboots<strong>en</strong>d woord is bler<strong>en</strong>; de herkomst <strong>van</strong> de ee in fleems <strong>en</strong> wezeboom is niet duidelijk.<br />
u<br />
<strong>De</strong> korte klinker u, die gelijk is aan de Nederlandse klinker in het woord bus, vindt<br />
m<strong>en</strong> o.a. in de volg<strong>en</strong>de woord<strong>en</strong>:<br />
brugge brug<br />
brulfte (Hei, Le)/<br />
brullefte bruiloft<br />
brummel braam (vrucht)<br />
bulle bil<br />
bullechi<strong>en</strong> stiertje<br />
bulsink bunzing<br />
bult hoop, heleboel; bult<br />
busse bus<br />
drukk<strong>en</strong> duw<strong>en</strong><br />
drup drop<br />
(mie) ducht (mij) dunkt<br />
(veroud.)<br />
dunne dun<br />
e’krump<strong>en</strong> gekromp<strong>en</strong><br />
e’spunn<strong>en</strong> gesponn<strong>en</strong><br />
fussi<strong>en</strong> klein beetje<br />
gunder ginds<br />
gus gust, niet drachtig<br />
gutse guts<br />
hups leuk, aardig<br />
hutte hut<br />
klumpi<strong>en</strong> klompje<br />
knupp<strong>en</strong> knop<strong>en</strong> (werkw.)<br />
krukke jaarring; kruk<br />
krummel kruimel<br />
kummechi<strong>en</strong> kommetje<br />
kunsi<strong>en</strong> kunstje<br />
lubb<strong>en</strong> lubb<strong>en</strong><br />
lull<strong>en</strong> (niet vulgair) klets<strong>en</strong><br />
lusse lus<br />
musse mus<br />
pottefullie portefeuille<br />
punsi<strong>en</strong> (veroud.) kindje (liefkoz<strong>en</strong>d)<br />
putte put<br />
róndumme ronde snee brood,<br />
rond brood<br />
rugge rug<br />
rullechi<strong>en</strong> rolletje<br />
schuppe schop<br />
sukke’lä chocola<br />
Sunterklaos Sinterklaas<br />
wull<strong>en</strong> will<strong>en</strong><br />
zuch zucht (zelfst. nw.)<br />
zunne zoon<br />
<strong>Raalte</strong> - de klinkers<br />
a. <strong>De</strong> klank u gaat in deze woord<strong>en</strong> meestal terug op e<strong>en</strong> Oudwestgermaanse u (waarbij dikwijls<br />
e<strong>en</strong> umlautsfactor is aan te wijz<strong>en</strong> in de volg<strong>en</strong>de lettergreep), nl. in brugge, bult, busse, drukk<strong>en</strong>,<br />
ducht, dunne, e’krump<strong>en</strong>, e’spunn<strong>en</strong>, hutte, knupp<strong>en</strong>, krukke, krummel, kunsi<strong>en</strong>, lubb<strong>en</strong>,<br />
putte, rugge, -umme, zunne <strong>en</strong> waarschijnlijk ook schuppe.<br />
b. E<strong>en</strong> owg. i, e of a is gerond tot u onder invloed <strong>van</strong> omring<strong>en</strong>de medeklinkers in brummel,<br />
bulle, gunder <strong>en</strong> wull<strong>en</strong>.<br />
c. In brulfte/brullefte <strong>en</strong> zuch werd de oorspronkelijke lange u voor de medeklinkercombinatie<br />
–ft/-cht verkort tot u.<br />
d. <strong>De</strong> u <strong>van</strong> drup ontstond uit e<strong>en</strong> o met umlaut.<br />
e. Umlaut <strong>van</strong> de ó leverde de u op <strong>van</strong> de verkleinwoord<strong>en</strong> bullechi<strong>en</strong>, klumpi<strong>en</strong>, kummechi<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
rullechi<strong>en</strong>.<br />
Le<strong>en</strong>woord<strong>en</strong> zijn gutse, lusse, pottefullie, Sunterklaos (uit het Frans), hups (uit het Duits), musse<br />
(uit het Latijn) <strong>en</strong> sukke’lä (uit het Spaans).<br />
Woord<strong>en</strong> waarin de herkomst <strong>van</strong> de u onduidelijk is, zijn bulsink, fussi<strong>en</strong>, gus, lull<strong>en</strong> <strong>en</strong> punsi<strong>en</strong>.<br />
eu<br />
<strong>De</strong> lange eu, die veel lijkt op de klinker in het Nederlandse deuk, wordt in het<br />
<strong>Raalte</strong>s niet uitgesprok<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> soort tweeklank, dus met e<strong>en</strong> soort w aan het<br />
eind, maar behoudt zijn klankkleur <strong>van</strong> het begin tot aan het eind. We vind<strong>en</strong> de<br />
lange <strong>Raalte</strong>r eu onder meer in de volg<strong>en</strong>de woord<strong>en</strong>:<br />
beunti<strong>en</strong> boontje<br />
beur<strong>en</strong> till<strong>en</strong>; (geld) beur<strong>en</strong><br />
bleus (hij) blies<br />
breur broer<br />
deup<strong>en</strong> dop<strong>en</strong><br />
deure deur<br />
deurkell<strong>en</strong> tintel<strong>en</strong><br />
deuze doos<br />
dreuge droog<br />
dreum<strong>en</strong> drom<strong>en</strong><br />
eugi<strong>en</strong> oogje<br />
eumpi<strong>en</strong> oompje<br />
eur hun (bez. vnw.)<br />
geleuv<strong>en</strong> gelov<strong>en</strong><br />
greuts trots, hovaardig<br />
heufd hoofd<br />
heug<strong>en</strong> opbied<strong>en</strong><br />
(bij veiling)<br />
heui hooi<br />
heupi<strong>en</strong> hoopje<br />
heur<strong>en</strong> hor<strong>en</strong><br />
Jeude Jood<br />
jeurti<strong>en</strong> jaartje<br />
keukel<strong>en</strong> duikel<strong>en</strong><br />
kneupi<strong>en</strong> knoopje<br />
leu (ook: lu:) lui (zelfst. nw.,<br />
mv.), lied<strong>en</strong><br />
leug<strong>en</strong> leug<strong>en</strong><br />
leups loops<br />
leut (hij) liet<br />
reupe ruif<br />
reur<strong>en</strong> roer<strong>en</strong><br />
20 21
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 22<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
scheuk<strong>en</strong> schur<strong>en</strong> (<strong>van</strong>wege<br />
de jeuk)<br />
sleup<strong>en</strong> (wij) sliep<strong>en</strong><br />
steurig gestadig<br />
streui<strong>en</strong> strooi<strong>en</strong><br />
bók bok<br />
bólle stier<br />
bós bos<br />
bosschóp boodschap<br />
bót bot (zelfst. nw.)<br />
bóts kortaf, nors<br />
brómme straf<br />
(zonder lidw.)<br />
dól dol (bijv. nw.)<br />
dónders donderdags<br />
flósse (veroud.) slappe sneeuwbal,<br />
veule (ik) viel<br />
veurbie voorbij<br />
zeug<strong>en</strong> (wij) zog<strong>en</strong><br />
zeuv<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>e zev<strong>en</strong>ti<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> eu kan ontstaan zijn:<br />
a. uit owg. au (dikwijls met umlautsfactor), in deup<strong>en</strong>, dreuge, dreum<strong>en</strong>, geleuv<strong>en</strong>, greuts, heufd,<br />
heug<strong>en</strong>, heui, heur<strong>en</strong>, leups, reupe <strong>en</strong> streui<strong>en</strong>.<br />
b. uit owg. u, al dan niet met umlaut, die gerekt is in op<strong>en</strong> lettergreep <strong>en</strong> voor r, in beur<strong>en</strong>, deur-,<br />
deure, Jeude, leug<strong>en</strong> <strong>en</strong> veur-.<br />
c. uit owg. lange o (al dan niet met umlaut), in breur <strong>en</strong> reur<strong>en</strong>.<br />
d. uit owg. iu, in leu.<br />
e. uit owg. lange a met umlaut, in steurig.<br />
f. uit owg. i, met ronding <strong>en</strong> rekking, in eur <strong>en</strong> zeuv<strong>en</strong>-.<br />
g. door klinkerwisseling in de verled<strong>en</strong> tijd <strong>van</strong> sterke werkwoord<strong>en</strong>: in bleus (bij blaoz<strong>en</strong>), leut<br />
(bij laot<strong>en</strong>), sleup<strong>en</strong> (bij slaop<strong>en</strong>), veule (bij vall<strong>en</strong>) <strong>en</strong> zeug<strong>en</strong> (bij zoe:g<strong>en</strong>).<br />
h. door umlaut <strong>van</strong> e<strong>en</strong> oo in het verkleinwoord: in beunti<strong>en</strong>, euchi<strong>en</strong>, eumpi<strong>en</strong>, heupi<strong>en</strong>, jeurti<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> kneupi<strong>en</strong>.<br />
Verder komt de eu voor in de le<strong>en</strong>woord<strong>en</strong> deuze (uit het Latijn, met umlaut) <strong>en</strong> scheuk<strong>en</strong> (uit het<br />
Frans, met umlaut). Niet duidelijk is de herkomst <strong>van</strong> de eu in keukel<strong>en</strong>.<br />
ó<br />
<strong>De</strong> korte ó is gelijk aan de klinker <strong>van</strong> het Nederlandse woord tong. Zie hier e<strong>en</strong><br />
aantal woord<strong>en</strong> met ó:<br />
losse flodder<br />
fóks<strong>en</strong> ploeter<strong>en</strong>, er teg<strong>en</strong>aan<br />
gaan<br />
gefóks gedoe, moeizame<br />
aangeleg<strong>en</strong>heid<br />
g<strong>en</strong>óg g<strong>en</strong>oeg<br />
grópmo oma, grootmoe<br />
hónd hond<br />
kärpi’ónwäg<strong>en</strong> wag<strong>en</strong> (met 4 wiel<strong>en</strong>)<br />
kómm<strong>en</strong> kom<strong>en</strong><br />
kónte kont; boomstronk<br />
móss<strong>en</strong> (wij) moest<strong>en</strong><br />
mót nevel; turf- of shagafval<br />
mótte (moeder)vark<strong>en</strong><br />
mótt<strong>en</strong> motreg<strong>en</strong><strong>en</strong>,<br />
nevel<strong>en</strong><br />
óngel rundvet<br />
ónliek oneff<strong>en</strong>, niet vlak<br />
óp op<br />
pódde smeerboel<br />
pómpe pomp<br />
pónne nachtjapon<br />
póppe pop<br />
rólle rol, welboom<br />
<strong>Raalte</strong> - de klinkers<br />
schóbb<strong>en</strong> schur<strong>en</strong> (<strong>van</strong>wege<br />
jeuk)<br />
schólder schouder<br />
slóffe slof<br />
smótt<strong>en</strong> motreg<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
stómp bot, stomp (bijv.<br />
nw.); helemaal<br />
tónge tong<br />
tónne ton<br />
vlóch vlucht (zelfst. nw.)<br />
vól vol<br />
vót weg (bijw.)<br />
vróg vroeg (bijw.); afrastering<br />
wólle wol<br />
<strong>De</strong> ó is als volgt ontstaan:<br />
a. uit owg. u, in bók, bólle, bós, bót, dónders, hónd, kómm<strong>en</strong>, kónte, ón-, óp, schólder, stómp,<br />
tónge, tónne, vlóch, wólle <strong>en</strong> waarschijnlijk ook in bóts, mót, mótte, mótt<strong>en</strong>, schóbb<strong>en</strong> <strong>en</strong> smótt<strong>en</strong>.<br />
b. uit owg. o, in vót, waarschijnlijk ook dól; in vól kan de ó ook uit e<strong>en</strong> u zijn ontstaan.<br />
c. uit owg. a, met ronding, in (bos)schóp.<br />
d. uit owg. au, met verkorting, in grópmo (uit groot(moeder)).<br />
e. uit owg. lange o, met verkorting, in g<strong>en</strong>óg <strong>en</strong> vróg (bijw.).<br />
f. door klinkerwisseling in de verled<strong>en</strong> tijd, in móss<strong>en</strong> (bij munn<strong>en</strong>).<br />
Le<strong>en</strong>woord<strong>en</strong> zijn óngel, rólle (uit het Latijn), pómpe (uit het Spaans/Portugees), pónne, póppe<br />
(uit het Frans). E<strong>en</strong> klanknaboots<strong>en</strong>d woord is brómme; niet duidelijk is de herkomst <strong>van</strong> flósse,<br />
(-)fóks(-), kärpiónwäg<strong>en</strong>, pódde, slóffe <strong>en</strong> vróg ‘afrastering’ (er zal verband zijn met<br />
Middelnederlands wrechte ‘omheining’).<br />
oo<br />
<strong>De</strong> lange oo in het <strong>Raalte</strong>s is gelijk aan de Nederlandse oo <strong>van</strong> zoon, maar wordt<br />
niet, zoals in het Nederlands, <strong>en</strong>igszins als e<strong>en</strong> tweeklank uitgesprok<strong>en</strong>. We vind<strong>en</strong><br />
oo o.m. in de woord<strong>en</strong>:<br />
al’lozie horloge<br />
blore blaar<br />
bone boon<br />
boord baard; boord<br />
22 23
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 24<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
(het) brook de broekland<strong>en</strong><br />
doorn doorn<br />
(eier)dore eierdooier<br />
eiloof klimop<br />
gooi<strong>en</strong> gooide(n)<br />
hoge hoog<br />
joor jaar<br />
knooi<strong>en</strong> pruts<strong>en</strong>, klungel<strong>en</strong><br />
kone’ginne koningin<br />
kore kar<br />
krone kroon<br />
look ui<br />
loper loopvark<strong>en</strong><br />
loze op<strong>en</strong> schuur<br />
mo moe (zelfst. nw.)<br />
ofrom<strong>en</strong> afrom<strong>en</strong><br />
oge oog<br />
ome oom<br />
oons ons (pers. of bez. vnw.)<br />
plooie plooi<br />
poort<strong>en</strong> ijsber<strong>en</strong> (werkw.)<br />
roze roos<br />
stoot poos; stoot<br />
viole viool<br />
voort dadelijk<br />
vore voor (zelfst. nw.)<br />
wezeboom punder<br />
woor waar (bijv. nw.;<br />
vr. vnw.)<br />
woord woord<br />
zwoor zwaar<br />
zwore zode; zwoerd; zware (bijv.<br />
nw.)<br />
<strong>De</strong> oo kan teruggaan op:<br />
a. owg. au, in bone, -boom, hoge, -loof, look, loper, oge, stoot <strong>en</strong> waarschijnlijk -rom<strong>en</strong>.<br />
b. owg. lange o, in brook, krone <strong>en</strong> mo.<br />
c. owg. o, voor r + tongpuntmedeklinker gerekt, in boord ‘boord’, doorn, poort<strong>en</strong>, voort <strong>en</strong><br />
woord. In (-)dore is de o gerekt door uitval <strong>van</strong> de d (Oudsaksisch dodro).<br />
d. owg. u, in bep. context<strong>en</strong> verl<strong>en</strong>gd, in kone’ginne, oons, vore.<br />
e. owg. a,voor r, wrs. vroeg gerekt (anders zou het e<strong>en</strong> ää of aa zijn geword<strong>en</strong>), in boord ‘baard’,<br />
kore <strong>en</strong> zwore ‘zode, zwoerd’.<br />
f. owg. lange a voor r, in blore, joor, woor, zwoor.<br />
In ome is de lange o ontstaan door sam<strong>en</strong>trekking (uit oheim).<br />
Le<strong>en</strong>woord<strong>en</strong> zijn al’lozie (uit het Frans of Latijn), roze (uit het Latijn), loze, plooie (uit het<br />
Frans) <strong>en</strong> viole (uit het Frans of Italiaans). Onduidelijk is de herkomst <strong>van</strong> de oo in gooi<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
knooi<strong>en</strong>.<br />
e<br />
<strong>De</strong> korte klinker e is gelijk aan die in het Nederlandse bel. Onder andere de volg<strong>en</strong>de<br />
woord<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> deze klank:<br />
ambeld aambeeld<br />
bedde/berre bed<br />
be’kekk<strong>en</strong> bekek<strong>en</strong><br />
bessem bezem<br />
better beter<br />
betti<strong>en</strong> beetje<br />
brekk<strong>en</strong> brek<strong>en</strong><br />
delle (de) deel<br />
dempig kortademig (v. paard)<br />
d<strong>en</strong>ne d<strong>en</strong>; die (zelfst. aanw.<br />
vnw.)<br />
det dat<br />
’deurkell<strong>en</strong> tintel<strong>en</strong><br />
egge eg<br />
elle el<br />
empig humeurig<br />
etger nagras<br />
e’zeg gezegd<br />
gelte zeug (nog zonder<br />
jong<strong>en</strong>)<br />
’gespel (ook: gesp<br />
’gäspel)<br />
ge’vret ongedierte<br />
hef heeft<br />
hekke hek<br />
helle hel (zelfst. nw.)<br />
h<strong>en</strong>ne h<strong>en</strong><br />
<strong>Raalte</strong> - de klinkers<br />
h<strong>en</strong>reize he<strong>en</strong>reis<br />
hetsig verhit<br />
kermse kermis<br />
kettel ketel<br />
kett<strong>en</strong> ketting<br />
kjel kerel<br />
krek precies<br />
kwetse pruim<br />
ledder ladder<br />
leppel lepel<br />
met mee, met; worst<strong>en</strong>vlees<br />
nemm<strong>en</strong> nem<strong>en</strong><br />
ópett<strong>en</strong> opet<strong>en</strong><br />
rekkel reu<br />
sprekk<strong>en</strong> sprek<strong>en</strong><br />
stekkel stekel<br />
stelle steel (zelfst. nw.)<br />
stempel sport (<strong>van</strong> stoel)<br />
st<strong>en</strong>n<strong>en</strong> st<strong>en</strong><strong>en</strong> (werkw.), steun<strong>en</strong><br />
v<strong>en</strong>ne ve<strong>en</strong><br />
ver’gett<strong>en</strong> verget<strong>en</strong><br />
vlesse fles<br />
wel wel (bijw.)<br />
weps wesp<br />
werk<strong>en</strong> werk<strong>en</strong><br />
wetter<strong>en</strong> water gev<strong>en</strong> (aan vee)<br />
<strong>De</strong> e is afkomstig uit e<strong>en</strong>:<br />
a. owg. e, in bessem, brekk<strong>en</strong>, -ett<strong>en</strong>, ge’vret, h<strong>en</strong>ne, nemm<strong>en</strong>, sprekk<strong>en</strong>, stekkel, stelle, st<strong>en</strong>n<strong>en</strong>,<br />
ver’gett<strong>en</strong>, wel <strong>en</strong> waarschijnlijk -beld <strong>en</strong> d<strong>en</strong>ne ‘die’; kett<strong>en</strong> is e<strong>en</strong> woord met owg. e dat al<br />
heel vroeg aan het Latijn is ontle<strong>en</strong>d.<br />
b. owg. e < a+ umlaut, in bedde/berre, better, dempig, d<strong>en</strong>ne ‘d<strong>en</strong>’, egge, elle, e’zeg, hef, helle, -<br />
kell<strong>en</strong>, kettel, leppel, met ‘worst<strong>en</strong>vlees’, stempel, v<strong>en</strong>ne, wetter<strong>en</strong>, waarschijnlijk ook in<br />
’gespel, hekke, rekkel <strong>en</strong> mogelijk in gelte. Ook kjel hoort hierbij: de e uit a + umlaut werd<br />
eerst door rekking e<strong>en</strong> ee (kerel), waarna door breking kjel ontstond.<br />
c. owg. i, in betti<strong>en</strong>, delle, h<strong>en</strong>-, hetsig, kermse, met ‘mee, met’ <strong>en</strong> werk<strong>en</strong>. In etger kan de e op<br />
zowel e<strong>en</strong> e als e<strong>en</strong> i teruggaan.<br />
24 25
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 26<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
d. owg. a, in det, vlesse <strong>en</strong> wepse.<br />
e. owg. ai die later verkort is, in ledder<br />
Be’kekk<strong>en</strong> is het voltooid deelwoord <strong>van</strong> bekiek<strong>en</strong>. Empig komt waarschijnlijk <strong>van</strong> empe ‘mier’,<br />
wat ontstond uit Westgermaans *amaitjon. Le<strong>en</strong>woord<strong>en</strong> zijn krek <strong>en</strong> kwetse (uit het Frans).<br />
èè<br />
<strong>De</strong> lange èè, die in het Nederlands behalve in le<strong>en</strong>woord<strong>en</strong> als crème niet voorkomt,<br />
wordt verkreg<strong>en</strong> door de klinker <strong>van</strong> het Nederlandse woord bel wat langer<br />
aan te houd<strong>en</strong>. Hij wordt gevond<strong>en</strong> in onder meer de volg<strong>en</strong>de woord<strong>en</strong>:<br />
bewèg<strong>en</strong> beweg<strong>en</strong><br />
bèze bes<br />
Dèv<strong>en</strong>ter <strong>De</strong>v<strong>en</strong>ter<br />
drèèi<strong>en</strong> draai<strong>en</strong><br />
èènde/ène eind(e)<br />
èènte e<strong>en</strong>d<br />
èg<strong>en</strong> egg<strong>en</strong> (werkw., zelfst.<br />
nw. mv.)<br />
èv<strong>en</strong> ev<strong>en</strong> (bijw.)<br />
gèèl geel<br />
gelèg<strong>en</strong>heid geleg<strong>en</strong>heid<br />
hège heg<br />
hènig rustig, kalm; gemiddeld<br />
krèèi<strong>en</strong> kraai<strong>en</strong> (werkw.)<br />
krèzel<strong>en</strong> woel<strong>en</strong><br />
lèv<strong>en</strong> lev<strong>en</strong><br />
lèver lever<br />
lèz<strong>en</strong> lez<strong>en</strong><br />
mèèi<strong>en</strong> maai<strong>en</strong><br />
mèènse m<strong>en</strong>s<br />
nèèi<strong>en</strong> naai<strong>en</strong><br />
nève neef<br />
règ<strong>en</strong> reg<strong>en</strong> (zelfst. nw.)<br />
spèle speld<br />
stèè plek, plaats<br />
trèèn tred<strong>en</strong> (werkw.)<br />
vèg<strong>en</strong> veg<strong>en</strong><br />
wèèi<strong>en</strong> waai<strong>en</strong><br />
wèèn wez<strong>en</strong>, zijn (werkw.)<br />
wèg<strong>en</strong> weg<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> èè komt uit:<br />
a. owg. e, met rekking in op<strong>en</strong> lettergreep, in èv<strong>en</strong>, gèèl, gelèg<strong>en</strong>heid, lèv<strong>en</strong>, lèver, lèz<strong>en</strong>, nève,<br />
règ<strong>en</strong>, spèle, trèèn, vèg<strong>en</strong>, wèèn <strong>en</strong> (-)wèg<strong>en</strong>.<br />
b. owg. e < a + umlaut, met rekking in op<strong>en</strong> lettergreep of voor n + tongpuntmedeklinker, in<br />
bèze, èènde/ène, èg<strong>en</strong>, hège, mèènse <strong>en</strong> stèè.<br />
c. owg. lange a met umlaut, in drèèi<strong>en</strong>, mèèi<strong>en</strong>, nèèi<strong>en</strong>, wèèi<strong>en</strong> <strong>en</strong> waarschijnlijk krèèi<strong>en</strong>.<br />
d. owg. a, waarschijnlijk in Dèv<strong>en</strong>ter, <strong>en</strong> mogelijk met umlaut, in èènte.<br />
Onduidelijk is de herkomst <strong>van</strong> de èè <strong>van</strong> hènig <strong>en</strong> krèzel<strong>en</strong>.<br />
<strong>Raalte</strong> - de klinkers<br />
ö<br />
<strong>De</strong> korte klinker ö komt in het Nederlands niet voor, behalve in het le<strong>en</strong>woord<br />
löss. In het Duits vind<strong>en</strong> we daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong> wel veel woord<strong>en</strong> met deze klank, bijv. in<br />
de plaatsnaam Köln ‘Keul<strong>en</strong>’. Hier volgt e<strong>en</strong> aantal woord<strong>en</strong> met ö:<br />
bedörv<strong>en</strong> bedorv<strong>en</strong><br />
böd bord<br />
bög (hij) buigt<br />
börg barg (castraat v.e. vark<strong>en</strong>)<br />
bössel<strong>en</strong> borstel<strong>en</strong>; veel werk<br />
verzett<strong>en</strong><br />
böste borst<br />
bröds broeds<br />
bröt plank, hout<strong>en</strong> bord<br />
döpp<strong>en</strong> dopp<strong>en</strong> (werkw.)<br />
dörv<strong>en</strong> durv<strong>en</strong><br />
döss<strong>en</strong> dors<strong>en</strong><br />
ebrökk<strong>en</strong> gebrok<strong>en</strong><br />
ehölp<strong>en</strong> geholp<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong>ömm<strong>en</strong> g<strong>en</strong>om<strong>en</strong><br />
ezöch gezocht<br />
gekökker geklungel<br />
göll<strong>en</strong> schreeuw<strong>en</strong>, lawaai<br />
mak<strong>en</strong><br />
götte goot; spoelkeuk<strong>en</strong><br />
grös gras<br />
jökk<strong>en</strong> jeuk<strong>en</strong><br />
jörk jurk<br />
köpper koper (= metaal)<br />
körste korst<br />
kört<strong>en</strong>s (veroud.)kortgeled<strong>en</strong>, laatst<br />
köster koster<br />
kröppel kreupel<br />
lög (hij) liegt<br />
löp (hij) loopt<br />
lös los; op<strong>en</strong><br />
mölle mol<strong>en</strong><br />
möppi<strong>en</strong> koekje<br />
nös nest<br />
nötte noot<br />
öllie olie<br />
öpper opper (hooi, gras)<br />
ópschötteling opgeschot<strong>en</strong> jong<strong>en</strong>,<br />
meisje<br />
örgel orgel<br />
schöl scheel<br />
schötte scheut<br />
spöll<strong>en</strong> spel<strong>en</strong> (werkw.)<br />
spöls speels<br />
slöttel sleutel<br />
töt tot<br />
vernömm<strong>en</strong> gemerkt, vernom<strong>en</strong><br />
völle veel<br />
vörke vork<br />
vrög (hij) vraagt<br />
vrös (het) vriest<br />
wölki<strong>en</strong> wolkje<br />
zöllechi<strong>en</strong> zooltje<br />
zöll<strong>en</strong> zull<strong>en</strong><br />
zörge zorg<br />
<strong>De</strong> ö in deze woord<strong>en</strong> komt uit:<br />
a. owg. o, in bedörv<strong>en</strong>, döpp<strong>en</strong>, ebrökk<strong>en</strong>, ehölp<strong>en</strong>, lös, -nömm<strong>en</strong>, örgel, zörge; in öllie <strong>en</strong> töt<br />
ev<strong>en</strong>tueel met umlaut.<br />
26 27
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 28<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
b. owg. u, in böste, köpper, körste, kört<strong>en</strong>s, nötte, vörke, zöll<strong>en</strong>; umlaut heeft waarschijnlijk e<strong>en</strong><br />
rol gespeeld in götte, jökk<strong>en</strong>, kröppel, mölle, (-)schöt(-), slöttel.<br />
c. owg. o of u in bössel<strong>en</strong>, öpper.<br />
d. umlaut <strong>van</strong> de o, in de verkleinwoord<strong>en</strong> möppi<strong>en</strong>, wölki<strong>en</strong>, zöllechi<strong>en</strong>.<br />
e. verschill<strong>en</strong>de korte klinkers die gerond werd<strong>en</strong>: de i in spöll<strong>en</strong>, völle, de e in böd, bröt, döss<strong>en</strong>,<br />
göll<strong>en</strong>, nös, schöl, de a in börg, grös <strong>en</strong> mogelijk in dörv<strong>en</strong>.<br />
f. owg. lange o met umlaut die voor bep. consonantclusters is verkort, in bröds, ezöch.<br />
Met klinkerwisseling in de 3e pers. <strong>en</strong>k. o.t.t. zijn gevormd: bög (bij bug<strong>en</strong>), lög (bij lie:g<strong>en</strong>), löp<br />
(bij lop<strong>en</strong>), vrög (bij vraog<strong>en</strong>), vrös (bij vrie:z<strong>en</strong>). Onduidelijk is de herkomst <strong>van</strong> gekökker; le<strong>en</strong>woord<strong>en</strong><br />
zijn jörk (Oostfries) <strong>en</strong> köster (Oudfrans of Latijn).<br />
öö<br />
<strong>De</strong> lange klinker öö komt in het Nederlands niet voor, behalve in e<strong>en</strong> paar le<strong>en</strong>woord<strong>en</strong>,<br />
zoals freule. Hier volgt e<strong>en</strong> lijstje <strong>van</strong> woord<strong>en</strong> met deze klank:<br />
bööchi<strong>en</strong> boogje<br />
drööchi<strong>en</strong> draadje<br />
ebög<strong>en</strong> gebog<strong>en</strong> (volt. deelw.)<br />
esnöv<strong>en</strong> gesnov<strong>en</strong><br />
estöv<strong>en</strong> gestov<strong>en</strong><br />
ezög<strong>en</strong> gezog<strong>en</strong><br />
hök<strong>en</strong> plezier mak<strong>en</strong>; hak<strong>en</strong><br />
kööchies kaantjes<br />
kröte onaang<strong>en</strong>aam, vervel<strong>en</strong>d<br />
meisje<br />
löög leeg<br />
möölti<strong>en</strong> maaltje<br />
möönti<strong>en</strong> maandje; maantje<br />
nös<strong>en</strong> naaste bur<strong>en</strong> of familieled<strong>en</strong><br />
pröties praatjes<br />
röfi<strong>en</strong> korstje (op wond)<br />
röödselti<strong>en</strong> raadseltje<br />
ströti<strong>en</strong> straatje<br />
verböne verbod<strong>en</strong> (volt. deelw.)<br />
<strong>De</strong> öö in deze woord<strong>en</strong> is afkomstig <strong>van</strong>:<br />
a. umlaut <strong>van</strong> de ao, in de verkleinwoord<strong>en</strong> bööchi<strong>en</strong>, drööchi<strong>en</strong>, kööchies, möölti<strong>en</strong>, möönti<strong>en</strong>,<br />
pröties, röfi<strong>en</strong>, röödselti<strong>en</strong> <strong>en</strong> ströti<strong>en</strong>.<br />
b. owg. o, in op<strong>en</strong> lettergreep gerekt, in de voltooide deelwoord<strong>en</strong> ebög<strong>en</strong>, esnöv<strong>en</strong>, estöv<strong>en</strong>, ezög<strong>en</strong>,<br />
verböne.<br />
c. owg. lange a met umlaut, in löög, nös<strong>en</strong>, <strong>en</strong> waarschijnlijk ook hök<strong>en</strong> (bij haoke).<br />
Onduidelijk is de herkomst <strong>van</strong> de öö <strong>van</strong> kröte.<br />
bolder<strong>en</strong> ravott<strong>en</strong>, stoei<strong>en</strong><br />
bosschóp boodschap<br />
botter boter<br />
dopp<strong>en</strong> dopp<strong>en</strong> (= og<strong>en</strong>)<br />
dorre dor<br />
e’koch gekocht<br />
gold goud<br />
jochter<strong>en</strong> ravott<strong>en</strong>, stoei<strong>en</strong><br />
hof tuin<br />
holt hout<br />
hopp<strong>en</strong> hop<strong>en</strong> (werkw.)<br />
klokke klok<br />
kokk<strong>en</strong> kok<strong>en</strong><br />
kort kort<br />
molle mol<br />
of af<br />
old oud<br />
polle pol<br />
pos paal<br />
pott<strong>en</strong> pot<strong>en</strong> (werkw.)<br />
<strong>Raalte</strong> - de klinkers<br />
o<br />
<strong>De</strong> korte klinker o, die dus goed onderscheid<strong>en</strong> moet word<strong>en</strong> <strong>van</strong> de ó, is de klinker<br />
<strong>van</strong> het Nederlandse woord tol. <strong>Raalte</strong>r woord<strong>en</strong> die deze klank hebb<strong>en</strong> zijn o.m.:<br />
rotte rat; rotte (bijv. nw.<br />
verbog<strong>en</strong> vorm)<br />
schof tijd, poos; schoft (v. dier)<br />
schos schors<br />
schosstie:n schoorste<strong>en</strong><br />
slok slap, los<br />
snorre snor<br />
soldaot soldaat<br />
spinnekop spin<br />
stokk<strong>en</strong> stok<strong>en</strong>; stokk<strong>en</strong> (zelfst.<br />
nw. mv.)<br />
todde/torre vod, lap<br />
tolle tol<br />
vlokke vlok<br />
vos vorst (<strong>van</strong> dak; lage temperatuur);<br />
vos<br />
wolke wolk<br />
wost worst<br />
zolder zolder<br />
zolle zool<br />
zolt zout<br />
<strong>De</strong> o komt uit:<br />
a. owg. o: in bosschóp, dopp<strong>en</strong>, gold, hof, holt, hopp<strong>en</strong>, klokke, kokk<strong>en</strong>, pos, pott<strong>en</strong>, rotte (bijv.<br />
nw.), schosstie:n, -kop, stokk<strong>en</strong> (zelfst.nw.), todde/torre, vos ‘lage temp.’, wolke, zolder, zolle,<br />
<strong>en</strong> waarschijnlijk polle, stokk<strong>en</strong> ‘stok<strong>en</strong>’, tolle <strong>en</strong> vlokke.<br />
b. owg. u, in botter, dorre, kort, vos ‘vos’ <strong>en</strong> waarschijnlijk jochter<strong>en</strong>, slok, schof ‘schoft’ <strong>en</strong> wost.<br />
c. owg. o of u in schof ‘tijd, poos’.<br />
d. owg. a, die gerond is in of, old, rotte ‘rat’ <strong>en</strong> zolt.<br />
In vos ‘vorst <strong>van</strong> het dak’ gaat de o mogelijk terug op e<strong>en</strong> owg. i die gerond is.<br />
E’koch is het met klinkerwisseling gevormde voltooide deelwoord bij kop<strong>en</strong>.<br />
Le<strong>en</strong>woord<strong>en</strong> zijn schos (uit het Oudfrans), snorre (Nederduits snur-) <strong>en</strong> soldaot (uit het<br />
Italiaans). Onduidelijk is de herkomt <strong>van</strong> de o <strong>van</strong> bolder<strong>en</strong> <strong>en</strong> molle.<br />
28 29
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 30<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
ao<br />
<strong>De</strong> lange klinker ao komt in het Nederlands niet voor, behalve in le<strong>en</strong>woord<strong>en</strong> als<br />
contrôle. <strong>De</strong> uitspraak <strong>van</strong> deze klank wordt verkreg<strong>en</strong> als m<strong>en</strong> de o <strong>van</strong> tol wat<br />
langer aanhoudt. In het <strong>Raalte</strong>s staat de klank nooit vóór e<strong>en</strong> r. Zie hier e<strong>en</strong> aantal<br />
<strong>Raalte</strong>r woord<strong>en</strong> met deze klinker:<br />
aole oude (bijv. nw., verbog<strong>en</strong><br />
vorm)<br />
aov<strong>en</strong>d avond<br />
aover over<br />
baodem/baom bodem<br />
baoge boog<br />
baov<strong>en</strong> bov<strong>en</strong><br />
belaov<strong>en</strong> belov<strong>en</strong><br />
blaoze blaas (zelfst. nw.)<br />
braom brem<br />
daotum datum<br />
drao traag, langzaam<br />
draod draad<br />
edaone gedaan<br />
gaogel verhemelte<br />
’gaostok wandelstok<br />
haoke haak<br />
haol<strong>en</strong> houd<strong>en</strong><br />
himmao helemaal<br />
jao ja<br />
kaol<strong>en</strong> (eier)kol<strong>en</strong><br />
kwaole kwaal<br />
laoge laag (zelfst. nw.)<br />
maol maaltijd<br />
maond maand<br />
maone maan<br />
maot laag geleg<strong>en</strong> stuk<br />
grond; maat, collega<br />
märkaole Vlaamse gaai<br />
nao na; naar (voorz.)<br />
naod naad<br />
naole naald<br />
naost naast<br />
ofbraoke afbraak<br />
ópvaol<strong>en</strong> opvouw<strong>en</strong><br />
paol paal<br />
Paos<strong>en</strong> Pas<strong>en</strong><br />
plaog<strong>en</strong> plag<strong>en</strong><br />
praot<strong>en</strong> prat<strong>en</strong><br />
Raolte <strong>Raalte</strong><br />
raon rad<strong>en</strong><br />
schaop schaap<br />
schrao schraal<br />
slao sla (gro<strong>en</strong>te)<br />
slaon slaan<br />
slaop<strong>en</strong> slap<strong>en</strong><br />
sprao spreeuw<br />
staon staan<br />
staove stoof (zelfst. nw.)<br />
staov<strong>en</strong> stov<strong>en</strong> (werkw.)<br />
straole straal<br />
straote straat<br />
Sunterklaos Sinterklaas<br />
traone traan<br />
vraog<strong>en</strong> vrag<strong>en</strong> (werkw.,<br />
zelfst. nw. mv.)<br />
<strong>De</strong> ao gaat terug op<br />
a. owg. lange a: in blaoze, braom, drao, draod, edaone, ’gaostok, himmao, jao, kwaole, laoge,<br />
<strong>Raalte</strong> - de klinkers<br />
maol, maond, maone, maot ‘stuk grond’, nao, naod, naole, naost, paol, Paos<strong>en</strong>, plaog<strong>en</strong>, raon,<br />
schaop, schrao, slaon, slaop<strong>en</strong>, staon, straole, straote, traone, vraog<strong>en</strong> <strong>en</strong> waarschijnlijk sprao.<br />
b. owg. a die vroeg gerekt is in op<strong>en</strong> lettergreep (anders zou het e<strong>en</strong> ää of aa zijn geword<strong>en</strong>), in<br />
aov<strong>en</strong>d, -braoke, haoke, <strong>en</strong> waarschijnlijk maot ‘collega’; owg. korte a is gerekt voor –ld/-lt in<br />
aole, haol<strong>en</strong> <strong>en</strong> -vaol<strong>en</strong>.<br />
c. owg. o die in op<strong>en</strong> lettergreep is gerekt, in aover, baodem/baom, baoge, baov<strong>en</strong>, belaov<strong>en</strong>, kaol<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> waarschijnlijk staove(n).<br />
Le<strong>en</strong>woord<strong>en</strong> zijn daotum (Latijn), slao (Frans), -klaos (Frans/Latijn).<br />
Märkaole zou kom<strong>en</strong> <strong>van</strong> de naam <strong>van</strong> de Middeleeuwse grapp<strong>en</strong>maker Markolf; niet helder is<br />
de herkomst <strong>van</strong> de ao in gaogel, praot<strong>en</strong> <strong>en</strong> Raolte.<br />
ä<br />
<strong>De</strong> ä is e<strong>en</strong> klinker die in het Nederlands niet voorkomt, al lijkt hij wel e<strong>en</strong> beetje<br />
op de korte a in karretje. <strong>De</strong> uitspraak er<strong>van</strong> komt overe<strong>en</strong> met die <strong>van</strong> de a in het<br />
Engelse woord cat ‘kat’. Hieronder volgt e<strong>en</strong> groep woord<strong>en</strong> met deze klinker:<br />
ampät apart<br />
änn<strong>en</strong>s erg<strong>en</strong>s<br />
ärm arm (zelfst. <strong>en</strong> bijv. nw.)<br />
bäkki<strong>en</strong> bakje<br />
bänki<strong>en</strong> bankje<br />
bärre bar, erg<br />
bäste kloof, barst<br />
bätti<strong>en</strong> badje<br />
dächi<strong>en</strong> dagje<br />
därm darm<br />
dränki<strong>en</strong> drankje<br />
emäk gemaakt<br />
gärve garf<br />
gäste gerst<br />
gebäkki<strong>en</strong> gebakje<br />
häch<strong>en</strong> hijg<strong>en</strong><br />
häd hard<br />
härke hark<br />
häss<strong>en</strong>s hers<strong>en</strong>s<br />
hätte hart<br />
jässe jas<br />
käppi<strong>en</strong> kapje; dakje<br />
kärmse kermis<br />
kässe kers<br />
kätti<strong>en</strong> katje<br />
knärre (vervel<strong>en</strong>d) iemand<br />
knäs kraakbe<strong>en</strong><br />
lämpi<strong>en</strong> lampje<br />
lärks larix<br />
männechi<strong>en</strong> mannetje<br />
männ<strong>en</strong> morg<strong>en</strong> (bijw.)<br />
(ook: mään)<br />
mänti<strong>en</strong> mandje<br />
mär maar (voegw.)<br />
märkt markt<br />
nänn<strong>en</strong>s/närg<strong>en</strong>s nerg<strong>en</strong>s<br />
päppe spe<strong>en</strong><br />
plätte voorhoofd<br />
schärp scherp<br />
tässi<strong>en</strong> tasje<br />
värk<strong>en</strong> vark<strong>en</strong><br />
värs vers (zelfst. <strong>en</strong> bijv. nw.)<br />
30 31
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 32<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
<strong>De</strong> ä komt veel voor e<strong>en</strong> r voor (die heel vaak niet meer gerealiseerd wordt maar in e<strong>en</strong> ouder<br />
taalstadium wel aanwijsbaar is), <strong>en</strong> is afkomstig uit:<br />
a. owg. a: in ärm, bärre, därm, emäk, gärve, häd, märkt, värk<strong>en</strong>, <strong>en</strong> waarschijnlijk in männ<strong>en</strong>,<br />
schärp; in emäk is de ä ontstaan door verkorting <strong>van</strong> de lange ää <strong>van</strong> mäk<strong>en</strong>, die ooit door rekking<br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> owg. a in op<strong>en</strong> lettergreep is ontstaan.<br />
b. owg. e, soms < a + umlaut: in (n)änn<strong>en</strong>s, bäste, gäste, häss<strong>en</strong>s, hätte, värs.<br />
c. owg. i: in kärmse, kässe.<br />
d. owg. lange a, in mär.<br />
e. e<strong>en</strong> a die in verkleinwoord<strong>en</strong> is ‘umgelautet’: in bäkki<strong>en</strong>, bänki<strong>en</strong>, bätti<strong>en</strong>, dächi<strong>en</strong>, dränki<strong>en</strong>,<br />
gebäkki<strong>en</strong>, käppi<strong>en</strong>, kätti<strong>en</strong>, männechi<strong>en</strong>, tässi<strong>en</strong>. In lämpi<strong>en</strong> <strong>en</strong> mänti<strong>en</strong> staat de ä naast e<strong>en</strong><br />
lange aa: laampe resp. mane; bij de verkleinwoordvorming is de klinker dus verkort. E<strong>en</strong> vorming<br />
met umlaut zal ook zijn plätte, bij plat.<br />
Le<strong>en</strong>woord<strong>en</strong> zijn ampät (uit het Frans), lärks (uit het Latijn). Onduidelijk is de herkomst <strong>van</strong> de<br />
ä in häch<strong>en</strong>, härke, jässe, knärre, knäs, päppe.<br />
ää<br />
Ook deze lange klinker komt in het Nederlands niet voor, al lijkt hij wel wat op de<br />
aa in het Nederlandse woord baard. <strong>De</strong> uitspraak er<strong>van</strong> komt overe<strong>en</strong> met die <strong>van</strong><br />
de klinker in het Engelse woord have ‘hebb<strong>en</strong>’. Hierna volgt weer e<strong>en</strong> aantal<br />
woord<strong>en</strong> met deze klinker:<br />
äälte gier, mestvocht<br />
anmäk<strong>en</strong> voortmak<strong>en</strong>, opschiet<strong>en</strong>;<br />
aanmak<strong>en</strong><br />
bäne baan<br />
blään blader<strong>en</strong> (zelfst. nw.<br />
mv.)<br />
däle omlaag<br />
dräg<strong>en</strong> drag<strong>en</strong><br />
gäächi<strong>en</strong>/gäti<strong>en</strong> gaatje<br />
gäp<strong>en</strong> gap<strong>en</strong><br />
gläsi<strong>en</strong> glaasje<br />
gläz<strong>en</strong> glaz<strong>en</strong> (bijv. nw.;<br />
zelfst. nw. mv.)<br />
gräv<strong>en</strong> grav<strong>en</strong> (werkw.;<br />
zelfst. nw. mv.)<br />
hämer hamer<br />
häne haan<br />
här<strong>en</strong> scherp<strong>en</strong> (v. zeis)<br />
häze haas<br />
kämer kamer<br />
kräge kraag<br />
kräk<strong>en</strong> krak<strong>en</strong><br />
kräne kraan<br />
lä la(de)<br />
läk<strong>en</strong>ti<strong>en</strong> lak<strong>en</strong>tje<br />
läte laat (bijv. nw.)<br />
määl meel<br />
mään morg<strong>en</strong> (bijw.)<br />
(ook: männ<strong>en</strong>)<br />
mäge maag<br />
mekäre elkaar<br />
nägel nagel; spijker<br />
näk<strong>en</strong>d naakt<br />
näme naam<br />
pläse plaats, hofstede<br />
säm<strong>en</strong> sam<strong>en</strong><br />
spään spitt<strong>en</strong><br />
vä va(der)<br />
vään rijd<strong>en</strong>; var<strong>en</strong><br />
achternève achterneef<br />
ambeld aambeeld<br />
ampät apart<br />
anlang<strong>en</strong> aanreik<strong>en</strong><br />
(ook: lang<strong>en</strong>)<br />
as als; as, spil<br />
asse as (verbrandingsproduct)<br />
balg buik (v. dier)<br />
dakpanne (2x) dakpan<br />
dasse das<br />
eerappel aardappel<br />
(ook: jappel)<br />
ewass<strong>en</strong> gewass<strong>en</strong><br />
gaffeltange (2x) oorwurm<br />
gangs bezig<br />
<strong>Raalte</strong> - de klinkers<br />
väke vaak<br />
<strong>van</strong>däge <strong>van</strong>daag<br />
voeräzie fourage<br />
wäg<strong>en</strong> wag<strong>en</strong> (zelfst. nw.)<br />
zäge zaag<br />
zäke zaak<br />
zwäne zwaan<br />
a. <strong>De</strong> ää gaat in de meeste <strong>van</strong> de hier gegev<strong>en</strong> woord<strong>en</strong> terug op e<strong>en</strong> owg. a die in op<strong>en</strong> lettergreep<br />
of voor r is gerekt.<br />
b. <strong>De</strong> ää het resultaat <strong>van</strong> umlaut <strong>van</strong> de a <strong>en</strong> rekking in de verkleinwoord<strong>en</strong> gäächi<strong>en</strong>/gäti<strong>en</strong>,<br />
gläsi<strong>en</strong> <strong>en</strong> de meervoud<strong>en</strong> blään, gläz<strong>en</strong> (ook bijv. nw.), gräv<strong>en</strong>.<br />
c. In määl lijkt de ää uit e<strong>en</strong> later gerekte owg. e te kom<strong>en</strong>.<br />
Le<strong>en</strong>woord<strong>en</strong> zijn pläse, voeräzie (uit het Frans).<br />
Onduidelijk is de herkomst <strong>van</strong> kräge.<br />
a<br />
<strong>De</strong> korte a is gelijk aan de klinker <strong>van</strong> het Nederlandse woord bal. Hij komt onder<br />
meer voor in de volg<strong>en</strong>de woord<strong>en</strong>:<br />
gas groep kor<strong>en</strong>schov<strong>en</strong><br />
gasterig vuil, ranzig<br />
japse jaap, flinke snee<br />
kalver kalver<strong>en</strong><br />
kamme kam<br />
kanne kan (zelfst. nw.)<br />
kaste kast<br />
katte kat<br />
kladde vlek<br />
kralle kraal<br />
krange binn<strong>en</strong>ste buit<strong>en</strong><br />
lange lang (v. tijd)<br />
lang<strong>en</strong> aanreik<strong>en</strong><br />
lanter pachter<br />
lappe lap<br />
latte lat<br />
32 33
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 34<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
mangelwortel beetwortel<br />
mangs soms, zo nu <strong>en</strong> dan<br />
meestal meestal<br />
nach nacht<br />
planke plank<br />
schram mager vark<strong>en</strong><br />
tange tang<br />
aait altijd<br />
aans anders<br />
ärmbaand armband<br />
bane band<strong>en</strong><br />
braandnettel brandnetel<br />
daalder daalder<br />
daans<strong>en</strong> dans<strong>en</strong><br />
gaanze gans<br />
(wie) gav<strong>en</strong> (wij) gav<strong>en</strong><br />
gravinne gravin<br />
haand hand<br />
haanse handscho<strong>en</strong>, want<br />
kaamp (hoog geleg<strong>en</strong>) stuk grond<br />
kaant netjes<br />
<strong>van</strong>gs <strong>van</strong>g, <strong>van</strong>gst,<br />
liesplooi<br />
wange wang<br />
wasse was (zelfst. nw.)<br />
zat g<strong>en</strong>oeg<br />
zundag zondag<br />
zwalm<strong>en</strong> walm<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> a gaat vrijwel in alle hier g<strong>en</strong>oemde woord<strong>en</strong> terug op e<strong>en</strong> owg. a. Soms is de herkomst niet<br />
zeker: in gasterig, krange, lanter, zwalm<strong>en</strong>. Le<strong>en</strong>woord<strong>en</strong> uit e<strong>en</strong> <strong>van</strong> de Romaanse tal<strong>en</strong> zijn<br />
ampät, japse, kralle, planke.<br />
aa<br />
<strong>De</strong> lange aa lijkt veel op de klinker in het Nederlandse woord vaal, al wordt hij<br />
wat meer achter in de mond uitgesprok<strong>en</strong> <strong>en</strong> klinkt daardoor wat donkerder.<br />
Ziehier e<strong>en</strong> aantal woord<strong>en</strong> met deze klinker:<br />
kaante kant, zijde<br />
kabel kabel<br />
kraaie kraai<br />
kraante krant<br />
laampe lamp<br />
laand land<br />
(wie) laz<strong>en</strong> (wij) laz<strong>en</strong><br />
mane mand<br />
nave naaf<br />
rave raaf<br />
tane tand<strong>en</strong><br />
vekaansie vakantie<br />
water water<br />
zaand zand<br />
a. <strong>De</strong> aa is meestal afkomstig <strong>van</strong> e<strong>en</strong> owg. a die in bep. context<strong>en</strong> (voor neusklank + plof- of<br />
schuurklank, of in op<strong>en</strong> lettergreep) is gerekt.<br />
b. Uit e<strong>en</strong> owg. lange a komt de aa <strong>van</strong> gav<strong>en</strong>, gravinne, kraaie <strong>en</strong> laz<strong>en</strong>. In deze woord<strong>en</strong> is de<br />
oude lange a dus ge<strong>en</strong> ao geword<strong>en</strong>, zoals vaak is gebeurd.<br />
Le<strong>en</strong>woord<strong>en</strong> uit de Romaanse tal<strong>en</strong> zijn daans<strong>en</strong>, kaante, kabel, kraante, laampe, vekaansie<br />
asse as (verbrandingsproduct)<br />
belaov<strong>en</strong> belov<strong>en</strong><br />
dudelijk duidelijk<br />
(2x stomme e)<br />
e<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
ehölp<strong>en</strong> geholp<strong>en</strong><br />
e’koch gekocht<br />
<strong>Raalte</strong> - de klinkers<br />
(ook in deze woord<strong>en</strong> is vaak rekking voor neusklank + plof- of schuurklank opgetred<strong>en</strong>); daalder<br />
is aan het Duits ontle<strong>en</strong>d. Onduidelijk is de herkomst <strong>van</strong> kaant <strong>en</strong> mane.<br />
stomme e<br />
<strong>De</strong>ze klank is gelijk aan de eerste klinker <strong>van</strong> het Nederlandse woord ‘g<strong>en</strong>oeg’.<br />
Hij lijkt sterk op de korte u <strong>van</strong> het <strong>Raalte</strong>r woord hups. <strong>De</strong> stomme e kan soms<br />
wegvall<strong>en</strong> in de <strong>Raalte</strong>r uitspraak (zie daarvoor de uitspraakregels 1 <strong>en</strong> 2 p. 41-42<br />
<strong>en</strong> de regels voor de aanhechting <strong>van</strong> de verkleinwoords- <strong>en</strong> meervoudsuitgang<strong>en</strong><br />
op p. 81 <strong>en</strong> 89). Hierna volgt e<strong>en</strong> aantal woord<strong>en</strong> met deze klinker:<br />
g<strong>en</strong>óg g<strong>en</strong>oeg<br />
ie:uwig eeuwig<br />
köste korst<br />
krange binn<strong>en</strong>stebuit<strong>en</strong><br />
kwetse pruim<br />
naole naald<br />
vergett<strong>en</strong> verget<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> stomme e is ontstaan door verzwakking <strong>van</strong> diverse klinkers in onbeklemtoonde positie. <strong>De</strong><br />
voorvoegsels be- <strong>en</strong> (g)e- kom<strong>en</strong> uit e<strong>en</strong> oudere vorm bi-, resp. gi-; vergett<strong>en</strong> correspondeert in<br />
het Oudsaksisch met forgetan, in köste <strong>en</strong> naole bijv. komt de –e uit e<strong>en</strong> Oudwestgermaanse a:<br />
krusta, resp. nad(a)la. In dudelijk is de eerste stomme e e<strong>en</strong> svrabhaktivokaal (ingevoegde vokaal<br />
tuss<strong>en</strong> twee medeklinkers), vgl. Middelhoogduits diutliche; de stomme e <strong>van</strong> –lijk komt dus uit<br />
e<strong>en</strong> lange ie.<br />
<strong>De</strong> tweeklank<strong>en</strong><br />
Tweeklank<strong>en</strong> zijn klinkers die niet <strong>van</strong> begin tot eind dezelfde uitspraak houd<strong>en</strong>,<br />
maar gaandeweg verander<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> j of e<strong>en</strong> w. In het Nederlands kom<strong>en</strong> drie tweeklank<strong>en</strong><br />
voor, namelijk die in ‘tuin’, ‘wijn/trein’, ‘blauw/oud’. In het <strong>Raalte</strong>s zijn<br />
het er veel meer. In het hierna volg<strong>en</strong>de schema staan de tweeklank<strong>en</strong> gerangschikt<br />
volg<strong>en</strong>s dezelfde principes als de klinkers op p. 11, met als basis de eerste<br />
helft <strong>van</strong> de tweeklank. Staat de tweeklank links in het vakje, dan is de laatste<br />
klank e<strong>en</strong> j, staat hij daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong> rechts, dan is de laatste klank e<strong>en</strong> w.<br />
34 35
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 36<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
voor + gespreid<br />
iej ieuw<br />
iw<br />
ij/ei<br />
voor + gerond achter + gerond<br />
uui uuw<br />
ui<br />
anstellerieje aanstellerij<br />
bieje bij (zelfst. nw.)<br />
boe:rderieje boerderij<br />
briej brij<br />
niej nieuw<br />
pieje pij<br />
slikkerieje lekkernij<br />
ói<br />
oi<br />
oew<br />
au/ou<br />
iej<br />
<strong>De</strong>ze tweeklank begint als e<strong>en</strong> korte ie <strong>en</strong> eindigt als e<strong>en</strong> j. Voorbeeld<strong>en</strong>:<br />
sniej<strong>en</strong> sneeuw<strong>en</strong><br />
spiej<strong>en</strong> spug<strong>en</strong><br />
vriej vrij<br />
vrieje wreef (zelfst. nw.)<br />
ziej<strong>en</strong> zev<strong>en</strong> (v. melk,<br />
werkw.)<br />
<strong>De</strong> tweeklank iej is meestal ontstaan uit e<strong>en</strong> owg. lange i: in briej, sniej<strong>en</strong>, spiej<strong>en</strong>, vriej, vrieje<br />
<strong>en</strong> waarschijnlijk ook ziej<strong>en</strong>; uit owg. iu in niej. In bieje komt de iej wrs. uit owg. i + e<strong>en</strong> overgangsklank<br />
j.<br />
Het achtervoegsel –ieje (in anstellerieje, boerderieje, slikkerieje) is als –ie ooit ontle<strong>en</strong>d aan het<br />
Frans. Onduidelijk is de herkomst <strong>van</strong> pieje.<br />
ieuw<br />
<strong>De</strong>ze tweeklank begint als e<strong>en</strong> ie <strong>en</strong> eindigt als e<strong>en</strong> w. Er zijn maar weinig voorbeeld<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> woord<strong>en</strong> met deze tweeklank:<br />
kieuw<strong>en</strong> kieuw<strong>en</strong><br />
tieuws bijterig (v. vee)<br />
Kiew zou uit Oudsaksisch kio kunn<strong>en</strong> kom<strong>en</strong>, de herkomst <strong>van</strong> tieuws is niet duidelijk.<br />
uui<br />
uui begint als e<strong>en</strong> uu <strong>en</strong> eindigt als e<strong>en</strong> j. Voorbeeld<strong>en</strong>:<br />
(zie) bluuit (zij) bloei<strong>en</strong><br />
bruui<strong>en</strong> broei<strong>en</strong><br />
buje bui<br />
gluui<strong>en</strong> gloei<strong>en</strong><br />
gruui<strong>en</strong> groei<strong>en</strong><br />
<strong>Raalte</strong> - de tweeklank<strong>en</strong><br />
muuite moeite<br />
schruui<strong>en</strong> schroei<strong>en</strong><br />
snuui<strong>en</strong> snoei<strong>en</strong><br />
spruui<strong>en</strong> sproei<strong>en</strong><br />
(zie) spuui<strong>en</strong> (zij) spuugd<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> uui komt meestal uit e<strong>en</strong> oude lange o + i of j, waardoor de o werd ‘umgelautet’: in bluuit,<br />
bruui<strong>en</strong>, gluui<strong>en</strong>, gruui<strong>en</strong>, muuite, waarschijnlijk ook schruui<strong>en</strong>, snuui<strong>en</strong> <strong>en</strong> mogelijk in<br />
spruui<strong>en</strong>. In buje gaat deze klank terug op e<strong>en</strong> oude tweeklank, die wel ui 2 wordt g<strong>en</strong>oemd.<br />
Spuui<strong>en</strong> is met klinkerwisseling in de verled<strong>en</strong> tijd gevormd bij spiej<strong>en</strong> ‘spuw<strong>en</strong>’.<br />
uuw<br />
uuw begint met e<strong>en</strong> uu <strong>en</strong> eindigt met e<strong>en</strong> w. Voorbeeld<strong>en</strong>:<br />
wäärschuw<strong>en</strong> waarschuw<strong>en</strong><br />
weduwe weduwe<br />
’weduwman weduwnaar<br />
In wäärschuw<strong>en</strong> komt de uuw waarschijnlijk uit e<strong>en</strong> owg. lange u (+ w), in weduw- uit e<strong>en</strong> u + w.<br />
oew<br />
oew begint met e<strong>en</strong> oe <strong>en</strong> sluit af met e<strong>en</strong> w:<br />
roew ruw<br />
<strong>De</strong> oew gaat in dit woord terug op e<strong>en</strong> owg. lange u (+ w).<br />
iw<br />
<strong>De</strong>ze tweeklank begint als e<strong>en</strong> i die all<strong>en</strong>gs in e<strong>en</strong> w verandert. Er zijn maar <strong>en</strong>kele<br />
voorbeeld<strong>en</strong> <strong>van</strong> woord<strong>en</strong> met deze klank:<br />
tiws, tiwsig, tiwstig bijterig (v. vee)<br />
Van de iw in tiws- is de herkomst niet duidelijk (ev<strong>en</strong>min als <strong>van</strong> tiews, zie bij iew).<br />
ói<br />
<strong>De</strong> ói begint met de klinker ó <strong>van</strong> het Nederlandse woord ‘dom’ <strong>en</strong> eindigt met e<strong>en</strong> j.<br />
36 37
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 38<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
fói foei<br />
Het woord fói correspondeert met Ned. foei. Dit soort woord<strong>en</strong> gaan terug op het gebaar <strong>van</strong> het<br />
uitspuw<strong>en</strong> (<strong>De</strong> Vries’ Etymologisch Woord<strong>en</strong>boek).<br />
ij/ei<br />
<strong>De</strong>ze tweeklank is gelijk aan de Nederlandse ij/ei. Voorbeeld<strong>en</strong>:<br />
ei ei<br />
eiloof klimop<br />
halfscheid halfweg<br />
hei heide<br />
hijskräne hijskraan<br />
meister meester<br />
reize reis<br />
buis buis, kort jasje<br />
fluite jonge meid; fluit<br />
huisterig onguur, stormachtig<br />
kuier<strong>en</strong> kuier<strong>en</strong><br />
schijterd schijterd<br />
sleiferig onverzorgd, slordig<br />
sneidig slank<br />
vleis vlees<br />
weite tarwe<br />
zeis<strong>en</strong> zeis<br />
<strong>De</strong> ei komt meestal uit owg. ai, nl. in ei, hei, reize, -scheid, vleis, weite; in zeis<strong>en</strong> uit owg. egi<br />
(Oudsaksisch segisna). E<strong>en</strong> oud le<strong>en</strong>woord uit het Romaans/Latijn is meister, met owg. ei.<br />
Ontle<strong>en</strong>d aan het Nederlands zijn hijskrane <strong>en</strong> schijterd (de ij komt eig<strong>en</strong>lijk in de Overijsselse<br />
streektal<strong>en</strong> niet voor, is hier doorgaans e<strong>en</strong> ie). Onduidelijk is de herkomst <strong>van</strong> de ei in eiloof,<br />
sleiferig <strong>en</strong> sneidig (de beide laatste woord<strong>en</strong> zijn mogelijk ontl<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> aan Duitse <strong>dialect<strong>en</strong></strong>).<br />
ui<br />
ui is gelijk aan de Nederlandse tweeklank <strong>van</strong> ‘abuis’, ‘fluit’, ‘huis’ <strong>en</strong>z.<br />
Voorbeeld<strong>en</strong>:<br />
lui lui<br />
sluier sluier<br />
spuitlappe spatlap<br />
tuin tuin<br />
Veel <strong>van</strong> de hier g<strong>en</strong>oemde woord<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong> ui die in de historische klankleer e<strong>en</strong> ui 2<br />
g<strong>en</strong>oemd wordt, dat is e<strong>en</strong> heel oude diftong: buis <strong>en</strong> fluite (deze twee woord<strong>en</strong> zijn <strong>van</strong> Franse<br />
oorsprong), kuier<strong>en</strong>, lui, sluier <strong>en</strong> spuit-. Huisterig is waarschijnlijk ontstaan uit heisterig; de ui<br />
<strong>van</strong> tuin moet wel uit het Nederlands kom<strong>en</strong>: deze ui gaat terug op e<strong>en</strong> owg. lange u, die in de<br />
Overijsselse <strong>dialect<strong>en</strong></strong> doorgaans e<strong>en</strong> oe of uu wordt.<br />
oi<br />
oi begint als e<strong>en</strong> o (<strong>van</strong> ‘hok’) <strong>en</strong> eindigt als e<strong>en</strong> j:<br />
moi! hallo!<br />
Moi is waarschijnlijk e<strong>en</strong> klankwoord.<br />
au/ou<br />
<strong>De</strong>ze tweeklank komt in uitspraak overe<strong>en</strong> met de Nederlandse au/ou.<br />
Voorbeeld<strong>en</strong>:<br />
blauw blauw<br />
grauw grauw<br />
houw<strong>en</strong> hakk<strong>en</strong> (werkw.), slaan<br />
kauwe kauw (= vogel)(klinkt hetzelfde<br />
als kouwe)<br />
klauwer klaver<br />
<strong>Raalte</strong> - de tweeklank<strong>en</strong><br />
kouwe kooi<br />
louw mak niet gemakkelijk<br />
(<strong>van</strong> persoon)<br />
touw touw<br />
vrouw(e) vrouw<br />
<strong>De</strong> au/ou kan op twee verschill<strong>en</strong>de owg. klank<strong>en</strong> teruggaan:<br />
a. owg. lange a + w: in blauw, grauw, kauwe <strong>en</strong> mogelijk ook klauwer.<br />
b. owg. au: in houw<strong>en</strong>, kouwe, touw <strong>en</strong> vrouw(e).<br />
Louw komt uit het Bargo<strong>en</strong>s, <strong>en</strong> oorspronkelijk uit het Hebreeuws.<br />
38 39
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 40<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
<strong>De</strong> medeklinkers<br />
<strong>De</strong> <strong>Raalte</strong>r medeklinkers, alsmede die <strong>van</strong> het <strong>Heino</strong>os <strong>en</strong> het <strong>Lemelerveld</strong>s, zijn<br />
gelijk aan die <strong>van</strong> het Nederlands. Medeklinkers zijn schuur- <strong>en</strong> plofgeluid<strong>en</strong> die<br />
op verschill<strong>en</strong>de plaats<strong>en</strong> langs het keel-<strong>en</strong> mondholtekanaal gevormd word<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
wel <strong>van</strong>af de lipp<strong>en</strong> tot aan de stemband<strong>en</strong>. Ze ontstaan doordat twee organ<strong>en</strong><br />
geheel (plofklank) of gedeeltelijk (schuurklank) contact met elkaar mak<strong>en</strong>. <strong>De</strong><br />
meeste medeklinkers hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong> stemhebb<strong>en</strong>de <strong>en</strong> e<strong>en</strong> stemloze variant, afhankelijk<br />
<strong>van</strong> het feit of de stemband<strong>en</strong> al of niet trill<strong>en</strong>. Daarnaast zijn er neusmedeklinkers,<br />
die hun ontstaan hieraan te dank<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> dat e<strong>en</strong> gedeelte <strong>van</strong> de uitgeademde<br />
lucht via de neus het lichaam verlaat. Dat gebeurt als het zachte verhemelte<br />
naar b<strong>en</strong>ed<strong>en</strong> wordt gehaald. Voorts bestaan er nog de l <strong>en</strong> de r. <strong>De</strong> eerste wordt<br />
uitgesprok<strong>en</strong> door middel <strong>van</strong> het verlag<strong>en</strong> <strong>van</strong> de zijkant<strong>en</strong> <strong>van</strong> de tong, zodat de<br />
uitgeademde lucht aan weerszijd<strong>en</strong> <strong>van</strong> de tong naar buit<strong>en</strong> kan ontsnapp<strong>en</strong>; de<br />
tweede door middel <strong>van</strong> het trill<strong>en</strong> <strong>van</strong> de tongpunt. E<strong>en</strong> aparte groep vorm<strong>en</strong> de<br />
halfklinkers w <strong>en</strong> j, die in sommige opzicht<strong>en</strong> op klinkers lijk<strong>en</strong> <strong>en</strong> in andere op<br />
medeklinkers. Het schema <strong>van</strong> de <strong>Raalte</strong>r medeklinkers ziet er als volgt uit:<br />
lipp<strong>en</strong><br />
steml. stemh.<br />
plofklank<br />
schuurklank<br />
p b<br />
neusklank<br />
trilklank<br />
zijkantklank<br />
halfklinker<br />
m<br />
lipp<strong>en</strong>/tand<strong>en</strong> tongbegin tongrug keel<br />
steml. stemh. steml. stemh. steml. stemh. steml.<br />
t d k<br />
f v s z ch/g g/gg h<br />
n<br />
r<br />
l<br />
ng<br />
w<br />
j<br />
<strong>De</strong> plofklank<strong>en</strong> t <strong>en</strong> d word<strong>en</strong> in het <strong>Raalte</strong>s nogal vrij ver in de mond uitgesprok<strong>en</strong>,<br />
met het begin <strong>van</strong> de tong geplaatst achter de richel <strong>van</strong> de tandkass<strong>en</strong>.<br />
Uitspraakregels<br />
br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> > br<strong>en</strong>g’n > br<strong>en</strong>g’ng br<strong>en</strong>g<strong>en</strong><br />
ebrökk<strong>en</strong> > ebrökk’n > ebrökk’ng gebrok<strong>en</strong><br />
lach<strong>en</strong> > lach’n > lach’ng lach<strong>en</strong><br />
ligg<strong>en</strong> > ligg’n > ligg’ng > ling’ng ligg<strong>en</strong><br />
leug<strong>en</strong> > leug’n > leug’ng > leung’ng leug<strong>en</strong><br />
<strong>Raalte</strong> - uitspraakregels<br />
<strong>De</strong> hierna volg<strong>en</strong>de uitspraakregels beschrijv<strong>en</strong> de wijziging<strong>en</strong> die klank<strong>en</strong> ondergaan<br />
als ze voorafgegaan/gevolgd word<strong>en</strong> door bepaalde andere klank<strong>en</strong> of als ze<br />
op e<strong>en</strong> bepaalde plaats in het woord staan, bijvoorbeeld aan het eind.<br />
1. Woord<strong>en</strong> die eindig<strong>en</strong> op -<strong>en</strong>(d), -em, -el, -er(d) hebb<strong>en</strong> als bijzonderheid dat ze<br />
de stomme e verliez<strong>en</strong>; vgl. p. 9, <strong>De</strong> notering <strong>van</strong> de klank<strong>en</strong>.<br />
Woord<strong>en</strong> waar<strong>van</strong> de stam eindigt op -nd, verliez<strong>en</strong> in zo’n geval de d:<br />
hónd<strong>en</strong> > hond’n > hónn’n hond<strong>en</strong><br />
laand<strong>en</strong> > laand’n > laan’n land<strong>en</strong><br />
mónd<strong>en</strong> > mónd’n > mónn’n mond<strong>en</strong><br />
wind<strong>en</strong> > wind’n > winn’n wind<strong>en</strong><br />
a. Als de stam eindigt op één <strong>van</strong> de volg<strong>en</strong>de medeklinkers: f, v, m, p, b, w, wordt<br />
de -n die volgt op de verdw<strong>en</strong><strong>en</strong> stomme e veranderd in e<strong>en</strong> -m . T<strong>en</strong>slotte wordt<br />
in het geval <strong>van</strong> de -v deze laatste klank ook veranderd in e<strong>en</strong> -m:<br />
dreum<strong>en</strong> > dreum’n > dreum’m drom<strong>en</strong><br />
lipp<strong>en</strong> > lipp’n > lipp’m huil<strong>en</strong><br />
kribbe > kribb’n > kribb’m kribb<strong>en</strong><br />
lèv<strong>en</strong> > lèèv’n > lèèv’m > lèèm’m lev<strong>en</strong><br />
slóff<strong>en</strong> > slóff’n > slóff’m sloff<strong>en</strong> (zelfst. nw. mv.)<br />
leeuw<strong>en</strong> > leeuw’n > leeuw’m leeuw<strong>en</strong><br />
b. Als de stam eindigt op één <strong>van</strong> de medeklinkers: k, g, gg, ng, ch, voorafgegaan<br />
door e<strong>en</strong> klinker, dan wordt de -n die volgt op de verdw<strong>en</strong><strong>en</strong> stomme e veranderd<br />
in e<strong>en</strong> -ng. Vervolg<strong>en</strong>s word<strong>en</strong>, in het geval <strong>van</strong> de -g <strong>en</strong> -gg, deze ook veranderd<br />
in e<strong>en</strong> -ng:<br />
40 41
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 42<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
42<br />
Als de g in de stam wordt voorafgegaan door e<strong>en</strong> medeklinker, dan blijft deze<br />
wel bestaan:<br />
volg<strong>en</strong> > volg’n > volg’ng volg<strong>en</strong><br />
2. <strong>De</strong> stomme e verdwijnt wanneer hij gevolgd wordt door e<strong>en</strong> klinker:<br />
det he-k <strong>van</strong> mi<strong>en</strong> meuje ekreg<strong>en</strong> > det he-k <strong>van</strong> mi<strong>en</strong> meuj’ ekreg<strong>en</strong><br />
dat heb ik <strong>van</strong> mijn tante gekreg<strong>en</strong><br />
de aole boe:r > d’aole boe:r de oude boer<br />
ze is ekómm<strong>en</strong> > z’ is ekómm<strong>en</strong> ze is gekom<strong>en</strong><br />
3. Net als in het Nederlands krijg<strong>en</strong> de half-geslot<strong>en</strong> klinkers ee, eu, oo als ze<br />
vóór e<strong>en</strong> r staan e<strong>en</strong> wat doffere uitspraak dan wanneer ze vóór e<strong>en</strong> andere medeklinker<br />
of aan het woordeinde staan:<br />
mére merrie<br />
déúre deur<br />
wóór waar (bijv. nw., vrag<strong>en</strong>d vnw.)<br />
4. Wat betreft de uitspraak <strong>van</strong> de r zijn er verschill<strong>en</strong>de mogelijkhed<strong>en</strong>:<br />
a. E<strong>en</strong> r die aan het begin <strong>van</strong> e<strong>en</strong> woord of tuss<strong>en</strong> twee klinkers staat wordt normaal<br />
uitgesprok<strong>en</strong>.<br />
b. E<strong>en</strong> r die voorafgegaan wordt door e<strong>en</strong> lange geslot<strong>en</strong> of e<strong>en</strong> half-geslot<strong>en</strong> klinker<br />
wordt min of meer uitgesprok<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> stomme e, hieronder g<strong>en</strong>oteerd als<br />
ë. Er do<strong>en</strong> zich twee gevall<strong>en</strong> voor:<br />
A. <strong>De</strong> r staat aan het einde <strong>van</strong> e<strong>en</strong> woord:<br />
zoer > zoe:ë zuur<br />
deur > deuë door<br />
B. <strong>De</strong> r staat aan het einde <strong>van</strong> e<strong>en</strong> beklemtoonde lettergreep <strong>en</strong> wordt gevolgd<br />
door e<strong>en</strong> medeklinker:<br />
veurkämer > veuëkämer voorkamer<br />
keerse > keeëse kaars<br />
woord > wooëd woord<br />
weurties > weuëties woordjes<br />
vuurpiele > vuuëpiele vuurpijl<br />
<strong>Raalte</strong> - uitspraakregels<br />
N.B. <strong>De</strong> klank ë wordt door de sprekers <strong>van</strong> het <strong>Raalte</strong>s wel als e<strong>en</strong> verteg<strong>en</strong>woordiger<br />
<strong>van</strong> de r beschouwd, omdat de halfgeslot<strong>en</strong> klinkers die vóór de ë staan de<br />
wat doffere uitspraak krijg<strong>en</strong> die het gevolg is <strong>van</strong> de toepassing <strong>van</strong> uitspraakregel<br />
3.<br />
c. E<strong>en</strong> r die voorafgegaan wordt door e<strong>en</strong> korte klinker <strong>en</strong> gevolgd wordt door s, t,<br />
d, n, wordt slechts door e<strong>en</strong> uiterst geringe tongbeweging tot stand gebracht <strong>en</strong><br />
dus vrijwel niet gehoord:<br />
ledde(r)s ladders<br />
(zie) teuve(r)t (zij) tovert<br />
bö(r)ti<strong>en</strong> bordje<br />
bö(r)d<strong>en</strong> bord<strong>en</strong><br />
kä(r)n<strong>en</strong> karn<strong>en</strong><br />
Datzelfde gebeurt bij e<strong>en</strong> r die aan het eind <strong>van</strong> e<strong>en</strong> onbeklemtoonde lettergreep<br />
voor e<strong>en</strong> willekeurige andere medeklinker staat:<br />
ve(r)gett<strong>en</strong> verget<strong>en</strong><br />
zómme(r)vekaansie zomervakantie<br />
N.B. Voor de <strong>Raalte</strong>r taalgebruiker wordt de r in de onder 4c g<strong>en</strong>oemde gevall<strong>en</strong><br />
nog wel als aanwezig gevoeld omdat:<br />
1. in het <strong>en</strong>kelvoud de r <strong>van</strong> ledder beter wordt gehoord;<br />
2. de laatste r <strong>van</strong> de stam in ik teuvere wel goed waarneembaar is (zie regel 4a);<br />
3. als in het grondwoord bö(r)d ‘bord’ er ge<strong>en</strong> r had gestaan, het verkleinwoord<br />
niet bö(r)ti<strong>en</strong> was geweest maar böddechi<strong>en</strong> (zie p. 86 <strong>en</strong> vgl. bedde ‘bed’ -<br />
beddechi<strong>en</strong> ‘bedje’);<br />
4. in veraander<strong>en</strong> ‘verander<strong>en</strong>’ <strong>en</strong> zómmer ‘zomer’ de r <strong>van</strong> de onbeklemtoonde<br />
lettergreep wel goed wordt uitgesprok<strong>en</strong>.<br />
5. als op de stam kä(r)n- <strong>van</strong> het werkwoord kä(r)n<strong>en</strong> e<strong>en</strong> andere lettergreep volgt,<br />
de r beter wordt gehoord: kärntónne ‘karnton’.<br />
43
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 44<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
d. E<strong>en</strong> r die in e<strong>en</strong> beklemtoonde lettergreep vóór e<strong>en</strong> medeklinker staat die ge<strong>en</strong> s<br />
t, d of n is, wordt meestal goed gehoord:<br />
44<br />
ärm arm<br />
gärve garf<br />
värk<strong>en</strong> vark<strong>en</strong><br />
wärk werk<br />
In het eerste <strong>en</strong> laatste woord staat de op de r volg<strong>en</strong>de medeklinker aan het<br />
eind. In zo’n geval ontwikkelt zich tuss<strong>en</strong> de r <strong>en</strong> de eindmedeklinker e<strong>en</strong> stomme<br />
e die door de taalkundig<strong>en</strong> e<strong>en</strong> svarabakhti-klinker wordt g<strong>en</strong>oemd. In dit<br />
soort woord<strong>en</strong> staat de r dus als het ware tuss<strong>en</strong> twee klinkers <strong>en</strong> is regel 4a toepasbaar.<br />
In de twee overige woord<strong>en</strong> volgt op de r nog e<strong>en</strong> andere lettergreep,<br />
wat maakt dat de r ook hier beter hoorbaar is (zie ook onder 4c, punt 5).<br />
5. Net als in het Nederlands wordt de tweeklank ui aan het woordeinde <strong>en</strong> vóór<br />
e<strong>en</strong> klinker uitgesprok<strong>en</strong> als öi, d.w.z. als e<strong>en</strong> ö (zie p. 27), gevolgd door e<strong>en</strong> j:<br />
löi lui<br />
slöier sluier<br />
6. <strong>De</strong> bijwoord<strong>en</strong> die eindig<strong>en</strong> op -l of -r, voorafgegaan door e<strong>en</strong> korte klinker,<br />
word<strong>en</strong> vaak zonder -l of -r uitgesprok<strong>en</strong>:<br />
mär > mäh maar<br />
meestal > meestah meestal<br />
wel > weh wel<br />
N.B. We schrijv<strong>en</strong> e<strong>en</strong> h om verwarring te voorkom<strong>en</strong>: mäh, bij voorbeeld, heeft<br />
e<strong>en</strong> korte klinker <strong>en</strong> vä ‘vader’ e<strong>en</strong> lange.<br />
Als echter het bijwoord staat vóór e<strong>en</strong> woord dat met e<strong>en</strong> klinker begint, dan wordt<br />
de medeklinker wel uitgesprok<strong>en</strong>:<br />
hee hef ’t wel edaone hij heeft het wel gedaan<br />
<strong>Raalte</strong> - uitspraakregels<br />
7. <strong>De</strong> medeklinker n die volgt op e<strong>en</strong> klinker die ge<strong>en</strong> stomme e is, kan deze klinker<br />
nasaliser<strong>en</strong>, wat betek<strong>en</strong>t dat deze klinker door de neus wordt uitgesprok<strong>en</strong>,<br />
terwijl de n verdwijnt. <strong>De</strong> volg<strong>en</strong>de gevall<strong>en</strong> do<strong>en</strong> zich voor:<br />
a. Staat de n aan het woordeinde, dan wordt elke voorafgaande klinker g<strong>en</strong>asaliseerd,<br />
of die nu kort of lang is, mits het ev<strong>en</strong>tueel erop volg<strong>en</strong>de woord niet met<br />
e<strong>en</strong> klinker begint:<br />
äkkerti<strong>en</strong> > äkkertie akkertje<br />
bro<strong>en</strong> > broe bruin<br />
bruu:n > bruu: broed<strong>en</strong><br />
der in > der i erin<br />
h<strong>en</strong> > heh he<strong>en</strong>, weg (bijw.)<br />
mi<strong>en</strong> > mie mijn<br />
rie:n > rie: rijd<strong>en</strong><br />
staon > stao staan<br />
zi<strong>en</strong> boe:k > zie boe:k zijn boek<br />
zi<strong>en</strong> vä > zie vä zijn vader<br />
N.B. <strong>De</strong> nasalisering wordt met e<strong>en</strong> rechte letter aangegev<strong>en</strong>. In de verkleinwoord<strong>en</strong><br />
is de nasalisering niet erg goed hoorbaar. Als echter op het woord met<br />
e<strong>en</strong> n aan het eind e<strong>en</strong> woord volgt dat met e<strong>en</strong> klinker begint, dan vindt er ge<strong>en</strong><br />
nasalisering plaats <strong>en</strong> blijft ook de n goed hoorbaar:<br />
ik bin der h<strong>en</strong> e’wes ik b<strong>en</strong> er he<strong>en</strong> geweest.<br />
mi<strong>en</strong> ome mijn oom<br />
b. Als de n midd<strong>en</strong> in het woord staat, dan nasaliseert hij e<strong>en</strong> eraan voorafgaande<br />
lange klinker mits op de n één <strong>van</strong> de medeklinkers t, d, s of z volgt:<br />
haanse > haase handscho<strong>en</strong>, want<br />
oons > oos ons (pers. vnw.)<br />
oe:nzelig > oe:zelig vies, onverzorgd<br />
stie:nti<strong>en</strong> > stie:tie ste<strong>en</strong>tje<br />
zwäänti<strong>en</strong> > zwäätie zwaantje<br />
maond > maod maand<br />
ie:ns > ie:s e<strong>en</strong>s<br />
45
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 46<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
N.B. In teg<strong>en</strong>stelling tot wat in andere Overijsselse <strong>dialect<strong>en</strong></strong> gebeurt, word<strong>en</strong> in de<br />
volg<strong>en</strong>de woord<strong>en</strong> de korte klinkers, hoewel staande vóór e<strong>en</strong> s of e<strong>en</strong> t, dus niet<br />
door de neus uitgesprok<strong>en</strong>:<br />
dinsdäg<strong>en</strong>s dinsdags<br />
hunti<strong>en</strong> hondje<br />
kunsi<strong>en</strong> kunstje<br />
óns ons (gewichtséénheid)<br />
punte punt<br />
re’zi<strong>en</strong>ties rozijntjes<br />
c. E<strong>en</strong> n die midd<strong>en</strong> in het woord staat, nasaliseert de voorafgaande korte klinker<br />
echter wel als: 1. de n de laatste klank is <strong>van</strong> e<strong>en</strong> voorvoegsel (an- ‘aan-’, in-<br />
‘in-’, ón- ‘on-’ <strong>en</strong>z.) of <strong>van</strong> het lidwoord e<strong>en</strong> <strong>en</strong> 2. de n gevolgd wordt door e<strong>en</strong><br />
schuurklank (f, v, s, z, g) of door e<strong>en</strong> l, r, j of w:<br />
46<br />
ingaon > igao ingaan<br />
anstaon > astao aanstaan<br />
instekk<strong>en</strong> > istekk<strong>en</strong> instek<strong>en</strong><br />
invoe:r<strong>en</strong> > ivoe:r<strong>en</strong> invoer<strong>en</strong><br />
inwiej<strong>en</strong> > iwiej<strong>en</strong> inwijd<strong>en</strong><br />
anjäg<strong>en</strong> > ajäg<strong>en</strong> aanjag<strong>en</strong><br />
ón’zeker > ó’zeker onzeker<br />
anlang<strong>en</strong> > alang<strong>en</strong> aanreik<strong>en</strong><br />
anräk<strong>en</strong> > aräk<strong>en</strong> aanrak<strong>en</strong><br />
instaon > istao instaan<br />
e<strong>en</strong> vloe:re > eevloe:re e<strong>en</strong> vloer<br />
8. E<strong>en</strong> n die midd<strong>en</strong> in het woord staat, voorafgegaan wordt door e<strong>en</strong> korte klinker<br />
<strong>en</strong> gevolgd door e<strong>en</strong> medeklinker die niet in 7c g<strong>en</strong>oemd is, is onderworp<strong>en</strong> aan<br />
het verschijnsel assimilatie, wat wil zegg<strong>en</strong> dat die n sommige verschijnsel<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
die medeklinker overneemt <strong>en</strong> wel de plaats <strong>van</strong> de uitspraak in de mond.<br />
Hetzelfde geldt voor het lidwoord e<strong>en</strong>:<br />
ankómm<strong>en</strong> > angkómm<strong>en</strong> aankom<strong>en</strong><br />
anmäk<strong>en</strong> > ammäk<strong>en</strong> voortmak<strong>en</strong>; aanmak<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> koe: > e<strong>en</strong>g koe: e<strong>en</strong> koe<br />
swo<strong>en</strong>zes ’s wo<strong>en</strong>sdags<br />
w<strong>en</strong>si<strong>en</strong> w<strong>en</strong>sje<br />
wind wind<br />
winsi<strong>en</strong> winstje<br />
<strong>Raalte</strong> - uitspraakregels<br />
9. Stemhebb<strong>en</strong>de schuur- <strong>en</strong> plofklank<strong>en</strong> (zie p. 40) die aan het eind <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
woord staan, word<strong>en</strong> in het <strong>Raalte</strong>s stemloos, net als in het Nederlands (vgl. Kooij<br />
<strong>en</strong> <strong>van</strong> Oost<strong>en</strong>dorp 2003, p. 60): de stemhebb<strong>en</strong>de g <strong>van</strong> ik weuge ‘ik woog’ verandert<br />
in e<strong>en</strong> stemloze g in zie weug ‘zij woog’.<br />
10. <strong>De</strong> <strong>Raalte</strong>r schuur- <strong>en</strong> plofklank<strong>en</strong> (zie p. 40) zijn ook onderworp<strong>en</strong> aan het<br />
verschijnsel assimilatie: ze nem<strong>en</strong> de stemhebb<strong>en</strong>dheid of de stemloosheid <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
naastbijligg<strong>en</strong>de klank over. <strong>De</strong> assimilatieverschijnsel<strong>en</strong> in het <strong>Raalte</strong>s lijk<strong>en</strong> op<br />
die <strong>van</strong> het Nederlands (zie Kooij <strong>en</strong> <strong>van</strong> Oost<strong>en</strong>dorp 2003, p. 68). We hebb<strong>en</strong> de<br />
volg<strong>en</strong>de gevall<strong>en</strong>:<br />
a. E<strong>en</strong> stemloze medeklinker die gevolgd wordt door e<strong>en</strong> stemhebb<strong>en</strong>de plofklank<br />
wordt zelf ook stemhebb<strong>en</strong>d:<br />
zie bind(
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 48<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
B. óf regel 10a wordt normaal toegepast:<br />
de keeper hev(
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 50<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
<strong>De</strong> persoonlijke voornaamwoord<strong>en</strong><br />
onderwerp<br />
neutraal beklemtoond <strong>en</strong>clitisch<br />
ik, ’k ikke -k ik<br />
ie ieje, ie -j jij<br />
hee hee -e hij<br />
zie, ze zie zij<br />
et, ’t het<br />
wie wie, wule -w wij<br />
ule , julie ule , julie -j jullie<br />
zie, zule, ze zie, zule zij<br />
Onder e<strong>en</strong> <strong>en</strong>clitisch persoonlijk voornaamwoord verstaan we e<strong>en</strong> pers. vnw. dat<br />
zich hecht aan het voorafgaande woord (meestal e<strong>en</strong> werkwoord maar het kan ook<br />
e<strong>en</strong> voegwoord zijn) <strong>en</strong> met dit woord één nieuw woord vormt. <strong>De</strong> slotmedeklinker<br />
<strong>van</strong> het eerste woord valt vaak weg als het <strong>en</strong>clitisch voornaamwoord uit e<strong>en</strong><br />
medeklinker bestaat. Voorbeeld<strong>en</strong>:<br />
he-w die koe: e’z<strong>en</strong>e? hebb<strong>en</strong> we die koe gezi<strong>en</strong>?<br />
is-e wel goed wies? is ie wel goed wijs?<br />
a-j niet weet wat of det is als je niet weet wat dat is<br />
ku-j mie vertell<strong>en</strong> wóó-j (< woor ’j) kun je me zegg<strong>en</strong> waar je hier hond-<br />
hier hunties kop<strong>en</strong> kunt?<br />
jes kunt kop<strong>en</strong>?<br />
hoe lange wää-j (< wäär ’j) door? hoe lang was je daar?<br />
50<br />
niet-onderwerp<br />
beklemtoond onbeklemtoond<br />
mie mie mij<br />
oe oe jou<br />
hum em hem<br />
eur, eer ze haar<br />
et, t het<br />
oons oons ons<br />
oelu ule jullie<br />
hun hun, ze h<strong>en</strong><br />
<strong>Raalte</strong> - <strong>De</strong> persoonlijke voornaamwoord<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> persoonlijke voornaamwoord<strong>en</strong> die ge<strong>en</strong> onderwerp zijn, kunn<strong>en</strong> gebruikt word<strong>en</strong><br />
als lijd<strong>en</strong>d voorwerp, meewerk<strong>en</strong>d voorwerp, wederker<strong>en</strong>d voornaamwoord <strong>en</strong><br />
om bezit aan te gev<strong>en</strong>. In de 3e persoon <strong>en</strong>kel- <strong>en</strong> mv. is het wederker<strong>en</strong>d vnw.:<br />
zich<br />
Voorbeeld<strong>en</strong>:<br />
’k gleuve hum niet mär eer/eur wel ik geloof hem niet maar haar wel<br />
’k geve em e<strong>en</strong> druppi<strong>en</strong> ik geef hem e<strong>en</strong> drupje<br />
ze ebt em de fietse estöll<strong>en</strong> ze hebb<strong>en</strong> zijn fiets gestol<strong>en</strong><br />
wie smèr<strong>en</strong> oe de stoete? wie smeerde je brood?<br />
de koe: is mie gus eblev<strong>en</strong> mijn koe is niet drachtig geword<strong>en</strong><br />
hee hef zich bedaone hij heeft zich bevuild<br />
wie nam aait et minste veur zich? wie nam altijd het minste voor zichzelf?<br />
51
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 52<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
<strong>De</strong> bezittelijke voornaamwoord<strong>en</strong><br />
bijvoeglijk zelfstandig<br />
mi<strong>en</strong> mijn mi<strong>en</strong>t (de) mijn(e)<br />
oe jouw, je<br />
zi<strong>en</strong> zijn<br />
eur, eer haar<br />
(soms vindt m<strong>en</strong> ook heur)<br />
oons/oonze ons, onze<br />
ule jullie<br />
hun hun<br />
Voorbeeld<strong>en</strong>:<br />
mi<strong>en</strong> boe:k mijn boek<br />
oonze hónd onze hond<br />
ule vä jullie vader<br />
oe moe: je moeder<br />
de-s mi<strong>en</strong>t dat is de mijne<br />
Als het bezittelijk voornaamwoord op e<strong>en</strong> medeklinker eindigt <strong>en</strong> bij e<strong>en</strong> mannelijk<br />
zelfstandig naamwoord (zie de p. 76) hoort, dan krijgt het als uitgang -<strong>en</strong>:<br />
óp heur<strong>en</strong> ärm op haar arm<br />
52<br />
<strong>De</strong> werkwoord<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> werkwoordstijd<strong>en</strong><br />
<strong>Raalte</strong> - <strong>De</strong> werkwoord<strong>en</strong><br />
Net als in het Nederlands bestaan in het <strong>Raalte</strong>s de volg<strong>en</strong>de werkwoordstijd<strong>en</strong>: de<br />
o.t.t., de o.v.t., de v.t.t., de v.v.t., de o.t.t.t., de o.v.t.t., de v.t.t.t. <strong>en</strong> de v.v.t.t.<br />
Daarnaast bestaat er de gebied<strong>en</strong>de wijs.<br />
<strong>De</strong> gebied<strong>en</strong>de wijs is in het <strong>Raalte</strong>s, zowel bij de sterke als bij de zwakke werkwoord<strong>en</strong>,<br />
gelijk aan de stam:<br />
hääl mi<strong>en</strong> moe: is! haal mijn moeder e<strong>en</strong>s!<br />
schääm oe! schaam je!<br />
In e<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel geval kan m<strong>en</strong> nog wel als uitgang <strong>van</strong> de gebied<strong>en</strong>de wijs e<strong>en</strong> t<br />
hor<strong>en</strong>, bijv. in de verouderde vorm: ie:gt oe! ‘gedraag je!’<br />
<strong>De</strong> stam kan gevond<strong>en</strong> word<strong>en</strong> door <strong>van</strong> de onbepaalde wijs (het hele werkwoord)<br />
-<strong>en</strong> af te hal<strong>en</strong>. Bijv. <strong>van</strong> heur<strong>en</strong> ‘hor<strong>en</strong>’ is de stam: heur-.<br />
Bij sommige werkwoord<strong>en</strong> eindigt de onbepaalde wijs niet op -<strong>en</strong> maar op -n (die<br />
niet wordt uitgesprok<strong>en</strong> maar de voorafgaande klinker heeft g<strong>en</strong>asaliseerd <strong>en</strong> daarbij<br />
is verdw<strong>en</strong><strong>en</strong>). In dat geval zijn er verschill<strong>en</strong>de mogelijkhed<strong>en</strong> voor wat<br />
betreft de eindklank <strong>van</strong> de stam:<br />
1. Bij sommige werkwoord<strong>en</strong> vind<strong>en</strong> we de stam door <strong>van</strong> het werkwoord -n af te<br />
hal<strong>en</strong>.Van bruu:n ‘broed<strong>en</strong>’ is de stam: bru:, <strong>van</strong> doe:n ‘do<strong>en</strong>’ is de stam: doe:,<br />
<strong>van</strong> gaon ‘gaan’: gao, <strong>van</strong> lään ‘lad<strong>en</strong>’: lä, <strong>van</strong> luu:n ‘luid<strong>en</strong>’: lu:, <strong>van</strong> raon<br />
‘rad<strong>en</strong>’: rao, <strong>van</strong> rie:n ‘rijd<strong>en</strong>’: rie:.<br />
2. Andere werkwoord<strong>en</strong> waar<strong>van</strong> de onbepaalde wijs eindigt op -n, zoals bloe:n<br />
‘bloed<strong>en</strong>’, wie:n ‘wied<strong>en</strong>’ <strong>en</strong>z. hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong> stam die eindigt op -d. <strong>De</strong> gebied<strong>en</strong>de<br />
wijs <strong>van</strong> deze werkwoord<strong>en</strong> is dus bloe:d ‘bloed’, wie:d ‘wied’ <strong>en</strong>z.<br />
3. Weer andere werkwoord<strong>en</strong> die eindig<strong>en</strong> op n hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong> stam die eindigt op r.<br />
Van vään ‘rijd<strong>en</strong>, var<strong>en</strong>’ is bijv. de stam: väär.<br />
Bij de werkwoord<strong>en</strong> die tot deze groep<strong>en</strong> behor<strong>en</strong> zal de stam <strong>en</strong> de onbepaalde<br />
wijs steeds vermeld word<strong>en</strong>.<br />
53
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 54<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
<strong>De</strong> zwakke werkwoord<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> o.t.t. heeft bij de zwakke werkwoord<strong>en</strong> de volg<strong>en</strong>de uitgang<strong>en</strong>:<br />
-e ik dreume ik droom<br />
-t ie dreumt jij droomt<br />
-t hee/zie dreumt hij/zij droomt<br />
Als de stam eindigt op e<strong>en</strong> -z of e<strong>en</strong> -v, dan verander<strong>en</strong>, net als in het Nederlands,<br />
deze medeklinkers vóór e<strong>en</strong> -t respectievelijk in -s of -f:<br />
soe:z<strong>en</strong> sluimer<strong>en</strong> zie soe:st zij sluimer<strong>en</strong><br />
belaov<strong>en</strong> belov<strong>en</strong> ie belaoft jij belooft<br />
N.B. Op het werkwoord belaov<strong>en</strong> wordt uitspraakregel 1 toegepast: belaom’m,<br />
maar de eindmedeklinker <strong>van</strong> de stam blijft natuurlijk –v.<br />
Als de onbepaalde wijs (het hele werkwoord) niet eindigt op -<strong>en</strong> maar op -n <strong>en</strong> de<br />
stam op d (bijv. bij het werkwoord bloe:n ‘bloed<strong>en</strong>’) dan heeft de 1 e persoon <strong>van</strong><br />
de o.t.t. ge<strong>en</strong> uitgang. <strong>De</strong> andere person<strong>en</strong> houd<strong>en</strong> hun gewone uitgang:<br />
ik bloe: ik bloed<br />
ie bloe:dt jij bloedt<br />
hee/zie bloe:dt hij/zij bloedt<br />
Dat in alle person<strong>en</strong>, behalve in de 1e persoon <strong>en</strong>k. e<strong>en</strong> d geschrev<strong>en</strong> wordt, komt<br />
omdat in de gebied<strong>en</strong>de wijs e<strong>en</strong> d staat <strong>en</strong> ook in de 1e persoon mv. als het werkwoord<br />
vóór het onderwerp staat: bloe:de wie? ‘bloed<strong>en</strong> wij?’. Vgl. ook: märr<strong>en</strong><br />
wie:de wie n hof ‘morg<strong>en</strong> wied<strong>en</strong> we de tuin’.<br />
Bij die werkwoord<strong>en</strong> op -n waar<strong>van</strong> de stam eindigt op r (bijv. vään ‘var<strong>en</strong>, rijd<strong>en</strong>’)<br />
zijn de uitgang<strong>en</strong> in de o.t.t. gelijk aan die <strong>van</strong> de “normale” zwakke werkwoord<strong>en</strong>:<br />
ik väre ik rij, vaar<br />
ie väart jij rijdt, vaart<br />
hee/zie väärt hij/zij rijdt, vaart<br />
54<br />
-t wie dreumt wij drom<strong>en</strong><br />
-t ule dreumt jullie drom<strong>en</strong><br />
-t zie dreumt zij drom<strong>en</strong><br />
wie bloe:dt wij bloed<strong>en</strong><br />
ule bloe:dt jullie bloed<strong>en</strong><br />
zie bloe:dt zij bloed<strong>en</strong><br />
wie väärt wij rijd<strong>en</strong>, var<strong>en</strong><br />
ule väärt jullie rijd<strong>en</strong>, var<strong>en</strong><br />
zie väärt zij rijd<strong>en</strong>, var<strong>en</strong><br />
<strong>Raalte</strong> - <strong>De</strong> werkwoord<strong>en</strong><br />
Als de onbepaalde wijs eindigt op e<strong>en</strong> –n <strong>en</strong> de stam op e<strong>en</strong> klinker, bijv. bij het<br />
werkwoord lään ‘lad<strong>en</strong>’ dan is de vervoeging <strong>van</strong> dit werkwoord in de o.t.t. als volgt:<br />
ik lä ik laad<br />
ie läät jij laadt<br />
hee/zie läät hij/zij laadt<br />
Er zijn in het <strong>Raalte</strong>s werkwoord<strong>en</strong> die eindig<strong>en</strong> op -<strong>en</strong><strong>en</strong> (bijv. règ<strong>en</strong><strong>en</strong> ‘reg<strong>en</strong><strong>en</strong>’,<br />
rekk<strong>en</strong><strong>en</strong> ‘rek<strong>en</strong><strong>en</strong>’, zèg<strong>en</strong><strong>en</strong> ‘zeg<strong>en</strong><strong>en</strong>’) waar<strong>van</strong> de vervoeging als volgt is:<br />
ik rekk<strong>en</strong> ik rek<strong>en</strong><br />
ie rekk<strong>en</strong>t jij rek<strong>en</strong>t<br />
hee/zie rekk<strong>en</strong>t hij/zij rek<strong>en</strong>t<br />
et règ<strong>en</strong>t het reg<strong>en</strong>t<br />
wie läät wij lad<strong>en</strong><br />
ule läät jullie lad<strong>en</strong><br />
zie läät zij lad<strong>en</strong><br />
wie rekk<strong>en</strong>t wij rek<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
ule rekk<strong>en</strong>t jullie rek<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
zie rekk<strong>en</strong>t zij rek<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> -<strong>en</strong> is natuurlijk onderworp<strong>en</strong> aan uitspraakregel 1: rekk’ngt, rèèng’ngt,<br />
zèèng’ngt. In de onbepaalde wijs wordt regel 1 zelfs twee keer toegepast:<br />
rèèng’ng, rekk’ng, zèèng’ng.<br />
Wanneer het persoonlijk voornaamwoord <strong>van</strong> de 2e persoon <strong>en</strong>kel- <strong>en</strong> mv., om<br />
welke red<strong>en</strong> dan ook, achter het werkwoord komt te staan, dan verdwijnt de uitgang<br />
-t <strong>van</strong> de werkwoordsvorm <strong>en</strong> komt het persoonlijk voornaamwoord mete<strong>en</strong><br />
achter de stam te staan:<br />
lèèv ie nog? leef je nog?<br />
wat zuch ie toch wat zucht je toch<br />
wat zuch ule toch wat zucht<strong>en</strong> jullie toch<br />
bloe:d ie nog steeds? bloed je nog steeds?<br />
bloe:d ule nog steeds? bloed<strong>en</strong> jullie nog steeds?<br />
deup ie dat ki<strong>en</strong>d doop je dat kind <strong>van</strong>daag of morg<strong>en</strong>?<br />
<strong>van</strong>däge of männ<strong>en</strong>?<br />
väär ie noor Zwolle? vaar jij naar Zwolle?<br />
Als het persoonlijk voornaamwoord <strong>van</strong> de 1e persoon mv. achter de werkwoordsvorm<br />
komt te staan, wordt, zoals we hierbov<strong>en</strong> ook al gezi<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>, de uitgang -e,<br />
in plaats <strong>van</strong> -t. Vgl.:<br />
55
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 56<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
drèèie wie? draai<strong>en</strong> wij?<br />
männ<strong>en</strong> jäge wie oe morg<strong>en</strong> jag<strong>en</strong> we je uit huis<br />
uut huus<br />
Als bij werkwoord<strong>en</strong> als bloe:n, wie:n <strong>en</strong>z. het werkwoord vóór het pers. vnw. <strong>van</strong><br />
de 1e pers. <strong>en</strong>k. komt te staan, dan wordt, bij wijze <strong>van</strong> uitzondering, de d <strong>van</strong> de<br />
stam wel gehoord:<br />
bloe:d ik nog steeds? bloed ik nog steeds?<br />
Het komt echter ook wel voor dat de normale vorm, dus zonder uitgang, wordt<br />
gebezigd:<br />
bloe: ik nog steeds? bloed ik nog steeds?<br />
<strong>De</strong> o.v.t. krijgt bij alle person<strong>en</strong> de uitgang -<strong>en</strong>:<br />
ik dreum<strong>en</strong> ik droomde<br />
ie dreum<strong>en</strong> jij droomde<br />
hee/zie dreum<strong>en</strong> hij/zij droomde<br />
56<br />
wie dreum<strong>en</strong> wij droomd<strong>en</strong><br />
ule dreum<strong>en</strong> jullie droomd<strong>en</strong><br />
zie dreum<strong>en</strong> zij droomd<strong>en</strong><br />
Als in de o.v.t. omkering plaatsvindt <strong>van</strong> werkwoord <strong>en</strong> onderwerp, dan verander<strong>en</strong><br />
de uitgang<strong>en</strong> <strong>van</strong> het werkwoord niet:<br />
dreum<strong>en</strong> ie? droomde jij?<br />
wat dreum<strong>en</strong> ule toch! wat droomd<strong>en</strong> jullie toch!<br />
gister<strong>en</strong> dreum<strong>en</strong> wie toch zo! gister<strong>en</strong> droomd<strong>en</strong> we toch zo!<br />
lu:n<strong>en</strong> ie de klokke ók? luidde jij de klok ook?<br />
län<strong>en</strong> hee de wäg<strong>en</strong> vol? laadde hij de wag<strong>en</strong> vol?<br />
Bij de hierbov<strong>en</strong> g<strong>en</strong>oemde werkwoord<strong>en</strong> die eindig<strong>en</strong> op -n, is de laatste letter die<br />
in de o.v.t. vóór de uitgang -<strong>en</strong> staat, steeds e<strong>en</strong> –n-:<br />
ik bloe:n<strong>en</strong> ik bloedde wie bloe:n<strong>en</strong> wij bloedd<strong>en</strong><br />
ie bloe:n<strong>en</strong> jij bloedde ule bloe:n<strong>en</strong> jullie bloedd<strong>en</strong><br />
hee/zie bloe:n<strong>en</strong> hij/zij bloedde zie bloe:n<strong>en</strong> zij bloedd<strong>en</strong><br />
<strong>Raalte</strong> - <strong>De</strong> werkwoord<strong>en</strong><br />
ik vän<strong>en</strong> ik reed; voer wie vän<strong>en</strong> wij red<strong>en</strong>; voer<strong>en</strong><br />
ie vän<strong>en</strong> jij reed; voer ule vän<strong>en</strong> ullie red<strong>en</strong>; voer<strong>en</strong><br />
hee/zie vän<strong>en</strong> hij/zij reed, voer zie vän<strong>en</strong> zij red<strong>en</strong>; voer<strong>en</strong><br />
ik län<strong>en</strong> ik laadde wie län<strong>en</strong> wij laadd<strong>en</strong><br />
ie län<strong>en</strong> jij laadde ule län<strong>en</strong> jullie laadd<strong>en</strong><br />
hee/zie län<strong>en</strong> hij/zij laadde zie län<strong>en</strong> zij laadd<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> o.v.t.<strong>van</strong> rekk<strong>en</strong><strong>en</strong> ‘rek<strong>en</strong><strong>en</strong>’ is:<br />
ik rekk<strong>en</strong><strong>en</strong> ik rek<strong>en</strong>de<br />
ie rekk<strong>en</strong><strong>en</strong> jij rek<strong>en</strong>de<br />
hee/zie rekk<strong>en</strong><strong>en</strong> hij/zij rek<strong>en</strong>de<br />
wie rekk<strong>en</strong><strong>en</strong> wij rek<strong>en</strong>d<strong>en</strong><br />
ule rekk<strong>en</strong><strong>en</strong> jullie rek<strong>en</strong>d<strong>en</strong><br />
zie rekk<strong>en</strong><strong>en</strong> zij rek<strong>en</strong>d<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> dubbele toepassing <strong>van</strong> uitspraakregel 1 in al deze vorm<strong>en</strong> maakt dat er dus<br />
ge<strong>en</strong> verschil is tuss<strong>en</strong> de uitspraak <strong>van</strong> de 1e pers. <strong>en</strong>k. <strong>van</strong> de o.t.t. <strong>en</strong> die <strong>van</strong> de<br />
o.v.t..<br />
<strong>De</strong> o.v.t. <strong>van</strong> règ<strong>en</strong><strong>en</strong> ‘reg<strong>en</strong><strong>en</strong>’ is <strong>van</strong>zelfsprek<strong>en</strong>d et règ<strong>en</strong><strong>en</strong> ‘het reg<strong>en</strong>de’.<br />
<strong>De</strong> voltooide tijd<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gevormd met de hulpwerkwoord hemm<strong>en</strong> ‘hebb<strong>en</strong>’,<br />
gevolgd door het voltooid deelwoord, dat net als in het Nederlands <strong>en</strong> volg<strong>en</strong>s<br />
dezelfde regels eindigt op -t of -d. Het voorvoegsel is e-, t<strong>en</strong>zij het werkwoord zelf<br />
al e<strong>en</strong> onbeklemtoond (!) voorvoegsel heeft. In dat laatste geval komt er niet nog<br />
e<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> voorvoegsel bij. Voorbeeld<strong>en</strong>:<br />
ik heb edreumd (v.t.t.) ik heb gedroomd<br />
wie hebt edöst (v.t.t.) wij hebb<strong>en</strong> gedorst<br />
zie hef et belaofd (v.t.t.) ze heeft het beloofd<br />
ie hann<strong>en</strong> egääpt (v.v.t.) jij had gegaapt<br />
ule hann<strong>en</strong> ebouwd (v.v.t.) jullie hadd<strong>en</strong> geploegd<br />
zie hann<strong>en</strong> verbraand (v.v.t.) ze hadd<strong>en</strong> verbrand<br />
<strong>De</strong> toekom<strong>en</strong>de tijd<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gevormd met het hulpwerkwoord zöll<strong>en</strong> ‘zull<strong>en</strong>’, al<br />
dan niet gekombineerd met het hulpwerkwoord hemm<strong>en</strong>:<br />
ule zölt bloe:n (o.t.t.t.) jullie zull<strong>en</strong> bloed<strong>en</strong><br />
zie zal oons ewäärschouwd hemm<strong>en</strong> (v.t.t.t.) zij zal ons gewaarschuwd<br />
hebb<strong>en</strong><br />
57
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 58<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
wie zóll<strong>en</strong> anmäk<strong>en</strong> (o.v.t.t.) wij zoud<strong>en</strong> voortmak<strong>en</strong><br />
ie zóll<strong>en</strong> edrèèid hemm<strong>en</strong> (v.v.t.t.) jij zou gedraaid hebb<strong>en</strong><br />
Hieronder volgt e<strong>en</strong> lijst met zwakke werkwoord<strong>en</strong> in het <strong>Raalte</strong>s:<br />
akkeder<strong>en</strong> pass<strong>en</strong>, aanstaan<br />
’anär<strong>en</strong> aanaard<strong>en</strong><br />
anheug<strong>en</strong> ophog<strong>en</strong><br />
(an)lang<strong>en</strong> aanreik<strong>en</strong><br />
anliek<strong>en</strong> gelijk mak<strong>en</strong>, egaliser<strong>en</strong><br />
aoz<strong>en</strong> (óp) az<strong>en</strong> op<br />
bäss<strong>en</strong> barst<strong>en</strong><br />
(volt. deelw. ebäss<strong>en</strong>)<br />
bekk<strong>en</strong> snauw<strong>en</strong>, te keer gaan<br />
belaov<strong>en</strong> belov<strong>en</strong><br />
bler<strong>en</strong> blat<strong>en</strong>; schreeuw<strong>en</strong><br />
bloe:n bloed<strong>en</strong><br />
(stam bloe:d,<br />
volt. deelw. ebloe:d)<br />
bluui<strong>en</strong> bloei<strong>en</strong><br />
bössel<strong>en</strong> borstel<strong>en</strong>; veel werk<br />
verzett<strong>en</strong><br />
bouw<strong>en</strong> ploeg<strong>en</strong>; bouw<strong>en</strong><br />
bran<strong>en</strong> brand<strong>en</strong><br />
braon (stam brad<strong>en</strong><br />
braod, volt. deelw.<br />
ebraone, ook sterk werkw.)<br />
briej<strong>en</strong> brouw<strong>en</strong> (= r achter in<br />
de keel uitsprek<strong>en</strong>)<br />
broe:z<strong>en</strong> bruis<strong>en</strong>, ruis<strong>en</strong><br />
brómm<strong>en</strong> mopper<strong>en</strong><br />
bruui<strong>en</strong> broei<strong>en</strong><br />
bruu:n (stam bru:)broed<strong>en</strong><br />
bu:g<strong>en</strong> (ook buig<strong>en</strong><br />
sterk werkw.)<br />
bu:n<strong>en</strong> ravott<strong>en</strong><br />
58<br />
daans<strong>en</strong> dans<strong>en</strong><br />
does<strong>en</strong> indommel<strong>en</strong>;<br />
douch<strong>en</strong><br />
döss<strong>en</strong> dors<strong>en</strong><br />
dräg<strong>en</strong> (ook drag<strong>en</strong><br />
sterk werkw.)<br />
dräv<strong>en</strong> drav<strong>en</strong><br />
drèèi<strong>en</strong> draai<strong>en</strong><br />
dreum<strong>en</strong> drom<strong>en</strong><br />
droff<strong>en</strong> (volt. durv<strong>en</strong><br />
deelw. edroff<strong>en</strong>)<br />
drukk<strong>en</strong> drukk<strong>en</strong>, duw<strong>en</strong><br />
duch<strong>en</strong> (veroud.)/ dunk<strong>en</strong><br />
dunk<strong>en</strong><br />
duuster<strong>en</strong> donker word<strong>en</strong>, invall<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> de duisternis<br />
dwerrel<strong>en</strong> dwarrel<strong>en</strong><br />
egg<strong>en</strong> egg<strong>en</strong><br />
feil<strong>en</strong> dweil<strong>en</strong><br />
fluit<strong>en</strong> fluit<strong>en</strong><br />
foek<strong>en</strong> kreukel<strong>en</strong><br />
fóks<strong>en</strong> ploeter<strong>en</strong><br />
gäp<strong>en</strong> gap<strong>en</strong><br />
g<strong>en</strong>gel<strong>en</strong> ijsber<strong>en</strong>, rondlop<strong>en</strong><br />
giespel<strong>en</strong> trippel<strong>en</strong><br />
glie:r<strong>en</strong> glijd<strong>en</strong><br />
gloep<strong>en</strong> glur<strong>en</strong><br />
gluui<strong>en</strong> gloei<strong>en</strong><br />
göll<strong>en</strong> schreeuw<strong>en</strong>, lawaai<br />
mak<strong>en</strong><br />
gruui<strong>en</strong> groei<strong>en</strong><br />
häch<strong>en</strong> hijg<strong>en</strong><br />
häl<strong>en</strong> hal<strong>en</strong><br />
här<strong>en</strong> scherp<strong>en</strong>, wett<strong>en</strong><br />
heui<strong>en</strong> hooi<strong>en</strong><br />
hök<strong>en</strong> plezier mak<strong>en</strong>; hak<strong>en</strong><br />
hoe:s<strong>en</strong> hoest<strong>en</strong><br />
hoe:v<strong>en</strong> hoev<strong>en</strong><br />
hopp<strong>en</strong> hop<strong>en</strong><br />
houw<strong>en</strong> (volt. slaan, houw<strong>en</strong>; (hout)<br />
deelw. ehouw<strong>en</strong>) hakk<strong>en</strong><br />
hu:l<strong>en</strong> huil<strong>en</strong><br />
jökk<strong>en</strong> jeuk<strong>en</strong><br />
kamm<strong>en</strong> kamm<strong>en</strong><br />
kärn<strong>en</strong> karn<strong>en</strong><br />
keff<strong>en</strong> kijv<strong>en</strong><br />
klopp<strong>en</strong> klopp<strong>en</strong><br />
knooi<strong>en</strong> pruts<strong>en</strong>, klungel<strong>en</strong><br />
knupp<strong>en</strong> knop<strong>en</strong><br />
kokk<strong>en</strong> kok<strong>en</strong><br />
kómme’der<strong>en</strong> commander<strong>en</strong><br />
knoe:v<strong>en</strong> kluiv<strong>en</strong><br />
kräk<strong>en</strong> krak<strong>en</strong><br />
krèèi<strong>en</strong> kraai<strong>en</strong><br />
krèzel<strong>en</strong> woel<strong>en</strong><br />
krummel<strong>en</strong> kruimel<strong>en</strong><br />
kukel<strong>en</strong> duikel<strong>en</strong><br />
ku:l<strong>en</strong> roll<strong>en</strong><br />
lään (stam: lä:, lad<strong>en</strong><br />
volt. deelw.<br />
e’läne)<br />
lèz<strong>en</strong> (volt. lez<strong>en</strong><br />
deelw. elèz<strong>en</strong>)<br />
liek<strong>en</strong> gelijk, egaal mak<strong>en</strong><br />
(N.B. het sterke werkw. liek<strong>en</strong> betek<strong>en</strong>t<br />
‘lijk<strong>en</strong> (op)’)<br />
lipp<strong>en</strong> huil<strong>en</strong><br />
lubb<strong>en</strong> castrer<strong>en</strong><br />
luu:n (stam: lu:) luid<strong>en</strong><br />
<strong>Raalte</strong> - <strong>De</strong> werkwoord<strong>en</strong><br />
mäk<strong>en</strong> (3e pers. mak<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong>k. o.t.t. hee<br />
mäk, volt. deelw.<br />
ook: emäk)<br />
mättel<strong>en</strong> martel<strong>en</strong>, tobb<strong>en</strong><br />
mett<strong>en</strong> (volt. met<strong>en</strong><br />
deelw. emett<strong>en</strong>)<br />
nèèi<strong>en</strong> naai<strong>en</strong><br />
nu:m<strong>en</strong> noem<strong>en</strong><br />
nu:r<strong>en</strong> neur<strong>en</strong> (v. koei<strong>en</strong>)<br />
ópzett<strong>en</strong> schutt<strong>en</strong> (v. vee)<br />
päss<strong>en</strong> pers<strong>en</strong><br />
ploeg<strong>en</strong> ploeg<strong>en</strong><br />
poort<strong>en</strong> onrustig he<strong>en</strong> <strong>en</strong> weer<br />
lop<strong>en</strong><br />
praot<strong>en</strong> prat<strong>en</strong><br />
proes<strong>en</strong> niez<strong>en</strong><br />
raoz<strong>en</strong> raz<strong>en</strong><br />
rekk<strong>en</strong><strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
rer<strong>en</strong> schreeuw<strong>en</strong><br />
reur<strong>en</strong> roer<strong>en</strong><br />
rikk<strong>en</strong> afraster<strong>en</strong><br />
rónnek<strong>en</strong> hinnek<strong>en</strong><br />
zich schäm<strong>en</strong> zich scham<strong>en</strong><br />
schell<strong>en</strong> (volt. scheld<strong>en</strong><br />
deelw. eschöll<strong>en</strong>,<br />
ook sterk ww.)<br />
scher<strong>en</strong> scher<strong>en</strong><br />
scheuk<strong>en</strong> schur<strong>en</strong> (teg<strong>en</strong> iets,<br />
<strong>van</strong>wege de jeuk)<br />
schiddel<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> sukkeldrafje<br />
lop<strong>en</strong><br />
schie:r<strong>en</strong> schouw<strong>en</strong> (v. eier<strong>en</strong>)<br />
schóbb<strong>en</strong> schur<strong>en</strong> (<strong>van</strong>wege de<br />
jeuk)<br />
schoe:r<strong>en</strong> schur<strong>en</strong><br />
schroe:v<strong>en</strong> schroev<strong>en</strong><br />
59
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 60<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
schu:k<strong>en</strong> schur<strong>en</strong> (<strong>van</strong>wege de<br />
jeuk)<br />
siep<strong>en</strong> huil<strong>en</strong>; sijpel<strong>en</strong><br />
sister<strong>en</strong> siss<strong>en</strong><br />
slach<strong>en</strong> slacht<strong>en</strong><br />
slie:r<strong>en</strong> glijd<strong>en</strong><br />
sloek<strong>en</strong> (ook gulzig et<strong>en</strong>/drink<strong>en</strong>;<br />
sterk werkw.) slikk<strong>en</strong><br />
smèr<strong>en</strong> smer<strong>en</strong><br />
sniej<strong>en</strong> sneeuw<strong>en</strong><br />
snu:p<strong>en</strong> snoep<strong>en</strong><br />
snuui<strong>en</strong> snoei<strong>en</strong><br />
soe:z<strong>en</strong> suiz<strong>en</strong>; sluimer<strong>en</strong><br />
spään (stam spä:) spitt<strong>en</strong><br />
spättel<strong>en</strong> spartel<strong>en</strong><br />
spor<strong>en</strong> spar<strong>en</strong>; de spor<strong>en</strong><br />
gev<strong>en</strong><br />
spöll<strong>en</strong> spel<strong>en</strong><br />
sprei<strong>en</strong> opmak<strong>en</strong> (v. bed)<br />
spruui<strong>en</strong> sproei<strong>en</strong><br />
staov<strong>en</strong> stov<strong>en</strong><br />
stell<strong>en</strong> (volt. stel<strong>en</strong><br />
deelw. estöll<strong>en</strong>)<br />
st<strong>en</strong>n<strong>en</strong> steun<strong>en</strong> (bij<br />
drukk<strong>en</strong>, pers<strong>en</strong>)<br />
steur<strong>en</strong> stor<strong>en</strong><br />
stoek<strong>en</strong> op de grond smakk<strong>en</strong><br />
stokk<strong>en</strong> stok<strong>en</strong><br />
streui<strong>en</strong> strooi<strong>en</strong><br />
teuver<strong>en</strong> tover<strong>en</strong><br />
to<strong>en</strong>ikkopp<strong>en</strong> toeknikk<strong>en</strong><br />
uutneudig<strong>en</strong> uitnodig<strong>en</strong><br />
uutschei<strong>en</strong> stopp<strong>en</strong>, ermee ophoud<strong>en</strong><br />
uutvään uitvar<strong>en</strong>, te keer gaan<br />
vään (volt. var<strong>en</strong>; rijd<strong>en</strong><br />
deelw. eväne)<br />
vaol<strong>en</strong> (volt. vouw<strong>en</strong><br />
deelw. evaol<strong>en</strong>)<br />
vätt<strong>en</strong> pakk<strong>en</strong>, grijp<strong>en</strong><br />
vèg<strong>en</strong> veg<strong>en</strong><br />
vernu:m<strong>en</strong> vernoem<strong>en</strong>, naar<br />
iemand noem<strong>en</strong><br />
verslikker<strong>en</strong> smull<strong>en</strong><br />
verstreui<strong>en</strong> verstrooi<strong>en</strong><br />
vrett<strong>en</strong> (volt. vret<strong>en</strong><br />
deelw. evrett<strong>en</strong>,<br />
ook sterk werkw)<br />
vriej<strong>en</strong> vrij<strong>en</strong><br />
vu:l<strong>en</strong> voel<strong>en</strong><br />
wach<strong>en</strong> wacht<strong>en</strong>; tijd hebb<strong>en</strong><br />
wèèi<strong>en</strong> waai<strong>en</strong><br />
zich welter<strong>en</strong> he<strong>en</strong> <strong>en</strong> weer roll<strong>en</strong> (v.<br />
paard<strong>en</strong>)<br />
w<strong>en</strong>n<strong>en</strong> ker<strong>en</strong>, w<strong>en</strong>d<strong>en</strong><br />
(v. hooi)<br />
wetter<strong>en</strong> water gev<strong>en</strong> (aan vee),<br />
dr<strong>en</strong>k<strong>en</strong><br />
wèv<strong>en</strong> wev<strong>en</strong><br />
wie:n (stam wie:d) wied<strong>en</strong><br />
wiej<strong>en</strong> wijd<strong>en</strong><br />
won<strong>en</strong> won<strong>en</strong><br />
zäg<strong>en</strong> zag<strong>en</strong><br />
zeum<strong>en</strong> zom<strong>en</strong><br />
ziej<strong>en</strong> zev<strong>en</strong> (v melk)<br />
zörg<strong>en</strong> zorg<strong>en</strong><br />
zuch<strong>en</strong> zucht<strong>en</strong><br />
zwalm<strong>en</strong> walm<strong>en</strong><br />
Voor meer werkwoord<strong>en</strong> in het <strong>Raalte</strong>s kunt u raadpleg<strong>en</strong> het Nieuw <strong>Salland</strong>s<br />
Woord<strong>en</strong>boek <strong>van</strong> de Werkgroep Dialekt (1995).<br />
<strong>De</strong> sterke werkwoord<strong>en</strong><br />
<strong>Raalte</strong> - <strong>De</strong> werkwoord<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> sterke werkwoord<strong>en</strong> verton<strong>en</strong> dezelfde verschijnsel<strong>en</strong> als die in het<br />
Nederlands: klinkerverandering in de o.v.t. <strong>en</strong> het voltooid deelwoord.<br />
<strong>De</strong> uitgang<strong>en</strong> in de o.t.t. zijn de volg<strong>en</strong>de:<br />
1e persoon <strong>en</strong>kelvoud -e 1e persoon meervoud -t<br />
2e persoon <strong>en</strong>kelvoud -t 2e persoon meervoud -t<br />
3e persoon <strong>en</strong>kelvoud -Ø 3e persoon meervoud -t<br />
(d.w.z. ge<strong>en</strong> uitgang)<br />
<strong>De</strong> uitgang<strong>en</strong> lijk<strong>en</strong> dus veel op die <strong>van</strong> de o.t.t. <strong>van</strong> de zwakke werkwoord<strong>en</strong>,<br />
behalve die <strong>van</strong> de 3e persoon <strong>en</strong>k. <strong>De</strong>ze laatste vertoont nog e<strong>en</strong> andere afwijking,<br />
nl. de verandering <strong>van</strong> de stamklinker (zie hieronder). In <strong>en</strong>kele gevall<strong>en</strong><br />
heeft de 3e persoon <strong>en</strong>k. e<strong>en</strong> -t. Dat zal altijd bij het betreff<strong>en</strong>de werkwoord vermeld<br />
word<strong>en</strong>. <strong>De</strong> werkwoordsvorm <strong>van</strong> de 2e persoon <strong>en</strong>kel- <strong>en</strong> mv. verliest zijn<br />
uitgang zodra hij, om wat voor red<strong>en</strong> dan ook, vóór het onderwerp komt te staan.<br />
Net als bij de zwakke werkwoord<strong>en</strong> krijgt de werkwoordsvorm <strong>van</strong> de 1e persoon<br />
mv. de uitgang -e als hij vóór het onderwerp komt te staan. Dus:<br />
ik zoepe ik zuip wie zoept wij zuip<strong>en</strong><br />
ie zoept jij zuipt ule zoept jullie zuip<strong>en</strong><br />
hee/zie zöp hij/zij zuipt zie zoept zij zuip<strong>en</strong><br />
zoep ie zuip jij?<br />
daorumme zoep ie dus daarom zuip jij dus<br />
waorumme zoep ule zo völle? waarom zuip<strong>en</strong> jullie zoveel?<br />
zoepe wie? zuip<strong>en</strong> wij?<br />
daorumme zoepe wie daarom zuip<strong>en</strong> wij<br />
<strong>De</strong> uitgang<strong>en</strong> <strong>van</strong> de o.v.t. zijn de volg<strong>en</strong>de:<br />
1e persoon <strong>en</strong>kelvoud –e 1e persoon meervoud -<strong>en</strong><br />
2e persoon <strong>en</strong>kelvoud –<strong>en</strong> 2e persoon meervoud -<strong>en</strong><br />
3e persoon <strong>en</strong>kelvoud -Ø 3e persoon meervoud -<strong>en</strong><br />
(d.w.z. ge<strong>en</strong> uitgang)<br />
60 61
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 62<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
Dus:<br />
ik zeuge ik zoog wie zeug<strong>en</strong> wij zog<strong>en</strong><br />
ie zeug<strong>en</strong> jij zoog ule zeug<strong>en</strong> jullie zog<strong>en</strong><br />
hee/zie zeug hij/zij zoog zie zeug<strong>en</strong> zij zog<strong>en</strong><br />
Ook hier verdwijnt de uitgang <strong>van</strong> de 2e persoon <strong>en</strong>k. bij omkering <strong>van</strong> werkwoordsvorm<br />
<strong>en</strong> onderwerp. In de 2e pers. mv. gebeurt dit niet, terwijl in de 1e persoon<br />
mv. bij omkering de uitgang -<strong>en</strong> ook niet verandert:<br />
zeup ie? zoop jij?<br />
zeup<strong>en</strong> ule dat gläsi<strong>en</strong> in ie:n keer löög? zop<strong>en</strong> jullie dat glaasje in één keer<br />
leeg?<br />
zeup<strong>en</strong> wie noe echt zo völle? zop<strong>en</strong> wij nu echt zo veel?<br />
Het voltooid deelwoord heeft net als bij de zwakke werkwoord<strong>en</strong> het voorvoegsel<br />
e-. Als achtervoegsel vindt m<strong>en</strong> -<strong>en</strong>, net als in het Nederlands, behalve als de<br />
onbepaalde wijs uitgaat op lange klinker + -n. In dat geval eindigt het voltooid<br />
deelwoord op lange klinker + -ne: bie:n ‘bied<strong>en</strong>’ ~ eböne, gaon ‘gaan’ ~ egaone,<br />
raon ‘rad<strong>en</strong>’ ~ eraone <strong>en</strong>z.<br />
<strong>De</strong> voltooide tijd<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gevormd met behulp <strong>van</strong> de hulpwerkwoord<strong>en</strong> hemm<strong>en</strong><br />
‘hebb<strong>en</strong>’ <strong>en</strong> wèèn ‘zijn’. <strong>De</strong> toekom<strong>en</strong>de tijd<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gevormd met behulp<br />
<strong>van</strong> het hulpwerkwoord zöll<strong>en</strong> ‘zull<strong>en</strong>’. Voorbeeld<strong>en</strong>:<br />
ik heb door elèg<strong>en</strong> (v.t.t.) ik heb daar geleg<strong>en</strong><br />
ie hann<strong>en</strong> det wel eraone (v.v.t.) jij had dat wel gerad<strong>en</strong><br />
wie zölt et wel vernemm<strong>en</strong> (o.t.t.t.) wij zull<strong>en</strong> het wel merk<strong>en</strong><br />
hee zól et wel vernemm<strong>en</strong> (o.v.t.t.) hij zou het wel merk<strong>en</strong><br />
ule zölt wel ekómm<strong>en</strong> wèèn (v.t.t.t.) jullie zull<strong>en</strong> wel gekom<strong>en</strong> zijn<br />
zie zóll<strong>en</strong> wel ekómm<strong>en</strong> wèèn (v.v.t.t) zij zoud<strong>en</strong> wel gekom<strong>en</strong> zijn<br />
<strong>De</strong> werkwoordsklass<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> sterke werkwoord<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> onderverdeeld word<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> aantal werkwoordsklass<strong>en</strong>,<br />
voornamelijk op historische grond<strong>en</strong>. In dit boekje houd ik me aan de<br />
klassificatie zoals die gegev<strong>en</strong> is in Bloemhoff-de Bruijn 1994, pp. 56-60.<br />
<strong>Raalte</strong> - <strong>De</strong> werkwoord<strong>en</strong><br />
Voor elke klasse zull<strong>en</strong> steeds de volg<strong>en</strong>de vorm<strong>en</strong> gegev<strong>en</strong> word<strong>en</strong>: de 1e persoon<br />
<strong>en</strong>k. o.t.t. (stam + e), de 3e persoon <strong>en</strong>k. o.t.t., de 1e persoon <strong>en</strong>k. o.v.t. <strong>en</strong> het voltooid<br />
deelwoord. <strong>De</strong> klinkers <strong>van</strong> deze vier vorm<strong>en</strong> zijn bepal<strong>en</strong>d voor de klasse <strong>en</strong><br />
zull<strong>en</strong> achter het nummer <strong>van</strong> de klasse vermeld word<strong>en</strong>. <strong>De</strong> onbepaalde wijs (het<br />
hele werkwoord) kan steeds gevond<strong>en</strong> word<strong>en</strong> door achter de stam -<strong>en</strong> te plaats<strong>en</strong>.<br />
Zoals hierbov<strong>en</strong> (p. 53) gezegd is zal voor de werkwoord<strong>en</strong> die niet op -<strong>en</strong> maar op<br />
-n eindig<strong>en</strong> steeds de stam <strong>en</strong> de onbepaalde wijs vermeld word<strong>en</strong>. <strong>De</strong> afkorting<strong>en</strong><br />
(Hei, Le) achter e<strong>en</strong> bepaald werkwoord betek<strong>en</strong><strong>en</strong> dat alle vorm<strong>en</strong> <strong>van</strong> dat werkwoord<br />
volkom<strong>en</strong> gelijk zijn aan die <strong>van</strong> het <strong>Heino</strong>os <strong>en</strong>/of het <strong>Lemelerveld</strong>s.<br />
Klasse 1: ie (:) ~ i ~ ee ~ e/ee<br />
<strong>De</strong> 1e persoon <strong>en</strong>k. o.t.t. heeft e<strong>en</strong> (lange) ie: als de medeklinker die er op volgt<br />
e<strong>en</strong> stemhebb<strong>en</strong>de schuurklank is (v, z, g), <strong>en</strong> e<strong>en</strong> (korte) ie vóór alle andere erop<br />
volg<strong>en</strong>de medeklinkers. Ditzelfde geldt ook voor de onbepaalde wijs. Het voltooid<br />
deelwoord heeft als beklemtoonde klinker soms e, soms ee, afhankelijk <strong>van</strong> de<br />
erop volg<strong>en</strong>de medeklinker: Is deze laatste namelijk stemloos dan heeft het voltooid<br />
deelwoord e<strong>en</strong> e, is de medeklinker stemhebb<strong>en</strong>d dan heeft het voltooid deelwoord<br />
e<strong>en</strong> ee.<br />
biete ~ bit ~ bete ~ ebett<strong>en</strong> (Hei, Le) bijt<strong>en</strong><br />
blie:ve ~ blif ~ bleve ~ eblev<strong>en</strong> (Hei, Le) blijv<strong>en</strong><br />
driete ~ drit ~ drete ~ edrett<strong>en</strong> (Hei, Le) poep<strong>en</strong><br />
drie:ve ~ drif ~ dreve ~ edrev<strong>en</strong> (Hei, Le) drijv<strong>en</strong><br />
griepe ~ grip ~ grepe ~ egrepp<strong>en</strong> (Hei, Le) grijp<strong>en</strong><br />
kieke ~ kik ~ keke ~ ekekk<strong>en</strong> (Hei, Le) kijk<strong>en</strong><br />
kniepe ~ knip ~ knepe ~ eknepp<strong>en</strong> (Hei, Le) knijp<strong>en</strong><br />
krie:ge ~ krig ~ krege ~ ekreg<strong>en</strong> (Hei, Le) krijg<strong>en</strong><br />
lieke ~ lik ~ leke ~ elekk<strong>en</strong> lijk<strong>en</strong> (op)<br />
mie:ge ~ mig ~ mege ~ emeg<strong>en</strong> (Hei, Le) plass<strong>en</strong>,<br />
uriner<strong>en</strong><br />
schrie:ve ~ schrif ~ schreve ~ eschrev<strong>en</strong> (Hei, Le) schrijv<strong>en</strong><br />
sliepe ~ slip ~ slepe ~ eslepp<strong>en</strong> (Hei, Le) slijp<strong>en</strong><br />
(ver)sliete ~ (ver)slit ~ (ver)slete ~ ver-/eslett<strong>en</strong> (Hei, Le) (ver)slijt<strong>en</strong><br />
smiete ~ smit ~ smete ~ esmett<strong>en</strong> (Hei, Le) smijt<strong>en</strong><br />
(het) spiet/spit ~ (het) speet ~ espett<strong>en</strong> (Hei) spijt<strong>en</strong><br />
strieke ~ strik ~ streke ~ estrekk<strong>en</strong> (Hei, Le) strijk<strong>en</strong><br />
vrie:ve ~ vrif ~ vreve ~ evrev<strong>en</strong> (Hei) wrijv<strong>en</strong><br />
62 63
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 64<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
wie:ze ~ wis ~ weze ~ ewez<strong>en</strong> (Hei) wijz<strong>en</strong><br />
zwie:ge ~ zwig ~ zwege ~ ezweg<strong>en</strong> (Hei, Le) zwijg<strong>en</strong><br />
Zie hier e<strong>en</strong> voorbeeld <strong>van</strong> de vervoeging in de o.t.t <strong>en</strong> de o.v.t. <strong>van</strong> blie:v<strong>en</strong>:<br />
o.t.t. o.v.t.<br />
ik blie:ve wie blie:ft ik bleve wie blev<strong>en</strong><br />
ie blie:ft ule blie:ft ie blev<strong>en</strong> ule blev<strong>en</strong><br />
hee/zie blif zie blie:ft hee/zie bleef zie blev<strong>en</strong><br />
Hieronder volg<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele werkwoord<strong>en</strong> <strong>van</strong> deze klasse waar<strong>van</strong> de onbepaalde<br />
wijs eindigt op -n in plaats <strong>van</strong> op -<strong>en</strong> <strong>en</strong> waar<strong>van</strong> de stam eindigt op -d. Dat betek<strong>en</strong>t<br />
dus dat de 3e pers. <strong>en</strong>k. o.t.t. ook op e<strong>en</strong> -d eindigt, terwijl de meervoudsvorm<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> de 2e pers. <strong>en</strong>k. o.t.t. eindig<strong>en</strong> op -dt (Vgl. met wat hierbov<strong>en</strong> gezegd is<br />
m.b.t. het zwakke werkwoord wie:n ‘wied<strong>en</strong>’, p. 53). <strong>De</strong> 1e pers. <strong>en</strong>k. <strong>van</strong> de o.t.t.<br />
eindigt op e<strong>en</strong> (lange) ie: <strong>en</strong> die <strong>van</strong> de o.v.t. op e<strong>en</strong> ee:<br />
glie: ~ glid ~ glee ~ e’gl<strong>en</strong>e glijd<strong>en</strong><br />
lie: ~ lid ~ lee ~ e’l<strong>en</strong>e lijd<strong>en</strong><br />
rie: ~ rid ~ ree ~ e’r<strong>en</strong>e rijd<strong>en</strong><br />
snie: ~ snid ~ snee ~ e’sn<strong>en</strong>e snijd<strong>en</strong><br />
strie: ~ strid ~ stree ~ e’str<strong>en</strong>e strijd<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> vervoeging <strong>van</strong> het werkwoord lie:n in de o.t.t. <strong>en</strong> de o.v.t. is als volgt:<br />
ik lie: ik lijd wie lie:dt wij lijd<strong>en</strong><br />
ie lie:dt jij lijdt ule lie:dt jullie lijd<strong>en</strong><br />
hee/zie lid hij/zij lijdt zie lie:dt zij lijd<strong>en</strong><br />
ik lee ik leed wie l<strong>en</strong><strong>en</strong> wij led<strong>en</strong><br />
ie l<strong>en</strong><strong>en</strong> jij leed ule l<strong>en</strong><strong>en</strong> jullie led<strong>en</strong><br />
hee/zie leed hij/zij leed zie l<strong>en</strong><strong>en</strong> zij led<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> werkwoord<strong>en</strong> glie:n, rie:n, snie:n, strie:n word<strong>en</strong> op e<strong>en</strong>dere wijze vervoegd.<br />
In geval <strong>van</strong> omkering <strong>van</strong> werkwoord <strong>en</strong> onderwerp (1e pers. mv. <strong>en</strong> 1e <strong>en</strong> 2e<br />
pers. <strong>en</strong>k. <strong>en</strong> mv. o.t.t.) krijg<strong>en</strong> deze werkwoordsvorm<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> uitgang:<br />
64<br />
männ<strong>en</strong> rie: wie noor <strong>Heino</strong> morg<strong>en</strong> rijd<strong>en</strong> we naar <strong>Heino</strong><br />
glie: ule <strong>van</strong> de bärg of? glijd<strong>en</strong> jullie <strong>van</strong> de berg af?<br />
<strong>Raalte</strong> - <strong>De</strong> werkwoord<strong>en</strong><br />
Als e<strong>en</strong> werkwoordsvorm gevolgd wordt door e<strong>en</strong> <strong>en</strong>clitisch voornaamwoord dat<br />
uit e<strong>en</strong> medeklinker bestaat, dan verdwijnt vaak de laatste medeklinker <strong>van</strong> de<br />
werkwoordsstam (met name g, d) - het kan ook zijn dat de stam al eindigt op e<strong>en</strong><br />
klinker - <strong>en</strong> wordt de stamklinker verkort:<br />
al snie: ik mie in de vinger > al snie-k mie in de vinger al snijd ik me in de vinger<br />
lie:-j völle pi<strong>en</strong>e? > lie-j völle pi<strong>en</strong>e? lijd je veel pijn ?<br />
dan krie:-j der botter in > dan krie-j der botter in dan krijg je er boter in<br />
Bij omkering <strong>van</strong> onderwerp <strong>en</strong> werkwoord in de o.v.t. word<strong>en</strong> de uitgang<strong>en</strong> in het<br />
meervoud wel bewaard:<br />
’sn<strong>en</strong><strong>en</strong> wie? sned<strong>en</strong> wij?<br />
’sn<strong>en</strong><strong>en</strong> ule? sned<strong>en</strong> jullie?<br />
In het <strong>en</strong>kelvoud vind<strong>en</strong> we in dit geval de d <strong>van</strong> de stam terug:<br />
sneed ie oe in de vinger? sneed jij je in de vinger?<br />
<strong>De</strong> volg<strong>en</strong>de werkwoord<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong>, ondanks kleine afwijking<strong>en</strong>, ook tot deze klasse<br />
gerek<strong>en</strong>d word<strong>en</strong>:<br />
rie:ze ~ rie:st ~ reze ~ e’rez<strong>en</strong> rijz<strong>en</strong><br />
schijte ~ schijt ~ schete ~ eschett<strong>en</strong> schijt<strong>en</strong><br />
Klasse 2: ie(:)/uu(:)/oe(:) ~ ö ~ eu ~ ö/öö/eu<br />
<strong>De</strong> beklemtoonde klinker <strong>van</strong> het voltooide deelwoord is ö als de medeklinker die<br />
er op volgt stemloos is. In de andere gevall<strong>en</strong> is de beklemtoonde klinker öö - of<br />
eu als er e<strong>en</strong> r op volgt. Voor wat betreft de lange beklemtoonde klinkers in de 1e<br />
pers. <strong>en</strong>k. <strong>van</strong> de o.t.t. <strong>en</strong> de onbepaalde wijs is er ge<strong>en</strong> regel te gev<strong>en</strong>, behalve<br />
dan dat deze altijd lang zijn vóór v, z <strong>en</strong> g (wat niet wegneemt dat de klinkers ook<br />
voor andere medeklinkers lang kunn<strong>en</strong> zijn).<br />
65
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 66<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
bedrie:ge ~ bedrög ~ bedreuge ~ bedrög<strong>en</strong> (Hei, Le) bedrieg<strong>en</strong><br />
bu:ge ~ bög ~ beuge ~ ebög<strong>en</strong> (Hei, Le) buig<strong>en</strong><br />
duke ~ dök ~ deuke ~ edökk<strong>en</strong> duik<strong>en</strong><br />
gie:te ~ göt ~ geute ~ egött<strong>en</strong> (Hei, Le) giet<strong>en</strong><br />
kie:ze ~ kös ~ keuze ~ eköz<strong>en</strong> kiez<strong>en</strong><br />
kroepe ~ kröp ~ kreupe ~ ekröpp<strong>en</strong> (Hei, Le) kruip<strong>en</strong><br />
lie:ge ~ lög ~ leuge ~ elög<strong>en</strong> (Hei, Le) lieg<strong>en</strong><br />
roeke ~ rök ~ reuke ~ erökk<strong>en</strong> (Hei) ruik<strong>en</strong><br />
schie:te ~ schöt ~ scheute ~ eschött<strong>en</strong> (Hei, Le) schiet<strong>en</strong><br />
schoe:ve ~ schöf ~ scheuve ~ eschöv<strong>en</strong> (Hei, Le) schuiv<strong>en</strong><br />
slute ~ slöt ~ sleute ~ eslött<strong>en</strong> (Hei) sluit<strong>en</strong><br />
snoe:ve ~ snöf ~ sneuve ~ esnöv<strong>en</strong> (Hei) snuiv<strong>en</strong><br />
stoe:ve ~ stöf ~ steuve ~ estöv<strong>en</strong> (Le) stuiv<strong>en</strong><br />
verlie:ze ~ verlös ~ verleure ~ verleur<strong>en</strong> (Hei, Le) verliez<strong>en</strong><br />
vlie:ge ~ vlög ~ vleuge ~ evlög<strong>en</strong> vlieg<strong>en</strong><br />
(be)vrie:ze ~ (be)vrös ~ (be)vreure ~ (b)evreur<strong>en</strong> (Le) (be)vriez<strong>en</strong><br />
zoe:ge ~ zög ~ zeuge ~ ezög<strong>en</strong> (Hei) zuig<strong>en</strong><br />
zoepe ~ zöp ~ zeupe ~ ezöpp<strong>en</strong> (Hei) zuip<strong>en</strong><br />
Het volg<strong>en</strong>de werkwoord, dat ook in zijn geheel zwak kan zijn, heeft e<strong>en</strong> afwijk<strong>en</strong>de<br />
vorm in de 3e pers. o.t.t., maar behoort toch tot deze klasse:<br />
sloeke ~ sloekt ~ sleuke ~ eslökk<strong>en</strong> gulzig et<strong>en</strong>/drink<strong>en</strong>; slikk<strong>en</strong><br />
Ook de hierna g<strong>en</strong>oemde werkwoord<strong>en</strong>, die kleine afwijking<strong>en</strong> verton<strong>en</strong> op bov<strong>en</strong>g<strong>en</strong>oemd<br />
schema, kunn<strong>en</strong> tot deze klasse gerek<strong>en</strong>d word<strong>en</strong>:<br />
(be)wège ~ (be)wèègt ~ (be)weuge ~ (b)ewög<strong>en</strong> (be)weg<strong>en</strong><br />
roe:pe ~ röp ~ reupe ~ eroe:p<strong>en</strong> (Hei, Le) roep<strong>en</strong><br />
Net als bij klasse 1 zijn er ook in klasse 2 werkwoord<strong>en</strong> die niet eindig<strong>en</strong> op -<strong>en</strong><br />
maar op -n <strong>en</strong> waar<strong>van</strong> de stam eindigt op e<strong>en</strong> -d, terwijl het voltooid deelwoord<br />
eindigt op -e <strong>en</strong> niet op -<strong>en</strong>:<br />
(ver)bie: ~ (ver)böd ~ (ver)beu ~ ver/eböne (ver)bied<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> vervoeging <strong>van</strong> de vorm<strong>en</strong> <strong>van</strong> deze werkwoord<strong>en</strong> zijn mutatis mutandis gelijk<br />
aan die <strong>van</strong> het werkwoord lie:n <strong>van</strong> klasse 1.<br />
66<br />
<strong>Raalte</strong> - <strong>De</strong> werkwoord<strong>en</strong><br />
Klasse 3: ä/i/e ~ ä/i/e ~ u/ö ~ u/ö<br />
<strong>De</strong> o.t.t. <strong>en</strong> de onbepaalde wijs hebb<strong>en</strong> als stamklinker e<strong>en</strong> i als deze gevolgd<br />
wordt door e<strong>en</strong> neusmedeklinker (m, n, ng), alsmede in schrikk<strong>en</strong>. <strong>De</strong>ze i komt in<br />
de o.v.t. <strong>en</strong> in het volt. deelw. overe<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> u. <strong>De</strong> stamklinker is in de o.t.t. <strong>en</strong><br />
in de onbepaalde wijs meestal e<strong>en</strong> ä als hij gevolgd wordt door e<strong>en</strong> r, in de overige<br />
twee werkwoordstijd<strong>en</strong> e<strong>en</strong> ö. Bij de overige werkwoord<strong>en</strong> <strong>van</strong> deze klasse vind<strong>en</strong><br />
we in de vergelijkbare vorm<strong>en</strong> e, respectievelijk ö. Bij wijze <strong>van</strong> uitzondering<br />
heeft ook het werkwoord sch<strong>en</strong>k<strong>en</strong> e<strong>en</strong> e in de o.t.t., maar wel u in de o.v.t. <strong>en</strong> het<br />
volt. deelw.<br />
<strong>De</strong> 3e persoon <strong>en</strong>k. heeft bij deze klasse ge<strong>en</strong> verandering <strong>van</strong> stamklinker, <strong>en</strong> wel<br />
de uitgang -t.<br />
bedärve ~ bedärft ~ bedörve ~ bedörv<strong>en</strong> bederv<strong>en</strong><br />
beginne ~ begint ~ begunne ~ begunn<strong>en</strong> (Hei, Le) beginn<strong>en</strong><br />
binne ~ bint ~ bunne ~ ebunn<strong>en</strong> (Le) bind<strong>en</strong><br />
blinke ~ blinkt ~ blunke ~ eblunk<strong>en</strong> (Hei) blink<strong>en</strong><br />
drinke ~ drinkt ~ drunke ~ edrunk<strong>en</strong> (Hei) drink<strong>en</strong><br />
dringe ~ dringt ~ drunge ~ edrung<strong>en</strong> (Hei, Le) dring<strong>en</strong><br />
dwinge ~ dwingt ~ dwunge ~ edwung<strong>en</strong> (Hei, Le) dwing<strong>en</strong><br />
klimme ~ klimt ~ klumme ~ eklumm<strong>en</strong> (Hei) klimm<strong>en</strong><br />
klinke ~ klinkt ~ klunke ~ eklunk<strong>en</strong> (Hei) klink<strong>en</strong><br />
krimpe ~ krimpt ~ krumpe ~ ekrump<strong>en</strong> (Hei, Le) krimp<strong>en</strong><br />
melke ~ melkt ~ mölke ~ emölk<strong>en</strong> (Hei) melk<strong>en</strong><br />
schelle ~ schelt ~ schölle ~ eschöll<strong>en</strong> scheld<strong>en</strong><br />
sch<strong>en</strong>ke ~ sch<strong>en</strong>kt ~ schunke ~ eschunk<strong>en</strong> (Hei) (in)sch<strong>en</strong>k<strong>en</strong><br />
schrikke ~ schrikt ~ schrukke ~ eschrukk<strong>en</strong> (Hei, Le) schrikk<strong>en</strong><br />
smelte ~ smelt ~ smölte ~ esmölt<strong>en</strong> smelt<strong>en</strong><br />
spinne ~ spint ~ spunne ~ espunn<strong>en</strong> (Hei, Le) spinn<strong>en</strong><br />
springe ~ springt ~ sprunge ~ esprung<strong>en</strong> spring<strong>en</strong><br />
stärve/sterve ~ stärft/sterft ~ störve ~ estörv<strong>en</strong> sterv<strong>en</strong><br />
stinke ~ stinkt ~ stunke ~ estunk<strong>en</strong> (Hei, Le) stink<strong>en</strong><br />
treffe ~ treft ~ tröffe ~ etröff<strong>en</strong> (Hei, Le) treff<strong>en</strong><br />
veche ~ vecht ~ vöche ~ evöch<strong>en</strong> (Hei, Le) vecht<strong>en</strong><br />
verzinne ~ verzint ~ verzunne ~ verzunn<strong>en</strong> (Hei) verzinn<strong>en</strong><br />
vinne ~ vint ~ vunne ~ evunn<strong>en</strong> (Hei, Le) vind<strong>en</strong><br />
vleche ~ vlecht ~ vlöche ~ evlöch<strong>en</strong> (Hei) vlecht<strong>en</strong><br />
vringe ~ vringt ~ vrunge ~ evrung<strong>en</strong> (Hei) wring<strong>en</strong><br />
67
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 68<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
winne ~ wint ~ wunne ~ ewunn<strong>en</strong> winn<strong>en</strong><br />
zinge ~ zingt ~ zunge ~ ezung<strong>en</strong> (Hei, Le) zing<strong>en</strong><br />
zinke ~ zinkt ~ zunke ~ ezunk<strong>en</strong> (Hei, Le) zink<strong>en</strong><br />
zwärve ~ zwärft ~ zwörve ~ ezwörv<strong>en</strong> zwerv<strong>en</strong><br />
zwelle ~ zwelt ~ zwölle ~ ezwöll<strong>en</strong> (Hei) zwell<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> werkwoord<strong>en</strong> schell<strong>en</strong>, stärv<strong>en</strong>/sterv<strong>en</strong>, treff<strong>en</strong> <strong>en</strong> zwärv<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> ook als zwak<br />
werkwoord voor maar behoud<strong>en</strong> in dat geval het voltooid deelwoord op -<strong>en</strong>.<br />
<strong>De</strong> volg<strong>en</strong>de werkwoord<strong>en</strong> die kleine afwijking<strong>en</strong> op het algem<strong>en</strong>e patroon verton<strong>en</strong>,<br />
kunn<strong>en</strong> ook tot deze klasse gerek<strong>en</strong>d word<strong>en</strong>:<br />
helpe ~ helpt ~ hulpe ~ ehölp<strong>en</strong> (Hei) help<strong>en</strong><br />
zwemme ~ zwemt ~ zwumm ~ ezwömm<strong>en</strong> (Hei) zwemm<strong>en</strong><br />
Klasse 4: e ~ e ~ a ~ ö<br />
Ook in deze klasse mist de 3 e pers. o.t.t. klinkerverandering <strong>en</strong> heeft e<strong>en</strong> –t.<br />
brekke ~ brekt ~ brakke ~ ebrökk<strong>en</strong> brek<strong>en</strong><br />
nemme ~ nemt ~ namme ~ <strong>en</strong>ömm<strong>en</strong> (Hei) nem<strong>en</strong><br />
sprekke ~ sprekt ~ sprakke ~ esprökk<strong>en</strong> sprek<strong>en</strong><br />
stekke ~ stekt ~ stakke ~ estökk<strong>en</strong> (Hei) stek<strong>en</strong><br />
vernemme ~ vernemt ~ vernamme ~ vernömm<strong>en</strong> (Hei) merk<strong>en</strong>,<br />
vernem<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> vervoeging <strong>van</strong> de o.v.t. <strong>van</strong> nemm<strong>en</strong> is dus:<br />
ik namme ik nam wie namm<strong>en</strong> wij nam<strong>en</strong><br />
ie namm<strong>en</strong> jij nam ule namm<strong>en</strong> jullie nam<strong>en</strong><br />
hee/zie nam hij/zij nam zie namm<strong>en</strong> zij nam<strong>en</strong><br />
Klasse 5: e ~ e ~ a ~ e<br />
ette ~ et ~ atte ~ egett<strong>en</strong> et<strong>en</strong><br />
vergette ~ verget ~ vergatte ~ vergett<strong>en</strong> verget<strong>en</strong><br />
vrette ~ vret ~ vratte ~ evrett<strong>en</strong> (Hei, Le) vret<strong>en</strong><br />
Vanwege de o.v.t. vrett<strong>en</strong>, die ook veelvuldig voorkomt, kan het laatste werkwoord<br />
ook als e<strong>en</strong> zwak werkw. word<strong>en</strong> beschouwd.<br />
68<br />
<strong>Raalte</strong> - <strong>De</strong> werkwoord<strong>en</strong><br />
Het volg<strong>en</strong>de werkwoord, dat kleine afwijking<strong>en</strong> vertoont, kan ook tot deze klasse<br />
gerek<strong>en</strong>d word<strong>en</strong>:<br />
zitte ~ zit ~ zatte ~ ezett<strong>en</strong> zitt<strong>en</strong><br />
Klasse 6: ao ~ ö ~ eu ~ ao<br />
blaoze ~ blös ~ bleuze ~ eblaoz<strong>en</strong> (Hei, Le) blaz<strong>en</strong><br />
haole ~ hölt ~ heule~heuld ~ ehaol<strong>en</strong> (Hei) houd<strong>en</strong><br />
laote ~ löt ~ leute ~ elaot<strong>en</strong> (Hei, Le) lat<strong>en</strong><br />
praote ~ pröt ~ preute ~ epraot (Hei) prat<strong>en</strong><br />
rao ~ röd ~ reu~reud ~ eraone rad<strong>en</strong><br />
slaope ~ slöp ~ sleupe ~ eslaop<strong>en</strong> (Hei, Le) slap<strong>en</strong><br />
vraoge ~ vrög ~ vreuge ~ evraog<strong>en</strong> (Hei, Le) vrag<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> twee vorm<strong>en</strong> <strong>van</strong> de derde kolom <strong>van</strong> het werkwoord haol<strong>en</strong> <strong>en</strong> raon slaan<br />
respectievelijk op de 1e <strong>en</strong> de 3e pers <strong>en</strong>k.<br />
Het werkwoord raon ‘rad<strong>en</strong>’ heeft in de o.t.t. <strong>en</strong> in de o.v.t. vorm<strong>en</strong> die vergelijkbaar<br />
zijn met de werkwoord<strong>en</strong> glie:n <strong>en</strong>z. (zie klasse 1 hierbov<strong>en</strong>):<br />
ik rao ik raad wie raodt wij rad<strong>en</strong><br />
ie raodt jij raadt ule raodt jullie rad<strong>en</strong><br />
hee/zie röd hij/zij raadt zie raodt zij rad<strong>en</strong><br />
ik reu ik raadde wie reun<strong>en</strong> wij raadd<strong>en</strong><br />
ie reun<strong>en</strong> jij raadde ule reun<strong>en</strong> jullie raadd<strong>en</strong><br />
hee/zie reud hij/zij raadde zie reun<strong>en</strong> zij raadd<strong>en</strong><br />
Ook bij omkering <strong>van</strong> onderwerp <strong>en</strong> werkwoord gedraagt raon zich op soortgelijke<br />
wijze:<br />
männ<strong>en</strong> rao-k het wel morg<strong>en</strong> raad ik het wel<br />
Bij omkering <strong>van</strong> onderwerp <strong>en</strong> werkwoord in de o.v.t. is er ge<strong>en</strong> verandering in<br />
de werkwoordsvorm:<br />
reun<strong>en</strong> ie? raadde jij?<br />
reud hee? raadde hij?<br />
69
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 70<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
<strong>De</strong> volg<strong>en</strong>de werkwoord<strong>en</strong>, die kleine afwijking<strong>en</strong> verton<strong>en</strong> op het algem<strong>en</strong>e schema,<br />
kunn<strong>en</strong> ook tot deze klasse gerek<strong>en</strong>d word<strong>en</strong>:<br />
brao ~ bröd/braodt ~ breude ~ ebraone brad<strong>en</strong><br />
lope ~ löp ~ leupe ~ elop<strong>en</strong> (Hei, Le) lop<strong>en</strong><br />
slao ~ slöt ~ sleuge ~ eslaone/esläg<strong>en</strong> (Le) slaan<br />
Het werkwoord braon ‘brad<strong>en</strong>’ heeft in de o.t.t. (behalve in de 3e pers. <strong>en</strong>k.) e<strong>en</strong><br />
vervoeging die vergelijkbaar is met het werkwoord raon. Het werkwoord slaon<br />
‘slaan’ heeft in de o.t.t. de volg<strong>en</strong>de vervoeging:<br />
ik slao ik sla wie slaot wij slaan<br />
ie slaot jij slaat ule slaot jullie slaat<br />
hee/zie slöt hij/zij slaat zie slaot zij slaat<br />
In overe<strong>en</strong>stemming met de hiervoor al geformuleerde regels (zie p. 55) verdwijnt<br />
de uitgang in de 2e pers. <strong>en</strong>kel- <strong>en</strong> mv. <strong>en</strong> in de 1e pers. mv., als het werkwoord<br />
vóór het onderwerp komt te staan:<br />
worumme slao ie? waarom sla jij?<br />
dorumme slao-w oe daarom slaan we je<br />
worumme slao ule? waarom slaan jullie?<br />
Overige sterke <strong>en</strong> onregelmatige werkwoord<strong>en</strong><br />
bedoe: (mie) ~ bedut (zich) ~ bedeu (mie) ~ bedaone (Hei) (zich) bevuil<strong>en</strong><br />
br<strong>en</strong>ge ~ br<strong>en</strong>gt ~ brache ~ ebrach (Hei) br<strong>en</strong>g<strong>en</strong><br />
d<strong>en</strong>ke ~ d<strong>en</strong>kt ~ dache ~ edach d<strong>en</strong>k<strong>en</strong><br />
doe: ~ dut ~ deu~deud ~ edaone do<strong>en</strong><br />
dräge ~ dräg ~ dreuge ~ edräg/edräg<strong>en</strong> drag<strong>en</strong><br />
gao ~ geet/gie:t ~ gunge~gunk ~ egaone gaan<br />
ge’neze ~ g<strong>en</strong>eest ~ g<strong>en</strong>aze ~ ge’nez<strong>en</strong> g<strong>en</strong>ez<strong>en</strong><br />
geve ~ gif ~ gave ~ egev<strong>en</strong> (Hei, Le) gev<strong>en</strong><br />
komme ~ kump ~ kwame~ ~ ekómm<strong>en</strong> kom<strong>en</strong><br />
kwamp<br />
legge ~ leg ~ lèè~lèè ~ e’leg (Hei) legg<strong>en</strong><br />
ligge ~ lig ~ lage ~ elèg<strong>en</strong> ligg<strong>en</strong><br />
spieje ~ spiejt ~ spuje ~ espiejd spug<strong>en</strong><br />
70<br />
<strong>Raalte</strong> - <strong>De</strong> werkwoord<strong>en</strong><br />
(be)stao ~ (be)stie:t/ ~(be)stunne ~ (b)estaone (be)staan<br />
(be)steet<br />
valle ~ vält ~ veule ~ evall<strong>en</strong> vall<strong>en</strong><br />
(ver)kope ~ (ver)koch ~ (ver)koch<strong>en</strong> ~ ver-/ekoch (ver)kop<strong>en</strong><br />
wete ~ weet ~ wusse~wus ~ ewet<strong>en</strong> (Hei, Le) wet<strong>en</strong><br />
zegge ~ zeg ~ zèè~zèè ~ e’zeg zegg<strong>en</strong><br />
zie: ~ zöt ~ zage ~ e’z<strong>en</strong>e zi<strong>en</strong><br />
zu:ke ~ zöch ~ zöch<strong>en</strong> ~ ezöch (Hei) zoek<strong>en</strong><br />
Dräg<strong>en</strong> komt ook als zwak werkwoord voor, maar de voltooide deelwoord<strong>en</strong> verander<strong>en</strong><br />
niet.<br />
Opmerking<strong>en</strong>:<br />
1. Als er tuss<strong>en</strong> twee vorm<strong>en</strong> e<strong>en</strong> schuine streep staat (/), dan kunn<strong>en</strong> die beide<br />
gebruikt word<strong>en</strong>.<br />
2. Als er in de derde kolom twee vorm<strong>en</strong> staan, gescheid<strong>en</strong> door ~, is de tweede<br />
die <strong>van</strong> de 3e pers. <strong>en</strong>k.<br />
3. Als er in de 1ste persoon <strong>en</strong>k. <strong>van</strong> de o.v.t. e<strong>en</strong> lange aa staat, dan wordt deze in<br />
de 3e pers. <strong>en</strong>k. ver<strong>van</strong>g<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> korte a.<br />
4. <strong>De</strong> vorm<strong>en</strong> <strong>van</strong> de o.t.t. - behalve die <strong>van</strong> de 3e pers. <strong>en</strong>k. - <strong>van</strong> doe:n, gaon,<br />
staon, zie:n zijn vergelijkbaar met die <strong>van</strong> het werkwoord slaon (zie hierbov<strong>en</strong>).<br />
Dit geldt ook voor de vorm<strong>en</strong> waarbij het werkwoord voorafgaat aan het persoonlijk<br />
vnw. Als <strong>en</strong>ige uitzondering op deze laatste regel geldt voor het werkwoord<br />
gaon, dat we naast gao-w ook vind<strong>en</strong>: gaode wie.<br />
5. <strong>De</strong> vorm<strong>en</strong> <strong>van</strong> de o.v.t. <strong>van</strong> doe:n zijn vergelijkbaar met die <strong>van</strong> het werkwoord<br />
raon (zie hierbov<strong>en</strong>, p. 69).<br />
6. <strong>De</strong> vorm<strong>en</strong> <strong>van</strong> de o.v.t. <strong>van</strong> legg<strong>en</strong> <strong>en</strong> zegg<strong>en</strong> zijn respectievelijk:<br />
ik lèè ik zèè/zère<br />
ie lèn<strong>en</strong> ie zèn<strong>en</strong>/zèr<strong>en</strong><br />
hie/zie lèè hie/zie zèè<br />
wie lèn<strong>en</strong> wie zèn<strong>en</strong>/zèr<strong>en</strong><br />
ule lèn<strong>en</strong> ule zèn<strong>en</strong>/zèr<strong>en</strong><br />
zie lèn<strong>en</strong> zie zèn<strong>en</strong>/zèr<strong>en</strong><br />
71
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 72<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
7. <strong>De</strong> vorm<strong>en</strong> <strong>van</strong> de o.v.t. <strong>van</strong> kop<strong>en</strong>, verkop<strong>en</strong>, zu:k<strong>en</strong> zijn vergelijkbaar met die<br />
<strong>van</strong> de zwakke werkwoord<strong>en</strong> (zie p. 56).<br />
8. <strong>De</strong> 2e pers. <strong>en</strong>k. <strong>en</strong> de 1e, 2e <strong>en</strong> 3e pers. mv. <strong>van</strong> de o.t.t. <strong>van</strong> de werkwoord<strong>en</strong><br />
legg<strong>en</strong> <strong>en</strong> ligg<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> vóór de uitgang -t soms e<strong>en</strong> k, soms e<strong>en</strong> g. Voorbeeld:<br />
wie lekt/legt ‘wij legg<strong>en</strong>’; ie ligt/likt ‘jij ligt’.<br />
9. Als bij de werkwoord<strong>en</strong> doe:n ‘do<strong>en</strong>’ <strong>en</strong> zie:n ‘zi<strong>en</strong>’ de vorm<strong>en</strong> <strong>van</strong> de o.t.t.<br />
gevolgd word<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> <strong>en</strong>clitisch vnw. dan wordt de klinker verkort:<br />
ie doe:t jij doet > doe-j doe je<br />
wie doe:t wij do<strong>en</strong>> doe-w do<strong>en</strong> we<br />
ie zie:t jij ziet > zie-j zie je<br />
72<br />
Ditzelfde verschijnsel hebb<strong>en</strong> we ook al opgemerkt bij de werkwoord<strong>en</strong> snie:n<br />
‘snijd<strong>en</strong>’, lie:n ‘lijd<strong>en</strong>’ <strong>en</strong>z. (zie p. 65).<br />
<strong>De</strong> voornaamste hulp- <strong>en</strong> koppelwerkwoord<strong>en</strong><br />
Ook bij dit soort werkwoord<strong>en</strong> verdwijnt in de o.t.t., als de volgorde werkwoord -<br />
onderwerp is, de uitgang in de 2e persoon <strong>en</strong>kel- <strong>en</strong> mv. <strong>en</strong> wordt in de 1e persoon<br />
mv. de uitgang -e in plaats <strong>van</strong> -t. Word<strong>en</strong> de <strong>en</strong>clitische vorm<strong>en</strong> <strong>van</strong> het persoonlijk<br />
voornaamwoord gebruikt, dan verdwijnt meestal de laatste medeklinker <strong>van</strong> de<br />
werkwoordsstam. Staan er in e<strong>en</strong> bepaalde kolom twee werkwoordsvorm<strong>en</strong><br />
gescheid<strong>en</strong> door /, dan betek<strong>en</strong>t dat dat beide vorm<strong>en</strong> gebruikt kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong>.<br />
hemm<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong><br />
o.t.t. o.v.t. volt. deelw.<br />
ik heb ik had ehad<br />
ie hebt ~ heb ie ie hann<strong>en</strong><br />
hee/zie/et hef hee/zie/et had<br />
wie hebt ~ hebbe wie wie hann<strong>en</strong><br />
ule hebt ule hann<strong>en</strong><br />
zie hebt zie hann<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong>clitische vorm<strong>en</strong>:<br />
he-k heb ik<br />
he-j heb je<br />
he-w hebb<strong>en</strong> we<br />
könn<strong>en</strong>/kunn<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong><br />
o.t.t. o.v.t. volt.deelw.<br />
ik kan ik kón ekönd<br />
ie könt/kunt ~ kön/kun ie ie kónn<strong>en</strong><br />
hee/zie/et kan hee/zie/et kón<br />
wie könt/kunt ~ könne/kunne wie wie kónn<strong>en</strong><br />
ule könt/kunt ule kónn<strong>en</strong><br />
zie könt/kunt zie kónn<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong>clitische vorm<strong>en</strong> :<br />
kan-k kan ik<br />
kö-j/ku-j kun je<br />
kö-w/ku-w kunn<strong>en</strong> we<br />
meug<strong>en</strong> mog<strong>en</strong><br />
o.t.t. o.v.t. volt.deelw.<br />
ik mage ik móch emeugd<br />
ie maagt ~ maag ie ie móch<strong>en</strong><br />
hee/zie/et mag hee/zie/et móch<br />
wie maagt ~ mage wie wie móch<strong>en</strong><br />
ule maagt ~ maag ule ule móch<strong>en</strong><br />
zie maagt zie móch<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong>clitische vorm<strong>en</strong>:<br />
maa-k mag ik<br />
maa-j mag jij<br />
maa-w mog<strong>en</strong> we<br />
munn<strong>en</strong> moet<strong>en</strong><br />
o.t.t. o.v.t. volt. deelw.<br />
ik mut ik mósse emut<br />
ie mut ie móss<strong>en</strong><br />
<strong>Raalte</strong> - <strong>De</strong> werkwoord<strong>en</strong><br />
73
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 74<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
hee/zie/et mut hee/zie/et mós<br />
wie mut ~ mutte wie wie móss<strong>en</strong><br />
ule mut ule móss<strong>en</strong><br />
zie mut zie móss<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong>clitische vorm<strong>en</strong>:<br />
mu-k moet ik<br />
mu-j moet je<br />
mu-w moet<strong>en</strong> we<br />
wèèn zijn<br />
o.t.t. o.v.t. volt. deelw.<br />
ik bin ik waze e’wes<br />
ie bint ~ bin ie ie wär<strong>en</strong> ~ waaz ie<br />
hee/zie/et is hee/zie/et was<br />
wie bint ~ binne wie wie wär<strong>en</strong><br />
ule bint ule wär<strong>en</strong><br />
zie bint zie wär<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong>clitische vorm<strong>en</strong>:<br />
bin-k b<strong>en</strong> ik<br />
bi-j b<strong>en</strong> je<br />
bi-w zijn we<br />
waa-j was je<br />
wönn<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />
(zwak werkwoord, behalve wat betreft het volt. deelw.)<br />
o.t.t. o.v.t. volt. deelw.<br />
ik wödde /wöd ik wönn<strong>en</strong> ewönn<strong>en</strong><br />
ie wödt ~ wöd ie ie wönn<strong>en</strong><br />
hee/zie/et wödt hee/zie/et wönn<strong>en</strong><br />
wie wödt ~ wödde wie wie wönn<strong>en</strong><br />
ule wödt ule wönn<strong>en</strong><br />
zie wödt zie wönn<strong>en</strong><br />
74<br />
<strong>en</strong>clitische vorm<strong>en</strong>:<br />
wö-k word ik<br />
wö-j word je<br />
wull<strong>en</strong>/will<strong>en</strong> will<strong>en</strong><br />
<strong>Raalte</strong> - <strong>De</strong> werkwoord<strong>en</strong><br />
o.t.t. o.v.t. volt. deelw.<br />
ik wulle, wil ik wolle/wol ewuld<br />
ie wult, wilt ~ wil ie ie woll<strong>en</strong><br />
hee/zie/et wul, wil hee/zie/et wol<br />
wie wult, wilt ~ wille wie wie woll<strong>en</strong><br />
ule wult,wilt ule woll<strong>en</strong><br />
zie wult, wilt zie woll<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong>clitische vorm<strong>en</strong>:<br />
wi-k wil ik<br />
wi-j wil je<br />
zöll<strong>en</strong> zull<strong>en</strong><br />
o.t.t. o.v.t. volt. deelw.<br />
ik zal ik zólle ezöld<br />
ie zölt ~ zöl ie ie zóll<strong>en</strong><br />
hee/zie/et zal hee/zie/et zól<br />
wie zölt ~ zölle wie wie zóll<strong>en</strong><br />
ule zölt ule zóll<strong>en</strong><br />
zie zölt zie zóll<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong>clitische vorm<strong>en</strong>:<br />
za-k zal ik<br />
zö-j zul je<br />
zö-w zull<strong>en</strong> we<br />
zó-j zou je<br />
75
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 76<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
<strong>De</strong> lidwoord<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> bepaalde lidwoord<strong>en</strong><br />
In overe<strong>en</strong>stemming met andere Oost-Nederlandse <strong>dialect<strong>en</strong></strong> t<strong>en</strong> oost<strong>en</strong> <strong>van</strong> Zwolle<br />
(vgl. Nij<strong>en</strong> Twilhaar 1990, p 55; Bloemhoff-de Bruijn 1998, p. 71) heeft ook het<br />
<strong>Raalte</strong>s drie woordgeslacht<strong>en</strong>:<br />
mannelijk vrouwelijk onzijdig meervoud<br />
n de et de<br />
Voorbeeld<strong>en</strong> mannelijk:<br />
(óp) n bärg (op) de berg<br />
(achter) n bärg (achter) de berg<br />
n zeis<strong>en</strong> de zeis<br />
n eers<strong>en</strong> de eerste<br />
n niep het hakbijltje<br />
Het mannelijk lidwoord komt zeer sporadisch voor <strong>en</strong> wordt hoe langer hoe meer<br />
ver<strong>van</strong>g<strong>en</strong> door het lidwoord de.<br />
vrouwelijk:<br />
de hie:le de hilde<br />
de klokke de klok<br />
de ledder de ladder<br />
de sikke de geit; de sik, de baard<br />
de zunne de zon<br />
onzijdig:<br />
et bessempi<strong>en</strong> het bezempje<br />
et gezichte het gezicht<br />
et lief het lijf<br />
et reet het riet<br />
et roe:t het roet<br />
76<br />
meervoud:<br />
de bie:ste de koei<strong>en</strong><br />
de börd<strong>en</strong> de bord<strong>en</strong><br />
de hor<strong>en</strong> de har<strong>en</strong><br />
de spraon de spreeuw<strong>en</strong><br />
de voe:t<strong>en</strong> de voet<strong>en</strong><br />
de zeis<strong>en</strong>s de zeis<strong>en</strong><br />
Het onbepaalde lidwoord<br />
e<strong>en</strong><br />
Voorbeeld<strong>en</strong>:<br />
e<strong>en</strong> hette e<strong>en</strong> hitte<br />
e<strong>en</strong> Jeute e<strong>en</strong> Jood<br />
e<strong>en</strong> huus e<strong>en</strong> huis<br />
e<strong>en</strong> wie:ge e<strong>en</strong> wieg<br />
e<strong>en</strong> zeis<strong>en</strong> e<strong>en</strong> zeis<br />
e<strong>en</strong> zet e<strong>en</strong> poos<br />
óp e<strong>en</strong> bärg op e<strong>en</strong> berg<br />
<strong>Raalte</strong> - lidwoord<strong>en</strong><br />
Het verschil in uitspraak tuss<strong>en</strong> n <strong>en</strong> e<strong>en</strong> is miniem, maar reëel:<br />
n wordt uitgesprok<strong>en</strong> als ’n volg<strong>en</strong>s uitspraakregel 1 (p. 41). Gaat echter aan n e<strong>en</strong><br />
medeklinker vooraf dan wordt regel 1a of 1b (p. 41) toegepast, d.w.z. dat bijvoorbeeld<br />
n als ’m wordt uitgesprok<strong>en</strong> na e<strong>en</strong> p, of als e<strong>en</strong> ’ng na e<strong>en</strong> k.<br />
e<strong>en</strong> wordt uitgesprok<strong>en</strong>:<br />
óf als e<strong>en</strong> g<strong>en</strong>asaliseerde stomme e, gesymboliseerd door e<strong>en</strong> rechte letter (uitspraakregel<br />
7c, p. 46);<br />
óf als e<strong>en</strong> gewone stomme e gevolgd door e<strong>en</strong> al dan niet geassimileerde medeklinker<br />
(m, ng) (uitspraakregel 8, p. 46);<br />
óf als e<strong>en</strong> ’m of ’ng na de medeklinkers vermeld respectievelijk in regel 1a of 1b<br />
(p. 41).<br />
Voorbeeld<strong>en</strong> :<br />
n eers<strong>en</strong> > ’n eers<strong>en</strong> de eerste<br />
óp n bärg > ’óp ’m bärg op de berg<br />
an n balk<strong>en</strong> > ’an ’n balk<strong>en</strong> aan de balk<br />
77
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 78<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
dan gao-k n bärg óp > ’dan gao-k ’ng bärg óp dan ga ik de berg op<br />
e<strong>en</strong> zeis<strong>en</strong> > ’ee zeis<strong>en</strong> e<strong>en</strong> zeis<br />
e<strong>en</strong> bärg > ’eem bärg e<strong>en</strong> berg<br />
e<strong>en</strong> huus > ’e<strong>en</strong> uus (vgl. ook regel 11, p. 49) e<strong>en</strong> huis<br />
óp e<strong>en</strong> bärg > óp ’m bärg op e<strong>en</strong> berg<br />
Dat betek<strong>en</strong>t dat er in <strong>Raalte</strong> (<strong>en</strong> ook in <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong>) ge<strong>en</strong> verschil in<br />
uitspraak bestaat tuss<strong>en</strong> ‘op de berg’ <strong>en</strong> ‘op e<strong>en</strong> berg’.<br />
<strong>De</strong> aanwijz<strong>en</strong>de voornaamwoord<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong>kelvoud<br />
bijvoeglijk zelfstandig<br />
mannelijk onzijdig mannelijk onzijdig<br />
vrouwelijk vrouwelijk<br />
die, ginne die det dat d<strong>en</strong>ne die det dat<br />
disse deze dit dit diss<strong>en</strong>(d) deze dit dit<br />
Voorbeeld<strong>en</strong>:<br />
disse vrouw(e) deze vrouw<br />
die zeis<strong>en</strong> die zeis<br />
det kind dat kind<br />
dit gezichi<strong>en</strong> dit gezichtje<br />
die fijne läkkere vrouwe die lekkere dikke vrouw<br />
ginne kaante die kant<br />
disse keerse <strong>en</strong> d<strong>en</strong>ne deze kaars <strong>en</strong> die<br />
Het bijvoeglijk aanwijz<strong>en</strong>d voornaamwoord die kan versterkt word<strong>en</strong> met<br />
gunds ‘ginds’:<br />
die gundse vrouwe die gindse vrouw<br />
78<br />
Hiermee verwante bijwoord<strong>en</strong> zijn:<br />
gunds, gunder ginds<br />
meervoud<br />
bijvoeglijk/zelfstandig<br />
disse deze<br />
die die<br />
disse kinder deze kinder<strong>en</strong><br />
die wichter die kinder<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> bijvoeglijke naamwoord<strong>en</strong><br />
<strong>Raalte</strong> - <strong>De</strong> bijvoeglijke naamwoord<strong>en</strong><br />
Het bijvoeglijk naamwoord <strong>en</strong>kelvoud krijgt als uitgang -<strong>en</strong> als het hoort bij e<strong>en</strong><br />
mannelijk zelfstandig naamwoord, onverschillig of dit laatste woord als lidwoord<br />
nu n of e<strong>en</strong> heeft:<br />
n grot<strong>en</strong> zeis<strong>en</strong> de grote zeis<br />
e<strong>en</strong> grot<strong>en</strong> zeis<strong>en</strong> e<strong>en</strong> grote zeis<br />
e<strong>en</strong> mooi<strong>en</strong> grot<strong>en</strong> Palmpaos<strong>en</strong> e<strong>en</strong> mooie grote Palmpaas(versiering)<br />
e<strong>en</strong> kwaoj<strong>en</strong> kjel e<strong>en</strong> kwade man<br />
e<strong>en</strong> lep<strong>en</strong> stinkerd e<strong>en</strong> lepe stinkerd<br />
n eers<strong>en</strong> bärg de eerste berg<br />
e<strong>en</strong> hog<strong>en</strong> bärg e<strong>en</strong> hoge berg<br />
<strong>De</strong> uitgang <strong>van</strong> het bijv. nw. <strong>en</strong>kelvoud is -e als het hoort bij e<strong>en</strong> vrouwelijk zelfstandig<br />
naamwoord, zowel met het lidwoord de als met e<strong>en</strong>:<br />
de mooie grote vrouwe de mooie grote vrouw<br />
e<strong>en</strong> grote vrouwe e<strong>en</strong> grote vrouw<br />
Staande bij e<strong>en</strong> onzijdig zelfstandig naamwoord gedraagt het bijv. nw. zich als in<br />
het Nederlands:<br />
et mooie gezichte het mooie gezicht<br />
e<strong>en</strong> mooi gezichte e<strong>en</strong> mooi gezicht<br />
et mooie gezichi<strong>en</strong> het mooie gezicht<br />
79
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 80<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
e<strong>en</strong> mooi gezichi<strong>en</strong> e<strong>en</strong> mooi gezichtje<br />
In het meervoud krijgt het bijv. nw. steeds de uitgang -e:<br />
(de) grote zeis<strong>en</strong>s (de) grote zeis<strong>en</strong><br />
(de) grote vrouw<strong>en</strong> (de) grote vrouw<strong>en</strong><br />
(de) mooie gezicht<strong>en</strong> (de) mooie gezicht<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> verkleinwoord<strong>en</strong><br />
In het <strong>Raalte</strong>s vind<strong>en</strong> we de volg<strong>en</strong>de verkleinwoordsuitgang<strong>en</strong>:<br />
-i<strong>en</strong> (te vergelijk<strong>en</strong> met het Nederlandse -je). Voorbeeld<strong>en</strong>:<br />
blösi<strong>en</strong> blaasje<br />
butti<strong>en</strong> botje<br />
gezichi<strong>en</strong> gezichtje<br />
hu:ti<strong>en</strong> hoedje<br />
<strong>De</strong> laatste medeklinker vóór de -i<strong>en</strong> is altijd stemloos.<br />
-chi<strong>en</strong> (te vergelijk<strong>en</strong> met het Nederlandse -tje). Voorbeeld<strong>en</strong>:<br />
eichi<strong>en</strong> eitje<br />
ku:chi<strong>en</strong> koetje<br />
sleechi<strong>en</strong> sleetje<br />
vleuchi<strong>en</strong> vlooitje<br />
-pi<strong>en</strong> (te vergelijk<strong>en</strong> met het Nederlandse -pje). Voorbeeld<strong>en</strong>:<br />
bessempi<strong>en</strong> bezempje<br />
beumpi<strong>en</strong> boompje<br />
därmpi<strong>en</strong> darmpje<br />
-echi<strong>en</strong> (te vergelijk<strong>en</strong> met het Nederlandse -etje). Voorbeeld<strong>en</strong>:<br />
euilämmechi<strong>en</strong> ooilammetje<br />
80<br />
kämmechi<strong>en</strong> kammetje<br />
rullechi<strong>en</strong> rolletje<br />
sprungechi<strong>en</strong> sprongetje<br />
-ti<strong>en</strong> (te vergelijk<strong>en</strong> met het Nederlandse -tje). Voorbeeld<strong>en</strong>:<br />
bie:nti<strong>en</strong> be<strong>en</strong>tje (= onderste ledemaat)<br />
döchterti<strong>en</strong> dochtertje<br />
jeurti<strong>en</strong> jaartje<br />
stuu:lti<strong>en</strong> stoeltje<br />
-ki<strong>en</strong> (te vergelijk<strong>en</strong> met het Nederlandse -kje). Voorbeeld:<br />
kettinki<strong>en</strong> kettinkje<br />
<strong>Raalte</strong> - de verkleinwoord<strong>en</strong><br />
Zoals we zi<strong>en</strong> eindig<strong>en</strong> alle verkleinwoord<strong>en</strong> op -i<strong>en</strong>, wat volg<strong>en</strong>s uitspraakregel<br />
7a (p. 45) zou moet<strong>en</strong> leid<strong>en</strong> tot de neusklinker -ie. Op p. 45 is echter al opgemerkt<br />
dat deze nasalisering niet erg hoorbaar is. In het <strong>Heino</strong>os is deze neusklinker<br />
totaal niet meer aanwezig, zodat we voor dit dialect stelselmatig -ie<br />
schrijv<strong>en</strong> als de laatste letters <strong>van</strong> het verkleinwoord.<br />
Als het zelfstandig naamwoord eindigt op e<strong>en</strong> stomme e, wat in het <strong>Raalte</strong>s vaker<br />
het geval is dan in het Nederlands, dan verdwijnt deze klinker altijd vóór onverschillig<br />
welke verkleinwoordsuitgang. Vgl.:<br />
blaoze blaas blösi<strong>en</strong><br />
kouwe kooi kouwchi<strong>en</strong><br />
bloeme bloem bluumpi<strong>en</strong><br />
tónne ton tunnechi<strong>en</strong><br />
blore blaar bleurti<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> stomme e in tunnechi<strong>en</strong> is dus niet dezelfde als de eindklinker in tónne, want<br />
de stomme e in de uitgang -echi<strong>en</strong> wordt ook daar gevond<strong>en</strong> waar het grondwoord<br />
niet eindigt op deze klinker. Vgl. stal ‘stal’ - ställechi<strong>en</strong>.<br />
Het meervoud <strong>van</strong> de verkleinwoord<strong>en</strong> gaat altijd uit op -ies:<br />
81
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 82<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
blösies blaasjes<br />
kouwchies kooitjes<br />
bluumpies bloempjes<br />
tunnechies tonnetjes<br />
bleurties blaartjes<br />
kettinkies kettinkjes<br />
Sommige meervoudige verkleinwoord<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> de functie <strong>van</strong> e<strong>en</strong> bijwoord:<br />
kälmpies kalmpjes<br />
stillechies stilletjes<br />
zächies zachtjes<br />
Klinkerverandering bij verkleinwoordsvorming<br />
In het <strong>Salland</strong>se gebied, dat wordt begr<strong>en</strong>sd door de <strong>De</strong>demsvaart, het Zwarte<br />
Water <strong>en</strong> de IJssel - dus ook in het <strong>Raalte</strong>s - alsmede in andere gebied<strong>en</strong> in Oost-<br />
Nederland <strong>en</strong> Duitsland, gaat de verkleinwoordsvorming gepaard met “Umlaut”,<br />
d.w.z. dat de klinker <strong>van</strong> de stam, als deze achter in de mond wordt uitgesprok<strong>en</strong>,<br />
verandert in e<strong>en</strong> voorklinker:<br />
oe > uu<br />
oe: > uu:<br />
ó > u<br />
oo > eu<br />
(vgl. het schema op p. 11)<br />
82<br />
o > ö<br />
ao > öö<br />
a > ä<br />
aa > ää<br />
Tweeklank<strong>en</strong> die achter in de mond word<strong>en</strong> uitgesprok<strong>en</strong> ondergaan ge<strong>en</strong> Umlaut.<br />
Enige voorbeeld<strong>en</strong> <strong>van</strong> verkleinwoordvorming, al dan niet gepaard gaande met<br />
Umlaut:<br />
moes muis > musi<strong>en</strong> muisje<br />
doe:k doek > du:ki<strong>en</strong> doekje<br />
tónne ton > tunnechi<strong>en</strong> tonnetje<br />
bone boon > beunti<strong>en</strong> boontje<br />
blore blaar > bleurti<strong>en</strong> blaartje<br />
naole naald > nöölti<strong>en</strong> naaldje<br />
wottel wortel > wöttelti<strong>en</strong> worteltje<br />
slakke slak > släkki<strong>en</strong> slakje<br />
haand hand > häänti<strong>en</strong> handje<br />
kauwe kauw > kauwchi<strong>en</strong> kauwtje<br />
touw touw > touwchi<strong>en</strong> touwtje<br />
<strong>Raalte</strong> - de verkleinwoord<strong>en</strong><br />
Als het hoofdwoord al e<strong>en</strong> voorklinker heeft, kan het verkleinwoord natuurlijk niet<br />
nog e<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> voorklinker krijg<strong>en</strong>. Dus:<br />
häne haan > häänti<strong>en</strong> haantje<br />
bedde bed > beddechi<strong>en</strong> bedje<br />
stie:n ste<strong>en</strong> > stie:nti<strong>en</strong> ste<strong>en</strong>tje<br />
nötte noot > nötti<strong>en</strong> nootje<br />
putte put > putti<strong>en</strong> putje<br />
kruke kruik > kruki<strong>en</strong> kruikje<br />
In het geval <strong>van</strong> e<strong>en</strong> oe: vóór e<strong>en</strong> r treedt er ge<strong>en</strong> Umlaut op:<br />
boe:r boer > boe:rti<strong>en</strong> boertje<br />
hoe:re hoer > hoe:rti<strong>en</strong> hoertje<br />
vloe:re vloer > vloe:rti<strong>en</strong> vloertje<br />
<strong>De</strong> achtervoegsels<br />
-i<strong>en</strong><br />
Als de laatste medeklinker <strong>van</strong> de stam <strong>van</strong> het zelfstandig naamwoord e<strong>en</strong> plofklank<br />
(p, t, k, d) of e<strong>en</strong> schuurklank (f, s, ch/g, v, z, g(g)) is, dan is de verkleinwoordsuitgang<br />
-i<strong>en</strong>. Hoewel de b <strong>en</strong> d ook plofklank<strong>en</strong> zijn, geldt de regel niet als<br />
deze twee medeklinkers onmiddellijk word<strong>en</strong> voorafgegaan door e<strong>en</strong> korte klinker.<br />
In dat geval wordt de uitgang -echi<strong>en</strong> gebezigd. <strong>De</strong> vóór de uitgang -i<strong>en</strong> staande<br />
medeklinker wordt altijd stemloos uitgesprok<strong>en</strong>. Bij deze verkleinwoord<strong>en</strong> geldt<br />
dan ook nog de uitspraakregel - die ook in het Nederlands bestaat - dat e<strong>en</strong> t verdwijnt<br />
als die voorafgegaan wordt door e<strong>en</strong> schuurklank <strong>en</strong> gevolgd door de verkleinwoordsuitgang.<br />
Bijv. h<strong>en</strong>gst ‘h<strong>en</strong>gst’ - h<strong>en</strong>gsi<strong>en</strong>.<br />
83
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 84<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
ärf erf ärfi<strong>en</strong><br />
ärfte erwt ärfi<strong>en</strong><br />
beest koe, beest besi<strong>en</strong><br />
berg berg berchi<strong>en</strong><br />
bèze bes bèsi<strong>en</strong><br />
bigge big bichi<strong>en</strong><br />
blaoze blaas blösi<strong>en</strong><br />
boek buik buki<strong>en</strong><br />
boe:k boek bu:ki<strong>en</strong><br />
boord baard; boord beurti<strong>en</strong><br />
börd bord börti<strong>en</strong><br />
bós bos bussi<strong>en</strong><br />
bót bot, be<strong>en</strong> butti<strong>en</strong><br />
dag dag dächi<strong>en</strong><br />
doe:k doek du:ki<strong>en</strong><br />
dop dop döppi<strong>en</strong><br />
dwerg dwerg dwerchi<strong>en</strong><br />
egge eg echi<strong>en</strong><br />
gewulfte gewelf gewulfi<strong>en</strong><br />
gezichte gezicht gezichi<strong>en</strong><br />
götte goot götti<strong>en</strong><br />
haand hand häänti<strong>en</strong><br />
hägedis hagedis hägedissi<strong>en</strong><br />
h<strong>en</strong>gst h<strong>en</strong>gst h<strong>en</strong>gsi<strong>en</strong><br />
hoe:d hoed hu:ti<strong>en</strong><br />
hoef hoef hufi<strong>en</strong><br />
huus huis husi<strong>en</strong><br />
kässe kers kässi<strong>en</strong><br />
katte kat kätti<strong>en</strong><br />
kloete kluit kluti<strong>en</strong><br />
knoes knuist knusi<strong>en</strong><br />
koe:ke koek ku:ki<strong>en</strong><br />
kop kop köppi<strong>en</strong><br />
kore kar keurti<strong>en</strong><br />
kost kost kössi<strong>en</strong><br />
kouse kous kousi<strong>en</strong><br />
krop krop kröppi<strong>en</strong><br />
84<br />
kruke kruik kruki<strong>en</strong><br />
leeuwerik leeuwerik leeuweriki<strong>en</strong><br />
lesse les lessi<strong>en</strong><br />
lich licht lichi<strong>en</strong><br />
lief lijf, lichaam liefi<strong>en</strong><br />
lippe lip lippi<strong>en</strong><br />
lot lot lötti<strong>en</strong><br />
lotte loot lötti<strong>en</strong><br />
mäge maag määchi<strong>en</strong><br />
(N.B. dit woord betek<strong>en</strong>t ook ‘meisje’)<br />
maond maand möönti<strong>en</strong><br />
maot maat,weide möti<strong>en</strong><br />
mèènse m<strong>en</strong>s mèènsi<strong>en</strong><br />
moes muis musi<strong>en</strong><br />
mónd mond munti<strong>en</strong><br />
moppe mop, koek möppi<strong>en</strong><br />
nekke nek nekki<strong>en</strong><br />
neuze neus neusi<strong>en</strong><br />
nöst nest nössi<strong>en</strong><br />
oge oog euchi<strong>en</strong><br />
piepe pijp piepi<strong>en</strong><br />
poes(t),<br />
poeste puist pusi<strong>en</strong><br />
poort poort peurti<strong>en</strong><br />
pot pot pötti<strong>en</strong><br />
put(te) put putti<strong>en</strong><br />
reupe ruif reupi<strong>en</strong><br />
rie:ge rij rie:chi<strong>en</strong><br />
roete ruit ruti<strong>en</strong><br />
rotte rat rötti<strong>en</strong><br />
rugge rug ruchi<strong>en</strong><br />
schaop schaap schöpi<strong>en</strong><br />
schoof schoof scheufi<strong>en</strong><br />
slakke slak släkki<strong>en</strong><br />
sökke sok sökki<strong>en</strong><br />
speke spaak speki<strong>en</strong><br />
spook spook speuki<strong>en</strong><br />
stät staart stätti<strong>en</strong><br />
stroeke struik struki<strong>en</strong><br />
taand tand täänti<strong>en</strong><br />
toef kap tufi<strong>en</strong><br />
velg velg velchi<strong>en</strong><br />
voes(t) vuist vusi<strong>en</strong><br />
voe:t voet vu:ti<strong>en</strong><br />
<strong>Raalte</strong> - de verkleinwoord<strong>en</strong><br />
vörke vork vörki<strong>en</strong><br />
vruch(t) vrucht vruchi<strong>en</strong><br />
wie:ge wieg wie:chi<strong>en</strong><br />
woord woord weurti<strong>en</strong><br />
wost worst wössi<strong>en</strong><br />
zweppe zweep zweppi<strong>en</strong><br />
E<strong>en</strong> woord met e<strong>en</strong> korte klinker heeft soms e<strong>en</strong> verkleinwoord naast zich met e<strong>en</strong><br />
lange klinker:<br />
glas glas gläsi<strong>en</strong> glaasje<br />
schip schip schepi<strong>en</strong> scheepje<br />
vat vat väti<strong>en</strong> vaatje<br />
Het omgekeerde doet zich ook voor: e<strong>en</strong> lange klinker in de stam <strong>en</strong> e<strong>en</strong> korte in<br />
het verkleinwoord. Ev<strong>en</strong>tueel kan er ook “Umlaut” optred<strong>en</strong>:<br />
gaanze gans gänsi<strong>en</strong> gansje<br />
hège heg hechi<strong>en</strong> heggetje<br />
-chi<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> uitgang -chi<strong>en</strong> vind<strong>en</strong> we na e<strong>en</strong> klinker, e<strong>en</strong> tweeklank of wanneer de laatste<br />
medeklinker <strong>van</strong> de stam e<strong>en</strong> j of w is.<br />
buje bui buujchi<strong>en</strong><br />
ei ei eichi<strong>en</strong><br />
knie: knie knie:chi<strong>en</strong><br />
koe: koe ku:chi<strong>en</strong><br />
kouwe kooi kouwchi<strong>en</strong><br />
lä la(de) läächi<strong>en</strong><br />
ree ree reechi<strong>en</strong><br />
slee slee sleechi<strong>en</strong><br />
snee snee sneechi<strong>en</strong><br />
stro stro streuchi<strong>en</strong><br />
touw touw touwchi<strong>en</strong><br />
trèè tree trèèchi<strong>en</strong><br />
vlo vlo vleuchi<strong>en</strong><br />
vrouw(e) vrouw vrouwchi<strong>en</strong><br />
w<strong>en</strong>kbrauw w<strong>en</strong>kbrauw w<strong>en</strong>kbrauwchi<strong>en</strong><br />
85
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 86<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
Het komt voor dat bij aanhechting <strong>van</strong> het verkleinwoordsachtervoegsel de laatste<br />
medeklinker, -t of -d, <strong>van</strong> de stam wegvalt. Wat dan overblijft is e<strong>en</strong> stam die eindigt<br />
op e<strong>en</strong> (lange) klinker <strong>en</strong> in zo’n geval wordt de algem<strong>en</strong>e regel gevolgd <strong>en</strong><br />
het achtervoegsel -chi<strong>en</strong> aan de gewijzigde stam gehecht. Dat na het wegvall<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> de medeklinker de klinker, als hij niet lang is, lang wordt, komt omdat e<strong>en</strong><br />
korte klinker, behalve in uitzonderlijke gevall<strong>en</strong>, niet aan het woordeinde kan<br />
staan. (Vgl p. 9)<br />
blad blad bläächi<strong>en</strong> blaadje<br />
draod draad drööchi<strong>en</strong> draadje<br />
gat gat gäächi<strong>en</strong> gaatje<br />
pad pad (= weggetje) päächi<strong>en</strong> paadje<br />
rad rad räächi<strong>en</strong> raadje<br />
-pi<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> uitgang -pi<strong>en</strong> wordt geplaatst achter woord<strong>en</strong> waar<strong>van</strong> de laatste medeklinker<br />
e<strong>en</strong> m is, mits deze wordt voorafgegaan door e<strong>en</strong> lange klinker, e<strong>en</strong> korte oe, uu of<br />
ie, e<strong>en</strong> stomme e, e<strong>en</strong> l of e<strong>en</strong> r:<br />
ärm arm ärmpi<strong>en</strong><br />
berm berm bermpi<strong>en</strong><br />
bessem bezem bessempi<strong>en</strong><br />
bloeme bloem bluumpi<strong>en</strong><br />
boom boom beumpi<strong>en</strong><br />
därm darm därmpi<strong>en</strong><br />
-echi<strong>en</strong><br />
Het achtervoegsel -echi<strong>en</strong> wordt gebruikt als de laatste medeklinker <strong>van</strong> de stam<br />
e<strong>en</strong> b, d, l, r, m, n of ng is, wanneer deze word<strong>en</strong> voorafgegaan door e<strong>en</strong> korte<br />
klinker die ge<strong>en</strong> stomme e <strong>en</strong> ge<strong>en</strong> ie, uu of oe is.<br />
bedde bed beddechi<strong>en</strong><br />
belle bel bellechi<strong>en</strong><br />
bólle stier bullechi<strong>en</strong><br />
ding ding dingechi<strong>en</strong><br />
doem duim duumpi<strong>en</strong><br />
helm helm helmpi<strong>en</strong><br />
proeme pruim pruumpi<strong>en</strong><br />
rie:m riem rie:mpi<strong>en</strong><br />
riem rijm riempi<strong>en</strong><br />
schoem schuim schuumpi<strong>en</strong><br />
euilam ooilam euilämmechi<strong>en</strong><br />
gang gang gängechi<strong>en</strong><br />
hol hol höllechi<strong>en</strong><br />
kamme kam kämmechi<strong>en</strong><br />
kralle kraal krällechi<strong>en</strong><br />
kribbe krib kribbechi<strong>en</strong><br />
kringe kring kringechi<strong>en</strong><br />
mölle mol<strong>en</strong> möllechi<strong>en</strong><br />
padde/<br />
pärre pad päddechi<strong>en</strong>/<br />
(= dier) pärrechi<strong>en</strong><br />
ribbe rib ribbechi<strong>en</strong><br />
ról(le) rol rullechi<strong>en</strong><br />
snorre snor snörrechi<strong>en</strong><br />
<strong>Raalte</strong> - de verkleinwoord<strong>en</strong><br />
86 87<br />
-ti<strong>en</strong><br />
Als de laatste medeklinker <strong>van</strong> de stam e<strong>en</strong> l, r of n is <strong>en</strong> de daaraan voorafgaande<br />
klinker is lang, e<strong>en</strong> stomme e of e<strong>en</strong> korte ie, uu, oe, dan is het achtervoegsel <strong>van</strong><br />
het verkleinwoord -ti<strong>en</strong>. Soms wordt de n voorafgegaan door e<strong>en</strong> r, zoals in<br />
deerne, steerne.<br />
äkker akker äkkerti<strong>en</strong><br />
be<strong>en</strong>/bie:n be<strong>en</strong> (ledemaat) be<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>/bie:nti<strong>en</strong><br />
blore blaar bleurti<strong>en</strong><br />
bone boon beunti<strong>en</strong><br />
braandnettel brandnetel braandnettelti<strong>en</strong><br />
brummel braam(bes) brummelti<strong>en</strong><br />
buul/bule buidel, zak buulti<strong>en</strong><br />
deerne meisje deernti<strong>en</strong><br />
dekk<strong>en</strong> dek<strong>en</strong> dekk<strong>en</strong>ti<strong>en</strong><br />
dochter dochter döchterti<strong>en</strong><br />
grundel gr<strong>en</strong>del grundelti<strong>en</strong><br />
häne haan häänti<strong>en</strong><br />
hoorn hoorn heurnti<strong>en</strong><br />
joor jaar jeurti<strong>en</strong><br />
kämer kamer kämerti<strong>en</strong><br />
kettel ketel kettelti<strong>en</strong><br />
knie:ne konijn knie:nti<strong>en</strong><br />
koe:le kuil kuu:lti<strong>en</strong><br />
kogel kogel keugelti<strong>en</strong><br />
spel spel spellechi<strong>en</strong><br />
spróng sprong sprungechi<strong>en</strong><br />
stelle steel stellechi<strong>en</strong><br />
sterre ster sterrechi<strong>en</strong><br />
stóbbe stobbe stubbechi<strong>en</strong><br />
todde vod, lap töddechi<strong>en</strong><br />
tónne ton tunnechi<strong>en</strong><br />
wange wang wängechi<strong>en</strong><br />
zunne zon zunnechi<strong>en</strong>
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 88<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
kore kar keurti<strong>en</strong><br />
kuk<strong>en</strong> kuik<strong>en</strong> kuk<strong>en</strong>ti<strong>en</strong><br />
liester lijster liesterti<strong>en</strong><br />
maol maal(tijd) möölti<strong>en</strong><br />
maone maan möönti<strong>en</strong><br />
muil, pantoffel muulti<strong>en</strong><br />
naole naald nöölti<strong>en</strong><br />
ore ader eurti<strong>en</strong><br />
otter otter ötterti<strong>en</strong><br />
pere peer peerti<strong>en</strong><br />
raodsel raadsel röödselti<strong>en</strong><br />
schale schaal schäälti<strong>en</strong><br />
scheur scheur scheurti<strong>en</strong><br />
schoe:n scho<strong>en</strong> schuu:nti<strong>en</strong><br />
schöttel schotel schöttelti<strong>en</strong><br />
slinger slinger slingerti<strong>en</strong><br />
snäre snaar snäärti<strong>en</strong><br />
spie:gel spiegel spie:gelti<strong>en</strong><br />
steern ster steernti<strong>en</strong><br />
stie:n ste<strong>en</strong> stie:nti<strong>en</strong><br />
stoe:l stoel stuu:lti<strong>en</strong><br />
straole straal ströölti<strong>en</strong><br />
tie:n te<strong>en</strong> tie:nti<strong>en</strong><br />
traon traan tröönti<strong>en</strong><br />
tróffel troffel truffelti<strong>en</strong><br />
värk<strong>en</strong> vark<strong>en</strong> värk<strong>en</strong>ti<strong>en</strong><br />
vèènster v<strong>en</strong>ster vèènsterti<strong>en</strong><br />
vloe:re vloer vloe:rti<strong>en</strong><br />
vogel vogel veugelti<strong>en</strong><br />
wi<strong>en</strong> wijn wi<strong>en</strong>ti<strong>en</strong><br />
wortel wortel wörtelti<strong>en</strong><br />
zeis<strong>en</strong> zeis zeis<strong>en</strong>ti<strong>en</strong><br />
N.B. Er zijn dus twee woord<strong>en</strong> möönti<strong>en</strong>. Het <strong>en</strong>e hoort thuis in de groep die het<br />
achtervoegsel -i<strong>en</strong> krijgt <strong>en</strong> het verkleinwoord vormt <strong>van</strong> het woord maond<br />
‘maand’. Het andere is afgeleid <strong>van</strong> het woord maone ‘maan’ <strong>en</strong> heeft dus het achtervoegsel<br />
-ti<strong>en</strong>. In het eerste geval is het dus möönt-i<strong>en</strong> ‘maandje’ <strong>en</strong> in het twee-<br />
<strong>Raalte</strong> - de verkleinwoord<strong>en</strong><br />
de geval gaat het om het woord möön-ti<strong>en</strong> ‘maantje’. Hetzelfde doet zich voor bij<br />
häänti<strong>en</strong> (zie in de lijst<strong>en</strong> hierbov<strong>en</strong>).<br />
Het komt sporadisch voor dat e<strong>en</strong> woord met e<strong>en</strong> korte klinker vóór n, waar<strong>van</strong><br />
het verkleinwoord dus eig<strong>en</strong>lijk op -echi<strong>en</strong> zou moet<strong>en</strong> eindig<strong>en</strong>, de klinker verl<strong>en</strong>gt,<br />
t<strong>en</strong> gevolge waar<strong>van</strong> het verkleinwoord op -ti<strong>en</strong> uitgaat:<br />
zunne/zönne zoon zeunti<strong>en</strong><br />
In e<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel geval is er in het zelfst. naamwoord e<strong>en</strong> lange klinker <strong>en</strong> in het ermee<br />
overe<strong>en</strong>kom<strong>en</strong>de verkleinwoord e<strong>en</strong> korte:<br />
bie:le bijl bielti<strong>en</strong><br />
88 89<br />
-ki<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> uitgang -ki<strong>en</strong> wordt gehecht aan de woord<strong>en</strong> die eindig<strong>en</strong> op -ing, mits de aan -<br />
ing voorafgaande lettergreep de klemtoon heeft.<br />
ketting ketting kettinki<strong>en</strong><br />
p<strong>en</strong>ning p<strong>en</strong>ning p<strong>en</strong>ninki<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> meervoudsuitgang<strong>en</strong><br />
Het achtervoegsel -<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> meest voorkom<strong>en</strong>de meervoudsuitgang in het <strong>Raalte</strong>s is -<strong>en</strong>, maar volg<strong>en</strong>s uitspraakregel<br />
1 (p. 41) wordt de stomme e nooit uitgesprok<strong>en</strong>, ev<strong>en</strong>min als dat het<br />
geval is bij de werkwoordsvorm<strong>en</strong> die uitgaan op -<strong>en</strong>. Hieronder volgt e<strong>en</strong> aantal<br />
zelfstandige naamwoord<strong>en</strong> dat in het meervoud -<strong>en</strong> krijgt, waarbij nog opgemerkt<br />
moet word<strong>en</strong> dat als het grondwoord eindigt op e<strong>en</strong> stomme e, deze wegvalt voor<br />
het achtervoegsel, net zoals dat bij de verkleinwoord<strong>en</strong> gebeurt:<br />
ärfte erwt ärf<strong>en</strong><br />
ärm arm ärm<strong>en</strong><br />
baoge boog baog<strong>en</strong><br />
bèze bes bèz<strong>en</strong><br />
bólle stier bóll<strong>en</strong><br />
bone boon bon<strong>en</strong>
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 90<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
börd bord börd<strong>en</strong><br />
bós bos bóss<strong>en</strong><br />
böste borst böss<strong>en</strong><br />
bót bot bótt<strong>en</strong><br />
brugge brug brugg<strong>en</strong><br />
buje bui buj<strong>en</strong><br />
buul/bule zak, buidel bul<strong>en</strong><br />
d<strong>en</strong>ne d<strong>en</strong> d<strong>en</strong>n<strong>en</strong><br />
draod draad draod<strong>en</strong><br />
gaanze gans gaanz<strong>en</strong><br />
götte goot gött<strong>en</strong><br />
grachte gracht grach<strong>en</strong><br />
grepe mestvork grep<strong>en</strong><br />
heft handvat heff<strong>en</strong><br />
hège heg hèg<strong>en</strong><br />
hoe:d hoed hoe:d<strong>en</strong><br />
hoe:k hoek hoe:k<strong>en</strong><br />
joor jaar jor<strong>en</strong><br />
kässe kers käss<strong>en</strong><br />
katte kat katt<strong>en</strong><br />
knie:ne konijn knie:n<strong>en</strong><br />
knoes knuist knoes<strong>en</strong><br />
koe:le kuil koe:l<strong>en</strong><br />
koe:ze kies koe:z<strong>en</strong><br />
kore kar kor<strong>en</strong><br />
köste korst köss<strong>en</strong><br />
kouwe kooi kouw<strong>en</strong><br />
kruke kruik kruk<strong>en</strong><br />
leerze laars leerz<strong>en</strong><br />
lieste lijst lies<strong>en</strong><br />
lot lot (v. loterij) lott<strong>en</strong><br />
mane mand man<strong>en</strong><br />
maone maan maon<strong>en</strong><br />
mere merrie mer<strong>en</strong><br />
mölle mol<strong>en</strong> möll<strong>en</strong><br />
musse mus muss<strong>en</strong><br />
nach nacht nach<strong>en</strong><br />
naole naald naol<strong>en</strong><br />
nöst nest nöss<strong>en</strong><br />
oge oog og<strong>en</strong><br />
oor oor or<strong>en</strong><br />
ore ader; aar or<strong>en</strong><br />
pärre pad (= dier) pärr<strong>en</strong><br />
p<strong>en</strong>ning p<strong>en</strong>ning p<strong>en</strong>ning<strong>en</strong><br />
piepe pijp piep<strong>en</strong><br />
poest puist poes<strong>en</strong><br />
reupe ruif reup<strong>en</strong><br />
ribbe rib ribb<strong>en</strong><br />
roe:f ruif roe:v<strong>en</strong><br />
roete ruit roet<strong>en</strong><br />
rotte rat rott<strong>en</strong><br />
schale schaal schal<strong>en</strong><br />
scheur scheur scheur<strong>en</strong><br />
schok schok schokk<strong>en</strong><br />
schoof schoof schov<strong>en</strong><br />
slot slot slott<strong>en</strong><br />
sökke sok sökk<strong>en</strong><br />
stalluchte stallantaarn stalluch<strong>en</strong><br />
stät staart stätt<strong>en</strong><br />
stie:n ste<strong>en</strong> stie:n<strong>en</strong><br />
stóbbe stobbe stóbb<strong>en</strong><br />
stoe:l stoel stoe:l<strong>en</strong><br />
straf straf straff<strong>en</strong><br />
straole straal straol<strong>en</strong><br />
tie:le rij garv<strong>en</strong> tie:l<strong>en</strong><br />
tie:n te<strong>en</strong> tie:n<strong>en</strong><br />
tóbbe teil tóbb<strong>en</strong><br />
traon traan traon<strong>en</strong><br />
vlesse fles vless<strong>en</strong><br />
vörke vork vörk<strong>en</strong><br />
wange wang wang<strong>en</strong><br />
wanne wan wann<strong>en</strong><br />
wepse wesp weps<strong>en</strong><br />
wie:ge wieg wie:g<strong>en</strong><br />
wolke wolk wolk<strong>en</strong><br />
wost worst woss<strong>en</strong><br />
zweppe zweep zwepp<strong>en</strong><br />
<strong>Raalte</strong> - de meervoudsuitgang<strong>en</strong><br />
zwi<strong>en</strong> zwijn zwi<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
zwore zwoerd zwor<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> woord<strong>en</strong> ärfte ‘erwt’, heft ‘handvat’, nöst ‘nest’, stalluchte ‘stallantaarn’, wost<br />
‘worst’ <strong>en</strong>z. word<strong>en</strong> in het meervoud respectievelijk ärf<strong>en</strong>, heff<strong>en</strong>, nöss<strong>en</strong>, stalluch<strong>en</strong>,<br />
woss<strong>en</strong> <strong>en</strong>z. omdat e<strong>en</strong> -t- tuss<strong>en</strong> e<strong>en</strong> stemloze schuurklank (f, s, ch) <strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> neusmedeklinker (n, m, ng) niet wordt uitgesprok<strong>en</strong>. Dit geldt ook voor het<br />
<strong>Heino</strong>os (zie p.142) <strong>en</strong> het <strong>Lemelerveld</strong>s (zie p. 182).<br />
E<strong>en</strong> -f of e<strong>en</strong> -s aan het einde <strong>van</strong> e<strong>en</strong> zelfstandig naamwoord verandert in respectievelijk<br />
e<strong>en</strong> -v of e<strong>en</strong> –z, t<strong>en</strong>zij de klinker die onmiddellijk voorafgaat aan de -f of<br />
de -s behoort tot de groep <strong>van</strong> de volg<strong>en</strong>de 8 korte klinkers: i, e, ä, u, ö, ó, o, a, <strong>en</strong><br />
in e<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel geval ook de korte oe:<br />
baas baas baz<strong>en</strong><br />
breef brief brev<strong>en</strong><br />
gewulfte gewelf gewulv<strong>en</strong><br />
roe:f ruif roe:v<strong>en</strong><br />
maar (als gevolg <strong>van</strong> de aanwezigheid <strong>van</strong> e<strong>en</strong> korte klinker):<br />
bós bos bóss<strong>en</strong><br />
straf straf straff<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong>z., <strong>en</strong> ook:<br />
knoes/voes knuist/vuist knoes<strong>en</strong>/voes<strong>en</strong><br />
Bij e<strong>en</strong> aantal woord<strong>en</strong> verandert de korte klinker in het <strong>en</strong>kelvoud in e<strong>en</strong> lange<br />
klinker in het meervoud, maar verandert de kwaliteit (het timbre) <strong>van</strong> de klinker<br />
niet:<br />
dief dief die:v<strong>en</strong><br />
egge eg èg<strong>en</strong><br />
hoef hoef hoe:v<strong>en</strong><br />
huus huis hu:z<strong>en</strong><br />
kruus kruis kru:z<strong>en</strong><br />
moes muis moe:z<strong>en</strong><br />
schip schip schep<strong>en</strong><br />
Voor de verandering<strong>en</strong>: s, f (<strong>en</strong>k.) > z , v (mv.), zie hierbov<strong>en</strong>.<br />
90 91
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 92<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
In weer andere gevall<strong>en</strong> is er zowel e<strong>en</strong> verandering in de kwantiteit (de l<strong>en</strong>gte) als<br />
in de kwaliteit (het timbre):<br />
dag dag däg<strong>en</strong><br />
dak dak däk<strong>en</strong><br />
gat gat gät<strong>en</strong><br />
gebod huwelijks- gebod<strong>en</strong><br />
aankondiging<br />
In e<strong>en</strong> paar gevall<strong>en</strong> gaat het zelfst. nw. in het <strong>en</strong>kelvoud uit op e<strong>en</strong> klinker, terwijl<br />
het meervoud eindigt op -j<strong>en</strong>, geschrev<strong>en</strong> -i<strong>en</strong>:<br />
ree ree reei<strong>en</strong><br />
slee slee sleei<strong>en</strong><br />
vlo vlo vlooi<strong>en</strong><br />
In e<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel geval is het meervoud heel onregelmatig:<br />
hemp hemd hemd<strong>en</strong><br />
Het achtervoegsel -n<br />
Sommige woord<strong>en</strong> die dit achtervoegsel krijg<strong>en</strong>, eindig<strong>en</strong> in het <strong>en</strong>kelvoud op e<strong>en</strong><br />
–d, die in het meervoud wegvalt. Andere woord<strong>en</strong> plakk<strong>en</strong> dit meervoudsachtervoegsel<br />
gewoon achter het <strong>en</strong>kelvoud. <strong>De</strong> n <strong>van</strong> het meervoud wordt alle<strong>en</strong> maar<br />
gehoord doordat de voorafgaande klinker e<strong>en</strong> uitspraak door de neus heeft gekreg<strong>en</strong><br />
(zie regel 7a, p. 45).<br />
blad blad blään<br />
lä la(de) lään<br />
pad pad pään<br />
glas glas gläz<strong>en</strong><br />
slag slag släg<strong>en</strong><br />
vat vat vät<strong>en</strong><br />
rad rad rään<br />
sprao spreeuw spraon<br />
trèè tree, trede trèèn<br />
Bij de woord<strong>en</strong> blad, pad, rad is er sprake <strong>van</strong> klinkerverandering tuss<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel- <strong>en</strong><br />
meervoud.<br />
Het achtervoegsel -n<strong>en</strong><br />
<strong>Raalte</strong> - de meervoudsuitgang<strong>en</strong><br />
Enkele woord<strong>en</strong> die in het <strong>en</strong>kelvoud uitgaan op e<strong>en</strong> lange klinker krijg<strong>en</strong> in het<br />
meervoud de uitgang -n<strong>en</strong>:<br />
knie: knie knie:n<strong>en</strong> (mv. ook knie:ne, zie aldaar)<br />
koe: koe koe:n<strong>en</strong><br />
Het achtervoegsel -e<br />
E<strong>en</strong> aantal e<strong>en</strong>lettergrepige zelfstandige naamwoord<strong>en</strong> dat uitgaat op e<strong>en</strong> medeklinker<br />
krijgt in het meervoud e<strong>en</strong> -e:<br />
bie:st koe, beest bie:ste<br />
haand hand hane<br />
(ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kelv.) hurk<strong>en</strong> hoe:ke<br />
(ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kelv.) kler<strong>en</strong> klere (ook: kler<strong>en</strong>)<br />
luus luis lu:ze<br />
schoe:n scho<strong>en</strong> schoe:ne<br />
taand tand tane<br />
Sommige verschill<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel- <strong>en</strong> meervoud - voor wat betreft klinkers <strong>en</strong>/of<br />
medeklinkers - die we al eerder gezi<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>, kom<strong>en</strong> ook hier voor. <strong>De</strong> woord<strong>en</strong><br />
haand <strong>en</strong> taand hebb<strong>en</strong> ook als meervoud: haand<strong>en</strong>, taand<strong>en</strong>.<br />
Het achtervoegsel -ne<br />
Eén zelfstandig naamwoord, dat uitgaat op e<strong>en</strong> lange klinker, krijgt in het meervoud<br />
-ne:<br />
knie: knie knie:ne (mv. ook: knie:n<strong>en</strong>)<br />
Het achtervoegsel -s<br />
Woord<strong>en</strong> die uitgaan op -el, -em, -<strong>en</strong>, -er - waar<strong>van</strong> de stomme e overig<strong>en</strong>s nooit<br />
wordt uitgesprok<strong>en</strong>, zie uitspraakregel 1, p. 41 - of die waar<strong>van</strong> de laatste twee<br />
medeklinkers -rn zijn, krijg<strong>en</strong> e<strong>en</strong> meervoud op -s:<br />
92 93
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 94<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
baodem bodem baodems<br />
bessem bezem bessems<br />
braandnettel brandnetel braandnettels<br />
brummel braam(bes) brummels<br />
bukk<strong>en</strong> bokking bukk<strong>en</strong>s<br />
deerne meisje deerns<br />
dekk<strong>en</strong> dek<strong>en</strong> dekk<strong>en</strong>s<br />
hoorn hoorn hoorns<br />
kämer kamer kämers<br />
kettel ketel kettels<br />
kniewäg<strong>en</strong> knieholte kniewäg<strong>en</strong>s<br />
kuk<strong>en</strong> kuik<strong>en</strong> kuk<strong>en</strong>s<br />
ledder ladder ledders<br />
leppel lepel leppels<br />
leug<strong>en</strong> leug<strong>en</strong> leug<strong>en</strong>s<br />
liester lijster liesters<br />
öpper opper (hooi, gras) öppers<br />
rekkel reu rekkels<br />
sch<strong>en</strong>k<strong>en</strong> (kleine) achterham sch<strong>en</strong>k<strong>en</strong>s<br />
schöttel schotel schöttels<br />
spie:gel spiegel spie:gels<br />
steern ster steerns<br />
stekkel stekel stekkels<br />
tróffel troffel tróffels<br />
värk<strong>en</strong> vark<strong>en</strong> värk<strong>en</strong>s<br />
wortel wortel wortels<br />
zeis<strong>en</strong> zeis zeis<strong>en</strong>s<br />
zwaoger zwagers zwaogers<br />
Dit achtervoegsel krijgt ook:<br />
zönne/zunne zoon zöns/zuns<br />
Het achtervoegsel -er<br />
Enkele woord<strong>en</strong> nem<strong>en</strong> in het meervoud -er:<br />
94<br />
ei ei eier<br />
(eui)lam ooilam (eui)lammer<br />
kalf kalf kalver<br />
kinder<strong>en</strong> wichter<br />
N.B. wicht (<strong>en</strong>k.) betek<strong>en</strong>t ‘meisje’.<br />
<strong>De</strong> telwoord<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> hoofdtelwoord<strong>en</strong><br />
<strong>Raalte</strong> - de telwoord<strong>en</strong><br />
ie:ne e<strong>en</strong> ie:n<strong>en</strong>twintig één<strong>en</strong>twintig<br />
twee twee tweeëntwintig tweeëntwintig<br />
dree drie dreeë<strong>en</strong>twintig drieëntwintig<br />
vere vier ’ver<strong>en</strong>twintig vier<strong>en</strong>twintig<br />
vie:ve vijf ’vie:v<strong>en</strong>twintig vijv<strong>en</strong>twintig<br />
zesse zes ’sess<strong>en</strong>twintig zes<strong>en</strong>twintig<br />
zeuv<strong>en</strong> zev<strong>en</strong> ’seuv<strong>en</strong><strong>en</strong>twintig zev<strong>en</strong><strong>en</strong>twintig<br />
achte acht ach<strong>en</strong>twintig acht<strong>en</strong>twintig<br />
neg<strong>en</strong> neg<strong>en</strong> neg<strong>en</strong><strong>en</strong>twintig neg<strong>en</strong><strong>en</strong>twintig<br />
ti<strong>en</strong>e ti<strong>en</strong> dättig dertig<br />
elf elf feertig veertig<br />
twaalf twaalf fieftig vijftig<br />
därti<strong>en</strong>e derti<strong>en</strong> sestig zestig<br />
veerti<strong>en</strong>e veerti<strong>en</strong> seuv<strong>en</strong>tig zev<strong>en</strong>tig<br />
viefti<strong>en</strong>e vijfti<strong>en</strong> tachtig tachtig<br />
zesti<strong>en</strong>e zesti<strong>en</strong> neg<strong>en</strong>tig neg<strong>en</strong>tig<br />
zeuv<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>e zev<strong>en</strong>ti<strong>en</strong> hónderd honderd<br />
achtti<strong>en</strong>e achtti<strong>en</strong> du:z<strong>en</strong>d duiz<strong>en</strong>d<br />
neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>e neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong><br />
twintig twintig<br />
<strong>De</strong> telwoord<strong>en</strong> die op e<strong>en</strong> stomme -e eindig<strong>en</strong>, verliez<strong>en</strong> deze klank als er e<strong>en</strong><br />
zelfstandig naamwoord op volgt. Vgl.:<br />
veerti<strong>en</strong> kraant<strong>en</strong> veerti<strong>en</strong> krant<strong>en</strong><br />
zeuv<strong>en</strong>ti<strong>en</strong> kalver zev<strong>en</strong>ti<strong>en</strong> kalver<strong>en</strong><br />
95
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 96<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
<strong>De</strong> telwoord<strong>en</strong> die erg<strong>en</strong>s -<strong>en</strong> (zeuv<strong>en</strong>, neg<strong>en</strong>tig) of -<strong>en</strong><strong>en</strong> (seuv<strong>en</strong><strong>en</strong>twintig, neg<strong>en</strong><strong>en</strong>twintig)<br />
in zich hebb<strong>en</strong> verliez<strong>en</strong> de stomme e één- of tweemaal t<strong>en</strong>gevolge <strong>van</strong><br />
uitspraakregel 1 (p. 41).<br />
<strong>De</strong> rangtelwoord<strong>en</strong><br />
mannelijk<br />
n eers<strong>en</strong> de eerste<br />
n tw<strong>en</strong><strong>en</strong> de tweede<br />
n därd<strong>en</strong> de derde<br />
n veerd<strong>en</strong> de vierde<br />
n vie:v<strong>en</strong> de vijfde<br />
n zess<strong>en</strong> de zesde<br />
n zeuv<strong>en</strong><strong>en</strong> de zeuv<strong>en</strong>de<br />
n achst<strong>en</strong> de achtste<br />
n neg<strong>en</strong><strong>en</strong> de neg<strong>en</strong>de<br />
n ti<strong>en</strong><strong>en</strong> de ti<strong>en</strong>de<br />
n elv<strong>en</strong> de elfde<br />
vrouwelijk <strong>en</strong> onzijdig<br />
de eerste, et eerste<br />
de tweede, et tweede<br />
de därde, et därde<br />
de veerde, et veerde<br />
Tijdsaanduiding<strong>en</strong><br />
96<br />
n twaalv<strong>en</strong> de twaalfde<br />
n därti<strong>en</strong><strong>en</strong> de derti<strong>en</strong>de<br />
n veerti<strong>en</strong><strong>en</strong> de veerti<strong>en</strong>de<br />
<strong>en</strong>z.<br />
n twintigst<strong>en</strong> de twintigste<br />
n dättigst<strong>en</strong> de dertigste<br />
n veertigst<strong>en</strong> de veertigste<br />
<strong>en</strong>z.<br />
n hónderdst<strong>en</strong> de honderdste<br />
n du:z<strong>en</strong>dst<strong>en</strong> de duiz<strong>en</strong>dste<br />
de viefde, et viefde<br />
de zesde, et zesde<br />
de zeuv<strong>en</strong>de, et zeuv<strong>en</strong>de<br />
<strong>en</strong>z.<br />
zundag zondag sunnes, sundes, ’s zundäg<strong>en</strong>s ’s zondags<br />
maondag maandag maones, ’maondäg<strong>en</strong>s ’s maandags<br />
dinsdag dinsdag dinzes, dinsdäg<strong>en</strong>s dinsdags<br />
wo<strong>en</strong>sdag wo<strong>en</strong>sdag swo<strong>en</strong>zes, ’s wo<strong>en</strong>sdäg<strong>en</strong>s ’s wo<strong>en</strong>sdags<br />
dónderdag donderdag dónders, dónderdäg<strong>en</strong>s donderdags<br />
vriejdag vrijdag vriejdes, vriejdäg<strong>en</strong>s vrijdags<br />
saoterdag zaterdag saoters, saoterdäg<strong>en</strong>s ’s zaterdags<br />
vummes ’s morg<strong>en</strong>s<br />
snómmes ’s middags<br />
meert maart<br />
<strong>Raalte</strong> - Syntactische verschijnsel<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> nam<strong>en</strong> <strong>van</strong> de overige maand<strong>en</strong> zijn wat betreft de spelling gelijk aan die <strong>van</strong><br />
het Nederlands.<br />
Syntactische verschijnsel<strong>en</strong><br />
1. In het <strong>Raalte</strong>s (<strong>en</strong> ook in <strong>Heino</strong>) kunn<strong>en</strong> zinn<strong>en</strong> als: Wie hebt de hele zómmer de<br />
h<strong>en</strong>gst bie huus had lop<strong>en</strong> voorkom<strong>en</strong>, waarin na de persoonsvorm hebt in het<br />
tweede deel <strong>van</strong> de zin de twee werkwoordvorm<strong>en</strong> had (o.v.t.) <strong>en</strong> lop<strong>en</strong> (onbepaalde<br />
wijs) naast elkaar staan. In het Nederlands kan dat niet: “had lop<strong>en</strong>”, of:<br />
“lop<strong>en</strong> gehad” o.i.d. is in het Nederlands niet mogelijk. We zoud<strong>en</strong> in het<br />
Nederlands zegg<strong>en</strong>: “Wij hadd<strong>en</strong> de hele zomer de h<strong>en</strong>gst bij ons huis/vlak bij<br />
huis lop<strong>en</strong>” (o.v.t.), of: “Wij hebb<strong>en</strong> de hele zomer de h<strong>en</strong>gst bij ons huis/vlak<br />
bij huis gehad” (v.t.t.).<br />
N.B.: bie huus kan ook niet precies zo in het Nederlands vertaald word<strong>en</strong>: er<br />
moet e<strong>en</strong> lidwoord of e<strong>en</strong> bepal<strong>en</strong>d woord tuss<strong>en</strong> staan: “bij het huis”, “bij ons<br />
huis”. Wel kan: “vlak bij huis”.<br />
2. In de uitdrukking: aan het + onbepaalde wijs (= het hele werkwoord) + zijn,<br />
staat het bijwoord vóór de onbepaalde wijs. (ook in het <strong>Heino</strong>os):<br />
<strong>De</strong> boe:r is an het schaol bouw<strong>en</strong> ‘<strong>De</strong> boer is ondiep aan het ploeg<strong>en</strong>’<br />
3. Vaak begeleid<strong>en</strong> de partikels of <strong>en</strong> as de betrekkelijke voornaamwoord<strong>en</strong> of de<br />
voegwoord<strong>en</strong>:<br />
A-j niet weet wat of det is ... ‘Als je niet weet wat dat is ...’<br />
4. Sommige voorzetsels word<strong>en</strong> soms als bijwoord weer herhaald:<br />
In die kärntónne mu-j e<strong>en</strong> betti<strong>en</strong> zoe:re melk in doe:n ‘In die karnton moet je<br />
e<strong>en</strong> beetje zure melk do<strong>en</strong>’<br />
Het verschijnsel komt ook in het <strong>Heino</strong>os <strong>en</strong> het <strong>Lemelerveld</strong>s voor.<br />
97
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 98<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
Uitdrukking<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> aan het <strong>Raalte</strong>s<br />
za-k oe an de kop houw<strong>en</strong>? wil je e<strong>en</strong> klap voor je hoofd hebb<strong>en</strong>?<br />
et règ<strong>en</strong><strong>en</strong> det et smakk<strong>en</strong> het reg<strong>en</strong>de dat het goot<br />
kot bie huus dicht bij huis<br />
hie hef et weer mooi in de plooi hij heeft het weer mooi voor elkaar<br />
hie deud de deure lös hij deed de deur op<strong>en</strong><br />
hie is der daonig mee an de gank hij is er druk mee bezig<br />
in de roe:ze (Hei, Le) in het wilde weg<br />
iederreis (veroud.) iedere keer<br />
nao diss<strong>en</strong> weer e<strong>en</strong> vriss<strong>en</strong> na deze (losse scharrel) weer e<strong>en</strong> verse (e<strong>en</strong><br />
nieuwe)<br />
wat gao-j door toch scheuk<strong>en</strong>? wat sta je daar toch te schur<strong>en</strong>?<br />
bie de zómmerdag ’s zomers<br />
tied<strong>en</strong> tijd<strong>en</strong> lang<br />
trechte mäk<strong>en</strong> klaar mak<strong>en</strong><br />
<strong>Raalte</strong>r tekst<br />
Folklore<br />
A-j dus in Raolte bint gebor<strong>en</strong> <strong>en</strong> ie kunt dan ók nog e<strong>en</strong> betti<strong>en</strong> plat praot<strong>en</strong>, dan<br />
ku-j sóms e<strong>en</strong> heleboel mèèns<strong>en</strong> um oe h<strong>en</strong> krie:g<strong>en</strong> die grääg met e<strong>en</strong> päär grote<br />
og<strong>en</strong> oe staot an te kiek<strong>en</strong> <strong>en</strong> die mut wet<strong>en</strong> wa-j allemaole zo te vertell<strong>en</strong> hebt.<br />
Nou, ik heb toch èg<strong>en</strong>lijk ók nog wel e<strong>en</strong> ietsi<strong>en</strong> te vertell<strong>en</strong> <strong>van</strong> Raolte, want ja, ik<br />
heb al wel ies väker e’zeg: Och, Raolte is toch nog wel e<strong>en</strong> betti<strong>en</strong> e<strong>en</strong> folkloristische<br />
geme<strong>en</strong>te. A-j al’l<strong>en</strong>ig dus der mär ies an d<strong>en</strong>kt an hetg<strong>en</strong>e wat ze zo bie de<br />
zómmerdag gaot doe:n. As de lu allemaol vekaansie hebt dan kómt ze noor Raolte<br />
toe <strong>en</strong> dan gaot ze ies èv<strong>en</strong> kiek<strong>en</strong> op de bottermärkt. En die bottermärkt die besteet<br />
al meer as vie:v<strong>en</strong>därtig, al wel zowat veertig joor det ze det in Raolte doe:t<br />
<strong>en</strong> door binne wie dan <strong>van</strong>och<strong>en</strong>d dus ók al zo hartstikke mooi met begunn<strong>en</strong>. Met<br />
e<strong>en</strong> aolderwetse kärntónne. ’k Wete niet o-j oe door nog wel ietsi<strong>en</strong> bie veur kunt<br />
stell<strong>en</strong>, mär det is zón hölt<strong>en</strong> tónne woor ze vrógger in känn<strong>en</strong>. Dan zörg<strong>en</strong> ie det<br />
der e<strong>en</strong> betti<strong>en</strong> zoe:re melk in kwaam, want a-j der gi<strong>en</strong> zoe:re melk in doe:t dan<br />
stao-j met Niejjoor nog te känn<strong>en</strong>, dan he-j nog gi<strong>en</strong> botter. Nee, ie mut in die<br />
kärntónne mu-j e<strong>en</strong> betti<strong>en</strong> zoe:re melk in doe:n <strong>en</strong> dan gao-j dan mär e<strong>en</strong> half<br />
uur, drie ketie:r e<strong>en</strong> betti<strong>en</strong> stamp<strong>en</strong> met de puls óp <strong>en</strong> neer <strong>en</strong> dan krie-j der bot-<br />
98<br />
<strong>Raalte</strong> - Uitdrukking<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> aan het <strong>Raalte</strong>s<br />
ter in. En die botter die drif dan óp die fijne läkkere kärnemelk <strong>en</strong> die kärnemelk<br />
die ku-j der dan uut schepp<strong>en</strong> <strong>en</strong> die wille wie altied grääg an de man br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>.<br />
Mär det niet al’l<strong>en</strong>ig, die botter, we hebt door ók nog e<strong>en</strong> heleboel olde ambacht<strong>en</strong><br />
meer óp die bottermärkt. Door kiek ie oe echt dus de og<strong>en</strong> bie uut. A-j al’l<strong>en</strong>ig al<br />
d<strong>en</strong>kt an det muts<strong>en</strong>mäk<strong>en</strong>, an ’t kantkloss<strong>en</strong> <strong>en</strong> spinn<strong>en</strong> <strong>en</strong> letterdoe:k<strong>en</strong> mäk<strong>en</strong>,<br />
ja, <strong>van</strong> alles is der dan altied zo te zie:n. En, da’s ók altied nog e<strong>en</strong> dink, dat mutte<br />
wie nooit vergett<strong>en</strong>, dat is et zog<strong>en</strong>äämde <strong>Salland</strong>se gerecht <strong>en</strong> dat is de kruudmoes.<br />
En a-j niet weet wat of det is, et is makkelijk zat <strong>en</strong> dan e<strong>en</strong> betti<strong>en</strong> te vergeliek<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> kärnemelkse pap, met e<strong>en</strong> goed stukki<strong>en</strong> wost der deur <strong>en</strong> e<strong>en</strong> betti<strong>en</strong><br />
kärvel, dat is dan de kruud wat in die moes zit, <strong>en</strong> dat is dan dus kruudmoes. Mär<br />
et wödt wel ietsi<strong>en</strong> anders trechte emääkt, heur. Dat is e<strong>en</strong> <strong>Salland</strong>se gerecht wat<br />
hier in disse streke dus ók heel völle egett<strong>en</strong> wödt.<br />
Al met al bint det èg<strong>en</strong>lijk dus toch almaol <strong>van</strong> die ev<strong>en</strong>em<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die almaol uut de<br />
tied erääkt bint. Närg<strong>en</strong>s zie-j meer e<strong>en</strong> kärntónne, närg<strong>en</strong>s zie-j meer e<strong>en</strong> spinnewiel,<br />
närg<strong>en</strong>s zie-j meer et kantkloss<strong>en</strong>. Dat is gewoon, nóu ja, e<strong>en</strong> betti<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
hobby ewörr<strong>en</strong>, mär dat mós toch vrógger almaol dus óp de boe:rderiej<strong>en</strong> gebeur<strong>en</strong>,<br />
almaol haandwärk, e<strong>en</strong> boek vól wärk hadd<strong>en</strong> ze der met. Tied<strong>en</strong> zatt<strong>en</strong> ze der<br />
met te knooi<strong>en</strong> <strong>en</strong> te doe:n. Mär, der was ók volk óp de boe:rderieje; ie hann<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> grote knech, ie hann<strong>en</strong> e<strong>en</strong> kleine knech, ie hann<strong>en</strong> e<strong>en</strong> grote meid, ie hann<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> kleine meid. <strong>De</strong>r was óntiegelijk völle volk óp die boe:rderieje, die al det wärk<br />
dus door mooi kónn<strong>en</strong> doe:n.<br />
A-j noe hier óp ’t og<strong>en</strong>blik deur Raolte h<strong>en</strong> loopt, dan hebt ze dus meer<br />
stadsallu:re, mär vrógger was dat ech dus e<strong>en</strong> plattelandsgeme<strong>en</strong>te, wat ók in et<br />
waop<strong>en</strong> <strong>van</strong> Raolte was terugge te vind<strong>en</strong>: de gold<strong>en</strong> kór<strong>en</strong>är<strong>en</strong>. En dan mu-w dan<br />
dus säm<strong>en</strong>, ók met <strong>Heino</strong>. <strong>De</strong>r zit dan ók nog e<strong>en</strong> klaoverblad bie, mär dat is toch<br />
ech ók wel wat <strong>van</strong> de natuu:r groot ebrach is <strong>en</strong> woor hie:r dus het boe:r<strong>en</strong>volk<br />
goed met aoverweg kan.<br />
(tekst <strong>van</strong> de heer H.P. Brinkhuis <strong>en</strong> door hemzelf uitgesprok<strong>en</strong>)<br />
Enkele k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> <strong>van</strong> het <strong>Raalte</strong>s als e<strong>en</strong> <strong>Salland</strong>s dialect:<br />
1. <strong>De</strong> woord<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> vaak e<strong>en</strong> korte klinker waar het Standaardnederlands e<strong>en</strong><br />
lange heeft: betti<strong>en</strong>, vergett<strong>en</strong>, egett<strong>en</strong>, völle, mär, ók.<br />
2. In de o.t.t. is de werkwoordsuitgang, behalve in de 1e pers. <strong>en</strong>k. <strong>en</strong> soms in de<br />
3e pers. <strong>en</strong>k., e<strong>en</strong> -t: a-j d<strong>en</strong>kt, ie kunt, ze gaot, a-j loopt, hebt ze, et wödt.<br />
3. In veel vorm<strong>en</strong> <strong>van</strong> de 3e pers. <strong>en</strong>k. <strong>van</strong> de o.t.t. <strong>van</strong> de sterke werkwoord<strong>en</strong> is<br />
er ge<strong>en</strong> -t: die botter die drif.<br />
99
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 100<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
4. Als in de o.t.t. het werkwoord gevolgd wordt door de 1e pers. mv., dan is de<br />
werkwoordsuitgang ge<strong>en</strong> -t maar e<strong>en</strong> -e: binne wie, mutte wie.<br />
5. Waar in het Nederlands gezegd wordt: ‘knecht’, ‘echt’, ‘gebracht’, ‘gezegd’ ,<br />
wordt in het <strong>Raalte</strong>s gebezigd: knech, ech, ebrach, e’zeg.<br />
6. In de o.v.t. <strong>van</strong> de zwakke werkwoord<strong>en</strong> krijg<strong>en</strong> alle persoonsvormuitgang<strong>en</strong><br />
-<strong>en</strong>: dan zörg<strong>en</strong> ie. In de o.v.t. <strong>van</strong> de sterke werkwoord<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> de 2e pers.<br />
<strong>en</strong>k. <strong>en</strong> de person<strong>en</strong> <strong>van</strong> het mv. -<strong>en</strong>: ie hann<strong>en</strong>, tied<strong>en</strong> zatt<strong>en</strong> ze der met te<br />
knooi<strong>en</strong>.<br />
7. Het voltooid deelwoord heeft als voorvoegsel e-: e’zeg, emääkt, egett<strong>en</strong>, erääkt,<br />
ebrach.<br />
100<br />
<strong>Heino</strong><br />
<strong>De</strong> klinkers<br />
<strong>Heino</strong> - <strong>De</strong> klinkers<br />
Omdat het <strong>Heino</strong>os dezelfde klinkers heeft als het <strong>Raalte</strong>s verwijz<strong>en</strong> we voor de<br />
beschrijving er<strong>van</strong> naar de p.12-35. We vermeld<strong>en</strong> dus alle<strong>en</strong> de klank<strong>en</strong> met eronder<br />
e<strong>en</strong> vrij groot aantal voorbeeld<strong>en</strong> waarin de klinker in kwestie voorkomt.<br />
ie<br />
biete biet<br />
blie blij<br />
die die<br />
gelieke eff<strong>en</strong>, gelijk<br />
gi<strong>en</strong> ge<strong>en</strong><br />
hie hij<br />
ielu (veroud.) jullie (onderwerp)<br />
ki<strong>en</strong><strong>en</strong> kiem<strong>en</strong>, uitlop<strong>en</strong><br />
(v. aardappels)<br />
knie (ook knie:) knie<br />
kribbechie kribje<br />
li<strong>en</strong>e teugels<br />
liesie (2 maal ie) lijstje<br />
mede’si<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
(ook: middesi<strong>en</strong><strong>en</strong>)<br />
medicijn<strong>en</strong><br />
mi<strong>en</strong> mijn (bez. vnw.)<br />
nief mes<br />
niep hakbijl<br />
pelietsie (2 maal ie) politie<br />
pielebaoge pijl <strong>en</strong> boog<br />
pottefulie portefeuille<br />
riepe rijp (bijv. nw.)<br />
sliep<strong>en</strong> slijp<strong>en</strong><br />
spieker spijker<br />
spiet spijt (zelfst. nw.)<br />
stiesel stijfsel<br />
striek<strong>en</strong> strijk<strong>en</strong><br />
tiek tijk<br />
tiel groep kor<strong>en</strong>schov<strong>en</strong><br />
ti<strong>en</strong>d<strong>en</strong> ti<strong>en</strong>de<br />
twiechie (2 maal ie) twijgje<br />
verdriet verdriet<br />
wie wij<br />
In deze woord<strong>en</strong> gaat de ie-klank terug op e<strong>en</strong><br />
a. owg. lange i: in de verkleinwoordsuitgang –ie, in blie, gelieke, ielu, ki<strong>en</strong><strong>en</strong>, li<strong>en</strong>e, liesie, mi<strong>en</strong>, nief,<br />
piele-, riepe, sliep<strong>en</strong>, spieker, stiesel, striek<strong>en</strong>, tiel, wie <strong>en</strong> waarschijnlijk ook niep <strong>en</strong> twiechie.<br />
b. owg. io, in knie <strong>en</strong> verdriet <strong>en</strong> mogelijk die, waar<strong>van</strong> de klinker ook uit e<strong>en</strong> owg.lange e kan<br />
kom<strong>en</strong>.<br />
c. owg. lange e, die later is verhoogd tot ie: in biete, hie <strong>en</strong> tiek.<br />
d. owg. ai (Oudsaksisch ee), later verhoogd tot ie, in gi<strong>en</strong>.<br />
e. owg. eha, na sam<strong>en</strong>trekking <strong>en</strong> verhoging, in ti<strong>en</strong>d<strong>en</strong>.<br />
Le<strong>en</strong>woord<strong>en</strong> zijn pottefulie, spiet (uit het Frans), ’medesi<strong>en</strong><strong>en</strong>, pelietsie (uit het Latijn).<br />
101
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 102<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
ie:<br />
allie:s hetzelfde<br />
astoeblie:f alstublieft<br />
bie:n be<strong>en</strong> (alle<strong>en</strong>:<br />
lichaamsdeel)<br />
die:v<strong>en</strong> diev<strong>en</strong><br />
gie: snede gras<br />
glie:r<strong>en</strong> glijd<strong>en</strong><br />
ie:kertie<br />
(ook: eekheurntie) eekhoorntje<br />
ie:sder ijzer<br />
lie:n lijd<strong>en</strong><br />
lie:st leest (zelfst. nw.)<br />
’Pisgrie:te Sint Margriet<br />
rie:m riem<br />
rie:ze rijshout<br />
<strong>De</strong> lange ie gaat in deze woord<strong>en</strong> terug op e<strong>en</strong>:<br />
a. owg. ai (Oudsaksisch ee), later verhoogd tot lange ie, in allie:s, bie:n, lie:st, -stie:n <strong>en</strong> wrs.<br />
ook gie:, ie:kertie <strong>en</strong> schie:f.<br />
b. owg. io, in -blie:f, die:v<strong>en</strong>, rie:m <strong>en</strong> vie:r.<br />
c. owg. lange i is lang geblev<strong>en</strong> voor r <strong>en</strong> in op<strong>en</strong> lettergreep voor v, z, g in ie:sder/ie:zer, rie:ze,<br />
schrie:v<strong>en</strong>, slie:re, wie:sder (uit: wie:zer), zwie:g<strong>en</strong> <strong>en</strong> waarschijnlijk ook glie:r<strong>en</strong>. Ook in<br />
zwie:mel<strong>en</strong>. Na verkorting is de oorspr. lange i weer lang geword<strong>en</strong> door uitval <strong>van</strong> de d in<br />
lie:n (uit lied<strong>en</strong>).<br />
d. owg. lange e, later verhoogd tot ie: in spie:gel <strong>en</strong> wie:ge.<br />
e. owg. eha, na sam<strong>en</strong>trekking <strong>en</strong> verhoging, in zie:n.<br />
E<strong>en</strong> le<strong>en</strong>woord uit het Latijn is (’Pis)grie:te. Onduidelijk is de herkomst <strong>van</strong> de ie: in slie:t<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
wie:rig.<br />
uu<br />
aju aju<br />
bluumpie bloempje<br />
bluusterig stormachtig<br />
dudelijk duidelijk<br />
dute duit<br />
Duutser Duitser<br />
102<br />
schie:f scheef<br />
schrie:v<strong>en</strong> schrijv<strong>en</strong><br />
slie:re rij (zelfst. nw.)<br />
slie:t<strong>en</strong> sliet<strong>en</strong>, zolderplank<strong>en</strong><br />
spie:gel spiegel<br />
vie:r vier (telw.)<br />
wetstie:n wetste<strong>en</strong><br />
wie:ge wieg<br />
wie:rig dartel<br />
wie:sder wijzer (v. klok)<br />
zie:n zi<strong>en</strong><br />
zwie:g<strong>en</strong> zwijg<strong>en</strong><br />
zwie:mel<strong>en</strong> wankel<strong>en</strong>,<br />
duizel<strong>en</strong><br />
Duvel Duivel (bijnaam)<br />
grupie groepje<br />
hul<strong>en</strong> huil<strong>en</strong><br />
huusterig winderig, onbehagelijk,<br />
onguur<br />
ielu (veroud.) jullie<br />
knusie knuistje<br />
kruus kruis<br />
musie muisje<br />
pärreplu paraplu<br />
pruumpie pruimpje<br />
puun puin<br />
rutie ruitje<br />
<strong>Heino</strong> - <strong>De</strong> klinkers<br />
<strong>De</strong> uu gaat in deze woord<strong>en</strong> terug op:<br />
a. owg. iu, in dudelijk, -duuster, Duutser, Duvel, hul<strong>en</strong> <strong>en</strong> ielu.<br />
b. owg. lange u (die als e<strong>en</strong> lange oe moet hebb<strong>en</strong> geklonk<strong>en</strong>), in kruus <strong>en</strong> spruties.<br />
c. umlaut <strong>van</strong> de oe in de verkleinwoord<strong>en</strong> bluumpie, grupie, knusie, musie, pruumpie, rutie,<br />
strukie, tufie.<br />
d. owg. u + n, in zud<strong>en</strong> (vgl. Oudhoogduits sundan).<br />
Ule <strong>en</strong> zule zijn ontstaan door sam<strong>en</strong>trekking <strong>van</strong> ielud<strong>en</strong> resp. zielud<strong>en</strong> met ronding <strong>van</strong> de ie.<br />
Huusterig zou gevormd zijn bij heister<strong>en</strong>, zoals fornuus bij Frans fornaise.<br />
Le<strong>en</strong>woord<strong>en</strong> zijn bluusterig (uit het Duits), aju, pärreplu (uit het Frans).<br />
In dute <strong>en</strong> puun zou m<strong>en</strong> e<strong>en</strong> ui verwacht<strong>en</strong>; k<strong>en</strong>nelijk hebb<strong>en</strong> deze aan het Nederlands ontle<strong>en</strong>de<br />
woord<strong>en</strong> hun vokalisme aangepast aan de streektaal.<br />
uu:<br />
aoverluu:n de doodsklok luid<strong>en</strong><br />
(protestant) (voor iemand)<br />
blu:ties bloedjes<br />
(<strong>van</strong> wichter) (<strong>van</strong> kinder<strong>en</strong>)<br />
bu:re buurman<br />
dru:fie druifje<br />
duu:r duur<br />
du:z<strong>en</strong>d duiz<strong>en</strong>d<br />
gruu:nte gro<strong>en</strong>te<br />
hu:tie hoedje<br />
kuu:chie koetje<br />
spruties spruitjes<br />
strukie struikje<br />
tufie kapje (v. brood)<br />
tweeduuster schemering<br />
ule jullie<br />
zud<strong>en</strong> zuid<strong>en</strong><br />
zule zij (pers. vnw. mv.)<br />
naoplu:z<strong>en</strong> nasnuffel<strong>en</strong><br />
ofluu:n (kathol.) de doodsklok luid<strong>en</strong><br />
(voor iemand)<br />
stu:r<strong>en</strong> stur<strong>en</strong><br />
tu:g<strong>en</strong> zich veroorlov<strong>en</strong><br />
tuu:r paal (voor het vastbind<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> vee)<br />
vlu:k<strong>en</strong> vloek<strong>en</strong><br />
vu:l<strong>en</strong> voel<strong>en</strong><br />
zu:ring/zu:rik zuring<br />
(veroud.)<br />
<strong>De</strong> lange uu komt in deze woord<strong>en</strong> uit:<br />
a. owg. lange u (die als e<strong>en</strong> lange oe moet hebb<strong>en</strong> geklonk<strong>en</strong>) <strong>en</strong> lang is geblev<strong>en</strong> voor r of in<br />
op<strong>en</strong> lettergreep voor z <strong>en</strong> in sam<strong>en</strong>trekking<strong>en</strong> in bu:re, du:z<strong>en</strong>d, -luu:n (uit lu:d<strong>en</strong>),<br />
zu:ring/zu:rik <strong>en</strong> waarschijnlijk tuu:r (Ned. tuier).<br />
103
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 104<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
b. owg. lange o, al dan niet aantoonbaar met umlaut, in gruu:nte, vlu:k<strong>en</strong>, vu:l<strong>en</strong>.<br />
c. owg. iu in duu:r, stu:r<strong>en</strong>, <strong>en</strong> waarschijnlijk tu:g<strong>en</strong>.<br />
d. umlaut <strong>van</strong> de lange oe in de verkleinwoord<strong>en</strong> blu:ties, dru:fie, hu:tie, kuu:chie.<br />
Onduidelijk is de herkomst <strong>van</strong> de lange uu in -plu:z<strong>en</strong>.<br />
oe<br />
boe:r<strong>en</strong>moes boer<strong>en</strong>kool<br />
broeklaand drassig land<br />
gloep<strong>en</strong>d/gloep<strong>en</strong>s erg, verschrikkelijk<br />
(bijw. v. graad)<br />
hoed huid, gestel<br />
hoef hoef (zelfst. nw.)<br />
hoevölle hoeveel<br />
oe jouw; jou<br />
poets<strong>en</strong> poets<strong>en</strong><br />
roepe rups<br />
schoem schuim<br />
snoete snuit<br />
toe to<strong>en</strong><br />
troep troep<br />
voest(e) vuist<br />
<strong>De</strong> oe correspondeert met e<strong>en</strong>:<br />
a. owg. lange u (die als e<strong>en</strong> lange oe moet hebb<strong>en</strong> geklonk<strong>en</strong>), in gloep<strong>en</strong>(d)/(s), hoed, roepe,<br />
schoem, snoete <strong>en</strong> voeste.<br />
b. owg. lange o, in broek-, hoe-, hoef, -moes <strong>en</strong> toe.<br />
c. owg. iu, in oe.<br />
Poets<strong>en</strong> is e<strong>en</strong> le<strong>en</strong>woord uit het Duits, troep uit het Frans.<br />
oe:<br />
doe:k doek<br />
foe:zel slechte j<strong>en</strong>ever<br />
goe:d kler<strong>en</strong><br />
goe:z<strong>en</strong> pl<strong>en</strong>z<strong>en</strong>, giet<strong>en</strong><br />
groe:ve begraf<strong>en</strong>is; groeve<br />
hoe:nder kipp<strong>en</strong><br />
(verouderd)<br />
koe: koe<br />
loe:r<strong>en</strong> begerig kijk<strong>en</strong><br />
moe:d moed<br />
moe:l muil<br />
ploe:g ploeg<br />
roe:p<strong>en</strong> roep<strong>en</strong><br />
schoe:fel brede, platte schep<br />
sloe:rig mat, flauwtjes, niet<br />
erg lekker<br />
soe:z<strong>en</strong> suiz<strong>en</strong><br />
stoe:v<strong>en</strong> stuiv<strong>en</strong><br />
vioe:le viool<br />
voe:l (zelfst. nw.) nageboorte (v. koe)<br />
voe:l (bijv. nw.) bedorv<strong>en</strong> (v. ei)<br />
voe:r voer, vracht (hooi<br />
e.d.)<br />
zinksoe:ze oplawaai<br />
<strong>Heino</strong> - <strong>De</strong> klinkers<br />
<strong>De</strong> lange oe <strong>van</strong> bov<strong>en</strong>staande woord<strong>en</strong> gaat terug op e<strong>en</strong>:<br />
a. owg. lange o, in doe:k, goe:d, groe:ve, hoe:nder, koe:, moe:d, ploe:g, roe:p<strong>en</strong>, voe:r.<br />
b. owg. lange u die als e<strong>en</strong> lange oe moet hebb<strong>en</strong> geklonk<strong>en</strong> <strong>en</strong> lang is geblev<strong>en</strong> voornamelijk voor<br />
r, l, <strong>en</strong> in op<strong>en</strong> lettergreep voor v, z (<strong>en</strong> e<strong>en</strong>maal voor f) in moe:l, schoe:fel, sloe:rig, -soe:ze,<br />
soe:z<strong>en</strong> <strong>en</strong> voe:l, <strong>en</strong> waarschijnlijk ook goe:z<strong>en</strong> (is ook e<strong>en</strong> klankwoord), loe:r<strong>en</strong>, stoe:v<strong>en</strong>.<br />
Foe:zel is e<strong>en</strong> le<strong>en</strong>woord uit het Duits, vioe:le uit het Frans of Italiaans.<br />
bille dij<br />
(ik) binne (ik) bind<br />
fillece’ter<strong>en</strong> feliciter<strong>en</strong><br />
(hee) grip (hij) grijpt<br />
häärspit haarspit<br />
hilde hilde<br />
ink inkt<br />
kringe kring<br />
krinte kr<strong>en</strong>t<br />
lich licht (zelfst. nw.)<br />
(hee) lid (hij) lijdt<br />
lipp<strong>en</strong> huil<strong>en</strong><br />
mill<strong>en</strong> in in het midd<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
(veroud.) (2x)<br />
pikstrik (2x) slijpplank<br />
pinke pink (jonge koe;<br />
kleinste vinger)<br />
ribbe rib<br />
rilderig rillerig<br />
schink<strong>en</strong> sch<strong>en</strong>k<strong>en</strong><br />
singel struikgewas (om<br />
akker); borstriem<br />
(v. paard)<br />
slikker<strong>en</strong> smikkel<strong>en</strong><br />
slim erg (bijw. v. graad)<br />
spinnekop spin<br />
tippe spits toelop<strong>en</strong>d stuk<br />
land<br />
vinke vink<br />
wisse bosje stro<br />
(hee) zwig (hij) zwijgt<br />
zwil eelt; rij gemaaid gras<br />
<strong>De</strong> i gaat in deze woord<strong>en</strong> terug op e<strong>en</strong>:<br />
a. owg. i, in binne, kringe, lipp<strong>en</strong>, mill<strong>en</strong> in, ribbe, spinne-, -spit, vinke, wisse, zwil, waarschijnlijk<br />
ook rilderig, slikker<strong>en</strong>, slim <strong>en</strong> mogelijk pik- (wat ook e<strong>en</strong> Frans le<strong>en</strong>woord kan zijn) <strong>en</strong><br />
pinke.<br />
b. owg. e < a + umlaut, in bille <strong>en</strong> schink<strong>en</strong>.<br />
c. owg. io, na verkorting, in lich.<br />
Met klinkerwisseling in de 3e pers. <strong>en</strong>k. o.t.t. zijn gevormd: grip (bij griep<strong>en</strong>), lid (bij lie:n),<br />
-strik (bij striek<strong>en</strong>) <strong>en</strong> zwig (bij zwie:g<strong>en</strong>).<br />
Le<strong>en</strong>woord<strong>en</strong> zijn fillece’ter<strong>en</strong>, krinte, singel (uit het (Oud)Frans) <strong>en</strong> ink (uit het Latijn).<br />
Onduidelijk is de herkomst <strong>van</strong> hilde <strong>en</strong> tippe.<br />
104 105<br />
i
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 106<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
ee<br />
(zie) bet<strong>en</strong> (zij) bet<strong>en</strong><br />
drevel drevel<br />
(wie) drev<strong>en</strong> (wij) drev<strong>en</strong><br />
e’blev<strong>en</strong> geblev<strong>en</strong><br />
eekheurntie eekhoorntje<br />
(ook: ie:kertie)<br />
eers aars<br />
e’kreg<strong>en</strong> gekreg<strong>en</strong><br />
fees feest<br />
(hee) geet (2x) (hij) gaat<br />
(wie) grep<strong>en</strong> (wij) grep<strong>en</strong><br />
heemao helemaal<br />
heerd haard, voorkamer<br />
hemel hemel<br />
hulpzeels bretels<br />
kerel kerel<br />
kleedwäg<strong>en</strong> huifkar<br />
kler<strong>en</strong> kler<strong>en</strong><br />
(wie) knep<strong>en</strong> (wij) knep<strong>en</strong><br />
leem leem<br />
neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>e neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong><br />
nete neet<br />
peerd paard<br />
schep<strong>en</strong> schep<strong>en</strong> (zelfst. nw.<br />
mv.)<br />
scher<strong>en</strong> scher<strong>en</strong><br />
slet<strong>en</strong> zolderplank<strong>en</strong><br />
(zie) slet<strong>en</strong> (ze) slet<strong>en</strong><br />
speke spaak<br />
steern ster<br />
(ook: stärre)<br />
teve teef<br />
veerti<strong>en</strong>e veerti<strong>en</strong><br />
veerze vaars<br />
vreed wreed<br />
’veurweerde voorwaarde<br />
zepe zeep<br />
zeve zeef<br />
’zever<strong>en</strong> kwijl<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> ee kan op verschill<strong>en</strong>de Oudwestgermaanse klank<strong>en</strong> teruggaan:<br />
a. e<strong>en</strong> i die later in op<strong>en</strong> lettergreep is gerekt, in drevel, e’blev<strong>en</strong>, e’kreg<strong>en</strong>, hemel, neg<strong>en</strong>-, nete,<br />
schep<strong>en</strong>, teve <strong>en</strong> zeve.<br />
b. owg. ai, in eek-, heemao, speke, vreed, -zeels zepe, zever<strong>en</strong>, waarschijnlijk ook hee ‘hij’, leem,<br />
slet<strong>en</strong> (zn.) <strong>en</strong> mogelijk kleed- <strong>en</strong> kler<strong>en</strong>.<br />
c. owg. e, gerekt voor r (+ tongpuntmedeklinker), in heerd, scher<strong>en</strong>, steern; owg. e < a + umlaut,<br />
in kerel <strong>en</strong> waarschijnlijk in peerd.<br />
d. owg. a, gerekt <strong>en</strong> verhoogd voor -r (+ tongpuntmedeklinker), in eers, veerze <strong>en</strong> -weerde.<br />
e. owg. io, in veerti<strong>en</strong>e.<br />
Met klinkerwisseling in de o.v.t. zijn gevormd bet<strong>en</strong> (bij biet<strong>en</strong>), drev<strong>en</strong> (bij drie:v<strong>en</strong>), grep<strong>en</strong><br />
(bij griep<strong>en</strong>), knep<strong>en</strong> (bij kniep<strong>en</strong>) <strong>en</strong> slet<strong>en</strong> (bij sliet<strong>en</strong>), met klinkerwisseling in de 3 e pers. <strong>en</strong>k.<br />
o.t.t. geet (bij gaon). Fees is oorspronkelijk aan het Oudfrans ontle<strong>en</strong>d.<br />
u<br />
bukkem/bukk<strong>en</strong> bokking<br />
(hee) bund (hij) bond<br />
(hee) dut (hij) doet<br />
frusterig rillerig<br />
gewulf gewelf<br />
grundel gr<strong>en</strong>del<br />
(hee) gunk (hij) ging<br />
gust gust<br />
(wie) klumm<strong>en</strong> (wij) klomm<strong>en</strong><br />
kluppel knuppel<br />
knubbelti<strong>en</strong> knobbeltje<br />
krubbe kribbe (voerbak voor<br />
paard<strong>en</strong>)<br />
krulle krul<br />
<strong>Heino</strong> - <strong>De</strong> klinkers<br />
(hee) kump (hij) komt<br />
luch lucht<br />
luch<strong>en</strong> weerlicht<strong>en</strong><br />
lupp<strong>en</strong> lubb<strong>en</strong><br />
mudde mud<br />
muske mus<br />
(hee) mut (hij) moet<br />
punder gewicht (v. klok)<br />
stalluchte stallantaarn<br />
um(me) om<br />
(ik) vrunge (ik) wrong<br />
zukke zulke<br />
zunne zoon; zon<br />
(hee) zut (hij) ziet<br />
<strong>De</strong> u in bov<strong>en</strong>staande woord<strong>en</strong> gaat terug op:<br />
a. owg. u (waarbij vaak e<strong>en</strong> umlautsfactor in de volg<strong>en</strong>de lettergreep stond), in frusterig, krulle,<br />
luch, lupp<strong>en</strong>, mudde, punder, um(me), zunne (2 x) <strong>en</strong> waarschijnlijk bukkem/bukk<strong>en</strong>.<br />
b. e<strong>en</strong> oude i, e of a die is gerond tot u onder invloed <strong>van</strong> omring<strong>en</strong>de medeklinkers, in gewulf (u<br />
uit e), grundel (u uit e of i), krubbe (u uit i) <strong>en</strong> zukke (uit *swa-lika).<br />
c. owg. o met umlaut, in kluppel (uit knuppel); ook in het vkw. knubbelti<strong>en</strong> bij knóbbel.<br />
d. owg. iu, in luch<strong>en</strong> <strong>en</strong> -luchte.<br />
Met klinkerwisseling in de o.v.t. zijn gevormd bund (bij binn<strong>en</strong>), gunk (bij gaon), klumm<strong>en</strong> (bij<br />
klimm<strong>en</strong>) <strong>en</strong> vrunge (bij vring<strong>en</strong>); met klinkerwisseling in de 3 e pers. o.t.t. <strong>en</strong>k. dut (bij doe:n),<br />
kump (bij kómm<strong>en</strong>) <strong>en</strong> zut (bij zie:n).<br />
Muske komt oorspronkelijk uit het Latijn; de herkomst <strong>van</strong> de u <strong>van</strong> gust <strong>en</strong> mut is niet duidelijk.<br />
eu<br />
beuke beuk<br />
deud (hij) deed<br />
dreug<strong>en</strong> (wij) droeg<strong>en</strong><br />
eileuver ooievaar<br />
gleuve gleuf<br />
gleuv<strong>en</strong> gelov<strong>en</strong><br />
heul<strong>en</strong> (wij) hield<strong>en</strong><br />
heur haar (bez. vnw.)<br />
Jeute Jood<br />
Mi<strong>en</strong>emeuie tante Mi<strong>en</strong><br />
neug<strong>en</strong> uitnodig<strong>en</strong><br />
scheur<strong>en</strong> (wij) schor<strong>en</strong><br />
sleut (hij) sloeg<br />
smeu zacht; l<strong>en</strong>ig,buigzaam<br />
steuchie poosje<br />
steuf (het) stoof<br />
106 107
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 108<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
streuchie strootje veur voor<br />
In bov<strong>en</strong>staande woord<strong>en</strong> gaat de eu terug op<br />
a. owg. lange o met umlaut, in beuke <strong>en</strong> -meuie.<br />
b. owg. u (met umlaut), in Jeute, veur <strong>en</strong> waarschijnlijk ook in smeu.<br />
c. owg. au met umlaut, in gleuv<strong>en</strong>, neug<strong>en</strong> <strong>en</strong> steuchie (vkw. <strong>van</strong> stoot).<br />
d. owg. i, die gerond <strong>en</strong> gerekt is, in heur.<br />
e. owg. a + w, met verkleinwoordsumlaut, in streuchie (vkw. <strong>van</strong> stro).<br />
Met klinkerwisseling in de o.v.t. zijn gevormd deud (bij doe:n), dreug<strong>en</strong> (bij dräg<strong>en</strong>), heul<strong>en</strong> (bij<br />
haol<strong>en</strong>), scheur<strong>en</strong> (bij scher<strong>en</strong>), sleut (bij slaon) <strong>en</strong> steuf (bij stoe:v<strong>en</strong>).<br />
Onduidelijk is de herkomst <strong>van</strong> de eu in eileuver <strong>en</strong> gleuve.<br />
ó<br />
bóchte bocht<br />
H<strong>en</strong>nik-óm Oom H<strong>en</strong>drik<br />
hómpe homp<br />
jónk jong<strong>en</strong>, v<strong>en</strong>t; jong<br />
(zelfst. nw.)<br />
ók ook<br />
plókvet plukvet<br />
póls karnstok<br />
verdómp verdomd<br />
vrómmes vrouw<br />
wónn<strong>en</strong> won<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> ó is ontstaan uit<br />
a. owg. u, in bóchte, jónk, plók-, wónn<strong>en</strong> <strong>en</strong> waarschijnlijk hómpe.<br />
b. owg. au in ók <strong>en</strong> vrómmes (uit vrouwm<strong>en</strong>s).<br />
c. owg. lange o in verdómp.<br />
Door verkorting uit owg. oheim ontstond -óm. Póls is al vroeg aan het Latijn ontle<strong>en</strong>d.<br />
oo<br />
bloot alle<strong>en</strong> maar<br />
bor<strong>en</strong> bor<strong>en</strong><br />
doorne doorn<br />
dorumme daarom<br />
kooplu: koopmann<strong>en</strong><br />
koors<strong>en</strong> koorts<br />
moor moer (vrl. konijn, bij<strong>en</strong>koningin)<br />
oor oor<br />
pook pook<br />
poorte poort<br />
snore onderdeel <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
zicht<br />
vor<strong>en</strong> var<strong>en</strong> (= plant)<br />
woorschouw<strong>en</strong>/ waarschuw<strong>en</strong><br />
-schuw<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> oo gaat terug op<br />
a. owg. au, in bloot, koop- <strong>en</strong> oor.<br />
b. owg. lange o, in moor.<br />
c. owg. o, die voor r (+ tongpuntmedeklinker) is gerekt, in bor<strong>en</strong>, doorne <strong>en</strong> poorte.<br />
d. owg. lange a voor r, in dorumme.<br />
e. owg. a die voor r is gerekt, in snore, vor<strong>en</strong> <strong>en</strong> woor-.<br />
<strong>De</strong> herkomst <strong>van</strong> de woord<strong>en</strong> koors<strong>en</strong> <strong>en</strong> pook is onduidelijk.<br />
<strong>Heino</strong> - <strong>De</strong> klinkers<br />
108 109<br />
e<br />
anderwegg<strong>en</strong>s erg<strong>en</strong>s anders<br />
bekk<strong>en</strong> ruziën, kijv<strong>en</strong><br />
bes best<br />
drek mete<strong>en</strong>, dadelijk<br />
ett<strong>en</strong> et<strong>en</strong><br />
hegge (ook: hège) heg<br />
h<strong>en</strong> <strong>van</strong>daan<br />
kelte koude<br />
kersdäg<strong>en</strong> kerstdag<strong>en</strong><br />
knechi<strong>en</strong> knechtje<br />
kwekke kweek(gras)<br />
mes mest; mes<br />
rekk<strong>en</strong><strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
(ook: rèk<strong>en</strong><strong>en</strong>)<br />
slech slecht<br />
slech<strong>en</strong> eff<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
slepkore (driewielige) wipkar<br />
stekk<strong>en</strong> stek<strong>en</strong> (werkw.)<br />
streppel strook, reep<br />
v<strong>en</strong>te jong<strong>en</strong>s<br />
(ook: vèènte)<br />
ves vest<br />
wetstie:n wetste<strong>en</strong><br />
wekke week (7 dag<strong>en</strong>)<br />
zweppe zweep<br />
<strong>De</strong> e <strong>van</strong> bov<strong>en</strong>staande woord<strong>en</strong> gaat terug op:<br />
a. owg. e, in –wegg<strong>en</strong>s, ett<strong>en</strong>, h<strong>en</strong>, knechi<strong>en</strong>, rekk<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> stekk<strong>en</strong>.<br />
b. owg. e < a + umlaut, in bes, hegge, kelte, mes ‘mes’ <strong>en</strong> wet-.<br />
c. owg. i, in kers-, kwekke, mes ‘mest’, slech(-), wekke <strong>en</strong> waarschijnlijk zweppe.<br />
d. owg. ai, na verkorting, in slep- <strong>en</strong> waarschijnlijk streppel.<br />
V<strong>en</strong>t(e) is e<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>trekking uit v<strong>en</strong>noot. Drek is oorspronkelijk ontle<strong>en</strong>d aan het Latijn, bekk<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> ves aan het Frans.
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 110<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
èè<br />
blèr<strong>en</strong> blat<strong>en</strong><br />
dèènk<strong>en</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong><br />
èèrnstig ernstig<br />
èèrpel aardappel<br />
kèèrse kaars<br />
kèle keel<br />
kètel ketel<br />
(ook: kettel)<br />
kr<strong>en</strong>tewège kr<strong>en</strong>t<strong>en</strong>brood<br />
lèèr (’t -) leer (zelfst. nw.)<br />
lèpel lepel<br />
(ook: leppel)<br />
lèr<strong>en</strong> ler<strong>en</strong> (werkw.)<br />
mèèr meer (bijw.)<br />
mèt<strong>en</strong> met<strong>en</strong><br />
pèpe tepel<br />
prèèkvä prekeber<strong>en</strong>d<br />
rèr<strong>en</strong> huil<strong>en</strong>, schreeuw<strong>en</strong><br />
stèèrn ster<br />
stèl<strong>en</strong> stel<strong>en</strong> (werkw.)<br />
vère veer<br />
verlèd<strong>en</strong> verled<strong>en</strong><br />
vrèè afrastering; vrede<br />
wannèèr wanneer<br />
wèèr weer (bijw; zelfst. nw.)<br />
wèke woerd<br />
wèv<strong>en</strong> wev<strong>en</strong><br />
zwèvel zwavel<br />
<strong>De</strong> èè is afkomstig <strong>van</strong>:<br />
a. owg. korte e, met rekking voor r (+ oorspr. tongpuntmedeklinker), door sam<strong>en</strong>trekking of in op<strong>en</strong><br />
lettergreep, in èèrpel, kèèrse, kèle, lèèr, mèt<strong>en</strong>, stèèrn, stèl<strong>en</strong>, vère, wèèr (zn.), wèv<strong>en</strong> <strong>en</strong> zwèvel.<br />
b. owg. e < a + umlaut, met rekking in op<strong>en</strong> lettergreep <strong>en</strong> voor bep. medeklinkercombinaties, in<br />
dèènk<strong>en</strong>, èèrnstig, kètel, lèpel <strong>en</strong> -wège.<br />
c. owg. ai voor r, in lèr<strong>en</strong>, mèèr, wannèèr <strong>en</strong> waarschijnlijk rèr<strong>en</strong>.<br />
d. owg. i, gerekt <strong>en</strong> verlaagd, in verlèd<strong>en</strong>, vrèè <strong>en</strong> wèèr (bijw.).<br />
Blèr<strong>en</strong> <strong>en</strong> pèpe zijn klankwoord<strong>en</strong>. Prèèk- is ontle<strong>en</strong>d aan het Latijn. Onduidelijk is de herkomst<br />
<strong>van</strong> de èè <strong>van</strong> wèke.<br />
ö<br />
börge (waar)borg<br />
e’köf (verouderd) gekocht<br />
(in) ödder<br />
(ook: odder)<br />
(in) orde<br />
pöttie potje<br />
schöffie poosje<br />
schölk schort<br />
schös schors (zelfst. nw.)<br />
schösstie:n schoorste<strong>en</strong><br />
schöttel schotel<br />
stöt (hij) stoot<br />
verslökk<strong>en</strong> verslikt (volt. deelw.)<br />
vlök (hij) vloekt<br />
vörm (ook: vorm) vorm<br />
wög (hij) waagt<br />
zökke sok<br />
zölf zelf<br />
zwöl (hij) zwol<br />
<strong>Heino</strong> - <strong>De</strong> klinkers<br />
<strong>De</strong> ö in deze woord<strong>en</strong> is alsvolgt ontstaan:<br />
a. uit owg. o, in zökke <strong>en</strong> waarschijnlijk schösstie:n.<br />
b. uit owg. u, in schölk, <strong>en</strong> met umlaut in schöttel.<br />
c. uit owg. o of u, in börge.<br />
d. uit owg. e, met ronding, in zölf.<br />
e. door klinkerwisseling in de 3 e pers. o.t.t., o.v.t. of het voltooid deelwoord <strong>van</strong> werkwoord<strong>en</strong>, in:<br />
stöt (bij stot<strong>en</strong>), vlök (bij vlu:k<strong>en</strong>), wög (bij waog<strong>en</strong>), zwöl (bij zwell<strong>en</strong>), eköf (bij kop<strong>en</strong>) <strong>en</strong><br />
verslökk<strong>en</strong> (bij versloek<strong>en</strong>).<br />
f. door klinkerwisseling in de verkleinwoordvorming, in pöttie <strong>en</strong> schöffie.<br />
Le<strong>en</strong>woord<strong>en</strong> zijn ödder (ontle<strong>en</strong>d aan Frans of Latijn), schös (aan het Oudfrans) <strong>en</strong> vörm (aan<br />
het Latijn).<br />
öö<br />
bedrög<strong>en</strong> bedrog<strong>en</strong><br />
bök<strong>en</strong>tie bak<strong>en</strong>tje<br />
drööchie draadje (v. stof)<br />
drötie draadje (v. metaal)<br />
eböön gebod<strong>en</strong> (volt. deelw.)<br />
eschöv<strong>en</strong> geschov<strong>en</strong><br />
nööst naast<br />
nötie naadje<br />
pööltie paaltje<br />
schöpie schaapje<br />
sprööchie spreeuwtje<br />
trööntie traantje<br />
<strong>De</strong> öö ontstond in bov<strong>en</strong>staande woord<strong>en</strong>:<br />
a. uit owg. lange a met umlaut, in nööst.<br />
b. uit umlaut <strong>van</strong> de ao (ao meestal < owg. lange a), in de verkleinwoord<strong>en</strong> bök<strong>en</strong>tie,<br />
drötie/drööchie, nötie, pööltie, schöpie, sprööchie <strong>en</strong> trööntie.<br />
c. door klinkerwisseling in het voltooid deelwoord, in bedrög<strong>en</strong>, eböön <strong>en</strong> eschöv<strong>en</strong>.<br />
o<br />
brokke groot, fors persoon<br />
goll<strong>en</strong> goud<strong>en</strong><br />
grofvä/gropvä grootvader, opa<br />
knokkel knokkel<br />
koch<strong>en</strong> (hij) kocht<br />
koll<strong>en</strong> (ook: kaol<strong>en</strong>) (eier)kol<strong>en</strong><br />
kost kost (zelfst. nw.)<br />
kroppe krop<br />
lorre prul, lor<br />
lot loot (v. plant)<br />
märkolle Vlaamse gaai<br />
motte zeug<br />
podde smeerboel<br />
post paal<br />
pottefulie portefeuille<br />
schok schok<br />
spotte sport (v. ladder e.d.)<br />
wol (hij) wou<br />
wos worst<br />
wossel<strong>en</strong> worstel<strong>en</strong><br />
110 111
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 112<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
<strong>De</strong> o is afkomstig <strong>van</strong><br />
a. owg. o, in brokke, goll<strong>en</strong>, koll<strong>en</strong>, kost, kroppe, lot, post, schok, spotte <strong>en</strong> waarschijnlijk lorre.<br />
b. owg. u, waarschijnlijk in motte, wos <strong>en</strong> mogelijk knokkel.<br />
c. owg. a, met ronding, in wossel<strong>en</strong>.<br />
d. owg. lange o, die verkort is tot o in grofvä.<br />
Koch<strong>en</strong> is als o.v.t.-vorm gevormd met klinkerwisseling (verkorting) bij kop<strong>en</strong>, wol is e<strong>en</strong> o.v.t.vorm<br />
bij will<strong>en</strong>. Pottefulie is e<strong>en</strong> Frans le<strong>en</strong>woord. <strong>De</strong> naam <strong>van</strong> de Vlaamse gaai märkolle zou<br />
ontle<strong>en</strong>d zijn aan de Middeleeuwse grapp<strong>en</strong>maker Markolf. Onduidelijk is de herkomst <strong>van</strong><br />
podde.<br />
ao<br />
aoder ader<br />
aold (ook: old) oud<br />
aomd/aomp avond<br />
baok<strong>en</strong> bak<strong>en</strong><br />
braod<strong>en</strong> brad<strong>en</strong><br />
edaon gedaan<br />
gaogel gagel (= plant)<br />
gaonderig gejaagd<br />
heemao/himmao/ helemaal<br />
helemao/hillemao<br />
kaok<strong>en</strong> (ook: kokk<strong>en</strong>) kok<strong>en</strong><br />
kaold koud<br />
kepaobel in staat tot,<br />
capabel<br />
maol maal, keer<br />
’naosek broek-, schort<strong>en</strong>zak<br />
nöttemuskaot nootmuskaat<br />
paot<strong>en</strong> (ook: pott<strong>en</strong>) pot<strong>en</strong> (werkw.)<br />
permetaosie (verre) familie<br />
snaot steel (v. zicht)<br />
staok<strong>en</strong> stok<strong>en</strong><br />
(ook: stokk<strong>en</strong>)<br />
zaole niet gerez<strong>en</strong><br />
bodem (v. brood)<br />
<strong>De</strong> ao gaat terug op:<br />
a. owg. lange a, in aoder, braod<strong>en</strong>, edaon, gaonderig, heemao <strong>en</strong>z., maol <strong>en</strong> ’naosek; ook in<br />
snaot, indi<strong>en</strong> dat uitgelegd wordt als snaar + d.<br />
b. owg. a die vroeg gerekt moet zijn in op<strong>en</strong> lettergreep (anders was het e<strong>en</strong> ää of aa geword<strong>en</strong>)<br />
in aomd/aomp <strong>en</strong> waarschijnlijk gaogel; owg. a is gerekt voor –ld/-lt in aold <strong>en</strong> kaold.<br />
c. owg. o die in op<strong>en</strong> lettergreep is gerekt, in kaok<strong>en</strong>, paot<strong>en</strong>, zaole <strong>en</strong> waarschijnlijk staok<strong>en</strong>.<br />
Le<strong>en</strong>woord<strong>en</strong> zijn baok<strong>en</strong> (uit het Oudfries), kepaobel, permetaosie (uit het Frans) <strong>en</strong> -muskaot<br />
(uit het Oudfrans of Latijn).<br />
<strong>Heino</strong> - <strong>De</strong> klinkers<br />
112 113<br />
ä<br />
äl’läh vooruit (dan maar)<br />
änte e<strong>en</strong>d<br />
ärfte erwt<br />
ärg erg<br />
bärg berg<br />
bärke berk<br />
bärm berm<br />
bränt (het) brandt<br />
dänne (ook: d<strong>en</strong>ne) d<strong>en</strong><br />
dräb drab<br />
dwärg dwerg<br />
dwärrel<strong>en</strong> dwarrel<strong>en</strong><br />
gläd glad<br />
grächte gracht<br />
härmpie hermelijntje<br />
jämmer jammer (bijw.)<br />
käkk<strong>en</strong> kakk<strong>en</strong><br />
käppie kapje<br />
kärke kerk<br />
kärre (ook: kore) kar<br />
kässie kastje<br />
märg merg<br />
snärre snibbig meisje,<br />
kattige vrouw<br />
<strong>van</strong>märr<strong>en</strong> <strong>van</strong>morg<strong>en</strong><br />
värre ver<br />
värve verf<br />
wärk werk<br />
<strong>De</strong> ä komt dikwijls voor e<strong>en</strong> r voor <strong>en</strong> is afkomstig uit:<br />
a. owg. a, in änte (hier mogelijk met umlaut), ärg, bärm, bränt, dräb, gläd, grächte, härmpie,<br />
kärre, märg, värve <strong>en</strong> waarschijnlijk –märr<strong>en</strong>.<br />
b. owg. e, in ärfte (hier wrs. < a + umlaut), bärg, dwärg, dwärrel<strong>en</strong>, värre, wärk <strong>en</strong> waarschijnlijk<br />
dänne.<br />
c. owg. i, in bärke <strong>en</strong> kärke.<br />
d. owg. lange a, met verkorting, in jämmer.<br />
e. umlaut <strong>van</strong> de a in de verkleinwoord<strong>en</strong> käppie <strong>en</strong> kässie.<br />
Käkk<strong>en</strong> <strong>en</strong> snärre zijn waarschijnlijk klankwoord<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> le<strong>en</strong>woord, mogelijk uit het Frans, is<br />
al’la.<br />
ää<br />
bräke bouwvallig huis<br />
bräk<strong>en</strong> brak<strong>en</strong> (onbepaalde<br />
wijs)<br />
dräger werkbij<br />
gäär gaar<br />
grääg graag<br />
hääm nageboorte (v. paard)<br />
hägedisse hagedis<br />
häl<strong>en</strong> hal<strong>en</strong><br />
ie:ngääl steeds<br />
näär naar, akelig<br />
päänse p<strong>en</strong>s<br />
räämpie raampje<br />
rääpöllie raapolie<br />
väze vaas<br />
vernäm<strong>en</strong>s vooral
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 114<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
vläge (wind)vlaag<br />
wääks waaks<br />
al al<br />
anderwegg<strong>en</strong>s erg<strong>en</strong>s anders<br />
balke balk<br />
banke bank<br />
hallozie horloge<br />
krach kracht<br />
lank lang (in de ruimte)<br />
mangels (keel)amandel<strong>en</strong><br />
aanders anders<br />
baand hoepel (rondom vat))<br />
han<strong>en</strong> hand<strong>en</strong><br />
kanes kop (hoofd)<br />
krale kraal<br />
wär<strong>en</strong> (wij) war<strong>en</strong><br />
wäter water<br />
<strong>De</strong> ää gaat terug op:<br />
a. owg. a, die in (oorspronkelijk) op<strong>en</strong> lettergreep of voor r gerekt is, in dräger, gäär, hääm,<br />
häl<strong>en</strong>, näär, wääks, wäter <strong>en</strong> waarschijnlijk bräke <strong>en</strong> bräk<strong>en</strong>.<br />
b. owg. lange a, in grääg, vernäm<strong>en</strong>s <strong>en</strong> mogelijk ook vläge. Meestal is e<strong>en</strong> oude lange a e<strong>en</strong> ao<br />
geword<strong>en</strong>; grääg zal aan het Nederlands ontle<strong>en</strong>d zijn; de ää <strong>van</strong> vernäm<strong>en</strong>s <strong>en</strong> vläge is niet<br />
goed te verklar<strong>en</strong>.<br />
c. umlaut <strong>van</strong> de aa in het verkleinwoord, in räämpie.<br />
Met klinkerwisseling in de o.v.t. is gevormd wär<strong>en</strong> (bij wèèn). Le<strong>en</strong>woord<strong>en</strong> uit het Frans zijn<br />
i<strong>en</strong>gääl, päänse, rääp- <strong>en</strong> väze. Onduidelijk is de herkomst <strong>van</strong> hägedisse.<br />
a<br />
manks zo nu <strong>en</strong> dan, soms<br />
ram, rammeläär mannetjeshaas<br />
schramme schram<br />
tammee dadelijk, straks<br />
vass<strong>en</strong>aomp vast<strong>en</strong>avond<br />
vergang<strong>en</strong> verled<strong>en</strong><br />
wach<strong>en</strong> wacht<strong>en</strong>; tijd hebb<strong>en</strong><br />
zach zacht<br />
<strong>De</strong> a gaat in deze woord<strong>en</strong> vrijwel altijd terug op e<strong>en</strong> owg. a. Le<strong>en</strong>woord<strong>en</strong> uit het Latijn (mogelijk<br />
via het Oudfrans) zijn hallozie <strong>en</strong> mangels.<br />
aa<br />
kwaamp (hij, zij) kwam<br />
lage (ik) lag<br />
maagt (wij) mog<strong>en</strong><br />
veraander<strong>en</strong> verander<strong>en</strong><br />
zaa-k zag ik<br />
<strong>De</strong> aa is meestal afkomstig uit e<strong>en</strong> owg. a die in bep. context<strong>en</strong> (hier meestal voor neusklank +<br />
plofklank) is gerekt: in aanders, baand, han<strong>en</strong>, kwaam, maagt <strong>en</strong> veraander<strong>en</strong>.<br />
Lage <strong>en</strong> zaa-k zijn met klinkerwisseling in de o.v.t. gevormd bij de werkwoord<strong>en</strong> ligg<strong>en</strong> <strong>en</strong> zie:n.<br />
E<strong>en</strong> le<strong>en</strong>woord uit het Oudfrans/Latijn is krale. <strong>De</strong> herkomst <strong>van</strong> kanes is onduidelijk.<br />
estöll<strong>en</strong> gestol<strong>en</strong><br />
gelieke eff<strong>en</strong>, gelijk<br />
groewelijk gruwelijk (bijw.)<br />
koe:le kuil<br />
krinte kr<strong>en</strong>t<br />
<strong>Heino</strong> - <strong>De</strong> tweeklank<strong>en</strong><br />
pi<strong>en</strong>e pijn<br />
slie:re rij (zelfst. nw.)<br />
suke’lä chocola<br />
vekaansie vakantie<br />
wie:rig dartel<br />
<strong>De</strong> stomme e is ontstaan door verzwakking <strong>van</strong> diverse klinkers in onbeklemtoonde positie. Het<br />
voorvoegsel (g)e- komt uit gi-; in –lijk komt de stomme e uit e<strong>en</strong> lange ie, in bijv. pi<strong>en</strong>e uit e<strong>en</strong><br />
a, in suke’la uit e<strong>en</strong> o.<br />
114 115<br />
stomme e<br />
<strong>De</strong> tweeklank<strong>en</strong><br />
In het hierna volg<strong>en</strong>de schema staan de tweeklank<strong>en</strong> gerangschikt volg<strong>en</strong>s dezelfde<br />
principes als de tweeklank<strong>en</strong> in het hoofdstuk over het <strong>Raalte</strong>s (p. 36).<br />
voor + gespreid voor + gerond achter + gerond<br />
iej ieuw uui uuw<br />
oew<br />
ói óu<br />
ij/ei<br />
ui<br />
au/ou<br />
iej<br />
biej<strong>en</strong>korf bij<strong>en</strong>korf<br />
bliej blij<br />
<strong>De</strong> iej komt uit e<strong>en</strong> owg. lange i in bliej <strong>en</strong> vriej(-), in biej- waarschijnlijk uit e<strong>en</strong> owg. korte i +<br />
overgangsklank j.<br />
ieuw<br />
kieuw<strong>en</strong> kieuw<strong>en</strong><br />
Kieuw komt mogelijk uit Oudsaksisch kio.<br />
vriej vrij (bijv. nw. )<br />
vriej<strong>en</strong> vrij<strong>en</strong>
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 116<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
uui<br />
zich bemuui<strong>en</strong> zich bemoei<strong>en</strong><br />
buje bui<br />
gluui<strong>en</strong> gloei<strong>en</strong><br />
gruui<strong>en</strong> groei<strong>en</strong><br />
muuite moeite<br />
snuui<strong>en</strong> snoei<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> uui komt meestal uit e<strong>en</strong> oude lange o + j, nl. in bemuui<strong>en</strong>, gluui<strong>en</strong>, gruui<strong>en</strong>, muuite <strong>en</strong> mogelijk<br />
ook snuui<strong>en</strong>. In buje gaat deze klank terug op e<strong>en</strong> oude tweeklank, die wel ui 2 wordt g<strong>en</strong>oemd.<br />
uuw<br />
wäärschuw<strong>en</strong>/ woorschuw<strong>en</strong> waarschuw<strong>en</strong><br />
weduwe weduwe<br />
weduwman weduwnaar<br />
In -schuw<strong>en</strong> komt de uuw waarschijnlijk uit e<strong>en</strong> owg. lange u (+ w), in weduw- uit e<strong>en</strong> korte u + w.<br />
oew<br />
groewelijk gruwelijk (bijw. <strong>van</strong> graad)<br />
roew ruw<br />
<strong>De</strong> oew gaat in deze woord<strong>en</strong> terug op e<strong>en</strong> owg. lange u (+ w).<br />
ói<br />
fói foei<br />
mói! hallo!<br />
Het woord fói correspondeert met Ned. foei. Dit soort woord<strong>en</strong> gaan terug op het gebaar <strong>van</strong> het<br />
uitspuw<strong>en</strong> (<strong>De</strong> Vries’ Etymologisch Woord<strong>en</strong>boek); de herkomst <strong>van</strong> mói is onduidelijk.<br />
óu<br />
nóu nu, nou<br />
tjóu! hallo!<br />
In nóu gaat de tweeklank terug op e<strong>en</strong> oude lange u; de herkomst <strong>van</strong> tjóu! is onduidelijk (verband<br />
met Italiaans ciao?)<br />
ij/ei<br />
eileuver (verouderd) ooievaar<br />
heide heide<br />
<strong>Heino</strong> - <strong>De</strong> tweeklank<strong>en</strong><br />
In heide <strong>en</strong> wei gaat de ei erug op e<strong>en</strong> owg. ai. Schijterd is e<strong>en</strong> aan het Nederlands ontle<strong>en</strong>d<br />
woord (in het <strong>Heino</strong>os zou het eig<strong>en</strong>lijk schieterd moet<strong>en</strong> zijn). Onduidelijk is de herkomst <strong>van</strong><br />
de ei in eileuver.<br />
ui<br />
buister<strong>en</strong> blaz<strong>en</strong> (v.d. wind)<br />
fluite fluit<br />
kuif kuif<br />
<strong>De</strong> ui <strong>van</strong> fluite is e<strong>en</strong> heel oude diftong die in de historische klankleer e<strong>en</strong> ui 2 g<strong>en</strong>oemd wordt.<br />
In kuif komt de ui uit e<strong>en</strong> owg. lange u <strong>en</strong> in buister<strong>en</strong> mogelijk ook. E<strong>en</strong> owg. lange u is doorgaans<br />
in de <strong>Salland</strong>se <strong>dialect<strong>en</strong></strong> e<strong>en</strong> oe of uu geword<strong>en</strong>; waarschijnlijk is kuif aan het Nederlands<br />
ontle<strong>en</strong>d; bij buister<strong>en</strong> is dat niet logisch (het is ge<strong>en</strong> Nederlands woord).<br />
au/ou<br />
kauwt (hij) kauwt<br />
pauw pauw<br />
rouwe ruwe<br />
schijterd schijterd<br />
wei hui, wei<br />
wäärschouw<strong>en</strong> (veroud.) waarschuw<strong>en</strong><br />
w<strong>en</strong>kbrauwe w<strong>en</strong>kbrauw<br />
E<strong>en</strong> owg. lange a ligt t<strong>en</strong> grondslag aan de au <strong>van</strong> pauw <strong>en</strong> –brauw. In rouw komt deze klank uit<br />
e<strong>en</strong> oude lange u , ev<strong>en</strong>als waarschijnlijk in –schouw<strong>en</strong>, in kauwt uit e<strong>en</strong> lange u of iu.<br />
N.B. <strong>De</strong> uitspraakregels <strong>van</strong> het <strong>Raalte</strong>s (zie p. 41 e.v.) geld<strong>en</strong> ook voor het<br />
<strong>Heino</strong>os.<br />
116 117
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 118<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
<strong>De</strong> persoonlijke voornaamwoord<strong>en</strong><br />
onderwerp<br />
neutraal beklemtoond <strong>en</strong>clitisch<br />
ik ikke -k ik<br />
ie ieje -j jij<br />
hee hee -e hij<br />
zie, ze zie zij<br />
et, ’t het<br />
wie wie, wiele, wule -w wij<br />
ulie, julle, julie jullie, julie, julle -j jullie<br />
ulu, ielu (veroud.)<br />
zie, ze zie, zullie, hunnie zij<br />
<strong>De</strong> <strong>en</strong>clitische persoonlijke voornaamwoord<strong>en</strong> vorm<strong>en</strong> met het voorafgaande<br />
woord één nieuw woord:<br />
zèèd-e zeid-ie<br />
zaa-k zag-k<br />
stao-w staan we<br />
niet-onderwerp<br />
beklemtoond onbeklemtoond<br />
mie mie mij<br />
oe oe jou<br />
hum um, em, -m hem, haar<br />
heur haar haar<br />
et, -t het<br />
oons oons ons<br />
jullie, ulu jullie, ulu jullie<br />
hun hun, ze h<strong>en</strong>, hun<br />
<strong>Heino</strong> - <strong>De</strong> bezittelijke voornaamwoord<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> persoonlijke voornaamwoord<strong>en</strong> die ge<strong>en</strong> onderwerp zijn, kunn<strong>en</strong> gebruikt word<strong>en</strong><br />
als lijd<strong>en</strong>d voorwerp, meewerk<strong>en</strong>d voorwerp, wederker<strong>en</strong>d voornaamwoord <strong>en</strong><br />
om bezit aan te gev<strong>en</strong>. In de 3e pers. <strong>en</strong>kel- <strong>en</strong> mv. kan het wederker<strong>en</strong>d vnw. ook<br />
zich ‘zich’ zijn. Voorbeeld<strong>en</strong>:<br />
hee hef em/zich ebukt hij heeft zich gebukt<br />
hee bukk<strong>en</strong> em hij bukte zich<br />
ik wäre mie ik b<strong>en</strong> op mijn hoede<br />
hee keek zo bóts <strong>van</strong> em of hij keek zo nors voor zich uit<br />
<strong>De</strong> bezittelijke voornaamwoord<strong>en</strong><br />
bijvoeglijk zelfstandig<br />
mi<strong>en</strong> mijn het/de mi<strong>en</strong>de, mi<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, mi<strong>en</strong><strong>en</strong> het/de mijne<br />
oe jouw, je het/de o<strong>en</strong>de, o<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, o<strong>en</strong><strong>en</strong> het/de jouwe<br />
zi<strong>en</strong> zijn, haar zi<strong>en</strong>de, zi<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, zi<strong>en</strong><strong>en</strong> het/de zijne, hare<br />
heur, haar haar<br />
oons, oonze ons, onze het/de oonze, oonz<strong>en</strong> het/de onze<br />
jullie jullie<br />
hun hun<br />
<strong>De</strong> werkwoord<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> zwakke werkwoord<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> vervoeging <strong>van</strong> de zwakke werkwoord<strong>en</strong> in het <strong>Heino</strong>os is gelijk aan die in het<br />
<strong>Raalte</strong>s. Ook de verandering<strong>en</strong> die optred<strong>en</strong> in de werkwoordsvorm<strong>en</strong> <strong>van</strong> de 2e<br />
pers. <strong>en</strong>kel- <strong>en</strong> mv. <strong>en</strong> in die <strong>van</strong> de 1e pers. mv., als het werkwoord vóór het<br />
onderwerp staat, zijn gelijk aan die <strong>van</strong> het <strong>Raalte</strong>s (zie voor dit alles p. 54 - 56).<br />
<strong>De</strong> gebied<strong>en</strong>de wijs in het <strong>Heino</strong>os is, ev<strong>en</strong>als die in het <strong>Raalte</strong>s, gelijk aan de<br />
stam <strong>van</strong> het werkwoord maar kan eindig<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> -t vóór e<strong>en</strong> pers. vnw. dat met<br />
e<strong>en</strong> klinker begint:<br />
118 119
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 120<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
wäärt oe! pas op! kijk uit!<br />
schäämt oe! schaam je!<br />
laot oe niet neug<strong>en</strong>! pak maar gerust, g<strong>en</strong>eer je niet! (lett. laat je niet<br />
uitnodig<strong>en</strong>).<br />
Bij die werkwoord<strong>en</strong> die niet eindig<strong>en</strong> op -<strong>en</strong> maar op -n do<strong>en</strong> zich in het <strong>Heino</strong>os<br />
soortgelijke verschijnsel<strong>en</strong> voor als in het <strong>Raalte</strong>s: de stam kan eindig<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> -d<br />
of op e<strong>en</strong> -r (zie p. 54-56). We zull<strong>en</strong> in de voorkom<strong>en</strong>de gevall<strong>en</strong> deze stam vermeld<strong>en</strong>.<br />
N.B. Bij de sterke werkwoord<strong>en</strong> die uitgaan op -n, eindigt de stam meestal op<br />
e<strong>en</strong> klinker.<br />
Voor de werkwoord<strong>en</strong> die in het <strong>Heino</strong>os, ev<strong>en</strong>als in het Nederlands <strong>en</strong> het<br />
<strong>Raalte</strong>s, eindig<strong>en</strong> op -<strong>en</strong><strong>en</strong>, is de vervoeging in de o.t.t. <strong>en</strong> de o.v.t. gelijk aan die<br />
in het <strong>Raalte</strong>s. Zie hier de vervoeging <strong>van</strong> het <strong>Heino</strong>se werkwoord rèk<strong>en</strong><strong>en</strong> ‘rek<strong>en</strong><strong>en</strong>’:<br />
o.t.t. o.v.t. volt. deelwoord<br />
ik rèk<strong>en</strong> ik rèk<strong>en</strong><strong>en</strong> erèk<strong>en</strong>d<br />
ie rèk<strong>en</strong>t ie rèk<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
zie/hee rèk<strong>en</strong>t zie/hee rèk<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
wie rèk<strong>en</strong>t wie rèk<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
julle rèk<strong>en</strong>t julle rèk<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
zie rèk<strong>en</strong>t zie rèk<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
In al deze gevall<strong>en</strong> valt de -e weg, ingevolge uitspraakregel 1 (p. 41). In de o.v.t.<br />
<strong>en</strong> in het hele werkwoord gebeurt dat zelfs twee keer.<br />
Hieronder volgt e<strong>en</strong> lijst met zwakke werkwoord<strong>en</strong> uit het <strong>Heino</strong>os. Voor sommige<br />
werkwoord<strong>en</strong>, die helemaal gelijk zijn aan die <strong>van</strong> het <strong>Raalte</strong>s, gelieve u te kijk<strong>en</strong><br />
op p. 58-60. Het kan ook zijn dat bepaalde werkwoord<strong>en</strong> helemaal niet zijn opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong><br />
omdat ze volkom<strong>en</strong> gelijk zijn aan de Nederlandse, zoals dooi<strong>en</strong>, zwet<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong>z. of om andere red<strong>en</strong><strong>en</strong>.<br />
anmärk<strong>en</strong> merk<strong>en</strong> (= e<strong>en</strong> merktek<strong>en</strong><br />
plaats<strong>en</strong>)<br />
’aoverluu:n de doodsklok luid<strong>en</strong><br />
(stam luu:d) (over iemand)<br />
(zich) ärger<strong>en</strong> (zich) erger<strong>en</strong><br />
bedärv<strong>en</strong> bederv<strong>en</strong><br />
(volt. deelw.<br />
bedörv<strong>en</strong>)<br />
(zich) bemuui<strong>en</strong> (zich) bemoei<strong>en</strong><br />
beur<strong>en</strong> (op)beur<strong>en</strong>, (op)till<strong>en</strong>;<br />
(geld) beur<strong>en</strong><br />
bev<strong>en</strong> bev<strong>en</strong><br />
bidd<strong>en</strong> bidd<strong>en</strong><br />
bizz<strong>en</strong> biez<strong>en</strong>, bijz<strong>en</strong><br />
bläker<strong>en</strong> blaker<strong>en</strong><br />
blek<strong>en</strong> blek<strong>en</strong><br />
blekk<strong>en</strong> keff<strong>en</strong><br />
blèr<strong>en</strong> blat<strong>en</strong><br />
bleut<strong>en</strong> eff<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
(’deur)kell<strong>en</strong> tintel<strong>en</strong> (<strong>van</strong> de kou)<br />
döpp<strong>en</strong> dopp<strong>en</strong><br />
dreug<strong>en</strong> drog<strong>en</strong><br />
fillece’ter<strong>en</strong> feliciter<strong>en</strong><br />
gään (stam (bije<strong>en</strong>)gar<strong>en</strong><br />
gäär)/gär<strong>en</strong> (bije<strong>en</strong>)rap<strong>en</strong><br />
gebruk<strong>en</strong> gebruik<strong>en</strong><br />
g<strong>en</strong>ez<strong>en</strong> g<strong>en</strong>ez<strong>en</strong><br />
goe:z<strong>en</strong> pl<strong>en</strong>z<strong>en</strong>, giet<strong>en</strong><br />
haop<strong>en</strong> hop<strong>en</strong><br />
heug<strong>en</strong> opbied<strong>en</strong><br />
heur<strong>en</strong> hor<strong>en</strong><br />
inwie:d<strong>en</strong>/inwie:n inwijd<strong>en</strong><br />
(stam wie:d)<br />
jäg<strong>en</strong> jag<strong>en</strong><br />
(3e pers. <strong>en</strong>k.<br />
o.t.t. jäg, volt.<br />
deelw. ejäg)<br />
<strong>Heino</strong> - <strong>De</strong> werkwoord<strong>en</strong><br />
kakk<strong>en</strong> kakk<strong>en</strong><br />
kaok<strong>en</strong> kok<strong>en</strong><br />
kauw<strong>en</strong> kauw<strong>en</strong><br />
keff<strong>en</strong> keff<strong>en</strong><br />
keukel<strong>en</strong> duikel<strong>en</strong>, naar b<strong>en</strong>ed<strong>en</strong><br />
kukel<strong>en</strong><br />
ki<strong>en</strong><strong>en</strong> uitlop<strong>en</strong> (<strong>van</strong> aardappels)<br />
knikk<strong>en</strong> knikk<strong>en</strong><br />
knoe:v<strong>en</strong> kluiv<strong>en</strong><br />
lään (stam lääd, lad<strong>en</strong><br />
volt. deelw. elään)<br />
l<strong>en</strong><strong>en</strong>/lie:n<strong>en</strong> l<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
löss<strong>en</strong> embryotomie toepass<strong>en</strong><br />
(bij koe)<br />
luch<strong>en</strong> weerlicht<strong>en</strong><br />
mett<strong>en</strong> (o.v.t. met<strong>en</strong><br />
mèt<strong>en</strong>, volt.<br />
deelw. emett<strong>en</strong>/<br />
emèt<strong>en</strong>)<br />
mótt<strong>en</strong> nevel<strong>en</strong>, motreg<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
nössel<strong>en</strong> nestel<strong>en</strong><br />
ofzett<strong>en</strong> verstot<strong>en</strong> (<strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
kalf, door e<strong>en</strong> koe)<br />
paot<strong>en</strong> (ook: pot<strong>en</strong><br />
pott<strong>en</strong>)<br />
rèk<strong>en</strong><strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
rèr<strong>en</strong> schreeuw<strong>en</strong>, loei<strong>en</strong>;<br />
huil<strong>en</strong><br />
roe:p<strong>en</strong> roep<strong>en</strong><br />
schell<strong>en</strong> schel<strong>en</strong><br />
schutt<strong>en</strong> (tijdelijk) op stal<br />
zett<strong>en</strong><br />
slikker<strong>en</strong> smull<strong>en</strong><br />
soe:z<strong>en</strong> suiz<strong>en</strong><br />
spu:l<strong>en</strong> spoel<strong>en</strong><br />
staok<strong>en</strong> stok<strong>en</strong><br />
120 121
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 122<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
stèl<strong>en</strong> (volt. stel<strong>en</strong><br />
deelw. estöl<strong>en</strong>)<br />
tover<strong>en</strong> tover<strong>en</strong><br />
ummehouw<strong>en</strong> omhakk<strong>en</strong><br />
ummezeum<strong>en</strong> omzom<strong>en</strong><br />
uutneug<strong>en</strong> uitnodig<strong>en</strong><br />
vään (stam: väär, var<strong>en</strong>, rijd<strong>en</strong><br />
volt. deelw.<br />
evär<strong>en</strong>, evään)<br />
(zich) verlät<strong>en</strong> te laat kom<strong>en</strong><br />
verluu:n verluid<strong>en</strong><br />
vertell<strong>en</strong> vertell<strong>en</strong><br />
viss<strong>en</strong> viss<strong>en</strong><br />
vlu:k<strong>en</strong> (3e pers vloek<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong>k. o.t.t. vlök)<br />
vrèèn afraster<strong>en</strong><br />
vrikk<strong>en</strong> wrikk<strong>en</strong><br />
(zich) wään zich hoed<strong>en</strong>, voor iets<br />
(stam wäär) oppass<strong>en</strong><br />
waog<strong>en</strong> (3e pers. wag<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong>k. o.t.t.:<br />
wög/waogt, ook<br />
sterk werkw.)<br />
wass<strong>en</strong> wass<strong>en</strong><br />
(volt. deelw.<br />
ewass<strong>en</strong>)<br />
wek<strong>en</strong> wek<strong>en</strong><br />
w<strong>en</strong>n<strong>en</strong> w<strong>en</strong>n<strong>en</strong><br />
wev<strong>en</strong> wev<strong>en</strong><br />
wónn<strong>en</strong> won<strong>en</strong><br />
wossel<strong>en</strong> worstel<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> werkwoord<strong>en</strong> die eindig<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> klinker gevolgd door e<strong>en</strong> -n, hebb<strong>en</strong> in de<br />
stam als slotmedeklinker e<strong>en</strong> -d of e<strong>en</strong> -r. Hieronder volg<strong>en</strong>, als voorbeeld, de<br />
vervoeging<strong>en</strong> <strong>van</strong> de werkwoord<strong>en</strong> luu:n, vään:<br />
o.t.t. o.v.t.<br />
ik lu:de ik väre ik lu:n<strong>en</strong> ik vär<strong>en</strong><br />
ie luu:dt ie väärt ie lu:n<strong>en</strong> ie vär<strong>en</strong><br />
hee/zie luu:dt hee/zie väärt hee/zie lu:n<strong>en</strong> hee/zie vär<strong>en</strong><br />
wie luu:dt wie väärt wie lu:n<strong>en</strong> wie vär<strong>en</strong><br />
ulie luu:dt ulie väärt ulie lu:n<strong>en</strong> ulie vär<strong>en</strong><br />
zie luu:dt zie väärt zie lu:n<strong>en</strong> zie vär<strong>en</strong><br />
In plaats <strong>van</strong> ik lu:de vind<strong>en</strong> we ook ik lu:.<br />
In de 2e persoon <strong>en</strong>k. <strong>van</strong> de o.t.t. valt bij omkering <strong>van</strong> werkwoord <strong>en</strong> persoonlijk<br />
vnw. de werkwoordsuitgang weg:<br />
väär ie met de schute noor Almelo? vaar jij met de boot naar Almelo?<br />
In geval <strong>van</strong> omkering <strong>van</strong> werkwoord <strong>en</strong> 1e pers. mv in de o.t.t. kunn<strong>en</strong> we twee<br />
uitgang<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>: -t of -e:<br />
<strong>Heino</strong> - <strong>De</strong> werkwoord<strong>en</strong><br />
al väre/väärt wie de hele dag deur... al var<strong>en</strong> we de hele dag door...<br />
al lu:de/luu:dt wie de hele dag de klokke... al luid<strong>en</strong> we de hele dag de klok...<br />
Bij omkering <strong>van</strong> werkwoord <strong>en</strong> 1e pers. <strong>en</strong>k. o.t.t. is er ge<strong>en</strong> uitgang:<br />
al bloe:d ik dood... al bloed ik dood...<br />
<strong>De</strong> sterke werkwoord<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> vervoeging <strong>van</strong> de sterke werkwoord<strong>en</strong> in de o.t.t. <strong>en</strong> de o.v.t. is gelijk aan die<br />
<strong>van</strong> het <strong>Raalte</strong>s (zie p. 61).<br />
<strong>De</strong> werkwoordsklass<strong>en</strong><br />
Net als in het <strong>Raalte</strong>s (zie p. 62-70) kunn<strong>en</strong> in het <strong>Heino</strong>os de sterke werkwoord<strong>en</strong><br />
word<strong>en</strong> onderverdeeld in e<strong>en</strong> aantal werkwoordsklass<strong>en</strong>. We zull<strong>en</strong> daarvoor<br />
dezelfde indelingsbeginsel<strong>en</strong> <strong>en</strong> beschrijvingsmethod<strong>en</strong> gebruik<strong>en</strong> als voor de<br />
<strong>Raalte</strong>r werkwoord<strong>en</strong>. Als de <strong>Heino</strong>se werkwoordsvorm<strong>en</strong> helemaal gelijk zijn aan<br />
die <strong>van</strong> <strong>Raalte</strong> zijn ze in de lijstjes onder <strong>Raalte</strong> opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Als hieronder achter<br />
de laatste dialectvorm (Le) staat, betek<strong>en</strong>t dat dat alle vorm<strong>en</strong> <strong>van</strong> het desbetreff<strong>en</strong>de<br />
<strong>Lemelerveld</strong>se werkwoord gelijk zijn aan die <strong>van</strong> het <strong>Heino</strong>se. <strong>De</strong> vier<br />
vorm<strong>en</strong> die onder elke klasse staan, zijn die welke op p. 63 voor het <strong>Raalte</strong>s vermeld<br />
staan. Als in de derde kolom twee vorm<strong>en</strong> staan, is de eerste die <strong>van</strong> de 1e<br />
pers. <strong>en</strong>k. o.v.t. <strong>en</strong> de tweede die <strong>van</strong> de ermee overe<strong>en</strong>kom<strong>en</strong>de 3e pers. <strong>en</strong>k.<br />
Klasse 1: ie(:) ~ i ~ ee ~ e/ee<br />
Net als in het <strong>Raalte</strong>s heeft de 1e persoon <strong>en</strong>k. o.t.t. e<strong>en</strong> (lange) ie: als de medeklinker<br />
die er op volgt e<strong>en</strong> stemhebb<strong>en</strong>de schuurklank is (v, z, g), <strong>en</strong> e<strong>en</strong> (korte) ie<br />
vóór alle andere erop volg<strong>en</strong>de medeklinkers. Ditzelfde geldt ook voor de onbepaalde<br />
wijs. <strong>De</strong> klinker <strong>van</strong> de 1e pers o.t.t. blijft ook gehandhaafd in de andere<br />
vorm<strong>en</strong> <strong>van</strong> de o.t.t., behalve in de 3e pers. Het voltooid deelwoord heeft als<br />
beklemtoonde klinker soms e, soms ee, afhankelijk <strong>van</strong> de erop volg<strong>en</strong>de medeklinker.<br />
Is deze laatste namelijk stemloos dan heeft het voltooid deelwoord e<strong>en</strong> e,<br />
is de medeklinker stemhebb<strong>en</strong>d dan heeft het voltooid deelwoord e<strong>en</strong> ee.<br />
122 123
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 124<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
blie:ve ~ blif ~ bleve ~ eblev<strong>en</strong> (Le) blijv<strong>en</strong><br />
kieke ~ kik ~ keke ~ ekekk<strong>en</strong> (Le) kijk<strong>en</strong><br />
kniepe ~ knip ~ knepe ~ eknepp<strong>en</strong> (Le) knijp<strong>en</strong><br />
krie:ge ~ krig ~ krege ~ ekreg<strong>en</strong> (Le) krijg<strong>en</strong><br />
lie:(ë) ~ lid ~ lee~leed ~ ele<strong>en</strong> lijd<strong>en</strong><br />
rie:ze ~ ris ~ reze ~ erez<strong>en</strong> rijz<strong>en</strong><br />
snie:(ë) ~ snid ~ snee~sneed ~ esne<strong>en</strong> snijd<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> hierna volg<strong>en</strong>de werkwoord<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> in bepaalde vorm<strong>en</strong> zekere afwijking<strong>en</strong><br />
maar kunn<strong>en</strong> toch tot deze klasse gerek<strong>en</strong>d word<strong>en</strong>:<br />
lieke ~ liekt ~ leke ~ e’lek<strong>en</strong> lijk<strong>en</strong> (op)<br />
schijte ~ schijt ~ schete ~ eschett<strong>en</strong>/eschet<strong>en</strong> schijt<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> vervoeging <strong>van</strong> snie:n in de o.t.t. <strong>en</strong> de o.v.t. is als volgt:<br />
ik snie:(ë) ik snij wie snie:dt wij snijd<strong>en</strong><br />
ie snie:dt jij snijdt julle snie:dt jullie snijd<strong>en</strong><br />
hee/zie snid hij/zij snijdt zie snie:dt zij snijd<strong>en</strong><br />
ik snee ik snee wule sne<strong>en</strong>/sn<strong>en</strong><strong>en</strong> wij sned<strong>en</strong><br />
ie sne<strong>en</strong>/sn<strong>en</strong><strong>en</strong> jij sneed julle sne<strong>en</strong>/sn<strong>en</strong><strong>en</strong> jullie sned<strong>en</strong><br />
hee/zie sneed hij/zij sneed zie sne<strong>en</strong>/sn<strong>en</strong><strong>en</strong> zij sned<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> vervoeging <strong>van</strong> lie:n is hieraan gelijk.We zi<strong>en</strong> dus dat in het <strong>Heino</strong>os, i.t.t. het<br />
<strong>Raalte</strong>s, het voltooid deelwoord <strong>van</strong> snie:n <strong>en</strong> lie:n eindigt op e<strong>en</strong> medeklinker.<br />
Als het werkwoord snie:n in de 3e pers. <strong>en</strong>k. o.t.t. om welke red<strong>en</strong> dan ook gevolgd<br />
wordt door het persoonlijk vnw. dan neemt het werkw. de volg<strong>en</strong>de vorm aan:<br />
al snit-e em ók in de vinger al snijdt hij zich in de vinger<br />
In de 2e pers. <strong>en</strong>k. <strong>en</strong> in de 1e pers. mv. o.t.t. zijn er in dat geval twee mogelijkhed<strong>en</strong>:<br />
snie:d/snie: ie oe in de vinger? snij jij je in de vinger?<br />
al snie:dt/snie:de wie oons in de vinger al snijd<strong>en</strong> wij ons in de vinger<br />
<strong>Heino</strong> - <strong>De</strong> werkwoord<strong>en</strong><br />
Klasse 2: ie(:)/uu(:)/oe(:) ~ ö ~ eu ~ öö/ö/eu<br />
bedrie:ge ~ bedrög ~ bedreuge ~ bedrög<strong>en</strong> bedrieg<strong>en</strong><br />
(ver)bie: ~ (ver)böd ~ (ver)beude ~ ver-/eböön (ver)bied<strong>en</strong><br />
kie:ze ~ kös ~ keuze ~ eköz<strong>en</strong> kiez<strong>en</strong><br />
sloeke ~ slök ~ sleuke ~ eslökk<strong>en</strong> (gulzig) slikk<strong>en</strong><br />
stoe:ve ~ stöf ~ steuve ~ estöv<strong>en</strong> stuiv<strong>en</strong><br />
vlie:ge ~ vlög ~ vleuge ~ evlög<strong>en</strong> (Le) vlieg<strong>en</strong><br />
(be)vrie:ze ~ (be)vrös ~ (be)vreure ~ (b)evreur<strong>en</strong> (be)vriez<strong>en</strong><br />
Voor wat betreft de klinkers <strong>van</strong> het voltooide deelwoord geld<strong>en</strong> dezelfde regels<br />
als voor het <strong>Raalte</strong>s (zie p. 65): ö vóór e<strong>en</strong> stemloze medeklinker, öö vóór e<strong>en</strong><br />
stemhebb<strong>en</strong>de medeklinker, eu vóór e<strong>en</strong> r.<br />
<strong>De</strong> volg<strong>en</strong>de werkwoord<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> <strong>en</strong>igszins afwijk<strong>en</strong>de vorm<strong>en</strong>, maar kunn<strong>en</strong><br />
ook tot deze klasse gerek<strong>en</strong>d word<strong>en</strong>, óf op grond <strong>van</strong> hun vorm<strong>en</strong> in de o.v.t., óf<br />
op grond <strong>van</strong> de vorm <strong>van</strong> het voltooid deelwoord:<br />
bevele ~ beveelt ~ beveule ~ bevöl<strong>en</strong> bevel<strong>en</strong><br />
bewège ~ bewèègt ~ beweuge ~ bewög<strong>en</strong> beweg<strong>en</strong><br />
duke ~ duukt ~ deuke ~ edökk<strong>en</strong> duik<strong>en</strong><br />
lope ~ löp ~ leupe ~ elop<strong>en</strong> lop<strong>en</strong><br />
schere ~ scheert ~ scheure ~ escheur<strong>en</strong> scher<strong>en</strong><br />
stote ~ stöt ~ steute/stot<strong>en</strong> ~ estot<strong>en</strong> stot<strong>en</strong><br />
Klasse 3: i/e ~ i/e ~ u/ö ~ u/ö<br />
<strong>De</strong> werkwoord<strong>en</strong> met als stamklinker e<strong>en</strong> i word<strong>en</strong> gevolgd door e<strong>en</strong> neusmedeklinker<br />
(n, m, ng) <strong>en</strong> krijg<strong>en</strong> de klinker u in de o.v.t. <strong>en</strong> het volt. deelw. <strong>De</strong> overige<br />
werkwoord<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> in deze gevall<strong>en</strong> respectievelijk e <strong>en</strong> ö.<br />
binne ~ bint ~ bunne ~ ebunn<strong>en</strong> bind<strong>en</strong><br />
drinke ~ drinkt ~ drunke ~ edrunk<strong>en</strong> drink<strong>en</strong><br />
klimme ~ klimt ~ klumme ~ eklumm<strong>en</strong> klimm<strong>en</strong><br />
slinke ~ slinkt ~ slunke ~ eslunk<strong>en</strong> (Le) slink<strong>en</strong><br />
smelte ~ smelt ~ smelt<strong>en</strong> ~ esmölt<strong>en</strong> smelt<strong>en</strong><br />
springe/spring ~ springt ~ sprunge/sprung ~ esprung<strong>en</strong> (Le) spring<strong>en</strong><br />
sterve ~ sterft ~ störv<strong>en</strong> ~ estörv<strong>en</strong> (Le) sterv<strong>en</strong><br />
treff(e) ~ treft ~ tröffe ~ etröff<strong>en</strong> (Le) treff<strong>en</strong><br />
124 125
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 126<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
vinne ~ vint ~ vunne ~ evunn<strong>en</strong> vind<strong>en</strong><br />
vring(e) ~ vringt ~ vrunge ~ evrung<strong>en</strong> (Le) wring<strong>en</strong><br />
zwerve ~ zwerft ~ zwörv<strong>en</strong> ~ ezwörv<strong>en</strong> zwerv<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> volg<strong>en</strong>de werkwoord<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> voor sommige vorm<strong>en</strong> e<strong>en</strong> <strong>en</strong>igszins afwijk<strong>en</strong>d<br />
patroon, maar kunn<strong>en</strong> wel onder deze klasse gerangschikt word<strong>en</strong>:<br />
bedärve ~ bedärft ~ bedörv<strong>en</strong> ~ bedörv<strong>en</strong> bederv<strong>en</strong><br />
blinke ~ blinkt ~ blónke ~ eblunk<strong>en</strong> blink<strong>en</strong><br />
melke ~ melkt ~ melk<strong>en</strong> ~ emölk<strong>en</strong> melk<strong>en</strong><br />
schelle ~ schelt ~ schell<strong>en</strong> ~ eschöll<strong>en</strong> (Le) scheld<strong>en</strong><br />
schinke/ ~ schinkt/<br />
sch<strong>en</strong>ke sch<strong>en</strong>kt ~ schunke ~ eschunk<strong>en</strong> sch<strong>en</strong>k<strong>en</strong><br />
smelte ~ smelt ~ smelt<strong>en</strong> ~ esmölt<strong>en</strong> smelt<strong>en</strong><br />
veche ~ vecht ~ voche ~ evöcht<strong>en</strong> vecht<strong>en</strong><br />
vleche ~ vlecht ~ vloch<strong>en</strong> ~ evlöcht<strong>en</strong> vlecht<strong>en</strong><br />
winne ~ wint ~ wunne/wónne ~ ewunn<strong>en</strong> winn<strong>en</strong><br />
zwelle/zwel ~ zwelt ~ zwolle ~ ezwöll<strong>en</strong> (Le) zwell<strong>en</strong><br />
zwemm(e) ~ zwemt ~ zwumme ~ ezwömm<strong>en</strong> zwemm<strong>en</strong><br />
Klasse 4: e ~ e ~ a ~ ö<br />
brekke ~ brekt ~ brakke ~ ebrökk<strong>en</strong> brek<strong>en</strong><br />
sprekke ~ sprekt ~ sprakke ~ esprökk<strong>en</strong> sprek<strong>en</strong><br />
stekke ~ stekt ~ stakke ~ estökk<strong>en</strong> stek<strong>en</strong><br />
Klasse 5: e ~ e ~ a ~ e<br />
ette ~ et ~ atte ~ egett<strong>en</strong> et<strong>en</strong><br />
vergette ~ verget ~ vergatte ~ vergett<strong>en</strong> verget<strong>en</strong><br />
vrette ~ vret ~ vratte ~ evrett<strong>en</strong> vret<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> volg<strong>en</strong>de werkwoord<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> ook onder deze klasse gerek<strong>en</strong>d word<strong>en</strong>,<br />
ondanks kleine uitspraakverschill<strong>en</strong>:<br />
geve ~ gif ~ gave~gaf ~ egev<strong>en</strong> gev<strong>en</strong><br />
lèze ~ lèèst ~ las~las ~ elèz<strong>en</strong> lez<strong>en</strong> (ook zwak werkw.)<br />
ligge ~ likt ~ lage~lag ~ elèg<strong>en</strong> (Le) ligg<strong>en</strong><br />
zitte ~ zit ~ zatte~zat ~ ezett<strong>en</strong> zitt<strong>en</strong><br />
<strong>Heino</strong> - <strong>De</strong> werkwoord<strong>en</strong><br />
Opmerking<strong>en</strong>: Alle vorm<strong>en</strong> <strong>van</strong> de o.t.t. <strong>van</strong> het werkwoord ligg<strong>en</strong> behalve die <strong>van</strong><br />
de 1 e pers. <strong>en</strong>k. eindig<strong>en</strong> op –kt. Als er in de o.v.t. twee vorm<strong>en</strong> staan is de tweede<br />
die <strong>van</strong> de 3 e pers. <strong>en</strong>k.<br />
Klasse 6: ao ~ ö ~ eu ~ ää/ao<br />
brao ~ bröd ~ breude ~ breud ~ ebraon brad<strong>en</strong> (hele werkw.:<br />
braon; o.v.t. soms ook:<br />
braon<strong>en</strong>)<br />
haole ~ hölt ~ heule~heuld ~ ehaol<strong>en</strong> houd<strong>en</strong><br />
rao ~ röd ~ reude~reud ~ eraon rad<strong>en</strong> (hele werkw.: raon)<br />
slao ~ slöt ~ sleu~sleut/sleug ~ esläg<strong>en</strong> slaan (hele werkw.: slaon)<br />
verslao ~ verslöt/verslög ~ versleug(e)~versleut/versleug ~ verslaon/versläg<strong>en</strong><br />
schutt<strong>en</strong> (vee) (hele<br />
werkw.: verslaon)<br />
vraoge ~ vrög ~ vreuge ~ evraog<strong>en</strong> (Le) vrag<strong>en</strong><br />
waoge ~ wög ~ weuge ~ ewaogd wag<strong>en</strong> (soms ook zwak<br />
werkwoord)<br />
<strong>De</strong> vervoeging<strong>en</strong> <strong>van</strong> het werkwoord slaon in de o.t.t. <strong>en</strong> de o.v.t. zijn als volgt:<br />
ik slao wie slaot<br />
ie slaot julle slaot<br />
hie/zie slöt zie slaot<br />
ik sleu wie sleun<strong>en</strong>/sleug<strong>en</strong><br />
ie sleun<strong>en</strong>/sleug<strong>en</strong> julle sleun<strong>en</strong>/sleug<strong>en</strong><br />
hie/zie sleut/sleug zie sleun<strong>en</strong>/sleug<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> vervoeging<strong>en</strong> <strong>van</strong> de werkwoord<strong>en</strong> braon <strong>en</strong> raon zijn hiermee vergelijkbaar.<br />
Overige sterke <strong>en</strong> onregelmatige werkwoord<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> overblijv<strong>en</strong>de sterke werkwoord<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong> afwijk<strong>en</strong>d gedrag <strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> dus<br />
niet gerangschikt word<strong>en</strong> onder één <strong>van</strong> de hiervoor g<strong>en</strong>oemde klass<strong>en</strong>. Steeds<br />
zull<strong>en</strong> de al bek<strong>en</strong>de vier vorm<strong>en</strong> gegev<strong>en</strong> word<strong>en</strong>, ev<strong>en</strong>tueel aangevuld met nadere<br />
informatie. Om de onbepaalde wijs (= het hele werkwoord) te vind<strong>en</strong>, moet<br />
m<strong>en</strong> e<strong>en</strong> -n toevoeg<strong>en</strong> aan de vorm <strong>van</strong> de 1e pers. <strong>en</strong>k. <strong>van</strong> de o.t.t. Als in de o.v.t.<br />
126 127
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 128<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
twee vorm<strong>en</strong> naast elkaar staan, gescheid<strong>en</strong> door ~, dan is de eerste die <strong>van</strong> de 1e<br />
pers. <strong>en</strong>k. <strong>en</strong> de tweede die <strong>van</strong> de 3e pers. <strong>en</strong>k.<br />
br<strong>en</strong>ge ~ br<strong>en</strong>g ~ brache ~ ebrach br<strong>en</strong>g<strong>en</strong><br />
dèènke ~ dèènkt ~ dache~dacht ~ edach d<strong>en</strong>k<strong>en</strong><br />
doe (stam: doe:) ~ dut ~ deu~deud ~ edaon do<strong>en</strong> (de overige<br />
person<strong>en</strong> <strong>van</strong> de o.v.t. krijg<strong>en</strong> de vorm deun<strong>en</strong>)<br />
dräge ~ dräägt ~ dreuge~dreug ~ edräg<strong>en</strong> drag<strong>en</strong> (ook zwak<br />
werkw. maar met volt. deelw op -<strong>en</strong> )<br />
gao (stam: gao) ~ gie:t ~ ginge/gunge~gunk/gung/ging ~ egaon gaan<br />
hange ~ hangt ~ hung ~ ehang<strong>en</strong> hang<strong>en</strong><br />
kómme ~ kump ~ kwame~kwaamp ~ ekómm<strong>en</strong> kom<strong>en</strong><br />
kope ~ koch ~ koche ~ ekoch kop<strong>en</strong><br />
stao (stam: stao) ~ stie:t ~ stónne~stónd ~ estaon staan<br />
valle ~ valt ~ veule ~ evall<strong>en</strong> vall<strong>en</strong><br />
zegge ~ zeg ~ zèè~zèè (<strong>en</strong>clit.: zèèd-e) ~ e’zeg zegg<strong>en</strong> (de overige<br />
vorm<strong>en</strong> <strong>van</strong> de o.v.t. krijg<strong>en</strong> de vorm zèn<strong>en</strong>)<br />
zie: (stam: zie:) ~ zut ~ zage (<strong>en</strong>clit.: zaa-k)~zag ~ e’ze<strong>en</strong> zi<strong>en</strong><br />
Opmerking<strong>en</strong>:<br />
1. <strong>De</strong> vorm<strong>en</strong> <strong>van</strong> het werkwoord zegg<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> vóór de uitgang -t steeds e<strong>en</strong> k:<br />
julle zegt > julle zekt jullie zegg<strong>en</strong><br />
2. Ev<strong>en</strong>als in het <strong>Raalte</strong>s (zie p. 72) word<strong>en</strong> de lange geslot<strong>en</strong> stam-eindklinkers<br />
<strong>van</strong> de werkwoord<strong>en</strong> doe:n <strong>en</strong> zie:n kort als er e<strong>en</strong> <strong>en</strong>clitisch voornaamwoord op<br />
volgt:<br />
wie zie:t wij zi<strong>en</strong> zie-w zi<strong>en</strong> we<br />
ie doe:t jij doet doe-j doe je<br />
3. Bij omkering, in de o.t.t., <strong>van</strong> de volgorde: pers. vnw. 1e pers. mv. + de bijbehor<strong>en</strong>de<br />
vorm <strong>van</strong> het werkwoord staon zijn er drie mogelijkhed<strong>en</strong>:<br />
al staode wie ók e<strong>en</strong> uu:r lang te... al staan we ook e<strong>en</strong> uur lang te...<br />
al staot wie (<strong>en</strong>z.)<br />
al stao-w (<strong>en</strong>z.)<br />
128<br />
<strong>Heino</strong> - <strong>De</strong> werkwoord<strong>en</strong><br />
Voor het werkwoord gaon vind<strong>en</strong> we in deze omstandighed<strong>en</strong> de hiermee overe<strong>en</strong>stemm<strong>en</strong>de<br />
vorm<strong>en</strong>: gaode wie, gaot wie, gao-w.<br />
<strong>De</strong> voornaamste hulp- <strong>en</strong> koppelwerkwoord<strong>en</strong><br />
hemm<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong><br />
o.t.t. o.v.t. voltooid deelwoord<br />
ik hebbe ik had ehad<br />
ie hebt ie hadd<strong>en</strong>/hann<strong>en</strong><br />
hee/hie, zie hef hee/hie, zie had<br />
wie hebt wie hadd<strong>en</strong>/hann<strong>en</strong><br />
ulie/julle hebt ulie/julle hadd<strong>en</strong>/hann<strong>en</strong><br />
zie hebt zie hadd<strong>en</strong>/hann<strong>en</strong><br />
Net als in het Nederlands valt in de 2e persoon <strong>en</strong>k. het achtervoegsel <strong>van</strong> de uitgang<br />
weg als het werkwoord vóór het pers. vnw. komt te staan: heb ie.<br />
Dit geldt ook voor alle overige hulp- <strong>en</strong> koppelwerkwoord<strong>en</strong>.<br />
Bij omkering <strong>van</strong> het werkwoord <strong>en</strong> het pers. vnw. 1e pers. mv. o.t.t. verandert de t<br />
<strong>van</strong> wie hebt in e<strong>en</strong> stomme e: hebbe wie. Dit geldt ook voor alle overige hulp- <strong>en</strong><br />
koppelwerkwoord<strong>en</strong>.<br />
<strong>en</strong>clitische vorm<strong>en</strong>:<br />
he-k ha-k<br />
he-j ha-j<br />
hef-e hat-e<br />
he-w ha-w<br />
könn<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong><br />
o.t.t. o.v.t. voltooid deelwoord<br />
ik kanne ik kónne ekönd<br />
ie könt ie kónn<strong>en</strong><br />
hee/hie/zie kan hee/hie/zie kón<br />
129
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 130<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
wie könt wie kónn<strong>en</strong><br />
julle/ulie könt julle/ulie kónn<strong>en</strong><br />
zie könt zie kónn<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong>clitische vorm<strong>en</strong>:<br />
kan-k kón-k<br />
kö-j kó-j<br />
kan-e kón-e<br />
kö-w kó-w<br />
mag<strong>en</strong> mog<strong>en</strong><br />
o.t.t. o.v.t. voltooid deelwoord<br />
ik magge ik móche emög<strong>en</strong><br />
ie magt ie móch<strong>en</strong><br />
hie/zie mag hie/zie móch<br />
wie maagt wie móch<strong>en</strong><br />
julle maagt julle móch<strong>en</strong><br />
zie maagt zie móch<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong>clitische vorm<strong>en</strong>:<br />
maa-k<br />
maa-j<br />
mach-e<br />
maa-w<br />
munn<strong>en</strong> moet<strong>en</strong><br />
o.t.t. o.v.t voltooid deelwoord<br />
ik mut /mutte ik mósse emut<br />
ie mut ie móss<strong>en</strong><br />
hie/zie mut hie/zie mós<br />
wie mut wie móss<strong>en</strong><br />
julle mut julle móss<strong>en</strong><br />
zie mut zie móss<strong>en</strong><br />
130<br />
<strong>en</strong>clitische vorm<strong>en</strong>:<br />
mu-k mó-k<br />
mu-j mós-ie<br />
mut-e mós-e<br />
mu-w<br />
wèèn zijn<br />
<strong>Heino</strong> - <strong>De</strong> werkwoord<strong>en</strong><br />
o.t.t. o.v.t. voltooid deelwoord<br />
ik binne ik wäre /wäär/wasse e’wes<br />
ie bint ie wär<strong>en</strong><br />
hie/zie is hie/zie was<br />
wie bint wie wär<strong>en</strong><br />
julle bint julle wär<strong>en</strong><br />
zie bint zie wär<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong>clitische vorm<strong>en</strong>:<br />
bin-k wää-k<br />
bi-j wää-j<br />
is-e was-e<br />
bi-w wää-w<br />
Het werkwoord wèèn wordt meestal met wèèn vervoegd:<br />
hie is e’wes hij is geweest<br />
Bij de ouder<strong>en</strong> komt ook vervoeging met hemm<strong>en</strong> voor:<br />
hie hef e’wes<br />
wönn<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />
(zwak werkwoord)<br />
o.t.t. o.v.t. voltooid deelwoord<br />
ik wödde, wöd ik wönn<strong>en</strong> ewönn<strong>en</strong><br />
ie wödt ie wönn<strong>en</strong><br />
hie/zie wödt hie/zie wönn<strong>en</strong><br />
wie wödt wie wönn<strong>en</strong><br />
julle wödt julle wönn<strong>en</strong><br />
zie wödt zie wönn<strong>en</strong><br />
131
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 132<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
<strong>en</strong>clitische vorm<strong>en</strong>:<br />
wö-k<br />
wöd/wör-ie<br />
wödt-e<br />
will<strong>en</strong> will<strong>en</strong><br />
o.t.t. o.v.t. voltooid deelwoord<br />
ik wille ik wol ewild<br />
ie wilt ie woll<strong>en</strong><br />
hie/zie wil hie/zie wol<br />
wie wilt wie woll<strong>en</strong><br />
julle wilt julle woll<strong>en</strong><br />
zie wilt zie woll<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong>clitische vorm<strong>en</strong>:<br />
wi-k wil-e<br />
wi-j wi-w<br />
zöll<strong>en</strong> zull<strong>en</strong><br />
o.t.t. o.v.t.<br />
ik zal wie zölt<br />
ik zólle<br />
ie zölt julle zölt<br />
ie zóll<strong>en</strong><br />
hie/zie zal zie zölt<br />
hie/zie zól<br />
<strong>en</strong>clitische vorm<strong>en</strong>:<br />
za-k zal-e<br />
zö-k zö-w<br />
132<br />
wo-k wol-e<br />
wo-j wo-w<br />
zó-k zól-e<br />
zó-j zó-w<br />
wie zóll<strong>en</strong><br />
julle zóll<strong>en</strong><br />
zie zóll<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> lidwoord<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> bepaalde lidwoord<strong>en</strong><br />
mannelijk vrouwelijk onzijdig meervoud<br />
n de et, ’t de<br />
Voorbeeld<strong>en</strong> mannelijk:<br />
n èèrs<strong>en</strong> de eerste<br />
n hals de hals<br />
óp n heerd in de mooie kamer<br />
n hof de tuin<br />
<strong>Heino</strong> - <strong>De</strong> lidwoord<strong>en</strong><br />
N.B. In plaats <strong>van</strong> het mannelijk lidwoord wordt in bepaalde gevall<strong>en</strong> ook wel het<br />
vrouwelijke lidw. gebruikt: de zich.<br />
vrouwelijk:<br />
de biele de bijl<br />
de götte de bijkeuk<strong>en</strong><br />
de kore de kar<br />
onzijdig:<br />
et/’t goe:d de kler<strong>en</strong>, het goed<br />
et/’t huntie het hondje<br />
et/’t huussie het huisje; de WC<br />
et/’t lich het licht<br />
meervoud:<br />
de lie:v<strong>en</strong> de lijv<strong>en</strong><br />
de piep<strong>en</strong> de pijp<strong>en</strong><br />
de spelties de speldjes<br />
n zeis<strong>en</strong> de zeis<br />
n zich de zicht<br />
in n naossek in de schort<strong>en</strong>zak<br />
de naole de naald<br />
de rugge de rug<br />
de wäg<strong>en</strong> de wag<strong>en</strong><br />
et/’t schuu:ntie het scho<strong>en</strong>tje<br />
et/’t wèèr het weer<br />
et/’t zómmer de zomer<br />
de trèèn de tred<strong>en</strong><br />
de wichter de jong<strong>en</strong>s <strong>en</strong> meisjes<br />
133
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 134<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
Het onbepaalde lidwoord<br />
e<strong>en</strong><br />
Voorbeeld<strong>en</strong>:<br />
e<strong>en</strong> kniepmes e<strong>en</strong> zakmes<br />
e<strong>en</strong> steuchie e<strong>en</strong> poosje<br />
Omdat het onbepaalde lidwoord e<strong>en</strong> stomme e heeft is regel 1 (p. 41) <strong>van</strong> toepassing,<br />
d.w.z. als het onbepaalde lidwoord voorafgegaan wordt door e<strong>en</strong> medeklinker,<br />
dan verdwijnt de stomme e. Vgl:<br />
Wie bouwt ’n (< e<strong>en</strong>) niej achterhuus Wij bouw<strong>en</strong> e<strong>en</strong> nieuw achterhuis<br />
<strong>De</strong> aanwijz<strong>en</strong>de voornaamwoord<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> vorm<strong>en</strong> <strong>van</strong> de aanwijz<strong>en</strong>de voornaamwoord<strong>en</strong> zijn gelijk aan die <strong>van</strong> het<br />
<strong>Raalte</strong>s.<br />
134<br />
<strong>en</strong>kelvoud<br />
bijvoeglijk zelfstandig<br />
mannelijk onzijdig mannelijk onzijdig<br />
vrouwelijk vrouwelijk<br />
die, ginne die det dat d<strong>en</strong>ne die det dat<br />
disse deze dit dit diss<strong>en</strong>(d) deze dit dit<br />
Voorbeeld<strong>en</strong>:<br />
die hónd die hond<br />
disse rie:m deze riem<br />
geef mie diss<strong>en</strong> is eff<strong>en</strong> an geef me deze e<strong>en</strong>s ev<strong>en</strong> aan<br />
meervoud<br />
bijvoeglijk/zelfstandig<br />
disse deze<br />
die die<br />
Voorbeeld<strong>en</strong> :<br />
disse deerns deze meisjes<br />
die vèènte die jong<strong>en</strong>s<br />
die bint evall<strong>en</strong> die zijn gevall<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> bijvoeglijke naamwoord<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> uitgang<strong>en</strong> na het bepaalde lidwoord<br />
<strong>Heino</strong> - <strong>De</strong> aanwijz<strong>en</strong>de voornaamwoord<strong>en</strong><br />
Als het bijvoeglijk naamwoord hoort bij e<strong>en</strong> mannelijk zelfstandig naamwoord<br />
voorafgegaan door e<strong>en</strong> bepaald lidwoord, dan is de uitgang: -<strong>en</strong>. Voorbeeld<strong>en</strong>:<br />
n grot<strong>en</strong> hof de grote tuin<br />
n aol<strong>en</strong> dek<strong>en</strong> de oude dek<strong>en</strong> (= geestelijke)<br />
Datzelfde geldt ook voor andere bepal<strong>en</strong>de woord<strong>en</strong> die bij het zelfstandig naamwoord<br />
hor<strong>en</strong>:<br />
n ti<strong>en</strong>d<strong>en</strong> dag de ti<strong>en</strong>de dag<br />
uut zi<strong>en</strong><strong>en</strong> hoe:d uit zijn hoed<br />
Bij e<strong>en</strong> vrouwelijk zelfstandig naamwoord is de uitgang <strong>van</strong> het bijv. nw. in zo’n<br />
geval: -e Voorbeeld:<br />
de dikke rugge de dikke rug<br />
Bij het onzijdige zelfstandige naamwoord is de uitgang <strong>van</strong> het bijv. nw. in zo’n<br />
geval ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s: -e. Voorbeeld:<br />
et löge huus het lege huis<br />
In het meervoud is de uitgang <strong>van</strong> het bijv. nw. ook: -e. Voorbeeld:<br />
de lege hu:z<strong>en</strong> de lage huiz<strong>en</strong><br />
135
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 136<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
<strong>De</strong> uitgang<strong>en</strong> na het onbepaalde lidwoord<br />
Als het bijvoeglijk naamwoord hoort bij e<strong>en</strong> mannelijk zelfstandig naamwoord<br />
voorafgegaan door e<strong>en</strong> onbepaald lidwoord, dan is de uitgang: -<strong>en</strong>. Voorbeeld<strong>en</strong>:<br />
e<strong>en</strong> grot<strong>en</strong> kerel e<strong>en</strong> grote kerel<br />
e<strong>en</strong> hel<strong>en</strong> zet e<strong>en</strong> hele poos<br />
e<strong>en</strong> aol<strong>en</strong> dek<strong>en</strong> e<strong>en</strong> oude dek<strong>en</strong><br />
Bij e<strong>en</strong> vrouwelijk zelfstandig naamwoord is de uitgang <strong>van</strong> het bijv. nw. in zo’n<br />
geval: -e. Voorbeeld:<br />
e<strong>en</strong> dikke rugge e<strong>en</strong> dikke rug<br />
Bij het onzijdige zelfst. nw. is de uitgang <strong>van</strong> het bijv. nw. in zo’n geval Ø, d.w.z.<br />
niet bestaand. Voorbeeld:<br />
e<strong>en</strong> leeg huus e<strong>en</strong> laag huis<br />
<strong>De</strong> verkleinwoord<strong>en</strong><br />
In het <strong>Heino</strong>os vind<strong>en</strong> we de verkleinwoordsuitgang<strong>en</strong> -ie, -chie, -pie, -echie, -tie,<br />
-kie, respectievelijk vergelijkbaar met de Nederlandse uitgang<strong>en</strong> -je, -tje , -pje, -<br />
etje, -tje, -kje. <strong>De</strong> <strong>Heino</strong>se regels voor het aanhecht<strong>en</strong> <strong>van</strong> de uitgang<strong>en</strong>, alsmede<br />
die voor het wegvall<strong>en</strong> <strong>van</strong> de stomme e vóór e<strong>en</strong> verkleinwoordsuitgang zijn<br />
gelijk aan die welke geld<strong>en</strong> voor het <strong>Raalte</strong>s. Daarom word<strong>en</strong> ze hier niet herhaald.<br />
Ook de regels voor het toepass<strong>en</strong> <strong>van</strong> de “Umlaut” zijn gelijk (zie p. 82).<br />
Ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s is, net als in het <strong>Raalte</strong>s, de laatste medeklinker vóór de ie altijd stemloos.<br />
<strong>De</strong> zelfstandige naamwoord<strong>en</strong> die e<strong>en</strong> verkleinwoordsuitgang hebb<strong>en</strong>, krijg<strong>en</strong><br />
in het meervoud altijd e<strong>en</strong> -s.<br />
In e<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel geval treedt er ge<strong>en</strong> “Umlaut” op:<br />
vloe:re vloer > vloe:rtie vloertje<br />
<strong>De</strong> regel hiervoor is dezelfde als die voor het <strong>Raalte</strong>s, nl. dat e<strong>en</strong> oe: vóór e<strong>en</strong> r<br />
ge<strong>en</strong> Umlaut krijgt (vgl. p. 83). Dit geldt ook voor het Hell<strong>en</strong>doorns (J. Nij<strong>en</strong><br />
Twilhaar, persoonlijke mededeling) <strong>en</strong> het Voll<strong>en</strong>hoofs (vgl. Spa 1996, p. 73).<br />
136<br />
<strong>Heino</strong> - <strong>De</strong> bijvoeglijke naamwoord<strong>en</strong><br />
Sommige woord<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong> korte klinker in de stam <strong>en</strong> e<strong>en</strong> lange in het verkleinwoord,<br />
waarin natuurlijk ook “Umlaut” kan voorkom<strong>en</strong>:<br />
blad blad > bläächie blaadje<br />
gat gat > gäächie gaatje<br />
glas glas > gläsie glaasje<br />
pad pad > päächie paadje<br />
(=weggetje)<br />
rad rad > räächie raadje<br />
schip schip > schepie scheepje<br />
vat vat > vätie/väächie vaatje<br />
zunne zoon > zeuntie zoontje<br />
Het omgekeerde komt ook voor:<br />
hège heg > hechie heggetje<br />
(echter ook: hèèchie)<br />
In de hier volg<strong>en</strong>de verkleinwoord<strong>en</strong> verandert de medeklinker <strong>van</strong> de stam <strong>van</strong><br />
het ermee overe<strong>en</strong>stemm<strong>en</strong>de zelfst. nw. in e<strong>en</strong> andere medeklinker:<br />
berre bed bettie<br />
ding ding diggie<br />
<strong>De</strong> achtervoegsels<br />
-ie<br />
Zie hier e<strong>en</strong> aantal voorbeeld<strong>en</strong>:<br />
balke balk bälkie<br />
banke bank bänkie<br />
bärg berg bärchie<br />
baoge boog bööchie<br />
beeld beeld beeltie<br />
bies bies, strook, rand biesie<br />
biete biet bietie<br />
bone boon beuntie<br />
broekzak broekzak broekzäkkie<br />
bröt plank (in kast) bröttie<br />
dak dak däkkie<br />
dief dief diefie<br />
diek dijk diekie<br />
draod draad (<strong>van</strong> metaal) drötie<br />
droe:ve druif dru:fie<br />
137
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 138<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
dwärg dwerg dwärchie<br />
fietstasse fietstas fietstässie<br />
ganze gans gänsie<br />
gärve garf gärfie<br />
gäst/gast garst gässie<br />
gutse guts gutsie<br />
härbärg(e) herberg härbärchie<br />
heft heft heffie<br />
hemp hemd hempie<br />
kappe kap käppie<br />
kärke kerk kärkie<br />
kaste kast kässie<br />
käte kaart kätie<br />
kies kalf kiesie<br />
kiste kist kissie<br />
klokke klok klökkie<br />
knech knecht knechie<br />
köste korst kössie<br />
laand land lääntie<br />
leerze laars leersie<br />
-chie<br />
draod draad (<strong>van</strong> stof)<br />
drööchie<br />
lä la(de) läächie<br />
-pie<br />
bärm berm bärmpie<br />
bloeme bloem bluumpie<br />
-echie<br />
gaffeltange oorwurm gaffeltängechie<br />
krubbe krib krubbechie<br />
lam lam lämmechie<br />
padde pad (= dier) päddechie<br />
lieste lijst liesie<br />
meze mees mesie<br />
oort oort ( 1 /2 liter) eurtie<br />
pap pap päppie<br />
planke plank plänkie<br />
post paal pössie<br />
schof poos schöffie<br />
schölk schort schölkie<br />
poos steuchie<br />
stoppe stop stöppie<br />
takke tak täkkie<br />
toefte pluk haar tufie<br />
troep troep trupie<br />
trog trog tröchie<br />
vlesse fles vlessie<br />
vos vos vössie<br />
wante want wäntie<br />
wegge wegge, wechie<br />
soort brood<br />
wich wicht wichie<br />
sprao spreeuw sprööchie<br />
trui trui truichie<br />
zee zee zeechie<br />
doem duim duumpie<br />
rääm raam räämpie<br />
rèk<strong>en</strong>ing rek<strong>en</strong>ing rèk<strong>en</strong>ingechie<br />
stärre/sterre ster stärrechie/<br />
sterrechie<br />
vel vel vellechie<br />
vimme vim<br />
(= 100 bos) vimmechie<br />
-tie<br />
bakker bakker bäkkertie<br />
beer beer beertie<br />
’bloe:dore ader ’bloe:deurtie<br />
bössel borstel bösseltie<br />
bókk<strong>en</strong>/bukk<strong>en</strong> bokking bukk<strong>en</strong>tie<br />
deerne deern deerntie<br />
eekhoorn eekhoorn eekheurntie<br />
gevel gevel geveltie<br />
guld<strong>en</strong> guld<strong>en</strong> guld<strong>en</strong>tie<br />
hómmel hommel hummeltie<br />
ie:ker eekhoorn ie:kertie<br />
kachel kachel kächeltie<br />
keuk<strong>en</strong> keuk<strong>en</strong> keuk<strong>en</strong>tie<br />
kniewäg<strong>en</strong> knieholte kniewäg<strong>en</strong>tie<br />
knuppel knuppel; knuppelonbehouw<strong>en</strong><br />
v<strong>en</strong>t<br />
tie<br />
-kie<br />
velling velling vellinkie<br />
<strong>De</strong> meervoudsuitgang<strong>en</strong><br />
<strong>Heino</strong> - <strong>De</strong> verkleinwoord<strong>en</strong><br />
walle wal wällechie<br />
wanne wan wännechie<br />
laan laan, allee lääntie<br />
leer leer leertie<br />
leug<strong>en</strong> leug<strong>en</strong> leug<strong>en</strong>tie<br />
mätter marter mättertie<br />
melkstoe:l melkstoel melkstuu:ltie<br />
mu:re muur muu:rtie<br />
schaole schaal schööltie<br />
sch<strong>en</strong>k<strong>en</strong> ham sch<strong>en</strong>k<strong>en</strong>tie<br />
schere schaar scheertie<br />
schoe:le school schuu:ltie<br />
stäk<strong>en</strong> staak stäk<strong>en</strong>tie<br />
steern ster steerntie<br />
stie:r stier stie:rtie<br />
teugel teugel teugeltie<br />
wie:sder/ wijzer wie:sdertie/<br />
wie:zer<br />
wie:zertie<br />
zwäne zwaan zwääntie<br />
zwore zwoerd zweurtie<br />
Als bij de verschill<strong>en</strong>de achtervoegsels ge<strong>en</strong> vermelding staat wanneer deze<br />
gebruikt word<strong>en</strong>, dan betek<strong>en</strong>t dat dat er ge<strong>en</strong> verschil is tuss<strong>en</strong> het gebruik in het<br />
<strong>Heino</strong>os <strong>en</strong> in het <strong>Raalte</strong>s. In zo’n geval gelieve m<strong>en</strong> de betreff<strong>en</strong>de passages over<br />
het <strong>Raalte</strong>s te raadpleg<strong>en</strong> (zie p. 89 e.v.). Ditzelfde geldt ook voor de kleine verschill<strong>en</strong><br />
tuss<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel- <strong>en</strong> meervoud voor wat betreft de stam. Onder de <strong>Raalte</strong>r<br />
voorbeeld<strong>en</strong> kan m<strong>en</strong> ook veel <strong>Heino</strong>se woord<strong>en</strong> aantreff<strong>en</strong>.<br />
138 139
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 140<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
Het achtervoegsel -<strong>en</strong><br />
balke balk balk<strong>en</strong> (ook: balk<strong>en</strong>s)<br />
bärg berg bärg<strong>en</strong><br />
boord baard boord<strong>en</strong><br />
b<strong>en</strong>ne (vis)mand b<strong>en</strong>n<strong>en</strong><br />
biele bijl biel<strong>en</strong><br />
bie:n be<strong>en</strong> (= ledemaat) bie:n<strong>en</strong><br />
bläge blaag bläg<strong>en</strong><br />
blaoze blaas blaoz<strong>en</strong><br />
blore blaar blor<strong>en</strong><br />
boe:k boek boe:k<strong>en</strong><br />
bosschóp boodschap bosschópp<strong>en</strong><br />
bröt plank, hout<strong>en</strong> bord brött<strong>en</strong><br />
buul/bule zak, buidel bul<strong>en</strong> (in mv. ook: wall<strong>en</strong> onder de og<strong>en</strong>)<br />
dänne d<strong>en</strong> dänn<strong>en</strong><br />
därm darm därm<strong>en</strong> (ook: därms)<br />
ding ding ding<strong>en</strong> (ook: dinge, zie hieronder)<br />
doem duim doem<strong>en</strong><br />
droe:ve druif droe:v<strong>en</strong><br />
dwärg dwerg dwärg<strong>en</strong><br />
egge eg egg<strong>en</strong><br />
gäste garst gäss<strong>en</strong><br />
grachte gracht grach<strong>en</strong><br />
helfte helft helf<strong>en</strong><br />
h<strong>en</strong>gst h<strong>en</strong>gst h<strong>en</strong>gs<strong>en</strong><br />
jässe jas jäss<strong>en</strong><br />
kammeraod kameraad kammeraod<strong>en</strong><br />
käte kaart kät<strong>en</strong><br />
kler<strong>en</strong> kler<strong>en</strong> (ook klere, zie hieronder)<br />
knoeste knuist knoes<strong>en</strong><br />
koe:ke koek koe:k<strong>en</strong><br />
kraaie/ krèèie kraai kraai<strong>en</strong>/krèèi<strong>en</strong><br />
kralle kraal krall<strong>en</strong><br />
krubbe krib krubb<strong>en</strong><br />
lesse les less<strong>en</strong><br />
lich licht lich<strong>en</strong><br />
140<br />
<strong>Heino</strong> - <strong>De</strong> meervoudsuitgang<strong>en</strong><br />
loze schuur loz<strong>en</strong><br />
maond maand maond<strong>en</strong><br />
maot maat (= weide) maot<strong>en</strong><br />
maot maat, kameraad maot<strong>en</strong><br />
mèènse m<strong>en</strong>s mèèns<strong>en</strong><br />
meze mees mez<strong>en</strong><br />
moe:l muil moe:l<strong>en</strong><br />
muske/musse mus muss<strong>en</strong><br />
musse muts muss<strong>en</strong><br />
naol(d)e naald naol<strong>en</strong><br />
nös(t) nest nöss<strong>en</strong><br />
nötte noot nött<strong>en</strong><br />
ore ader or<strong>en</strong><br />
pä(ä)nse/<br />
pèènse/p<strong>en</strong>se p<strong>en</strong>s pä(ä)ns<strong>en</strong>/pèèns<strong>en</strong>/ p<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />
päppe tepel päpp<strong>en</strong><br />
peerd paard peerd<strong>en</strong> (ook: peerde, pere)<br />
père peer pèr<strong>en</strong><br />
poorte poort poort<strong>en</strong><br />
post paal poss<strong>en</strong><br />
rie:ge rij rie:g<strong>en</strong><br />
rie:m riem rie:m<strong>en</strong><br />
rikke afrastering rikk<strong>en</strong><br />
rólle rol róll<strong>en</strong><br />
schale (et<strong>en</strong>s)schaal schal<strong>en</strong><br />
schaole (weeg)schaal schaol<strong>en</strong><br />
sch<strong>en</strong>ne sche<strong>en</strong> sch<strong>en</strong>n<strong>en</strong><br />
schoe:n scho<strong>en</strong> schoe:n<strong>en</strong><br />
schölk schort schölk<strong>en</strong><br />
sluutspèle veiligheidsspeld sluutspèl<strong>en</strong><br />
snäre snaar snär<strong>en</strong><br />
snärre bijdehand kind snärr<strong>en</strong><br />
speke spaak spek<strong>en</strong><br />
speld broche speld<strong>en</strong><br />
spèle speld spèl<strong>en</strong><br />
stärre/sterre ster stärr<strong>en</strong>/sterr<strong>en</strong><br />
teke teek tek<strong>en</strong><br />
141
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 142<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
todde vod, lap todd<strong>en</strong><br />
voest(e) vuist voes<strong>en</strong><br />
wante want want<strong>en</strong><br />
wège (kr<strong>en</strong>t<strong>en</strong>)wegge wèg<strong>en</strong><br />
wèke/wekke week wèk<strong>en</strong>/wekk<strong>en</strong><br />
wos worst woss<strong>en</strong><br />
zökke sok zökk<strong>en</strong><br />
zunne zon zunn<strong>en</strong><br />
Ev<strong>en</strong>als in het <strong>Raalte</strong>s (zie p. 91) <strong>en</strong> het <strong>Lemelerveld</strong>s (zie p. 182) valt in het<br />
meervoud bij de meeste sprekers - maar niet bij alle - de klank t weg als die na e<strong>en</strong><br />
f, s of ch staat:<br />
helfte > helf<strong>en</strong>, voest(e) > voes<strong>en</strong>, grachte > grach<strong>en</strong>.<br />
f > v<br />
kuif kuif kuiv<strong>en</strong><br />
In e<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel geval vind<strong>en</strong> we nog e<strong>en</strong> andere medeklinkerwisseling:<br />
berre bed bedd<strong>en</strong><br />
Ook vind<strong>en</strong> we soms klinkerverl<strong>en</strong>ging, ev<strong>en</strong>tueel gepaard met f > v <strong>en</strong> s > z:<br />
lief lijf lie:v<strong>en</strong> (Le)<br />
luus luis lu:z<strong>en</strong><br />
Klinkerverl<strong>en</strong>ging <strong>en</strong> timbreverandering:<br />
vat vat vät<strong>en</strong><br />
Meervoud op -j<strong>en</strong> (geschrev<strong>en</strong>: -i<strong>en</strong>):<br />
zee zee zeei<strong>en</strong><br />
In e<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel geval is het meervoud erg onregelmatig:<br />
hemp hemd hemm<strong>en</strong><br />
142<br />
Het achtervoegsel -n<br />
<strong>Heino</strong> - <strong>De</strong> meervoudsuitgang<strong>en</strong><br />
Sommige <strong>Heino</strong>se zelfstandige naamwoord<strong>en</strong> die eindig<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> lange klinker<br />
krijg<strong>en</strong> in het meervoud e<strong>en</strong> -n, die ev<strong>en</strong>wel, <strong>van</strong>wege regel 7a (p. 45), niet wordt<br />
uitgesprok<strong>en</strong>, maar wel aan de voorafgaande klinker e<strong>en</strong> neusuitspraak toek<strong>en</strong>t:<br />
gie: zwad gie:n<br />
kan<strong>en</strong> kaon<br />
sprao spreeuw spraon<br />
Enkele woord<strong>en</strong>, eindig<strong>en</strong>d op e<strong>en</strong> d, met in het <strong>en</strong>kelvoud e<strong>en</strong> a in de stam <strong>en</strong> in<br />
het meervoud e<strong>en</strong> ää, nem<strong>en</strong> ook dit meervoud (zie ook de voor deze woord<strong>en</strong><br />
afwijk<strong>en</strong>de verkleinwoord<strong>en</strong>):<br />
blad blad blään<br />
rad rad (= wiel) rään<br />
Het achtervoegsel -n<strong>en</strong><br />
Er zijn ook <strong>Heino</strong>se zelfstandige naamwoord<strong>en</strong> die eindig<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> lange klinker<br />
<strong>en</strong> die in het meervoud –n<strong>en</strong> krijg<strong>en</strong>, waar<strong>van</strong> volg<strong>en</strong>s uitspraakregel 1 (p. 41) de<br />
stomme e wegvalt:<br />
knie: knie knie:n<strong>en</strong><br />
lä la(de) län<strong>en</strong><br />
ree ree ’r<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
Het volg<strong>en</strong>de woord heeft, naast bepaalde onregelmatighed<strong>en</strong>, ook dit meervoud:<br />
pad pad pän<strong>en</strong><br />
Het achtervoegsel -e<br />
trèè tree, trede trèèn<br />
vrèè afrastering vrèèn<br />
schoe: scho<strong>en</strong> schoe:n<strong>en</strong><br />
slee slee ’sl<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
bie:st koe, beest bie:ste<br />
ding/dink ding dinge (ook: ding<strong>en</strong>, zie hierbov<strong>en</strong>)<br />
kler<strong>en</strong> klere (ook: kler<strong>en</strong>)<br />
143
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 144<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
teugels li<strong>en</strong>e<br />
peerd paard peerde (ook: peerd<strong>en</strong>, pere)<br />
v<strong>en</strong>t v<strong>en</strong>t v<strong>en</strong>te (ook: vèènte)<br />
Het achtervoegsel -s<br />
baok<strong>en</strong> bak<strong>en</strong> baok<strong>en</strong>s<br />
braandnekkel brandnetel braandnekkels<br />
därm darm därms (ook: därm<strong>en</strong>)<br />
dek<strong>en</strong> dek<strong>en</strong> dek<strong>en</strong>s<br />
(geestelijke)<br />
dräger werkbij drägers<br />
Duutser Duitser Duutsers<br />
eerappel/eerpel aardappel eerappels/eerpels<br />
hulpzeel bretels hulpzeels<br />
jappel aardappel jappels<br />
grundel gr<strong>en</strong>del grundels<br />
kettel ketel kettels<br />
kluppel knuppel kluppels<br />
knokkel knokkel knokkels<br />
lanteern lantaarn lanteerns<br />
lusefär lucifer lusefärs<br />
nägel nagel nägels<br />
rao(d)sel raadsel rao(d)sels<br />
schoe:fel brede schep schoe:fels<br />
schólder schouder schólders<br />
stäk<strong>en</strong> staak stäk<strong>en</strong>s<br />
steern ster steerns<br />
striekzwèvel lucifer striekzwèvels<br />
taofel tafel taofels<br />
värk<strong>en</strong> vark<strong>en</strong> värk<strong>en</strong>s<br />
wafel wafel wafels<br />
wie:sder/wie:zer wijzer wie:sders/wie:zers<br />
144<br />
Uitzonderlijke meervoud<strong>en</strong> op -s:<br />
<strong>Heino</strong> - <strong>De</strong> telwoord<strong>en</strong><br />
balke balk balk<strong>en</strong>s (misschi<strong>en</strong> dubbel mv., want balk<strong>en</strong> komt ook voor)<br />
muske/musse mus muskes<br />
zunne zoon zuns<br />
Het achtervoegsel -er<br />
<strong>De</strong> woord<strong>en</strong> die in <strong>Raalte</strong> –er krijg<strong>en</strong> in het meervoud, hebb<strong>en</strong> dat in <strong>Heino</strong> ook,<br />
zie voor e<strong>en</strong> opsomming onder <strong>Raalte</strong> (p. 95).<br />
<strong>De</strong> telwoord<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> hoofdtelwoord<strong>en</strong><br />
ie:ne één ie:n<strong>en</strong>twintig één<strong>en</strong>twintig<br />
twee twee <strong>en</strong>z.<br />
dree/drie drie ach<strong>en</strong>twintig acht<strong>en</strong>twintig<br />
vere vier neg<strong>en</strong><strong>en</strong>twintig neg<strong>en</strong><strong>en</strong>twintig<br />
vie:ve vijf därtig dertig<br />
zesse zes feertig veertig<br />
zeuv<strong>en</strong> zev<strong>en</strong> fieftig vijftig<br />
achte acht sestig zestig<br />
neg<strong>en</strong> neg<strong>en</strong> seuv<strong>en</strong>tig zev<strong>en</strong>tig<br />
ti<strong>en</strong>e ti<strong>en</strong> tach<strong>en</strong>tig (veroud) tachtig<br />
elf elf tachtig tachtig<br />
twäälf twaalf <strong>en</strong>z.<br />
därti<strong>en</strong>e derti<strong>en</strong> ach<strong>en</strong>tach(<strong>en</strong>)tig acht<strong>en</strong>tachtig<br />
veerti<strong>en</strong>e veerti<strong>en</strong> neg<strong>en</strong><strong>en</strong>tach(<strong>en</strong>)tig neg<strong>en</strong><strong>en</strong>tachtig<br />
viefti<strong>en</strong>e vijfti<strong>en</strong> neg<strong>en</strong>tig neg<strong>en</strong>tig<br />
zesti<strong>en</strong>e zesti<strong>en</strong> ie:n<strong>en</strong>neg<strong>en</strong>tig één<strong>en</strong>neg<strong>en</strong>tig<br />
zeuv<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>e zev<strong>en</strong>ti<strong>en</strong> <strong>en</strong>z.<br />
achtti<strong>en</strong>e achtti<strong>en</strong> hónderd honderd<br />
neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>e neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong> du:z<strong>en</strong>d duiz<strong>en</strong>d<br />
twintig twintig<br />
145
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 146<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
Als er na e<strong>en</strong> telwoord e<strong>en</strong> zelfstandig nw. volgt, valt de stomme -e weg. Vgl.:<br />
achtti<strong>en</strong> spraon achtti<strong>en</strong> spreeuw<strong>en</strong><br />
veerti<strong>en</strong> dänn<strong>en</strong> veerti<strong>en</strong> d<strong>en</strong>n<strong>en</strong><br />
In geval <strong>van</strong> het telwoord vie:ve gevolgd door e<strong>en</strong> zelfstandig naamwoord, wordt<br />
het telwoord vief:<br />
vief pere vijf paard<strong>en</strong><br />
Als echter het woord ie:ne “één” gevolgd woord door e<strong>en</strong> vrouwelijk zelfst. nw.<br />
blijft de eind-e wel bestaan:<br />
ie:ne taand één tand<br />
<strong>De</strong> rangtelwoord<strong>en</strong><br />
mannelijk vrouwelijk/onzijdig<br />
n eers<strong>en</strong> de eerste de, et eerste<br />
n tweed<strong>en</strong> de tweede de, et tweede<br />
n därd<strong>en</strong> de derde de, et därde<br />
n veerd<strong>en</strong> de vierde de, et veerde<br />
n viefd<strong>en</strong> de vijfde de, et viefde<br />
n zess<strong>en</strong> de zesde de, et zesde<br />
n zeuv<strong>en</strong><strong>en</strong> de zev<strong>en</strong>de de, et zeuv<strong>en</strong>de<br />
n achst<strong>en</strong> de achtste de, et achste<br />
n neg<strong>en</strong>d<strong>en</strong> de neg<strong>en</strong>de de, et neg<strong>en</strong>de<br />
n ti<strong>en</strong><strong>en</strong> de ti<strong>en</strong>de de, et ti<strong>en</strong>de<br />
n elv<strong>en</strong> de elfde de, et elfde<br />
n twäälv<strong>en</strong> de twaalfde de et twäälfde<br />
n därti<strong>en</strong><strong>en</strong> de derti<strong>en</strong>de de, et därti<strong>en</strong>de<br />
n veerti<strong>en</strong><strong>en</strong> de veerti<strong>en</strong>de de, et veerti<strong>en</strong>de<br />
<strong>en</strong>z.<br />
n twintigst<strong>en</strong> de twintigste de, et twintigste<br />
n därtigst<strong>en</strong> de dertigste de, et därtigste<br />
<strong>en</strong>z.<br />
146<br />
n neg<strong>en</strong>tigst<strong>en</strong> de neg<strong>en</strong>tigste de, et neg<strong>en</strong>tigste<br />
n hónderdst<strong>en</strong> de honderdste de, et honderdste<br />
n du:z<strong>en</strong>dst<strong>en</strong> de duiz<strong>en</strong>dste de, et du:z<strong>en</strong>dste<br />
Tijdsaanduiding<strong>en</strong><br />
<strong>Heino</strong> - <strong>De</strong> telwoord<strong>en</strong><br />
zundag zondag sundags ’s zondags<br />
maondag maandag smaondags ’s maandags<br />
dinsdag/dingsdag dinsdag dinsdags dinsdags<br />
wo<strong>en</strong>sdag/wo<strong>en</strong>zeldag wo<strong>en</strong>sdag swo<strong>en</strong>sdags/ ’s wo<strong>en</strong>sdags<br />
(veroud.) swo<strong>en</strong>zes<br />
dónderdag donderdag dónderdags donderdags<br />
vriejdag vrijdag vriejdags vrijdags<br />
zaoterdag zaterdag saoterdags/saoters ’s zaterdags<br />
Van de nam<strong>en</strong> <strong>van</strong> de maand<strong>en</strong> is alle<strong>en</strong> meert “maart” afwijk<strong>en</strong>d <strong>van</strong> het<br />
Nederlands.<br />
Syntactische verschijnsel<strong>en</strong><br />
1. Bij e<strong>en</strong> werkwoord met e<strong>en</strong> uitroep wordt wat gebruikt:<br />
Wat mótt<strong>en</strong> as et dut! ‘En nevel<strong>en</strong> dat het doet!’<br />
2. In het Nederlands vind<strong>en</strong> we in de afhankelijke bijzin met e<strong>en</strong> voltooide tijd twee<br />
volgordes, de rode: “ik geloof dat ik hem heb gezi<strong>en</strong>” <strong>en</strong> de gro<strong>en</strong>e: “ik geloof<br />
dat ik hem gezi<strong>en</strong> heb”. In het <strong>Heino</strong>os vind<strong>en</strong> we alle<strong>en</strong> de gro<strong>en</strong>e volgorde:<br />
Hee had eheurd det zi<strong>en</strong> vrouwe vróg óp estaon was.<br />
Hij had gehoord dat zijn vrouw vroeg was opgestaan.<br />
Jammer det-e niet de hele vrach in ie:n keer ebrach hef.<br />
Jammer dat ie de hele vracht niet in één keer gebracht heeft.<br />
3. <strong>De</strong> persoonlijke voornaamwoord<strong>en</strong> niet-onderwerp kunn<strong>en</strong> ook gebruikt word<strong>en</strong><br />
om bezit aan te duid<strong>en</strong> (zie ook p.119):<br />
147
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 148<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
148<br />
<strong>De</strong> wóll<strong>en</strong> sjaal wapper<strong>en</strong> haar um de schólders.<br />
<strong>De</strong> woll<strong>en</strong> sjaal wapperde om haar schouders.<br />
<strong>De</strong> kappe wèèi<strong>en</strong> hum <strong>van</strong> de heuibärg of.<br />
<strong>De</strong> kap woei <strong>van</strong> zijn hooiberg af.<br />
Vergelijkbaar hiermee is de manier waarop het bezit <strong>van</strong> e<strong>en</strong> persoon/dier wordt<br />
uitgedrukt, nl. door de persoon/het dier vóór het bezit te plaats<strong>en</strong>:<br />
Wullempie had de katte ’t hoor weer mooi glad estrekk<strong>en</strong>.<br />
Willempje had het haar <strong>van</strong> de kat weer mooi glad gestrek<strong>en</strong>.<br />
4. Het werkwoord hemm<strong>en</strong> “hebb<strong>en</strong>” wordt met e<strong>en</strong> predicatief bijvoeglijk naamwoord<br />
(d.w.z. e<strong>en</strong> bijv. nw. dat niet vóór het zelfst. nw. staat) gebruikt om e<strong>en</strong><br />
toestand aan te gev<strong>en</strong>:<br />
Hee hef de baand lek. ‘Hij heeft e<strong>en</strong> lekke band.’<br />
<strong>De</strong> verschijnsel<strong>en</strong> 2, 3 <strong>en</strong> 4 do<strong>en</strong> zich ook in het <strong>Raalte</strong>s <strong>en</strong> het <strong>Lemelerveld</strong>s voor.<br />
Uitdrukking<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> aan het <strong>Heino</strong>os<br />
ik bin zo sloe:rig in de rakkerd ik voel me behoorlijk flauwtjes<br />
ik bin sloe:rig in de hoed ik voel me niet zo goed<br />
<strong>van</strong> ’t winter <strong>van</strong> de winter<br />
’t was der an of dat-e óp de loop gunk het scheelde niet veel of hij sloeg op<br />
hol<br />
iederreis telk<strong>en</strong>s<br />
de meid mós <strong>van</strong> de boe:r in de kraome de meid moest e<strong>en</strong> kind krijg<strong>en</strong> <strong>van</strong> de<br />
boer<br />
zie hadd<strong>en</strong> de boel in de podde ze hadd<strong>en</strong> de zaak verwaarloosd<br />
’t wil gaon sniej<strong>en</strong> het lijkt te gaan sneeuw<strong>en</strong>; het ziet er<br />
naar uit dat het gaat sneeuw<strong>en</strong><br />
hee was nèrig gangs in n hof hij was ijverig bezig in de tuin<br />
hee keek zo bóts <strong>van</strong> em of hij keek zo nors voor zich uit<br />
de halfscheid he-k nóu ehad ik heb de helft erop zitt<strong>en</strong><br />
et blif mie allie:ns het is mij om het ev<strong>en</strong>; het kan me<br />
niet schel<strong>en</strong><br />
<strong>Heino</strong> - Uitdrukking<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> aan het <strong>Heino</strong>os<br />
H<strong>en</strong>nik-óm oom H<strong>en</strong>drik<br />
e<strong>en</strong> zökke <strong>van</strong> e<strong>en</strong> kerel e<strong>en</strong> slome duikelaar, e<strong>en</strong> slome v<strong>en</strong>t<br />
an de gimmestiek wèèn op gymnastiek zijn<br />
ik kan et niet wach<strong>en</strong> ik heb ge<strong>en</strong> tijd<br />
door he-j e<strong>en</strong> hele post an daar heb je e<strong>en</strong> zware taak aan<br />
<strong>van</strong> eers<strong>en</strong> binn<strong>en</strong>kort<br />
veur e<strong>en</strong> päär joor e’l<strong>en</strong>e/ele<strong>en</strong> e<strong>en</strong> paar jaar geled<strong>en</strong><br />
woor bin ie (bi-j) der ie:ne <strong>van</strong>? <strong>van</strong> welke familie b<strong>en</strong> jij er één?<br />
bin ie der ie:ne <strong>van</strong> n Duvel? b<strong>en</strong> jij e<strong>en</strong> zoon/dochter <strong>van</strong> de Duivel<br />
(bijnaam)?<br />
et aole f<strong>en</strong>uus het oude m<strong>en</strong>s<br />
ie krie:gt der bod <strong>van</strong> je krijgt er bericht <strong>van</strong><br />
ik zal oe óp tied bod do<strong>en</strong> ik zal je tijdig verwittig<strong>en</strong><br />
het knep better deur het heeft meer invloed<br />
in de bietied als je e<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> keer tijd over hebt<br />
wie gaot h<strong>en</strong> brummels zu:k<strong>en</strong> we gaan bram<strong>en</strong> zoek<strong>en</strong><br />
heel ampärt mooi heel erg mooi<br />
e<strong>en</strong> p<strong>en</strong>se wärk e<strong>en</strong> hoop werk<br />
laot oe niet neug<strong>en</strong> g<strong>en</strong>eer je niet, pak maar gerust<br />
an e<strong>en</strong> gäst op e<strong>en</strong> rij<br />
E<strong>en</strong> tekst in het <strong>Heino</strong>os<br />
<strong>De</strong> tomat<strong>en</strong><br />
To<strong>en</strong> de aole landbouwschoe:le ebouwd wönn<strong>en</strong>, stund<strong>en</strong> door nog niet völle<br />
hu:z<strong>en</strong>. Óp de hoe:k was de smederieje <strong>van</strong> Berkhof (noe: garage Damman) <strong>en</strong><br />
dan stund der nog zón klein husie. Won<strong>en</strong> door Petrolie-Härm niet in? Doornaost<br />
was de tuin <strong>van</strong> Polstra <strong>en</strong> door wo-k wat aover vertell<strong>en</strong>.<br />
In de Bouwhuusstege (noe: Vlaminckhorstweg) gung het prötie, det Polstra <strong>van</strong> de<br />
garage zukke mooie appels in de tuin had, heel ampät mooi. En det geleuv<strong>en</strong> wie<br />
best, want Polstra was ók zón deftige m<strong>en</strong>eer, hee praot<strong>en</strong> altied Hollands, dus - zo<br />
dach<strong>en</strong> wie - zal-e ók wel e<strong>en</strong> mooie tuin hemm<strong>en</strong>. Wie gung<strong>en</strong> der mär is h<strong>en</strong> kiek<strong>en</strong>,<br />
zo in ’t tweeduuster. En jao heur: door hung<strong>en</strong> ze, orig lege an de grond,<br />
mooie oranje appels. <strong>De</strong>r zat e<strong>en</strong> gat in de hège <strong>en</strong> wie kreg<strong>en</strong> haoste ru:zie wie<br />
der ’t eerste deur móch. E<strong>en</strong> päär <strong>van</strong> die snotneuz<strong>en</strong> <strong>van</strong> de Raolterweg wär<strong>en</strong><br />
149
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 150<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
oons veur. Zie grep<strong>en</strong> e<strong>en</strong> appel, bet<strong>en</strong> der in... <strong>en</strong> to<strong>en</strong> ha-j die gezicht<strong>en</strong> is munn<strong>en</strong><br />
zi<strong>en</strong>! Het wär<strong>en</strong> helemaole gi<strong>en</strong> appels. Nóu, net goed, zie woll<strong>en</strong> oons toch zo<br />
grääg veur wèèn? Läter heur<strong>en</strong> wie det ’t tomat<strong>en</strong> wär<strong>en</strong>. Wuss<strong>en</strong> wie völle, tomat<strong>en</strong><br />
k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> wie to<strong>en</strong> nog niet; de meeste mèèns<strong>en</strong> hann<strong>en</strong> beunties, wottels <strong>en</strong> kool<br />
in de tuin staon, mär tomat<strong>en</strong>, nee, det was wat niejs.<br />
To<strong>en</strong> meester Hopp<strong>en</strong> óp de schoe:le iets vertell<strong>en</strong> aover nieje “fruit- <strong>en</strong> gro<strong>en</strong>tesoort<strong>en</strong>”,<br />
vertell<strong>en</strong> hee ók aover tomat<strong>en</strong>. “Die staot wel bie Polstra in de tuin”,<br />
klunk het deur de klasse. <strong>De</strong> meester gung wieder <strong>en</strong> zèè det tomat<strong>en</strong> zo gezónd<br />
wär<strong>en</strong>. Weer e<strong>en</strong> stemme uut de klasse: “Nóu meester, koop ze mär nooit, want die<br />
dinge bint niet te ett<strong>en</strong>!” <strong>De</strong> meester: “Jan, k<strong>en</strong> jij tomat<strong>en</strong> <strong>en</strong> heb je ze wel e<strong>en</strong>s<br />
geproefd?” Jäntie kreeg e<strong>en</strong> kleur <strong>en</strong> heel bedeesd zèèd-e: “Och meester, ik dache<br />
det ’t appels wär<strong>en</strong>...” <strong>De</strong> meester zèè niks , hee lach<strong>en</strong> e<strong>en</strong> bettie (’t was ók e<strong>en</strong><br />
heel orige meester) <strong>en</strong> gung värder met de lesse. Hee zal wel edach hemm<strong>en</strong>: laot<br />
n aol<strong>en</strong> dek<strong>en</strong> Eekwiel<strong>en</strong>s die de Kattechismusless<strong>en</strong> dut, laot die ’t mär vertell<strong>en</strong>.<br />
Want as de dek<strong>en</strong> zèè de-j niet móch<strong>en</strong> stell<strong>en</strong> uut andermans tuin, dan kneep det<br />
toch wel better deur. Nóu ja, wie hadd<strong>en</strong> oons lessie ók wel ehad, want ’t wär<strong>en</strong><br />
smerige dinge, die tomat<strong>en</strong>.<br />
(Met toestemming <strong>van</strong> de schrijfster, Mevrouw M. Wolfkamp-Hansman overg<strong>en</strong>om<strong>en</strong><br />
uit “Óp zi<strong>en</strong> <strong>Heino</strong>os” ).<br />
In de tekst treff<strong>en</strong> we <strong>en</strong>kele eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> <strong>van</strong> het <strong>Heino</strong>os aan die het k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong><br />
als e<strong>en</strong> <strong>Salland</strong>s dialect:<br />
1. <strong>De</strong> woord<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> vaak e<strong>en</strong> korte klinker waar het Standaardnederlands e<strong>en</strong><br />
lange heeft: bettie, ett<strong>en</strong>, stell<strong>en</strong>, ók, völle.<br />
2. In de o.t.t. is de werkwoordsuitgang, behalve in de 1e pers. <strong>en</strong>k. <strong>en</strong> soms in de<br />
3e pers. <strong>en</strong>k., e<strong>en</strong> -t: die staot, die dinge bint.<br />
3. Enkele woord<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> in het meervoud e<strong>en</strong> -e: dinge.<br />
4. Waar in het Nederlands gezegd wordt: ‘dacht<strong>en</strong>’, ‘mocht<strong>en</strong>’, ‘lacht<strong>en</strong>’, ‘dacht’,<br />
‘mocht’, wordt in het <strong>Heino</strong>os gebezigd: dach<strong>en</strong>, móch<strong>en</strong>, lach<strong>en</strong>, dache, móch.<br />
5. In de o.v.t. <strong>van</strong> de zwakke werkwoord<strong>en</strong> krijg<strong>en</strong> alle persoonsvormuitgang<strong>en</strong><br />
-<strong>en</strong>: won<strong>en</strong> door Petrolie-Härm, hee praot<strong>en</strong>, k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> wie, läter heur<strong>en</strong> wie, meester<br />
Hopp<strong>en</strong> vertell<strong>en</strong>, hee lach<strong>en</strong>, to<strong>en</strong> de aole landbouwschoe:le ebouwd wönn<strong>en</strong>.<br />
In de o.v.t. <strong>van</strong> de sterke werkwoord<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> de 2e pers. <strong>en</strong>k. <strong>en</strong> alle person<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> het mv. -<strong>en</strong>: wuss<strong>en</strong> wie, de-j niet móch<strong>en</strong> stell<strong>en</strong>, hung<strong>en</strong> ze, wie hadd<strong>en</strong>.<br />
6. <strong>De</strong> verkleinwoord<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> “Umlaut” in de stam: prötie, Jäntie.<br />
7. <strong>De</strong> voltooide deelwoord<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong> e- als voorvoegsel: ebouwd, edach, ehad.<br />
150<br />
<strong>Lemelerveld</strong><br />
<strong>De</strong> klinkers<br />
<strong>Lemelerveld</strong> - <strong>De</strong> klinkers<br />
Voor de beschrijving <strong>van</strong> de klinkers <strong>en</strong> tweeklank<strong>en</strong> verwijs ik naar wat onder het<br />
<strong>Raalte</strong>s staat (p. 12 t/m 39). Hieronder volg<strong>en</strong> alle<strong>en</strong> de voorbeeld<strong>en</strong> uit het<br />
<strong>Lemelerveld</strong>s:<br />
ie<br />
balk<strong>en</strong>brie balk<strong>en</strong>brij<br />
balk<strong>en</strong>sliet<strong>en</strong> zolderplank<strong>en</strong><br />
bezied<strong>en</strong> naast,<br />
bezijd<strong>en</strong><br />
biele bijl<br />
drieste netjes<br />
gri<strong>en</strong>t (minderwaardig)<br />
veevoer<br />
In deze woord<strong>en</strong> gaat de ie-klank terug op e<strong>en</strong><br />
a. owg. lange i, in bezied<strong>en</strong>, biele, -brie, drieste, liek-, lieke, zie.<br />
b. owg. i, in gri<strong>en</strong>t.<br />
c. owg. ai (Oudsaksisch ee), later verhoogd, in ti<strong>en</strong> <strong>en</strong> waarschijnlijk ook (-)sliet<strong>en</strong>.<br />
d. owg. iu, in ’ulie.<br />
I<strong>en</strong>gaal is oorspronkelijk aan het Frans ontle<strong>en</strong>d; griete is e<strong>en</strong> klankwoord.<br />
ie:<br />
blie:ke bleek(veld)<br />
die:nder politie-ag<strong>en</strong>t<br />
drie:ver drevel<br />
ezie:ne gezi<strong>en</strong><br />
ie:khörnti<strong>en</strong> eekhoorntje<br />
gie:r uier<br />
gie:teling merel<br />
griete grutto<br />
i<strong>en</strong>gaal egaal<br />
lieke egaal<br />
liekstèè likdoorn<br />
ti<strong>en</strong> te<strong>en</strong><br />
’ulie jullie<br />
zie zij (pers. vnw., <strong>en</strong>kel<strong>en</strong><br />
mv.)<br />
glie:ve gleuf<br />
hie:le hilde<br />
hie:t heide(plant)<br />
lie:n<strong>en</strong> l<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
stie:t (hij, zij, het) staat<br />
ver’drie:t verdriet<br />
<strong>De</strong> lange ie komt in deze woord<strong>en</strong> uit e<strong>en</strong><br />
a. owg. ai (Oudsaksisch ee), met latere verhoging, in blie:ke, hie:t, waarschijnlijk in ie:k- <strong>en</strong><br />
mogelijk gie:teling.<br />
151
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 152<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
b. owg. io, in die:nder, ver’drie:t.<br />
c. owg. eha, na sam<strong>en</strong>trekking <strong>en</strong> verhoging, in ezie:ne, lie:n<strong>en</strong>.<br />
d. owg. i, gerekt in op<strong>en</strong> lettergreep, in drie:ver.<br />
Gie:r is ontstaan uit Oudsaksisch geder (na sam<strong>en</strong>trekking <strong>en</strong> verhoging); in glie:ve komt de<br />
lange ie mogelijk uit e<strong>en</strong> oude iu; stie:t is gevormd met klinkerwisseling in de 3 e pers. <strong>en</strong>k. o.t.t.<br />
(bij staon); hie:le is ontstaan door rekking <strong>en</strong> verhoging uit hilde, waar<strong>van</strong> de herkomst onduidelijk<br />
is.<br />
uu<br />
aoverlud<strong>en</strong> de doodsklok luid<strong>en</strong><br />
buul buidel, zak<br />
bruti<strong>en</strong> bruidje<br />
Ginnemud<strong>en</strong> G<strong>en</strong>emuid<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> uu-klank is afkomstig <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
a. owg. lange u, in buul, bruti<strong>en</strong>, -lud<strong>en</strong>, prus<strong>en</strong>.<br />
b. owg. iu, in lu.<br />
c. owg. u, in -mud<strong>en</strong>.<br />
d. owg. lange o, met verhoging, in ruuf-.<br />
Suker- is e<strong>en</strong> le<strong>en</strong>woord uit e<strong>en</strong> <strong>van</strong> de Romaanse tal<strong>en</strong>.<br />
uu:<br />
bluu:n bloei<strong>en</strong><br />
gruu:n gro<strong>en</strong><br />
huu:n (schap<strong>en</strong>) hoed<strong>en</strong><br />
In deze woord<strong>en</strong> komt de lange uu telk<strong>en</strong>s uit e<strong>en</strong> owg. lange o met umlaut, behalve in lu:ze,<br />
waarin deze klank teruggaat op e<strong>en</strong> owg. lange u.<br />
oe<br />
gloeperd gluiperd, stiekemerd<br />
(et) hoeke de hurk<strong>en</strong><br />
hoes<strong>en</strong> hoest<strong>en</strong><br />
knoeste knuist<br />
moel muil<br />
poes puist<br />
lu lui, lied<strong>en</strong><br />
prus<strong>en</strong> nies<strong>en</strong><br />
ruuföllie raapolie<br />
sukerwottel suikerbiet<br />
lu:ze luiz<strong>en</strong><br />
vu:l<strong>en</strong> voel<strong>en</strong><br />
toef kuif<br />
(et) voel (de) nageboorte (<strong>van</strong> koe)<br />
voes vuist<br />
vroesel<strong>en</strong> worstel<strong>en</strong><br />
wo<strong>en</strong>sdag/<br />
wo<strong>en</strong>zig wo<strong>en</strong>sdag<br />
<strong>Lemelerveld</strong> - <strong>De</strong> klinkers<br />
<strong>De</strong> oe in deze woord<strong>en</strong> komt <strong>van</strong>:<br />
a. owg. lange u, in gloeperd, knoeste, moel, poes, voel, voes.<br />
b. owg. lange o, in hoeke, hoes<strong>en</strong>, wo<strong>en</strong>s/z-.<br />
Toef is e<strong>en</strong> Frans le<strong>en</strong>woord; de herkomst <strong>van</strong> de oe <strong>van</strong> vroesel<strong>en</strong> is niet duidelijk.<br />
152 153<br />
oe:<br />
(em) bedoe:n (zich) bevuil<strong>en</strong><br />
boe:te boete<br />
doe: (ik) doe<br />
koe:n<strong>en</strong> koei<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> lange oe is in deze woord<strong>en</strong> vrijwel steeds afkomstig uit e<strong>en</strong> owg. lange o. <strong>De</strong> herkomst <strong>van</strong><br />
toe:reloe:rs is onduidelijk: het is e<strong>en</strong> gevoelswoord; oe:r is ontle<strong>en</strong>d aan het Duits.<br />
i<br />
drif (hij, zij) drijft<br />
fe’gif vergif<br />
ginne gindse<br />
Ginnemud<strong>en</strong> G<strong>en</strong>emuid<strong>en</strong><br />
hilde/hille (ook: hie:le) hild(e), hilt(e)<br />
hipsies (kleine) achterhamm<strong>en</strong><br />
kits<strong>en</strong> keil<strong>en</strong><br />
knikk<strong>en</strong> knikk<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> i is in bov<strong>en</strong>g<strong>en</strong>oemde woord<strong>en</strong> ontstaan uit:<br />
a. owg. i, in fe’gif, minnig-, nichi<strong>en</strong>, willeg<strong>en</strong>, zwil <strong>en</strong> waarschijnlijk schik <strong>en</strong> vrikk<strong>en</strong>.<br />
b. owg. e, in ginne, rik-.<br />
c. owg. e < a + umlaut, waarschijnlijk in Ginne- <strong>en</strong> hipsies.<br />
Drif is door klinkerwisseling in de 3 e pers. <strong>en</strong>k. o.t.t. ontstaan bij drie:v<strong>en</strong>.<br />
Le<strong>en</strong>woord<strong>en</strong> aan Romaanse tal<strong>en</strong> zijn kits<strong>en</strong> <strong>en</strong> prispaols<strong>en</strong>; knikk<strong>en</strong> is waarschijnlijk e<strong>en</strong> klanknabootsing;<br />
onbek<strong>en</strong>d is de herkomst <strong>van</strong> hilde/hille.<br />
ee<br />
alle<strong>en</strong>t alle<strong>en</strong><br />
breef brief<br />
dee die<br />
deerne (ook: määchi<strong>en</strong>) meisje<br />
oe:r ijzererts, oer<br />
roe: (hooiberg)paal<br />
toe:reloe:rs tureluurs<br />
(2x)<br />
(e<strong>en</strong>) minnigheid (e<strong>en</strong>) beetje<br />
nichi<strong>en</strong> nichtje<br />
prispaols<strong>en</strong> voornaamste<br />
rikpössi<strong>en</strong> afrasteringspaaltje<br />
schik schik, lol<br />
vrikk<strong>en</strong> wrikk<strong>en</strong><br />
willeg<strong>en</strong> wilg<br />
zwil eelt<br />
geef gaaf<br />
heemaol helemaal<br />
hete heet<br />
repe touw, leidsel
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 154<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
rer<strong>en</strong> huil<strong>en</strong>, schreeuw<strong>en</strong><br />
schreeuw<strong>en</strong> loei<strong>en</strong><br />
snee sneeuw<br />
<strong>De</strong> ee gaat terug op:<br />
a. owg. ai (Oudsaksisch ee), in alle<strong>en</strong>t, heemaol, hete, repe, rer<strong>en</strong>, snee; in schreeuw<strong>en</strong> kan de ee<br />
ook teruggaan op e<strong>en</strong> owg. korte i.<br />
b. owg. lange e, in breef, dee.<br />
c. owg. tweeklank io in deerne.<br />
d. owg. i, gerekt in op<strong>en</strong> lettergreep, in te’mee.<br />
e. owg. e, gerekt voor r + tongpuntmedeklinker, in steern.<br />
f. owg. lange a met umlaut, in geef.<br />
u<br />
bukk<strong>en</strong> bokking; bukk<strong>en</strong><br />
dummelti<strong>en</strong> deerntje, wichtje<br />
gewulfte gewelf<br />
hunnig honing<br />
<strong>De</strong> u gaat in deze woord<strong>en</strong> terug op:<br />
a. owg. korte u (ev<strong>en</strong>tueel met umlaut), in bukk<strong>en</strong> ‘bukk<strong>en</strong>’, kunnings- <strong>en</strong> waarschijnlijk bukk<strong>en</strong><br />
‘bokking’ <strong>en</strong> hunnig.<br />
b. owg. e, na w gerond tot u in gewulfte.<br />
c. owg. iu, verkort in luchte.<br />
Schuchtig <strong>en</strong> tulle zijn in vroeger eeuw<strong>en</strong> aan het Duits of de Duitse <strong>dialect<strong>en</strong></strong> ontle<strong>en</strong>d. Dummelis<br />
waarschijnlijk e<strong>en</strong> affectieve vorming.<br />
eu<br />
deu (hij, zij) deed<br />
heulp (hij, zij) hielp<br />
meuie tante<br />
neurig nodig<br />
neuze neus<br />
ofbleut<strong>en</strong> eff<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
scheure scheur (zelfst. nw.); scherf<br />
scheurewärk aardewerk<br />
154<br />
steern ster<br />
te’mee straks, dadelijk<br />
kunningskop boekmaag<br />
luchte stallantaarn<br />
schuchtig schuw, angstig<br />
tulle spe<strong>en</strong>, tet<br />
steuchi<strong>en</strong> poosje<br />
(ook: schöffi<strong>en</strong>)<br />
steurig gestadig<br />
teuver<strong>en</strong> tover<strong>en</strong><br />
veul (hij, zij) viel<br />
vleutemelk afgeroomde,<br />
gestremde melk<br />
zeum zoom<br />
<strong>Lemelerveld</strong> - <strong>De</strong> klinkers<br />
<strong>De</strong> eu is afkomstig <strong>van</strong><br />
a. owg. au, met umlaut, in neurig, steuchi<strong>en</strong>, steurig, teuver<strong>en</strong> <strong>en</strong> zeum.<br />
b. owg. lange o met umlaut, in meuie.<br />
c. owg. a, met umlaut, ronding <strong>en</strong> rekking, in neuze, zonder umlautsfactor in scheure ‘scherf’.<br />
d. owg. korte u, in scheure ‘scheur’.<br />
In deu, heulp <strong>en</strong> veul is de eu ontstaan door klinkerwisseling in de o.v.t. bij doe:n, help<strong>en</strong> <strong>en</strong> vall<strong>en</strong>;<br />
in ofbleut<strong>en</strong> kan het woord bloot word<strong>en</strong> herk<strong>en</strong>d, waar<strong>van</strong> de herkomst niet duidelijk is, in<br />
vleutemelk het werkwoord vlot<strong>en</strong>, met waarschijnlijk e<strong>en</strong> owg. o die in op<strong>en</strong> lettergreep gerekt is.<br />
ó<br />
bruidegóm bruidegom<br />
módderieje ruzie<br />
ónger reuzel<br />
<strong>De</strong> ó komt uit:<br />
a. owg. o, in -góm, <strong>en</strong> mogelijk ook in módder-.<br />
b. owg. u, in stóbbe.<br />
Vrómmèènse is e<strong>en</strong> verkorting <strong>van</strong> vrouwmèènse; ónger is aan het Latijn ontle<strong>en</strong>d.<br />
oo<br />
bloorkop blaarkop<br />
loon loon<br />
loperieje diarree<br />
ome/oom oom<br />
<strong>De</strong> oo komt uit:<br />
a. owg. au, in loon, loperieje, slove, stoot <strong>en</strong> waarschijnlijk ook zoor.<br />
b. owg. lange a voor r, in bloor-.<br />
c. owg. o, gerekt in oorspr. op<strong>en</strong> lettergreep, in won<strong>en</strong>.<br />
In ome/oom is de lange oo ontstaan door sam<strong>en</strong>trekking (uit oheim).<br />
e<br />
al’l<strong>en</strong>s onverschillig<br />
belle bel (zelfst. nw.)<br />
blekk<strong>en</strong> blaff<strong>en</strong><br />
deurdewekse dag doordeweekse dag<br />
e’gett<strong>en</strong> geget<strong>en</strong><br />
stóbbe(n) stobbe<br />
vrómmèènse vrouwm<strong>en</strong>s<br />
slove sloof<br />
stoot poos<br />
won<strong>en</strong> won<strong>en</strong><br />
zoor dor, verwelkt<br />
’etged nagras<br />
e’wes geweest<br />
hellig kwaad, nijdig<br />
nekk<strong>en</strong> nek<br />
neppe snavel<br />
155
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 156<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
nette neet<br />
ofbrekk<strong>en</strong> afbrek<strong>en</strong><br />
pepper peper<br />
reppel rep(p)el, stalpaal<br />
schelle (ik) scheld<br />
sch<strong>en</strong>k<strong>en</strong> ham<br />
<strong>De</strong> e gaat terug op:<br />
a. owg. e, in belle, e’gett<strong>en</strong>, hellig, nekk<strong>en</strong>, -brekk<strong>en</strong>, schelle, tred <strong>en</strong> waarschijnlijk Vechte.<br />
b. owg. e < a met umlaut, in sch<strong>en</strong>k<strong>en</strong>, scheppel <strong>en</strong> waarschijnlijk neppe.<br />
c. owg. ai, later verkort, in al’l<strong>en</strong>s, zelle.<br />
d. owg. i, in nette, pepper, reppel, deurdeweks <strong>en</strong> mogelijk et- (deze e kan ook uit e<strong>en</strong> owg. e<br />
kom<strong>en</strong>).<br />
Met klinkerwisseling in het voltooid deelwoord is gevormd e’wes (bij wèèn); blekk<strong>en</strong> is e<strong>en</strong><br />
klanknaboots<strong>en</strong>d woord.<br />
èè<br />
ège eg<br />
èg<strong>en</strong> eig<strong>en</strong><br />
èg<strong>en</strong>lijk eig<strong>en</strong>lijk<br />
e’lèg<strong>en</strong> geleg<strong>en</strong> (volt. deelw.)<br />
halverwège halverwege<br />
kwaovèènte kwajong<strong>en</strong>s<br />
156<br />
scheppel korf<br />
tred schrede, trede, pas,<br />
stap<br />
Vechte Vecht<br />
zelle trekzeel, paard<strong>en</strong>tuig<br />
liekstèè littek<strong>en</strong><br />
nèg<strong>en</strong> neg<strong>en</strong> (telw.)<br />
nèv<strong>en</strong> naast<br />
pèènse p<strong>en</strong>s<br />
prèkerd praatvaar<br />
vrèg<strong>en</strong> afraster<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> èè is afkomstig <strong>van</strong>:<br />
a. owg. e, gerekt in op<strong>en</strong> lettergreep, in e’lèg<strong>en</strong>, -wège, nèv<strong>en</strong>.<br />
b. owg. e < a + umlaut, met rekking, in ège, –stèè.<br />
c. owg. ai, in èg<strong>en</strong>(-).<br />
d. owg. korte i, later gerekt <strong>en</strong> verlaagd, in nèg<strong>en</strong>, vrèg<strong>en</strong>.<br />
-Vèènte is e<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>trekking (uit v<strong>en</strong>noot); le<strong>en</strong>woord<strong>en</strong> zijn pèènse (uit het Frans) <strong>en</strong> prèkerd<br />
(uit het Latijn).<br />
ö<br />
bölk<strong>en</strong> loei<strong>en</strong><br />
bröd (hij, zij) braadt<br />
e’schöll<strong>en</strong> geschold<strong>en</strong><br />
e’stökk<strong>en</strong> gestok<strong>en</strong><br />
ie:khörnti<strong>en</strong> eekhoorntje<br />
knökkel knokkel<br />
kökk<strong>en</strong> keuk<strong>en</strong><br />
(ook: keuk<strong>en</strong>)<br />
kösse korst<br />
lönning leuning<br />
nössel<strong>en</strong> nestel<strong>en</strong><br />
plög (hij, zij) plaagt<br />
<strong>Lemelerveld</strong> - <strong>De</strong> klinkers<br />
<strong>De</strong> ö komt uit:<br />
a. owg. u, in kösse <strong>en</strong> waarschijnlijk schötte.<br />
b. owg. o, met umlaut, in knökkel <strong>en</strong> de verkleinwoord<strong>en</strong> –hörnti<strong>en</strong> <strong>en</strong> –pössi<strong>en</strong>.<br />
c. owg. o of u, in störm.<br />
d. owg. i in lönning, owg. e in nössel<strong>en</strong>, in beide gevall<strong>en</strong> met ronding <strong>van</strong> de klinker.<br />
Met klinkerwisseling in de 3 e pers. <strong>en</strong>k. o.t.t. zijn gevormd bröd (bij braon), plög (bij plaog<strong>en</strong>),<br />
stöf (bij stoe:v<strong>en</strong>) <strong>en</strong> zöt (bij zie:n). Klinkerwisseling in de verled<strong>en</strong> tijd zi<strong>en</strong> we in zwörf (bij<br />
zwärv<strong>en</strong>), in het voltooid deelwoord in e’schöll<strong>en</strong> (bij schell<strong>en</strong>), e’stökk<strong>en</strong> (bij stekk<strong>en</strong>).<br />
Klankwoord<strong>en</strong> zijn bölk<strong>en</strong>, pröttel <strong>en</strong> waarschijnlijk ook –knötter<strong>en</strong>. Aan het Latijn ontle<strong>en</strong>d zijn<br />
de woord<strong>en</strong> kökk<strong>en</strong> <strong>en</strong> vörm.<br />
öö<br />
e’böön gebod<strong>en</strong> (volt. deelw.)<br />
e’vlög<strong>en</strong> gevlog<strong>en</strong><br />
e’wög<strong>en</strong> gewog<strong>en</strong><br />
nötelig sjagrijnig, lastig<br />
pröttel smeerboel<br />
rikpössi<strong>en</strong> afrasteringspaaltje<br />
schötte tocht, zuigwind; schot<br />
(<strong>van</strong> schiet<strong>en</strong>)<br />
stöf (het) stuift<br />
störm storm<br />
ver’knötter<strong>en</strong> verkreukel<strong>en</strong> (<strong>van</strong><br />
papier)<br />
vörm vorm<br />
zöt (hij, zij) ziet<br />
zwörf (hij, zij) zwierf<br />
nötelkónte sjagrijnig persoon<br />
schöve (wind)vlaag<br />
verböön verbod<strong>en</strong> (volt. deelw.)<br />
<strong>De</strong> öö in e’böön, e’vlög<strong>en</strong>, e’wög<strong>en</strong>, verböön is het resultaat <strong>van</strong> klinkerwisseling in het voltooid<br />
deelwoord (bij (ver)bie:n, vlie:g<strong>en</strong>, wèg<strong>en</strong>).<br />
<strong>De</strong> herkomst <strong>van</strong> de öö <strong>van</strong> nötel- <strong>en</strong> schöve is niet duidelijk.<br />
157
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 158<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
o<br />
bolter<strong>en</strong> buitel<strong>en</strong><br />
bolterkónte onb<strong>en</strong>ul, onhandig<br />
persoon<br />
eierkoll<strong>en</strong> eierkol<strong>en</strong><br />
kos kost (zelfst. nw.)<br />
’merkolle Vlaamse gaai<br />
<strong>De</strong> o komt uit:<br />
a. owg. o, in –koll<strong>en</strong> <strong>en</strong> kos.<br />
b. owg. a, met ronding, in of-.<br />
Le<strong>en</strong>woord<strong>en</strong> zijn odder (uit het Frans of Latijn) <strong>en</strong> snorre (Nederduits snur-), in ieder geval in<br />
de eerste betek<strong>en</strong>is. Vrollu komt uit vrouwlu; merkolle zou kom<strong>en</strong> <strong>van</strong> de naam <strong>van</strong> de<br />
Middeleeuwse grapp<strong>en</strong>maker Markolf. Niet duidelijk is de herkomst <strong>van</strong> bolter-<br />
ao<br />
aold oud<br />
aos harde werker<br />
gaot (hij, zij) gaat<br />
gaove gave, gift<br />
gaovel tandvlees<br />
haost haast, bijna; haast, spoed<br />
<strong>De</strong> ao gaat terug op:<br />
a. owg. lange a, in aos, gaot, gaove, ’hemao/helemaol, plaoge <strong>en</strong> vraon/vraog<strong>en</strong>.<br />
b. owg. a, voor –ld/-lt gerekt in aold.<br />
c. gerekte owg. korte o, in schaol.<br />
Misschi<strong>en</strong> komt gaovel <strong>van</strong> gaogel, dan met ao uit e<strong>en</strong> korte a die vroeg gerekt is.<br />
<strong>De</strong> herkomst <strong>van</strong> kaon<strong>en</strong> is niet duidelijk; haost is oorspronkelijk aan het Oudfrans ontle<strong>en</strong>d.<br />
ä<br />
ärf erf (zelfst. nw.)<br />
dässe das (kledingstuk)<br />
deurkäll<strong>en</strong> tintel<strong>en</strong><br />
händig handig, vaardig<br />
härke hark; moeilijke vrouw<br />
häs hars<br />
158<br />
(in) odder (in) orde<br />
ofbrekk<strong>en</strong> afbrek<strong>en</strong><br />
snorre snor; deel <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
zicht<br />
’vrollu vrouwlui<br />
’hemao/<br />
helemaol helemaal<br />
kaon<strong>en</strong> kan<strong>en</strong><br />
plaoge ziekte (bij dier<strong>en</strong>)<br />
schaol ondiep<br />
vraon vrag<strong>en</strong> (werkw.)<br />
vraog<strong>en</strong> vrag<strong>en</strong> (zelfst. nw. mv.)<br />
hätt<strong>en</strong> hert<strong>en</strong><br />
kälte kou<br />
Kärsdäg<strong>en</strong> Kerstdag<strong>en</strong><br />
mäkkelijk gemakkelijk<br />
päppe tepel<br />
<strong>Lemelerveld</strong> - <strong>De</strong> klinkers<br />
<strong>De</strong> ä is afkomstig <strong>van</strong>:<br />
a. owg. a met umlaut, in ärf, händig, -käll<strong>en</strong> <strong>en</strong> kälte; zonder umlaut in mäkkelijk <strong>en</strong> waarschijnlijk<br />
häs.<br />
b. owg. i, voor r verlaagd, in hätt<strong>en</strong> <strong>en</strong> Kärs-.<br />
Onduidelijk is de herkomst <strong>van</strong> de ä <strong>van</strong> dässe, härke <strong>en</strong> päppe.<br />
ää<br />
ääns erg<strong>en</strong>s<br />
äärg (ge<strong>en</strong>) erg (in hebb<strong>en</strong>)<br />
bäker baker<br />
däärm darm<br />
gäächi<strong>en</strong> gaatje<br />
gät<strong>en</strong> gat<strong>en</strong><br />
gläz<strong>en</strong> glaz<strong>en</strong><br />
jäg<strong>en</strong> jag<strong>en</strong><br />
käk<strong>en</strong> kak<strong>en</strong> (mv.)<br />
kään karn<strong>en</strong><br />
kniewäg<strong>en</strong> knieholte<br />
määchi<strong>en</strong> meisje<br />
(ook: deerne)<br />
nääns nerg<strong>en</strong>s<br />
nägel nagel<br />
päächi<strong>en</strong> paadje<br />
pään pad<strong>en</strong><br />
räächi<strong>en</strong> raadje, wieltje<br />
rään rad(er)<strong>en</strong>, wiel<strong>en</strong><br />
släg<strong>en</strong> slag<strong>en</strong> (zelfst. nw. mv.)<br />
täte taart<br />
väächi<strong>en</strong> vaatje<br />
<strong>De</strong> ää is ontstaan uit:<br />
a. owg. a, gerekt voor r + medeklinker, <strong>en</strong> in op<strong>en</strong> lettergreep, in äärg, bäker, däärm, jäg<strong>en</strong>,<br />
nägel <strong>en</strong> waarschijnlijk –wäg<strong>en</strong>.<br />
b. owg. e < a met umlaut, gerekt voor r + tongpuntmedeklinker, in ääns, nääns.<br />
c. wrs. owg. e zonder umlautsfactor in kään.<br />
d. wrs. owg. lange a, in käk<strong>en</strong> (meestal is echter de owg. lange a in deze regio e<strong>en</strong> ao geword<strong>en</strong>).<br />
e. umlaut <strong>van</strong> de a + rekking, in de verkleinwoord<strong>en</strong> gäächi<strong>en</strong>, päächi<strong>en</strong>, räächi<strong>en</strong>, väächi<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
in de meervoud<strong>en</strong> gät<strong>en</strong>, gläz<strong>en</strong>, pään, rään, släg<strong>en</strong>.<br />
In määchi<strong>en</strong> is de ää ontstaan uit sam<strong>en</strong>trekking <strong>van</strong> *agi (vgl. ouder Ned. maged); täte is e<strong>en</strong><br />
Frans le<strong>en</strong>woord.<br />
a<br />
al’l<strong>en</strong>s onverschillig<br />
balk<strong>en</strong> balk<br />
begraff<strong>en</strong>isse begraf<strong>en</strong>is<br />
brach<strong>en</strong> (wij) bracht<strong>en</strong><br />
fezante fazant<br />
gank gang<br />
jappel aardappel<br />
krang binn<strong>en</strong>ste buit<strong>en</strong><br />
mangel beetwortel<br />
plagge zode<br />
159
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 160<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
tange moeilijke vrouw<br />
<strong>van</strong>gst <strong>van</strong>g(st), liesplooi<br />
<strong>De</strong> a gaat in de meeste <strong>van</strong> deze woord<strong>en</strong> terug op e<strong>en</strong> owg. a. <strong>De</strong> vorm brach<strong>en</strong> is gevormd met<br />
klinkerwisseling, bij br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>. Fezante is e<strong>en</strong> Frans le<strong>en</strong>woord, de herkomst <strong>van</strong> krang <strong>en</strong> plagge<br />
is onduidelijk.<br />
aa<br />
aandere andere<br />
taand tand<br />
taandzeerte kiespijn<br />
tane tand<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> aa <strong>van</strong> bov<strong>en</strong>staande woord<strong>en</strong> komt uit e<strong>en</strong> owg. a die hier is gerekt voor e<strong>en</strong> neusklank +<br />
plof- of schuurklank, of in (oorspronkelijk) op<strong>en</strong> lettergreep.<br />
stomme e<br />
balk<strong>en</strong> balk<br />
biele bijl<br />
der er<br />
e’koch gekocht<br />
e’wes geweest<br />
e’weug<strong>en</strong> gewog<strong>en</strong><br />
fezante fazant<br />
<strong>De</strong> stomme e kan teruggaan op verschill<strong>en</strong>de klinkers die in onbeklemtoonde positie verzwakt<strong>en</strong>.<br />
<strong>De</strong> –e <strong>van</strong> biele bijv. komt uit e<strong>en</strong> germ. a (ouder Germaans * bT la/bi la), -sek in naosek is te<br />
lez<strong>en</strong> als: zak, het voorvoegsel e- is e<strong>en</strong> verzwakking <strong>van</strong> gi-.<br />
<strong>De</strong> tweeklank<strong>en</strong><br />
160<br />
waks waaks<br />
twaalv<strong>en</strong> twaalf<br />
uuthal<strong>en</strong> uithal<strong>en</strong> (v. nest<strong>en</strong>)<br />
(ook: uuthäl<strong>en</strong>)<br />
water (ook: wäter) water<br />
griete grutto<br />
lèze (ik) lees<br />
lu:ze luiz<strong>en</strong><br />
’naosek broekzak<br />
roepe rups<br />
schelle (ik) scheld<br />
’willeg<strong>en</strong> wilg<br />
Tweeklank<strong>en</strong> zijn klinkers die niet <strong>van</strong> begin tot eind dezelfde uitspraak houd<strong>en</strong><br />
maar gaandeweg verander<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> j of e<strong>en</strong> w. In het Nederlands kom<strong>en</strong> drie<br />
tweeklank<strong>en</strong> voor, namelijk die in “tuin, wijn/trein, blauw/oud”. In het<br />
<strong>Lemelerveld</strong>s zijn het er veel meer. In het hierna volg<strong>en</strong>de schema staan de tweeklank<strong>en</strong><br />
gerangschikt volg<strong>en</strong>s dezelfde principes als bij de klinkers (zie p. 11), met<br />
C<br />
C<br />
<strong>Lemelerveld</strong> - <strong>De</strong> tweeklank<strong>en</strong><br />
als basis de eerste helft <strong>van</strong> de tweeklank. Staat de tweeklank links in het vakje,<br />
dan is de laatste klank e<strong>en</strong> j, staat hij daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong> rechts, dan is de laatste klank<br />
e<strong>en</strong> w.<br />
voor + gespreid<br />
iej<br />
ij/ei<br />
iej<br />
iw<br />
bieje bij (zelfst. nw.)<br />
biej<strong>en</strong>körve bij<strong>en</strong>korf<br />
boe:rderieje boerderij<br />
loperieje diarree<br />
voor + gerond achter + gerond<br />
uui<br />
uj<br />
uuw<br />
Iej gaat in bieje(-) wrs. terug op e<strong>en</strong> owg. i + overgangsklank j. Uit e<strong>en</strong> owg. lange i komt iej in<br />
ieje <strong>en</strong> vriej.<br />
In boe:rderieje, loperieje <strong>en</strong> módderieje zi<strong>en</strong> we het achtervoegsel –erieje, overe<strong>en</strong> kom<strong>en</strong>d met<br />
het Nederlandse –erij, uit het Frans.<br />
uui<br />
(um) bemuui<strong>en</strong> (zich) bemoei<strong>en</strong><br />
(ik) bluuie (ik) bloeie<br />
<strong>De</strong> uui in deze woord<strong>en</strong> komt uit e<strong>en</strong> oude lange o + j.<br />
uuw<br />
weduwe weduwe<br />
weduwnäär weduwnaar<br />
woorschuw<strong>en</strong> waarschuw<strong>en</strong><br />
ui<br />
ói<br />
In weduw- komt de uuw uit e<strong>en</strong> u + w, in woorschuw<strong>en</strong> waarschijnlijk uit e<strong>en</strong> owg. lange u<br />
(+ w).<br />
oew<br />
óu<br />
au/ou<br />
módderieje ruzie<br />
ieje! jij!<br />
vriej vrij (bijv. nw.)<br />
161
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 162<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
oew<br />
roew(e) ruw(e)<br />
<strong>De</strong> oew gaat in dit woord terug op e<strong>en</strong> owg. lange u (+ w).<br />
iw<br />
kiww<strong>en</strong> kak<strong>en</strong>, wang<strong>en</strong><br />
schiw vogelverschrikker<br />
Kiw- komt mogelijk uit Oudsaksisch kio; de iw <strong>van</strong> schiw mogelijk uit e<strong>en</strong> oude iu<br />
(Oudhoogduits sciuhan = bang mak<strong>en</strong>, bang zijn).<br />
uj<br />
fuj toch! foei toch!<br />
Fuj is hetzelfde woord als Ned. foei <strong>en</strong> zou teruggaan op het gebaar <strong>van</strong> het uitspuw<strong>en</strong> (<strong>De</strong> Vries’<br />
Etymologisch Woord<strong>en</strong>boek).<br />
ói<br />
Gói<strong>en</strong>dag! Goei<strong>en</strong>dag!<br />
<strong>De</strong> owg. lange o is in dit woord kort geword<strong>en</strong>.<br />
óu<br />
nóu nou<br />
In dit woord gaat de óu terug op e<strong>en</strong> oude lange u.<br />
ij/ei<br />
ei ei<br />
hij hij<br />
<strong>De</strong> ei <strong>van</strong> ei komt uit e<strong>en</strong> owg. ai; de ij <strong>van</strong> hij uit e<strong>en</strong> oude lange i, die doorgaans in het<br />
Nedersaksisch niet diftongeert tot ij; waarschijnlijk is dit woord ontle<strong>en</strong>d aan het Nederlands.<br />
ui<br />
bruid bruid<br />
bruidegóm bruidegom<br />
<strong>Lemelerveld</strong> - <strong>De</strong> tweeklank<strong>en</strong><br />
Bruid(-) zou in het Nedersaksisch <strong>van</strong> deze streek eig<strong>en</strong>lijk bruud moet<strong>en</strong> zijn: de klinker in dit<br />
woord komt uit e<strong>en</strong> oude lange u, die in deze streek niet gediftongeerd is tot ui. Bruid(-) zal dus<br />
ontle<strong>en</strong>d zijn aan het Nederlands.<br />
au/ou<br />
bouw<strong>en</strong> bouw<strong>en</strong><br />
vrouwe vrouw<br />
<strong>De</strong> ou <strong>van</strong> bouw<strong>en</strong> gaat terug op e<strong>en</strong> owg. lange u; de ou <strong>van</strong> vrouw op e<strong>en</strong> owg. au.<br />
Uitspraakregels<br />
<strong>De</strong> uitspraakregels voor het <strong>Raalte</strong>s (zie de p. 41-49) geld<strong>en</strong> ook voor het<br />
<strong>Lemelerveld</strong>s, maar voor het <strong>Lemelerveld</strong>s moet<strong>en</strong> de volg<strong>en</strong>de regels word<strong>en</strong> toegevoegd:<br />
1. <strong>De</strong> t <strong>van</strong> de kleine grammaticale woordjes zoals met, dat e.d. valt weg vóór e<strong>en</strong><br />
andere medeklinker. Vgl.:<br />
met mie > meh mie > met mij<br />
2. <strong>De</strong> stemloze medeklinkers die tuss<strong>en</strong> twee klinkers staan, hadd<strong>en</strong> in de uitspraak<br />
<strong>van</strong> de heer Huurman wat stemhebb<strong>en</strong>dheid betreft <strong>en</strong>igszins de neiging<br />
om zich aan te pass<strong>en</strong> aan de omring<strong>en</strong>de klinkers, <strong>en</strong> zo kond<strong>en</strong> we dus soms<br />
hor<strong>en</strong>:<br />
läte > läde laat<br />
materiaal > maderiaal materiaal<br />
hoes<strong>en</strong> > hoez<strong>en</strong> hoest<strong>en</strong><br />
luss<strong>en</strong> > luzz<strong>en</strong> lust<strong>en</strong><br />
prus<strong>en</strong> > pruz<strong>en</strong> nies<strong>en</strong><br />
dache > dagge (ik) dacht<br />
162 163
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 164<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
3. Als de n midd<strong>en</strong> in het woord voorafgegaan wordt door e<strong>en</strong> korte klinker <strong>en</strong><br />
gevolgd wordt door e<strong>en</strong> ch, wordt de korte klinker g<strong>en</strong>asaliseerd (voor deze<br />
term, zie <strong>Raalte</strong>r uitspraakregel 7, p. 45) <strong>en</strong> verdwijnt de n:<br />
164<br />
dinchi<strong>en</strong> > dichi<strong>en</strong> dingetje<br />
gänchi<strong>en</strong> > gächi<strong>en</strong> gangetje<br />
krinchi<strong>en</strong> > krichi<strong>en</strong> kringetje<br />
<strong>De</strong> persoonlijke voornaamwoord<strong>en</strong><br />
onderwerp<br />
neutraal beklemtoond onbeklemtoond<br />
ik ikke k ik<br />
ie ieje -j jij<br />
hee hij -e hij<br />
zie zie ze zij<br />
et ’t het<br />
wie wie -w wij<br />
ule, julle julie, oelu -j jullie<br />
zie zie ze zij<br />
<strong>De</strong> persoonlijke voornaamwoord<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> streepje (-) ervoor word<strong>en</strong> alle<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong>clitisch gebruikt, d.w.z. ze kom<strong>en</strong> altijd achter de werkwoordsvorm te staan. <strong>De</strong><br />
andere persoonlijke voornaamwoord<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> zowel preclitisch (vóór de werkwoordsvorm)<br />
als <strong>en</strong>clitisch gebruikt word<strong>en</strong>.<br />
Voorbeeld:<br />
sneed-e? sneed-tie?<br />
Opmerking: In deze vraag wordt de d <strong>van</strong> sneed als e<strong>en</strong> d uitgesprok<strong>en</strong>. Dit is e<strong>en</strong>s te<br />
meer e<strong>en</strong> bewijs dat de <strong>en</strong>clitische voornaamwoord<strong>en</strong> sam<strong>en</strong> met het voorafgaande<br />
werkwoord één woord vorm<strong>en</strong> (zie hiervoor p. 48 Opmerking). <strong>De</strong> d <strong>van</strong> sneed staat<br />
dus niet aan het woordeinde, waardoor uitspraakregel 9 (p. 47) niet toepasbaar is.<br />
niet-onderwerp<br />
neutraal/beklemtoond onbeklemtoond<br />
<strong>Lemelerveld</strong> - <strong>De</strong> persoonlijke voornaamwoord<strong>en</strong><br />
mie mie mij<br />
oe oe jou<br />
heur häär haar<br />
hum em, ’m hem<br />
et ’t het<br />
oons oons ons<br />
julie julie jullie<br />
hun hun hun/h<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> persoonlijke voornaamwoord<strong>en</strong> die niet-onderwerp zijn kunn<strong>en</strong> gebruikt word<strong>en</strong><br />
als lijd<strong>en</strong>d voorwerp, meewerk<strong>en</strong>d voorwerp, wederker<strong>en</strong>d voornaamwoord <strong>en</strong><br />
om bezit aan te gev<strong>en</strong>. In dit laatste geval betreft het voornamelijk lichaamsdel<strong>en</strong>.<br />
Voorbeeld<strong>en</strong>:<br />
’k heb oe nog nooit e’zie:ne (lijd<strong>en</strong>d voorw.) ’k heb je nog nooit gezi<strong>en</strong><br />
wie:s mie die heugte ies an (meew. voorw.) wijs mij die hoogte e<strong>en</strong>s aan<br />
hef hij ’m der an e’ärgerd? (wederk. vnw.) heeft hij zich eraan geërgerd?<br />
de bótt<strong>en</strong> doe:t em zeer (bezit) hij heeft pijn in zijn bott<strong>en</strong><br />
de tane doe:t mie zeer (bezit) ik heb kiespijn<br />
et dut em zeer in de kniewäg<strong>en</strong> (bezit) hij heeft pijn in zijn knieholte<br />
de wóll<strong>en</strong> dasse wèèi<strong>en</strong> hum de woll<strong>en</strong> das waaide om zijn<br />
um de schólders (bezit) schouders<br />
hee hef em bedaone (bezit) hij heeft het in zijn broek<br />
gedaan<br />
165
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 166<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
<strong>De</strong> bezittelijke voornaamwoord<strong>en</strong><br />
bijvoeglijk zelfstandig<br />
mi<strong>en</strong> mijn mi<strong>en</strong>e de mijne<br />
oe jouw o<strong>en</strong>e de jouwe<br />
zi<strong>en</strong> zijn zi<strong>en</strong>e de zijne<br />
häär haar<br />
oonze onze (mnl. + vrl.)<br />
oons ons<br />
jullie jullie<br />
hun hun<br />
<strong>De</strong> werkwoord<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> zwakke werkwoord<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> vervoeging <strong>van</strong> de zwakke werkwoord<strong>en</strong> is meestal gelijk aan die <strong>van</strong> de zwakke<br />
werkwoord<strong>en</strong> in het <strong>Raalte</strong>s (zie p. 54). Echter wat betreft de vervoeging <strong>van</strong> de<br />
werkwoord<strong>en</strong> die op -n eindig<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> er verschill<strong>en</strong> optred<strong>en</strong>: wanneer de stam<br />
<strong>van</strong> zo’n werkwoord eindigt op e<strong>en</strong> -d, dan houdt, in teg<strong>en</strong>stelling tot wat er in het<br />
<strong>Heino</strong>os <strong>en</strong> <strong>Raalte</strong>s gebeurt, de 1e pers. <strong>en</strong>k. <strong>van</strong> de o.t.t. e<strong>en</strong> -d: ik läde = ik laad.<br />
<strong>De</strong> overige vorm<strong>en</strong> <strong>van</strong> deze tijd zijn wel gelijk aan die <strong>van</strong> de andere twee <strong>dialect<strong>en</strong></strong>.<br />
In <strong>Lemelerveld</strong> kan e<strong>en</strong> werkwoord dat op -n eindigt ook e<strong>en</strong> stam hebb<strong>en</strong> die eindigt<br />
op -i. Vgl. bluu:n ‘bloei<strong>en</strong>’; ik bluuie ‘ik bloei’.<br />
Onder de zwakke werkwoord<strong>en</strong> <strong>van</strong> het <strong>Raalte</strong>s <strong>en</strong> het <strong>Heino</strong>os kunn<strong>en</strong> ook<br />
<strong>Lemelerveld</strong>se werkwoord<strong>en</strong> vermeld staan.<br />
et anlegg<strong>en</strong> het aanlegg<strong>en</strong><br />
aoverlud<strong>en</strong> de doodsklok<br />
luid<strong>en</strong> over<br />
um ärger<strong>en</strong> zich erger<strong>en</strong><br />
bäst<strong>en</strong><br />
(volt.deelw. ebäst<strong>en</strong>) barst<strong>en</strong><br />
166<br />
um bemuui<strong>en</strong> zich bemoei<strong>en</strong><br />
blekk<strong>en</strong> blaff<strong>en</strong><br />
bliek<strong>en</strong> blek<strong>en</strong><br />
bluu:n (stam bluui) bloei<strong>en</strong><br />
bolter<strong>en</strong> buitel<strong>en</strong><br />
börsel<strong>en</strong> borstel<strong>en</strong><br />
dräg<strong>en</strong> (3e pers. drag<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong>k. o.t.t.<br />
dräg, volt.deelw.<br />
edräg<strong>en</strong>)<br />
duk<strong>en</strong> duikel<strong>en</strong><br />
du:r<strong>en</strong> dur<strong>en</strong><br />
(óp)feil<strong>en</strong> (op)dweil<strong>en</strong><br />
flieciter<strong>en</strong> feliciter<strong>en</strong><br />
gään (stam gäär) (bije<strong>en</strong>)gar<strong>en</strong><br />
g<strong>en</strong>gel<strong>en</strong> treuzel<strong>en</strong>, he<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> weer lop<strong>en</strong>,<br />
langzaam lop<strong>en</strong><br />
geleuv<strong>en</strong> gelov<strong>en</strong><br />
hoes<strong>en</strong> hoest<strong>en</strong><br />
huu:n (stam huud) oppass<strong>en</strong>, hoed<strong>en</strong><br />
jäg<strong>en</strong> (3e pers. jag<strong>en</strong>; jag<strong>en</strong>, snel<br />
<strong>en</strong>k. o.t.t. jäg, rijd<strong>en</strong><br />
volt. deelw. ejäg)<br />
juchter<strong>en</strong> stoei<strong>en</strong>; jag<strong>en</strong><br />
kään/kän<strong>en</strong> karn<strong>en</strong><br />
(stam: kään)<br />
knikk<strong>en</strong>/nikk<strong>en</strong> knikk<strong>en</strong><br />
kwäk<strong>en</strong> kwak<strong>en</strong><br />
kwiel<strong>en</strong> kwijl<strong>en</strong><br />
lään (stam lääd, lad<strong>en</strong><br />
volt. deelw. e’läne)<br />
lang<strong>en</strong> aanreik<strong>en</strong><br />
lèz<strong>en</strong> (ook sterk lez<strong>en</strong><br />
werkw.,<br />
zie p. 170)<br />
lie:n<strong>en</strong> l<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
lönn<strong>en</strong> leun<strong>en</strong><br />
lull<strong>en</strong> (niet vulgair) klets<strong>en</strong><br />
luss<strong>en</strong> lust<strong>en</strong><br />
mäk<strong>en</strong> (3e pers. mak<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong>k. o.t.t.<br />
<strong>Lemelerveld</strong> - <strong>De</strong> werkwoord<strong>en</strong><br />
mäk, volt. deelw.<br />
emäk)<br />
ofbleut<strong>en</strong> eff<strong>en</strong><strong>en</strong>,<br />
egaliser<strong>en</strong><br />
ofstot<strong>en</strong> verstot<strong>en</strong> (<strong>van</strong><br />
e<strong>en</strong> kalf door e<strong>en</strong><br />
koe)<br />
pikk<strong>en</strong> klev<strong>en</strong><br />
plegg<strong>en</strong> pleg<strong>en</strong> (=<br />
gewoon zijn)<br />
pott<strong>en</strong> pot<strong>en</strong><br />
prakkezer<strong>en</strong> prakkizer<strong>en</strong><br />
proes<strong>en</strong> niez<strong>en</strong><br />
scheuk<strong>en</strong> (zich) schur<strong>en</strong><br />
schreeuw<strong>en</strong> loei<strong>en</strong><br />
smakk<strong>en</strong> smakk<strong>en</strong><br />
sol’der<strong>en</strong> solder<strong>en</strong><br />
spann<strong>en</strong> spann<strong>en</strong><br />
speur<strong>en</strong> speur<strong>en</strong><br />
stell<strong>en</strong> stel<strong>en</strong><br />
(ook sterk werkw.)<br />
(volt.deelw. estöll<strong>en</strong>)<br />
stokk<strong>en</strong> stok<strong>en</strong><br />
streui<strong>en</strong> (mest) strooi<strong>en</strong><br />
stu:r<strong>en</strong> stur<strong>en</strong><br />
tapp<strong>en</strong> tapp<strong>en</strong><br />
tu:g<strong>en</strong> zich permitter<strong>en</strong><br />
(<strong>van</strong> uitgav<strong>en</strong>)<br />
uutneudig<strong>en</strong>/ uitnodig<strong>en</strong><br />
uutneug<strong>en</strong><br />
(um)vään (om)spann<strong>en</strong>,<br />
(stam vääm) (om)vatt<strong>en</strong><br />
verknötter<strong>en</strong> verfrommel<strong>en</strong><br />
vroesel<strong>en</strong> worstel<strong>en</strong><br />
um wään (stam wäär) zich hoed<strong>en</strong> voor<br />
167
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 168<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
wach<strong>en</strong> wacht<strong>en</strong>; tijd<br />
hebb<strong>en</strong> voor<br />
wärk<strong>en</strong> werk<strong>en</strong><br />
welter<strong>en</strong> he<strong>en</strong> <strong>en</strong> weer roll<strong>en</strong><br />
(v. paard<strong>en</strong>)<br />
<strong>De</strong> sterke werkwoord<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> vervoeging <strong>van</strong> de sterke werkwoord<strong>en</strong> in het <strong>Lemelerveld</strong>s is gelijk aan die in<br />
het <strong>Raalte</strong>s (zie p. 61).<br />
<strong>De</strong> werkwoordsklass<strong>en</strong><br />
wie:n (stam wie:d) wied<strong>en</strong><br />
zwemm<strong>en</strong> zwemm<strong>en</strong><br />
(volt.deelw.<br />
ezwömm<strong>en</strong>)<br />
zwet<strong>en</strong> zwet<strong>en</strong><br />
Net als in het <strong>Raalte</strong>s (zie p. 62) kunn<strong>en</strong> de sterke werkwoord<strong>en</strong> op grond <strong>van</strong> de<br />
klinkerverandering<strong>en</strong>, die zich met name in de o.v.t. voordo<strong>en</strong>, onderverdeeld word<strong>en</strong><br />
in e<strong>en</strong> aantal klass<strong>en</strong>. Ook onder de <strong>Raalte</strong>r (p. 63-70) <strong>en</strong> <strong>Heino</strong>se (p.123-127)<br />
klass<strong>en</strong> zijn veel <strong>Lemelerveld</strong>se werkwoord<strong>en</strong> vermeld. We lat<strong>en</strong> <strong>van</strong> elke klasse<br />
de vorm<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> <strong>van</strong> de 1e pers. <strong>en</strong>k. o.t.t., de 3e pers. <strong>en</strong>k. o.t.t., de 1e pers. <strong>en</strong>k.<br />
o.v.t. <strong>en</strong> het voltooid deelw.<br />
N.B.: In de uitspraak <strong>van</strong> het <strong>Lemelerveld</strong>s <strong>van</strong> de heer Huurman verdwe<strong>en</strong> soms<br />
het voorvoegsel e- <strong>van</strong> het voltooid deelwoord <strong>van</strong> de sterke werkwoord<strong>en</strong>.<br />
Staan er in de derde kolom twee woord<strong>en</strong>, gescheid<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> ~ dan is de eerste<br />
vorm die <strong>van</strong> de 1e pers. <strong>en</strong>k. o.v.t. <strong>en</strong> de tweede die <strong>van</strong> de 3e pers. <strong>en</strong>k.<br />
Klasse 1: ie(:) ~ i ~ ee ~ ee/e<br />
blie:ve ~ blif ~ bleve ~ eblev<strong>en</strong> blijv<strong>en</strong><br />
lie: ~ lid ~ lee~leed ~ e’l<strong>en</strong>e/e’le<strong>en</strong> lijd<strong>en</strong><br />
snie: ~ snid ~ snee~sneed ~ e’sn<strong>en</strong>e/e’sne<strong>en</strong> snijd<strong>en</strong><br />
strieke ~ strik ~ streke ~ e’strekk<strong>en</strong> strijk<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> werkwoord<strong>en</strong> lie:n ‘lijd<strong>en</strong>’<strong>en</strong> snie:n ‘snijd<strong>en</strong>’ hebb<strong>en</strong> als stam respectievelijk<br />
lie:d <strong>en</strong> snie:d.<br />
Het werkwoord spiet<strong>en</strong>, dat alle<strong>en</strong> in de 3e pers. <strong>en</strong>k. voorkomt, heeft in de o.t.t.<br />
e<strong>en</strong> kleine afwijking:<br />
spiet ~ speet ~ espett<strong>en</strong> spijt<strong>en</strong><br />
<strong>Lemelerveld</strong> - <strong>De</strong> werkwoord<strong>en</strong><br />
Het volg<strong>en</strong>de werkwoord kan ondanks bepaalde afwijking<strong>en</strong> ook tot deze klasse<br />
gerek<strong>en</strong>d word<strong>en</strong>:<br />
schijte ~ schijt ~ scheet ~ eschett<strong>en</strong> schijt<strong>en</strong><br />
Klasse 2: ie(:)/uu(:)/oe(:) ~ ö ~ eu ~ öö/ö/eu<br />
In het <strong>Lemelerveld</strong>s komt de eu in het voltooid deelw. alle<strong>en</strong> voor als de stam eindigt<br />
op e<strong>en</strong> -r, in overe<strong>en</strong>stemming met wat er gezegd is op p. 12 (zie ook p. 65)<br />
(ver)bie: ~ (ver)böd ~ (ver)beude ~ ver-/eböne (ver)bied<strong>en</strong><br />
(hele werkwoord: (ver)bie:n)<br />
gie:te ~ göt ~ geute ~ egött<strong>en</strong> giet<strong>en</strong><br />
vlu:ke ~ vlök ~ vleuke ~ evlökk<strong>en</strong> vloek<strong>en</strong><br />
zoe:ge ~ zög ~ zeuge ~ ezög<strong>en</strong> zuig<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> volg<strong>en</strong>de werkwoord<strong>en</strong>, met soms afwijk<strong>en</strong>de vorm<strong>en</strong>, kunn<strong>en</strong> ook tot deze<br />
klasse gerek<strong>en</strong>d word<strong>en</strong>:<br />
bewège ~ bewèègt ~ beweuge ~ bewög<strong>en</strong> beweg<strong>en</strong><br />
lope ~ löp ~ leupe ~ elop<strong>en</strong> lop<strong>en</strong><br />
schere ~ scheert ~ scheure ~ escheur<strong>en</strong> scher<strong>en</strong><br />
stote ~ stöt ~ steute/stot<strong>en</strong> ~ estött<strong>en</strong> stot<strong>en</strong><br />
wège ~ wèègt ~ weuge ~ ewög<strong>en</strong> weg<strong>en</strong><br />
Klasse 3: i/e ~ i/e ~ eu/ö/u ~ ö/u<br />
<strong>De</strong> 3e pers. <strong>en</strong>k. o.t.t. gaat meestal uit op e<strong>en</strong> -t <strong>en</strong> heeft ge<strong>en</strong> klinkerwisseling.<br />
drinke ~ drinkt ~ drunk(e) ~ edrunk<strong>en</strong> drink<strong>en</strong><br />
helpe ~ helpt ~ heulpe ~ ehölp<strong>en</strong> help<strong>en</strong><br />
klimme ~ klimt ~ klumme ~ eklumm<strong>en</strong> klimm<strong>en</strong><br />
sch<strong>en</strong>k(e) ~ sch<strong>en</strong>kt ~ schunke ~ eschunk<strong>en</strong> sch<strong>en</strong>k<strong>en</strong><br />
stelle ~ stelt ~ steule ~ estöll<strong>en</strong> stel<strong>en</strong><br />
(ook zwak werkw.)<br />
trekke ~ trekt ~ trökke ~ etrökk<strong>en</strong> trekk<strong>en</strong><br />
168 169
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 170<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
<strong>De</strong> hierna volg<strong>en</strong>de werkwoord<strong>en</strong>, hoewel in <strong>en</strong>kele vorm<strong>en</strong> afwijk<strong>en</strong>d, kunn<strong>en</strong><br />
ook tot deze klasse gerek<strong>en</strong>d word<strong>en</strong>:<br />
bedärve ~ bedärft ~ bedörv<strong>en</strong> ~ bedörv<strong>en</strong> bederv<strong>en</strong><br />
spinne ~ spint ~ spón ~ espunn<strong>en</strong> spinn<strong>en</strong><br />
stärve ~ stärft ~ störv<strong>en</strong> ~ estörv<strong>en</strong> sterv<strong>en</strong><br />
(ver)slikke ~ (ver)slök~ (ver)sleuke ~ ver-/eslökk<strong>en</strong> (ver)slikk<strong>en</strong><br />
zwärve ~ zwärft ~ zwörv<strong>en</strong> ~ ezwörv<strong>en</strong> zwerv<strong>en</strong><br />
Klasse 4: e ~ e ~ a ~ ö<br />
brekke ~ brek ~ brak ~ ebrökk<strong>en</strong> brek<strong>en</strong><br />
nemme ~ nemt ~ namme ~ <strong>en</strong>ömm<strong>en</strong> nem<strong>en</strong><br />
sprekke ~ sprek ~ sprakke ~ esprökk<strong>en</strong> sprek<strong>en</strong><br />
stekke ~ stek ~ stakke ~ estökk<strong>en</strong> stek<strong>en</strong> (ook zwak<br />
werkwoord)<br />
Klasse 5: èè/e ~ èè/e ~ aa/a ~ èè/e<br />
Als de medeklinker die op de stamklinker volgt stemhebb<strong>en</strong>d is, dan is de stamklinker<br />
lang, in het omgekeerde geval kort:<br />
lèze ~ lèèst ~ laze ~ elèz<strong>en</strong> lez<strong>en</strong><br />
mette ~ met ~ mat ~ emett<strong>en</strong> met<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> 3e pers. <strong>en</strong>k. o.v.t. heeft altijd e<strong>en</strong> korte a.<br />
<strong>De</strong> volg<strong>en</strong>de werkwoord<strong>en</strong>, die kleine afwijking<strong>en</strong> verton<strong>en</strong>, kunn<strong>en</strong> ook tot deze<br />
klasse gerek<strong>en</strong>d word<strong>en</strong>:<br />
geve ~ gif ~ gaf~gaf ~ egev<strong>en</strong> gev<strong>en</strong><br />
zitte ~ zit ~ zatte ~ ezett<strong>en</strong> zitt<strong>en</strong><br />
Klasse 6: ao ~ ö ~ eu ~ ao/ää<br />
brao ~ bröd ~ breude ~ ebraone brad<strong>en</strong><br />
slao ~ slöt ~ sleuge ~ eslaone/ slaan<br />
esläg<strong>en</strong><br />
Voor meer voorbeeld<strong>en</strong> <strong>van</strong> deze werkwoord<strong>en</strong> zie m<strong>en</strong> onder <strong>Raalte</strong> <strong>en</strong>/of <strong>Heino</strong><br />
(p. 69 of p. 127).<br />
170<br />
Overige sterke <strong>en</strong> onregelmatige werkwoord<strong>en</strong><br />
<strong>Lemelerveld</strong> - <strong>De</strong> werkwoord<strong>en</strong><br />
Hieronder rangschikk<strong>en</strong> wij de werkwoord<strong>en</strong> die niet vall<strong>en</strong> onder één <strong>van</strong> de zes<br />
klass<strong>en</strong>:<br />
bedoe: (mie) ~ bedut (em) ~ bedeu (mie)~bedeu(d) (em) ~ bedaon(e)<br />
(zich) bevuil<strong>en</strong> (het hele werkwoord is em bedoe:n)<br />
br<strong>en</strong>ge ~ br<strong>en</strong>gt ~ brach(e) ~ ebrach br<strong>en</strong>g<strong>en</strong><br />
d<strong>en</strong>ke ~ d<strong>en</strong>kt ~ dach(e) ~ edach d<strong>en</strong>k<strong>en</strong><br />
doe: ~ dut ~ deu~deu(d) ~ edaon(e) do<strong>en</strong><br />
(<strong>en</strong>clitische vorm: deud-e ‘deed ie’; het hele werkwoord is doe:n)<br />
gao ~ gie:t ~ gunge~gung/gunk ~ egaon(e) gaan<br />
(<strong>en</strong>clitische vorm: gao-w ‘gaan we’; het hele werkwoord is gaon)<br />
hange ~ hangt ~ hunge~hung ~ ehang<strong>en</strong> hang<strong>en</strong><br />
kope ~ koch ~ koche/koch<strong>en</strong> ~ ekoch kop<strong>en</strong><br />
stao ~ stie:t ~ stunne~stund ~ estaon staan<br />
(het hele werkwoord is: staon)<br />
valle ~ valt ~ veule~veult ~ evall<strong>en</strong> vall<strong>en</strong><br />
vaole ~ vaolt ~ völle ~ evöll<strong>en</strong> vouw<strong>en</strong><br />
zie ~ zöt ~ zage~zag ~ e’zie:ne zi<strong>en</strong> (<strong>De</strong><br />
overige vorm<strong>en</strong> <strong>van</strong> de o.t.t., behalve de 3e pers. <strong>en</strong>k., hebb<strong>en</strong> ie: als stamklinker;<br />
het hele werkwoord is zie:n).<br />
Als bij één <strong>van</strong> de bov<strong>en</strong>g<strong>en</strong>oemde werkwoord<strong>en</strong> er twee vorm<strong>en</strong> voor de o.v.t.<br />
vermeld word<strong>en</strong>, gescheid<strong>en</strong> door ~, dan is de eerste die <strong>van</strong> de 1e pers. <strong>en</strong>k. <strong>en</strong> de<br />
tweede die <strong>van</strong> de 3e pers. <strong>en</strong>k. Als de twee vorm<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gescheid<strong>en</strong> door / dan<br />
kunn<strong>en</strong> beide met dezelfde betek<strong>en</strong>is gebruikt word<strong>en</strong>.<br />
<strong>De</strong> voornaamste hulp- <strong>en</strong> koppelwerkwoord<strong>en</strong><br />
hemm<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong><br />
o.t.t. o.v.t. voltooid deelwoord<br />
ik hebbe ik hadde ehad<br />
ie hebt ie hann<strong>en</strong><br />
hee, zie hef hee, zie had<br />
wie hebt wie hann<strong>en</strong><br />
171
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 172<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
ule hebt ule hann<strong>en</strong><br />
zie hebt zie hann<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong>clitische vorm<strong>en</strong>:<br />
he-k heb ik ha-k had ik<br />
he-j heb je ha-j had je<br />
hef-e heeft ie<br />
he-w hebb<strong>en</strong> we<br />
könn<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong><br />
o.t.t. o.v.t. voltooid deelwoord<br />
ik kanne ik kón ekönd<br />
ie könt ie kónn<strong>en</strong><br />
hee, zie kan hee, zie kón<br />
wie könt wie kónn<strong>en</strong><br />
julle könt julle kónn<strong>en</strong><br />
zie könt zie kónn<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong>clitische vorm:<br />
kö-j kun je<br />
ko-j kon je<br />
meug<strong>en</strong> mog<strong>en</strong><br />
o.t.t. o.v.t. voltooid deelwoord<br />
ik mag(ge) ik móche emeug<strong>en</strong><br />
ie magt ie móch<strong>en</strong><br />
hee mag hee móche<br />
wie magt wie móch<strong>en</strong><br />
julle magt julle móch<strong>en</strong><br />
zie magt zie móch<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong>clitische vorm:<br />
mach-e mag ie<br />
móch-e mocht ie<br />
móche-wie mocht<strong>en</strong> wij<br />
172<br />
mutt<strong>en</strong> moet<strong>en</strong><br />
o.t.t. o.v.t.<br />
ik mutte ik mósse<br />
ie mut ie móss<strong>en</strong><br />
hee, zie mut hee, zie mós<br />
wie mut wie móss<strong>en</strong><br />
julle mut julle móss<strong>en</strong><br />
zie mut zie móss<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong>clitische vorm:<br />
mu-j moet je<br />
wèèn zijn<br />
o.t.t. o.v.t. voltooid deelwoord<br />
ik bin ik wasse e’wes<br />
ie bint ie wär<strong>en</strong><br />
hee, zie is hee, zie was<br />
wie bint wee/wie wär<strong>en</strong><br />
ule bint ule wär<strong>en</strong><br />
zie bint zee/zie wär<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong>clitische vorm<strong>en</strong>:<br />
is-e is ie wa-k was ik<br />
wää-jwas je<br />
wönn<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />
(zwak werkwoord, behalve wat betreft het volt. deelw.)<br />
o.t.t. o.v.t. voltooid deelwoord<br />
ik wödde ik wönn<strong>en</strong> ewönn<strong>en</strong><br />
ie wödt ie wönn<strong>en</strong><br />
hee, zie wöd hee, zie wönn<strong>en</strong><br />
wie wödt wie wönn<strong>en</strong><br />
julle wödt julle wönn<strong>en</strong><br />
zie wödt zie wönn<strong>en</strong><br />
<strong>Lemelerveld</strong> - <strong>De</strong> werkwoord<strong>en</strong><br />
173
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 174<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
<strong>en</strong>clitische vorm<strong>en</strong>:<br />
wö-j word je<br />
wöd-e wordt ie<br />
will<strong>en</strong> will<strong>en</strong><br />
o.t.t. o.v.t. voltooid deelwoord<br />
ik wil ik wol(le) ewild<br />
ie wilt ie woll<strong>en</strong><br />
hee, zie wil hee, zie wol<br />
wie wilt wie woll<strong>en</strong><br />
ule wilt ule woll<strong>en</strong><br />
zie wilt zie woll<strong>en</strong><br />
zull<strong>en</strong> zull<strong>en</strong><br />
o.t.t. o.v.t.<br />
ik zalle ik zól/zol<br />
ie zölt ie zóll<strong>en</strong>/zoll<strong>en</strong><br />
hee, zie zal hee, zie zól/zol<br />
wie zölt wie zóll<strong>en</strong>/zoll<strong>en</strong><br />
julle zölt julle zóll<strong>en</strong>/zoll<strong>en</strong><br />
zie zölt zie zóll<strong>en</strong>/zoll<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong>clitische vorm<strong>en</strong>:<br />
zu-w zull<strong>en</strong> we zó-k/zo-k zou ik<br />
174<br />
<strong>De</strong> lidwoord<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> bepaalde lidwoord<strong>en</strong><br />
mannelijk vrouwelijk onzijdig meervoud<br />
n de et/’t de<br />
Voorbeeld<strong>en</strong> mannelijk:<br />
deur n sloot door de sloot<br />
uut n hals uit de nek<br />
n eerst<strong>en</strong> de eerst<strong>en</strong><br />
n prispaols<strong>en</strong> de voornaamste<br />
in n oorlog in de oorlog<br />
in n hoe:k in de hoek<br />
n hel<strong>en</strong> aov<strong>en</strong>d de hele avond<br />
n aolst<strong>en</strong> de oudste<br />
n hof de tuin<br />
vrouwelijk:<br />
de naole de naald<br />
onzijdig:<br />
et/’t värk<strong>en</strong> het vark<strong>en</strong><br />
meervoud:<br />
de vèènte de jong<strong>en</strong>s<br />
de naol<strong>en</strong> de naald<strong>en</strong><br />
de värk<strong>en</strong>s de vark<strong>en</strong>s<br />
Het onbepaalde lidwoord<br />
e<strong>en</strong><br />
<strong>Lemelerveld</strong> - <strong>De</strong> lidwoord<strong>en</strong><br />
Voorbeeld<strong>en</strong>:<br />
ze mut e<strong>en</strong> klein<strong>en</strong> krie:g<strong>en</strong> ze moet e<strong>en</strong> kleine krijg<strong>en</strong>, d.w.z.: ze moet bevall<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> plaoge e<strong>en</strong> ziekte (<strong>van</strong> e<strong>en</strong> dier)<br />
175
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 176<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
<strong>De</strong> aanwijz<strong>en</strong>de voornaamwoord<strong>en</strong><br />
176<br />
<strong>en</strong>kelvoud<br />
bijvoeglijk zelfstandig<br />
mannelijk vrouwelijk onzijdig mannelijk vrouwelijk onzijdig<br />
d<strong>en</strong> die die die det dat d<strong>en</strong>ne die die die det dat<br />
diss<strong>en</strong> deze disse deze dit dit diss<strong>en</strong> deze diss<strong>en</strong> deze dit dit<br />
Voorbeeld<strong>en</strong>:<br />
diss<strong>en</strong> kjal deze kerel<br />
achter d<strong>en</strong> heugte achter die hoogte<br />
wat was d<strong>en</strong> kerel nötelig wat was die kerel nukkig<br />
d<strong>en</strong> dikk<strong>en</strong> boom die dikke boom<br />
disse deerne dit meisje<br />
det jóng die jong<strong>en</strong><br />
meervoud<br />
bijvoeglijk /zelfstandig<br />
disse deze<br />
die die<br />
Voorbeeld<strong>en</strong>:<br />
disse deerns <strong>en</strong> die deze meisjes <strong>en</strong> die<br />
die vèènte die jong<strong>en</strong>s<br />
<strong>De</strong> bijvoeglijke naamwoord<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> uitgang<strong>en</strong> na het bepaalde lidwoord<br />
<strong>Lemelerveld</strong> - <strong>De</strong> bijvoeglijk naamwoord<strong>en</strong><br />
Als het bijvoeglijk naamwoord hoort bij e<strong>en</strong> mannelijk zelfstandig naamwoord<br />
voorafgegaan door e<strong>en</strong> bepaald lidwoord dan is de uitgang: -<strong>en</strong>:<br />
n grot<strong>en</strong> hof de grote tuin<br />
Bij e<strong>en</strong> vrouwelijk zelfstandig naamwoord is de uitgang <strong>van</strong> het bijv. nw. in zo’n<br />
geval: -e:<br />
de dikke rugge de dikke rug<br />
Bij het onzijdige zelfst. nw. is de uitgang <strong>van</strong> het bijv. nw. in zo’n geval ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s<br />
-e:<br />
het löge huus het lege huis<br />
Sporadisch komt het voor dat het bijv. nw. ge<strong>en</strong> uitgang heeft als het voorafgegaan<br />
wordt door e<strong>en</strong> aanwijz<strong>en</strong>d voornaamwoord:<br />
det aold boe:rti<strong>en</strong> dat oude boertje<br />
In het meervoud is de uitgang <strong>van</strong> het bijv. nw. na het lidwoord de ook: -e:<br />
de lege hu:z<strong>en</strong> de lage huiz<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> uitgang<strong>en</strong> na het onbepaalde lidwoord<br />
Als het bijvoeglijk naamwoord hoort bij e<strong>en</strong> mannelijk zelfstandig naamwoord<br />
voorafgegaan door e<strong>en</strong> onbepaald lidwoord dan is de uitgang -<strong>en</strong>:<br />
e<strong>en</strong> grot<strong>en</strong> kjal e<strong>en</strong> grote kerel<br />
e<strong>en</strong> hellig<strong>en</strong> kerel e<strong>en</strong> nijdige kerel<br />
e<strong>en</strong> riek<strong>en</strong> stinkerd e<strong>en</strong> rijke stinkerd<br />
Bij e<strong>en</strong> vrouwelijk zelfstandig naamwoord is de uitgang <strong>van</strong> het bijv. nw. in zo’n<br />
geval: -e:<br />
e<strong>en</strong> dikke rugge e<strong>en</strong> dikke rug<br />
177
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 178<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
Bij het onzijdige zelfst. nw. heeft het bijv.. nw. ge<strong>en</strong> uitgang:<br />
e<strong>en</strong> leeg huus e<strong>en</strong> laag huis<br />
<strong>De</strong> verkleinwoord<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> regels voor de uitgang<strong>en</strong> <strong>van</strong> het verkleinwoord zijn dezelfde als die welke<br />
geld<strong>en</strong> voor het <strong>Raalte</strong>s <strong>en</strong> het <strong>Heino</strong>os. Zie daarvoor respectievelijk p.80 e.v. <strong>en</strong><br />
p. 136 e.v. Ze zull<strong>en</strong> dus hier niet herhaald word<strong>en</strong>.<br />
<strong>De</strong> achtervoegsels<br />
-i<strong>en</strong><br />
banke bank bänki<strong>en</strong><br />
bärg berg bärchi<strong>en</strong><br />
bie:st beest, koe bie:si<strong>en</strong><br />
boe:k boek bu:ki<strong>en</strong><br />
böste borst bössi<strong>en</strong><br />
dag dag dächi<strong>en</strong><br />
dwärg dwerg dwärchi<strong>en</strong><br />
elf steel (v. bijl) elfi<strong>en</strong><br />
egge eg echi<strong>en</strong><br />
gaanze gans gäänsi<strong>en</strong><br />
gas garst gässi<strong>en</strong><br />
gewulfte gewelf gewulfi<strong>en</strong><br />
gleuve gleuf gleufi<strong>en</strong><br />
grachte gracht grächi<strong>en</strong><br />
haand hand häänti<strong>en</strong><br />
haanse handscho<strong>en</strong>, häänsi<strong>en</strong><br />
want<br />
härbärge herberg härbärchi<strong>en</strong><br />
hège heg hèèchi<strong>en</strong><br />
h<strong>en</strong>gs h<strong>en</strong>gst h<strong>en</strong>gsi<strong>en</strong><br />
hoe:d hoed hu:ti<strong>en</strong><br />
huus huis husi<strong>en</strong><br />
kaste kast kässi<strong>en</strong><br />
178<br />
klokke klok klökki<strong>en</strong><br />
knoes knuist knusi<strong>en</strong><br />
koe:ke koek ku:ki<strong>en</strong><br />
krubbe krib kruppi<strong>en</strong><br />
(voor paard)<br />
lot lot lötti<strong>en</strong><br />
meisje määchi<strong>en</strong><br />
maond maand möönti<strong>en</strong><br />
maot maat möti<strong>en</strong><br />
(= weide)<br />
moppe koekje möppi<strong>en</strong><br />
nichte nicht nichi<strong>en</strong><br />
nös nest nössi<strong>en</strong><br />
päppe tepel päppi<strong>en</strong><br />
poes(te) puist pusi<strong>en</strong><br />
reupe ruif reupi<strong>en</strong><br />
rie:ge rij rie:chi<strong>en</strong><br />
schaop schaap schöpi<strong>en</strong><br />
schip schip schippi<strong>en</strong><br />
schölk schort schölki<strong>en</strong><br />
schötte schot schötti<strong>en</strong><br />
(v. vuurwap<strong>en</strong>)<br />
slove sloof sleufi<strong>en</strong><br />
stät staart stätti<strong>en</strong><br />
toef kuif tufi<strong>en</strong><br />
’velleg velling vellechi<strong>en</strong><br />
<strong>Lemelerveld</strong> - <strong>De</strong> verkleinwoord<strong>en</strong><br />
Het volg<strong>en</strong>de woord heeft, bij wijze <strong>van</strong> uitzondering e<strong>en</strong> verkleinwoord op -i<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> niet op -echi<strong>en</strong> (zie p. 86):<br />
bedde bed betti<strong>en</strong><br />
Bij sommige woord<strong>en</strong> wordt de klinker <strong>van</strong> de stam verkort in het verkleinwoord:<br />
bèze bes bessi<strong>en</strong><br />
Het omgekeerde komt ook voor:<br />
glas glas gläsi<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> hierna kom<strong>en</strong>de woord<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> afwijk<strong>en</strong>d patroon:<br />
ding ding dinchi<strong>en</strong><br />
gang gang, doorloop; gänchi<strong>en</strong><br />
gang, snelheid<br />
kringe kring krinchi<strong>en</strong><br />
We kunn<strong>en</strong> deze verkleinwoord<strong>en</strong> verklar<strong>en</strong> als we aannem<strong>en</strong> dat ng eig<strong>en</strong>lijk<br />
bestaat uit n + g, <strong>en</strong> dat dus net als bij härbärge de g tot e<strong>en</strong> ch wordt.<br />
-chi<strong>en</strong><br />
buje bui buujchi<strong>en</strong><br />
knie: knie knie:chi<strong>en</strong><br />
koe: koe ku:chi<strong>en</strong><br />
lä la(de) läächi<strong>en</strong><br />
Het volg<strong>en</strong>de woord komt alle<strong>en</strong> in het meervoud voor:<br />
kan<strong>en</strong> kööchies<br />
voe:t voet vu:ti<strong>en</strong><br />
wèke woerd wèki<strong>en</strong><br />
wos worst wössi<strong>en</strong><br />
snee snee sneechi<strong>en</strong><br />
trèè tree trèèchi<strong>en</strong><br />
vlo vlo vleuchi<strong>en</strong><br />
Bij de hierna volg<strong>en</strong>de woord<strong>en</strong> lijkt het alsof de eind-medeklinker niet meetelt als<br />
het verkleinwoord wordt gevormd (want anders hadd<strong>en</strong> ze in de rubriek <strong>van</strong> -i<strong>en</strong><br />
moet<strong>en</strong> staan!):<br />
179
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 180<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
draod draad drööchi<strong>en</strong><br />
gat gat gäächi<strong>en</strong><br />
pad pad päächi<strong>en</strong><br />
(= weggetje)<br />
-pi<strong>en</strong><br />
ärm arm ärmpi<strong>en</strong><br />
bärm berm bärmpi<strong>en</strong><br />
bessem bezem bessempi<strong>en</strong><br />
därm darm därmpi<strong>en</strong><br />
-echi<strong>en</strong><br />
aalt<strong>en</strong>tónne gierton aalt<strong>en</strong>tunnechi<strong>en</strong><br />
berre bed berrechi<strong>en</strong><br />
kärre kar kärrechi<strong>en</strong><br />
mölle mol<strong>en</strong> möllechi<strong>en</strong><br />
padde pad (= dier) päddechi<strong>en</strong><br />
schelle schel, bel schellegi<strong>en</strong><br />
-ti<strong>en</strong><br />
beuk<strong>en</strong> beuk beuk<strong>en</strong>ti<strong>en</strong><br />
biele bijl bielti<strong>en</strong><br />
bure buurman buurti<strong>en</strong><br />
deerne meisje deernti<strong>en</strong><br />
eerappel aardappel eeräppelti<strong>en</strong><br />
hädder herder hädderti<strong>en</strong><br />
jappel aardappel jäppelti<strong>en</strong><br />
joor jaar jeurti<strong>en</strong><br />
kerel kerel kerelti<strong>en</strong><br />
keuk<strong>en</strong> keuk<strong>en</strong> keuk<strong>en</strong>ti<strong>en</strong><br />
knie:ne konijn knie:nti<strong>en</strong><br />
knobbel knobbel knöbbelti<strong>en</strong><br />
kore kar keurti<strong>en</strong><br />
leup<strong>en</strong> beslagton leup<strong>en</strong>ti<strong>en</strong><br />
180<br />
rad rad räächi<strong>en</strong><br />
(= wiel)<br />
stoot poos steuchi<strong>en</strong><br />
helm helm helmpi<strong>en</strong><br />
rie:m riem rie:mpi<strong>en</strong><br />
wezeboom ponder wezebeumpi<strong>en</strong><br />
spel spel spellechi<strong>en</strong><br />
stärre ster stärrechi<strong>en</strong><br />
stobbe stobbe stöbbechi<strong>en</strong><br />
tulle tet, spe<strong>en</strong> tullechi<strong>en</strong><br />
vel vel vellechi<strong>en</strong><br />
zunne zon; zoon zunnechi<strong>en</strong><br />
li<strong>en</strong>e teugel li<strong>en</strong>ti<strong>en</strong><br />
maol maal(tijd) möölti<strong>en</strong><br />
maone maan möönti<strong>en</strong><br />
moel muil muulti<strong>en</strong><br />
nägel nagel nägelti<strong>en</strong><br />
naole naald nöölti<strong>en</strong><br />
nekk<strong>en</strong> nek nekk<strong>en</strong>ti<strong>en</strong><br />
poorte poort peurti<strong>en</strong><br />
sch<strong>en</strong>k<strong>en</strong> ham sch<strong>en</strong>k<strong>en</strong>ti<strong>en</strong><br />
scheure scheur; scheurti<strong>en</strong><br />
scherf<br />
schoe:n scho<strong>en</strong> schuu:nti<strong>en</strong><br />
spèle speld spèèlti<strong>en</strong><br />
steern ster steernti<strong>en</strong><br />
stie:n ste<strong>en</strong> stie:nti<strong>en</strong><br />
stoet<strong>en</strong> brood stut<strong>en</strong>ti<strong>en</strong><br />
straole straal ströölti<strong>en</strong><br />
striekzwèvel lucifer striekzwèvelti<strong>en</strong><br />
<strong>Lemelerveld</strong> - <strong>De</strong> verkleinwoord<strong>en</strong><br />
Van het volg<strong>en</strong>de woord wordt het verkleinwoord afgeleid <strong>van</strong> het hoofdwoord<br />
zonder de uitgang -<strong>en</strong>:<br />
balk<strong>en</strong> balk bälki<strong>en</strong><br />
-ki<strong>en</strong><br />
koning koning koninki<strong>en</strong><br />
N.B. <strong>De</strong> ng wordt hier niet beschouwd als n + g.<br />
<strong>De</strong> meervoudsuitgang<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> regels voor de achtervoegsels <strong>van</strong> het meervoud zijn gelijk aan die voor het<br />
<strong>Raalte</strong>s (zie p. 89-94).<br />
Het achtervoegsel -<strong>en</strong><br />
aalt<strong>en</strong>tónne gierton aalt<strong>en</strong>tónn<strong>en</strong><br />
banke bank bank<strong>en</strong><br />
bedde/berre bed bedd<strong>en</strong><br />
bloe:me bloem bloe:m<strong>en</strong><br />
bu:re buurman bu:r<strong>en</strong><br />
därm darm därm<strong>en</strong><br />
ding ding ding<strong>en</strong><br />
ège eg èg<strong>en</strong><br />
elf steel (v. bijl) elf<strong>en</strong><br />
gewulfte gewelf gewulf<strong>en</strong><br />
gie:teling merel gie:teling<strong>en</strong><br />
gluppe snee glupp<strong>en</strong><br />
haanse handscho<strong>en</strong>, haans<strong>en</strong><br />
want<br />
traone traan tröönti<strong>en</strong><br />
vor<strong>en</strong> var<strong>en</strong> veur<strong>en</strong>ti<strong>en</strong><br />
zeis<strong>en</strong> zeis zeis<strong>en</strong>ti<strong>en</strong><br />
zwäne zwaan zwäänti<strong>en</strong><br />
hägedis hagedis hägediss<strong>en</strong><br />
härbärge herberg härbärg<strong>en</strong><br />
h<strong>en</strong>gst h<strong>en</strong>gst h<strong>en</strong>gs<strong>en</strong><br />
kasse kast kass<strong>en</strong><br />
klokke klok klokk<strong>en</strong><br />
kräne kraan krän<strong>en</strong><br />
kring kring kring<strong>en</strong><br />
kupe kuip kup<strong>en</strong><br />
leuning leuning leuning<strong>en</strong><br />
li<strong>en</strong>(d)e teugel li<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
lifte lift liff<strong>en</strong><br />
maol maal(tijd) maol<strong>en</strong><br />
meid meid meid<strong>en</strong><br />
moel muil moel<strong>en</strong><br />
181
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 182<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
nacht nacht nach<strong>en</strong><br />
nichte nicht nich<strong>en</strong><br />
nös nest nöss<strong>en</strong><br />
päänse p<strong>en</strong>s pääns<strong>en</strong><br />
poes(te) puist poes<strong>en</strong><br />
potscheure potscherf potscheur<strong>en</strong><br />
räkoele op<strong>en</strong> haard räkoel<strong>en</strong><br />
rege rij reg<strong>en</strong><br />
repe touw, rep<strong>en</strong><br />
leidsel<br />
roepe rups roep<strong>en</strong><br />
schelle schel, bel schell<strong>en</strong><br />
scheure scheur scheur<strong>en</strong><br />
schove schoof schov<strong>en</strong><br />
slove sloof slov<strong>en</strong><br />
spleet spleet splet<strong>en</strong><br />
stikke paal (voor stikk<strong>en</strong><br />
geit<strong>en</strong>)<br />
Net als in het <strong>Raalte</strong>s (zie p. 91) <strong>en</strong> het <strong>Heino</strong>os (zie p.142) valt in het meervoud<br />
de t weg als die voorafgegaan wordt door f, s, ch: lifte > liff<strong>en</strong>, poeste > poes<strong>en</strong>,<br />
nichte > nich<strong>en</strong> <strong>en</strong>z.<br />
Bij de hierna kom<strong>en</strong>de woord<strong>en</strong> wordt in het meervoud de klinker verl<strong>en</strong>gd, maar<br />
het timbre (de eig<strong>en</strong>lijke klank) verandert niet:<br />
huus huis hu:z<strong>en</strong><br />
luus luis lu:z<strong>en</strong><br />
Klinkerverl<strong>en</strong>ging <strong>en</strong> –verandering hor<strong>en</strong> we in:<br />
dag dag däg<strong>en</strong><br />
dak dak däk<strong>en</strong><br />
gat gat gät<strong>en</strong><br />
stóbbe stobbe stóbb<strong>en</strong><br />
(ook stóbb<strong>en</strong>,<br />
z. hieronder)<br />
stoete brood stoet<strong>en</strong><br />
tulle tet, spe<strong>en</strong> tull<strong>en</strong><br />
tuu:r paal (voor tu:r<strong>en</strong><br />
vastbind<strong>en</strong><br />
vee)<br />
velg velg velg<strong>en</strong><br />
voes vuist voes<strong>en</strong><br />
w<strong>en</strong>kbrauwe w<strong>en</strong>kbrauw w<strong>en</strong>kbrauw<strong>en</strong><br />
wezeboom ponder wezebom<strong>en</strong><br />
zwäne zwaan zwän<strong>en</strong><br />
schip schip schep<strong>en</strong><br />
toef kuif toe:v<strong>en</strong><br />
glas glas gläz<strong>en</strong><br />
slag slag släg<strong>en</strong><br />
<strong>Lemelerveld</strong> - <strong>De</strong> meervoudsuitgang<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> volg<strong>en</strong>de woord<strong>en</strong> die eindig<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> lange klinker krijg<strong>en</strong> de uitgang -i<strong>en</strong><br />
(uitgesprok<strong>en</strong>: -j<strong>en</strong>):<br />
ree ree reei<strong>en</strong><br />
vlo vlo vlooi<strong>en</strong><br />
slee slee sleei<strong>en</strong><br />
Het achtervoegsel -n<br />
beddestèè bedstee beddestèèn<br />
lä lade lään<br />
liekstèè littek<strong>en</strong> liekstèèn<br />
Bij de twee woord<strong>en</strong> die hierna volg<strong>en</strong> wordt het meervoud gevormd door de uitgang<br />
te plaats<strong>en</strong> achter de stamklinker (de d valt dus weg) <strong>en</strong> deze laatste te verl<strong>en</strong>g<strong>en</strong>,<br />
waarbij ook nog klinkerwijziging optreedt:<br />
pad pad (= weggetje) pään<br />
rad rad (= wiel) rään<br />
Het achtervoegsel -n<strong>en</strong><br />
koe: koe koe:n<strong>en</strong><br />
Het achtervoegsel -e<br />
aov<strong>en</strong>d avond aov<strong>en</strong>de<br />
bie:st beest, koe bie:ste<br />
schoe:n scho<strong>en</strong> schoe:ne<br />
<strong>De</strong> hierna volg<strong>en</strong>de woord<strong>en</strong> verliez<strong>en</strong> in het meervoud de eindmedeklinker <strong>van</strong><br />
de stam:<br />
baand band bane<br />
haand hand hane<br />
sprao spreeuw spraon<br />
trèè trede trèèn<br />
ste<strong>en</strong> ste<strong>en</strong> st<strong>en</strong>e<br />
vèènt v<strong>en</strong>t vèènte<br />
voe:t voet voe:te<br />
hónd hond hónne<br />
taand tand tane<br />
182 183
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 184<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
Het achtervoegsel -ne<br />
Slechts één voorbeeld <strong>van</strong> dit achtervoegsel is gevond<strong>en</strong>:<br />
knie: knie knie:ne<br />
Het achtervoegsel -s<br />
balk<strong>en</strong> balk balk<strong>en</strong>s<br />
brómmer hommel brómmers<br />
hädder herder hädders<br />
helm helm helms<br />
kerel kerel kerels<br />
keuk<strong>en</strong> keuk<strong>en</strong> keuk<strong>en</strong>s<br />
knökkel knokkel knökkels<br />
kökk<strong>en</strong> keuk<strong>en</strong> kökk<strong>en</strong>s<br />
leup<strong>en</strong> beslagton leup<strong>en</strong>s<br />
loper big lopers<br />
märskraomer marskramer märskraomers<br />
<strong>De</strong> telwoord<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> hoofdtelwoord<strong>en</strong><br />
ie:ne één<br />
twee twee<br />
drieë drie<br />
vere vier<br />
vie:ve vijf<br />
zesse zes<br />
zeuv<strong>en</strong> zev<strong>en</strong><br />
achte acht<br />
neg<strong>en</strong> neg<strong>en</strong><br />
ti<strong>en</strong>e ti<strong>en</strong><br />
184<br />
nekk<strong>en</strong> nek nekk<strong>en</strong>s<br />
p<strong>en</strong>ning p<strong>en</strong>ning p<strong>en</strong>nings<br />
punder gewicht punders<br />
(v. klok)<br />
richel richel richels<br />
stóbb<strong>en</strong> stobbe stóbb<strong>en</strong>s<br />
vor<strong>en</strong> var<strong>en</strong> vor<strong>en</strong>s<br />
wäg<strong>en</strong> wag<strong>en</strong> wäg<strong>en</strong>s<br />
willeg<strong>en</strong> wilg willeg<strong>en</strong>s<br />
elv<strong>en</strong> elf<br />
twaalf, twaalf<br />
twaalv<strong>en</strong><br />
därti<strong>en</strong>e derti<strong>en</strong><br />
veerti<strong>en</strong>e veerti<strong>en</strong><br />
viefti<strong>en</strong>e vijfti<strong>en</strong><br />
zesti<strong>en</strong>e zesti<strong>en</strong><br />
zeuv<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>e zev<strong>en</strong>ti<strong>en</strong><br />
achtti<strong>en</strong>e achtti<strong>en</strong><br />
neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>e neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong><br />
twuntig twintig<br />
ie:n<strong>en</strong>twuntig één<strong>en</strong>twintig<br />
tweeëntwuntig tweeëntwintig<br />
etc.<br />
ach<strong>en</strong>twuntig acht<strong>en</strong>twintig<br />
neg<strong>en</strong>twuntig neg<strong>en</strong><strong>en</strong>twintig<br />
därtig dertig<br />
ie:n<strong>en</strong>därtig één<strong>en</strong>dertig, etc.<br />
feertig veertig<br />
fieftig vijftig<br />
sestig zestig<br />
<strong>Lemelerveld</strong> - <strong>De</strong> telwoord<strong>en</strong><br />
Als op het telwoord e<strong>en</strong> zelfstandig nw. volgt, dan valt de ev<strong>en</strong>tuele stomme -e <strong>van</strong><br />
het telwoord weg. Vgl.:<br />
acht töfelties acht tafeltjes<br />
viefti<strong>en</strong> schöttels vijfti<strong>en</strong> schotels<br />
<strong>De</strong> rangtelwoord<strong>en</strong><br />
n eers<strong>en</strong> de eerste<br />
n tweed<strong>en</strong> de tweede tweeds tweedes<br />
n därd<strong>en</strong> de derde därds derdes<br />
n veerd<strong>en</strong> de vierde veerds vierdes<br />
n viev<strong>en</strong> de vijfde<br />
n zezz<strong>en</strong> de zesde<br />
n zeuv<strong>en</strong><strong>en</strong> de zev<strong>en</strong>de<br />
n achst<strong>en</strong> de achtste<br />
n neg<strong>en</strong><strong>en</strong> de neg<strong>en</strong>de<br />
n ti<strong>en</strong><strong>en</strong> de ti<strong>en</strong>de<br />
n elv<strong>en</strong> de elfde<br />
n twaalv<strong>en</strong> de twaalfde<br />
n twuntigst<strong>en</strong> de twintigste<br />
n neg<strong>en</strong>tigst<strong>en</strong> de neg<strong>en</strong>tigste<br />
etc.<br />
seuv<strong>en</strong>tig zev<strong>en</strong>tig<br />
tachtig, tach<strong>en</strong>tig tachtig<br />
(veroud.)<br />
etc.<br />
ach<strong>en</strong>tach(<strong>en</strong>)tig acht<strong>en</strong>tachtig<br />
neg<strong>en</strong>tig neg<strong>en</strong>tig<br />
hónderd honderd<br />
hónderd<strong>en</strong>ie:ne honderde<strong>en</strong><br />
etc.<br />
du:z<strong>en</strong>d duiz<strong>en</strong>d<br />
185
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 186<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
Als de rangtelwoord<strong>en</strong> slaan op vrouwelijke <strong>en</strong> onzijdige zelfstandige naamwoord<strong>en</strong><br />
is de uitgang niet -<strong>en</strong> maar –e; de lidwoord<strong>en</strong> zijn dan natuurlijk ook anders.<br />
Tijdsaanduiding<strong>en</strong><br />
Dag<strong>en</strong><br />
zunneg zondag sundäg<strong>en</strong>s/sundes ’s zondags<br />
maoneg maandag smaondäg<strong>en</strong>s/smaondes ’s maandags<br />
dinzeg dinsdag dinzes dinsdags<br />
wo<strong>en</strong>zeg wo<strong>en</strong>sdag swo<strong>en</strong>zes ’s wo<strong>en</strong>sdags<br />
dónnereg donderdag dónders donderdags<br />
vriejdeg vrijdag vriejdes vrijdags<br />
zaotereg zaterdag saoters ’s zaterdags<br />
Maand<strong>en</strong><br />
janewari januari<br />
febrewari februari<br />
meert maart<br />
april april<br />
mei mei<br />
juni juni<br />
186<br />
juli juli<br />
augustus augustus<br />
september september<br />
oktober oktober<br />
november november<br />
dezember december<br />
Uitdrukking<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> aan het <strong>Lemelerveld</strong>s<br />
<strong>De</strong> hierna volg<strong>en</strong>de uitdrukking<strong>en</strong> zijn opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> omdat ze niet (in deze vorm)<br />
in het Nederlands voorkom<strong>en</strong>.<br />
hee hef ’t an de milte hij sukkelt met zijn milt<br />
dat vuu:lt nog wel goed an dat zit nog wel goed, dat lijkt me wel<br />
goed<br />
ie leup<strong>en</strong> der nog wel smeu aover h<strong>en</strong> jij b<strong>en</strong>t nog wel goed gezond<br />
’k wil oe wel te mu:te kómm<strong>en</strong> ik wil je wel iets voorschiet<strong>en</strong>, ik wil je<br />
wel tegemoet kom<strong>en</strong> (figuurlijk)<br />
óp de loop gaon op hol slaan<br />
de boe:r bouwt et laand schaol umme de boer ploegt het land ondiep<br />
<strong>Lemelerveld</strong> - Uitdrukking<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> aan het <strong>Lemelerveld</strong>s<br />
zee kump in n kraom ze moet bevall<strong>en</strong><br />
zee mut e<strong>en</strong> klein<strong>en</strong> krie:g<strong>en</strong> ze moet bevall<strong>en</strong><br />
et giet me ók e<strong>en</strong> maol mis het loopt me nog e<strong>en</strong> keer uit de hand<br />
alle aov<strong>en</strong>de elke avond<br />
<strong>van</strong> de drank stunk-e alle aov<strong>en</strong>de uut n hals hij rook elke avond naar drank<br />
ma-k stärv<strong>en</strong> woor beslist waar<br />
he-j ’t härk<strong>en</strong> al daone? b<strong>en</strong> je al klaar met hark<strong>en</strong>?<br />
hee wol ’t wel woor hemm<strong>en</strong> hij gaf het toe<br />
hee wol ’t wel wet<strong>en</strong> hij gaf het toe<br />
wie haolt der met óp we verdrag<strong>en</strong> het niet langer<br />
<strong>van</strong> ’t zómmer <strong>van</strong> de zomer<br />
hee is goed <strong>van</strong> bestaon hij heeft e<strong>en</strong> goede aard<br />
hee houwt mie an de kop hij geeft mij e<strong>en</strong> klap op mijn hoofd<br />
ie zóll<strong>en</strong> ’t oe bedoe:n <strong>van</strong> ’t lach<strong>en</strong> je zou het in je broek do<strong>en</strong> <strong>van</strong> het<br />
lach<strong>en</strong><br />
de slippe baov<strong>en</strong> de broek hemm<strong>en</strong> jarig zijn<br />
de achterdeure stund lös de achterdeur stond op<strong>en</strong><br />
’t is ’m goed bedach hij me<strong>en</strong>de het<br />
in ’t lood kómm<strong>en</strong> financiëel er bov<strong>en</strong> op kom<strong>en</strong><br />
ie hebt niks in de weg zitt<strong>en</strong> je b<strong>en</strong>t niet dik<br />
ie bint nog wel goed rad je b<strong>en</strong>t nog wel vlug ter be<strong>en</strong><br />
det is e<strong>en</strong> vel dat is e<strong>en</strong> lastig kind, e<strong>en</strong> vlegel<br />
hee is an de loop/an de loperieje hij heeft last <strong>van</strong> diarree<br />
hee hef e<strong>en</strong> beste sputter óp hij heeft e<strong>en</strong> flinke slok op<br />
dat haole wie niet trechte daar krijg<strong>en</strong> we ruzie over<br />
hee was <strong>van</strong>däge goed te passe hij was <strong>van</strong>daag in e<strong>en</strong> goed humeur<br />
door kö-j niet völle <strong>van</strong> krie:g<strong>en</strong> daar kun je niet veel <strong>van</strong> mak<strong>en</strong><br />
ik gao <strong>van</strong>aov<strong>en</strong>d h<strong>en</strong> viss<strong>en</strong> ik ga <strong>van</strong>avond viss<strong>en</strong><br />
poestig in de hoed wèèn/ niet lekker zijn, e<strong>en</strong> beetje ziek zijn<br />
sloe:rig wèèn/niks te passe wèèn/<br />
niet ärg op de lapp<strong>en</strong> wèèn/<br />
in de pörre wèèn<br />
ik heb ’t kän<strong>en</strong> daone, de botter is groot ik b<strong>en</strong> klaar met karn<strong>en</strong>, de boter is<br />
klaar<br />
door kan’k et niet veur tu:g<strong>en</strong> daarvoor (d.w.z. voor dat bedrag) kan<br />
ik het niet do<strong>en</strong><br />
met gemak al met al, langzamerhand<br />
187
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 188<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
hee zal wel niet wat hemm<strong>en</strong> hij zal wel niks hebb<strong>en</strong><br />
hee wus der wel <strong>van</strong> hij was niet voor één gat te <strong>van</strong>g<strong>en</strong><br />
<strong>Lemelerveld</strong>er tekst<br />
E<strong>en</strong> reize op de fietse in de oorlog<br />
Et was zón betti<strong>en</strong> ’t lääste joor <strong>van</strong> de oorlog. Ik mós nogal vulle de boe:r óp <strong>van</strong><br />
mi<strong>en</strong> vä um fokmateriaal te kop<strong>en</strong>, veural <strong>van</strong> värk<strong>en</strong>s <strong>en</strong> zo. En to<strong>en</strong> zèèd-e óp<br />
e<strong>en</strong> middag nao ’t ett<strong>en</strong>: “Gao mär gauw <strong>van</strong>middag met de fietse” - aaltied op de<br />
fietse, alles óp de fietse, want der was niks. Ik komme door; nóu, door wa-k voort<br />
nog niet, ’t was e<strong>en</strong> hele ofstand <strong>en</strong> ’t was al läte in de härst, gauw dónker wörr<strong>en</strong>.<br />
To<strong>en</strong> mós ik eerst Haolt<strong>en</strong>brink opzu:k<strong>en</strong>, dat was de cómmissióneer, die ging met<br />
mie de boe:r óp. To<strong>en</strong> kwa:m<strong>en</strong> wie dan bie de eerste boe:r <strong>en</strong> to<strong>en</strong> ha-w door wat<br />
ezie:ne <strong>en</strong> zo <strong>en</strong> door bi-w ók wel esläägd. Wie hebt door e<strong>en</strong> stuk of wat ekoch;<br />
dat was mär goed veur mekäre.<br />
Nóu, värder efietst <strong>en</strong> värder ereisd <strong>en</strong> nog weer e<strong>en</strong> boe:r ehad, ók wel oordig<br />
goed veur mekäre. Mär to<strong>en</strong> wär<strong>en</strong> wie bie e<strong>en</strong> boe:r, die had niks. Nóu, mär weer<br />
värder óp de fietse, weer e<strong>en</strong> heel aander pläsi<strong>en</strong> <strong>en</strong> met gemak bi-j e<strong>en</strong> hoop tied<br />
kwiet.<br />
To<strong>en</strong> zeg-e nog, Haolt<strong>en</strong>brink, nog: “Hie:r he-w nog e<strong>en</strong> aold boe:rti<strong>en</strong> won<strong>en</strong>,<br />
lao-w we door ók ies èv<strong>en</strong> h<strong>en</strong>gaon, det dut net of-e niet goed wies is, mär hee is<br />
nog wel goed bie, mär die zal wel niet wat hemm<strong>en</strong>.” En dat boe:rti<strong>en</strong> kwaamp<br />
noor but<strong>en</strong>: “Gój<strong>en</strong>dag”, goed te passe! “Nee”, zeg-e, “Ik heb niks te koop veur<br />
oe; mär wie hebt de lääste tied zón hoop papperass<strong>en</strong> ekreg<strong>en</strong>, dat bin-k heemao<br />
niet ew<strong>en</strong>d. Wie hann<strong>en</strong> e<strong>en</strong> veebu:ki<strong>en</strong> an mutt<strong>en</strong> schaff<strong>en</strong> <strong>en</strong> wee móss<strong>en</strong> alles<br />
ópschrie:v<strong>en</strong>”, zegt det aold boe:rti<strong>en</strong>, “<strong>van</strong> wat der dood gie:t, <strong>van</strong> wat der gebor<strong>en</strong><br />
wödt, <strong>van</strong> wat der of-evoe:rd wödt, <strong>en</strong> to<strong>en</strong> kwaamp der e<strong>en</strong> contrôleur <strong>en</strong> die<br />
zeg teg<strong>en</strong> mie: “Kö-j oe door wel met redd<strong>en</strong>?” To<strong>en</strong> zeg ik: “jao”, zeg ik, “ik<br />
hebbe e<strong>en</strong> potlood ekoch met e<strong>en</strong> stukki<strong>en</strong> góm.” Dus hee wus der wel <strong>van</strong>.<br />
Nóu he-w nog e<strong>en</strong> päär boe:r<strong>en</strong> ehad, nogal heel wat èg<strong>en</strong>lijk, mär to<strong>en</strong> wönn<strong>en</strong> ’t<br />
zo läte <strong>en</strong> Haolt<strong>en</strong>brink, die zeg: “Jónge, jónge, ie könt aginnie meer bie huus<br />
kómm<strong>en</strong>. Want et is zo dónker. Ie magt nao ti<strong>en</strong> u:re” - to<strong>en</strong> ha-j die spertied, nao<br />
ti<strong>en</strong> u:re, sóms ók wel nao acht u:re, net woor die móff<strong>en</strong> dat in de kop hann<strong>en</strong>.<br />
To<strong>en</strong> zeg-e mie: “Ie gaot eerst met noor oons huus toe, noor mi<strong>en</strong> vrouwe <strong>en</strong> dan<br />
gao-w eerst e<strong>en</strong> botterham ett<strong>en</strong>. En dan br<strong>en</strong>ge ik oe noor ’t station in Almelo,<br />
188<br />
<strong>Lemelerveld</strong> - <strong>Lemelerveld</strong>er tekst<br />
met de fietse, <strong>en</strong> dan koop ie door e<strong>en</strong> käärti<strong>en</strong> <strong>en</strong> dan gao-j met de trein noor<br />
Raolte.” Ik zegge: “Da’s ók nogal wat.” “Jao, mär, ie könt toch niet meer in huus<br />
kómm<strong>en</strong> zo.”<br />
Nóu, mär jao, ie weet wel hoe dat was in de oorlog. Alles langzaam. Ik zat al lange<br />
óp ’t station, mär de trein die kwaamp niet, weer e<strong>en</strong> half uur verlät<strong>en</strong>. Nóu ja,<br />
heemaol, in ’t lääst<strong>en</strong>, door gung ’t h<strong>en</strong>. Nóu, wie tuff<strong>en</strong> noor Raolte toe. Ik kómme<br />
in Raolte an ’t station an. Gi<strong>en</strong> moes te bek<strong>en</strong>n<strong>en</strong>. Mär affijn, mi<strong>en</strong> fietse mós der<br />
nog uut, det hebt ze mie nog elaot<strong>en</strong>, die stund nog in de wagón <strong>en</strong> to<strong>en</strong> komme ik<br />
met de fietse but<strong>en</strong> <strong>en</strong> de achterbaand löög! Jónge, jónge, da-s ók wat! Ik mós nog<br />
e<strong>en</strong> half u:re fiets<strong>en</strong> noor huus toe. Nóu, weet-ie, Woolderink, café Woolderink, de’s<br />
heemaol bek<strong>en</strong>d, die was vlak bie ’t station. Ikke met de fietse noor binn<strong>en</strong>, fietse<br />
teg<strong>en</strong> ’t biljärd an; <strong>en</strong> e<strong>en</strong> fietspómp hann<strong>en</strong> die lu to<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> grote voetpómp. Nóu,<br />
de bane oppómp<strong>en</strong>. “Mär ik zie da-j em ók zo elaot<strong>en</strong> kónn<strong>en</strong> emm<strong>en</strong>”, zeg e. “Ie<br />
könt nog wel bie huus kómm<strong>en</strong>.” To<strong>en</strong> zegge ik nog teg<strong>en</strong> Woolderink: “Doe mie<br />
e<strong>en</strong> pilsi<strong>en</strong> veur de muuite.” “Nee”, zeg-e, “dónder mär óp, want ’t is al vuls te<br />
läte, zie zölt bie huus niet wet<strong>en</strong> woor-j blie:ft.”<br />
Nóu, to<strong>en</strong> mós ik nog e<strong>en</strong> half u:re fiets<strong>en</strong>, midd<strong>en</strong> in de nacht <strong>en</strong> ik kómme weer.<br />
En mi<strong>en</strong> moe: die hör<strong>en</strong> mie aaltied <strong>en</strong> die zèè: “Härm, bi-j der weer?” Ik zeg:<br />
“Jao, ik bin der weer. Ik zal ’t mään wel wieder vertell<strong>en</strong>; ’t is nóu vuls te läte.<br />
(verhaal <strong>van</strong> de heer H. Huurman <strong>en</strong> door hem uitgesprok<strong>en</strong>)<br />
<strong>De</strong> bov<strong>en</strong>vermelde tekst laat zich karakteriser<strong>en</strong> als afkomstig uit e<strong>en</strong> <strong>Salland</strong>se<br />
mond door o.m. de volg<strong>en</strong>de k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>:<br />
1. <strong>De</strong> korte klinkers in betti<strong>en</strong>, vulle ,vuls, kómm<strong>en</strong>.<br />
2. <strong>De</strong> <strong>en</strong>clitische vorm<strong>en</strong>: he-w, ha-w, bi-w, lao-w, zeg-e, zèèd-e, ha-j, bi-j, da-j,<br />
woor-j, kö-j, wa-k.<br />
3. <strong>De</strong> veelvuldige vorm<strong>en</strong> met de uitgang -t in de o.t.t. <strong>en</strong> met -<strong>en</strong> in de o.v.t.: ie<br />
könt, hebt ze, ie magt, wie hebt, zie zölt; wie tuff<strong>en</strong>, mi<strong>en</strong> moe: die hör<strong>en</strong>, to<strong>en</strong><br />
wönn<strong>en</strong> ’t zo läte.<br />
4. <strong>De</strong> voltooide deelwoord<strong>en</strong> beginn<strong>en</strong> allemaal met e-: ekoch, of-evoe:rd, ehad,<br />
e’w<strong>en</strong>d.<br />
5. <strong>De</strong> t verdwijnt na e<strong>en</strong> ch in het voltooid deelw.: ekoch.<br />
6. Het voltooid deelw. <strong>van</strong> het werkwoord zie:n ‘zi<strong>en</strong>’ is e’zie:ne, i.t.t. het <strong>Raalte</strong>s<br />
<strong>en</strong> het <strong>Heino</strong>os die respectievelijk e’z<strong>en</strong>e <strong>en</strong> e’ze<strong>en</strong> zegg<strong>en</strong>.<br />
7. E<strong>en</strong> aantal woord<strong>en</strong> die eindig<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> stomme e: vulle, fietse, läte, (ik) zegge,<br />
(ik) kómme, mekäre.<br />
189
*Opmaak dialect <strong>Raalte</strong>_DEF 29-09-2011 11:22 Pagina 190<br />
<strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> <strong>c<strong>en</strong>traal</strong>-<strong>Salland</strong>: <strong>Raalte</strong>, <strong>Heino</strong> <strong>en</strong> <strong>Lemelerveld</strong><br />
Literatuur<br />
BLOEMHOFF-DE BRUIJN, PH.<br />
1994 Het dialekt <strong>van</strong> Wijhe, klank- <strong>en</strong> vormverschijnsel<strong>en</strong>. Kamp<strong>en</strong>.<br />
1998 Het dialect <strong>van</strong> Omm<strong>en</strong>, klank- <strong>en</strong> vormverschijnsel<strong>en</strong>. Kamp<strong>en</strong>.<br />
COHEN, A., C.L. EBELING, K. FOKKEMA <strong>en</strong> A.G.F. VAN HOLK<br />
1961 Fonologie <strong>van</strong> het Nederlands <strong>en</strong> het Fries, Inleiding tot de moderne klankleer.<br />
’s Grav<strong>en</strong>hage.<br />
KOOIJ, J. <strong>en</strong> VAN OOSTENDORP, M.<br />
2003 Fonologie. Uitnodiging tot de klankleer <strong>van</strong> het Nederlands. Amsterdam.<br />
NIJEN TWILHAAR, J.<br />
1990 G<strong>en</strong>eratieve fonologie <strong>en</strong> de studie <strong>van</strong> Oostnederlandse <strong>dialect<strong>en</strong></strong>. Amsterdam.<br />
SPA, J.J.<br />
1996 Het dialekt <strong>van</strong> de Stad Voll<strong>en</strong>hove, Klank- <strong>en</strong> vormleer. Kamp<strong>en</strong>.<br />
2000 <strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> Groot-IJsselmuid<strong>en</strong>, Klank- <strong>en</strong> vormleer. Kamp<strong>en</strong>.<br />
2004 <strong>De</strong> <strong>dialect<strong>en</strong></strong> <strong>van</strong> Kall<strong>en</strong>kote, Ste<strong>en</strong>wijk <strong>en</strong> Ste<strong>en</strong>wijkerwold, Klank-<strong>en</strong> vormleer.<br />
Kamp<strong>en</strong>.<br />
VRIES, J. DE<br />
1971 Nederlands Etymologisch Woord<strong>en</strong>boek. Leid<strong>en</strong>.<br />
WERKGROEP DIALEKT VAN HET CULTUUR HISTORISCH GENOOTSCHAP RAALTE<br />
1995 Nieuw <strong>Salland</strong>s Woord<strong>en</strong>boek. <strong>Raalte</strong>.<br />
190