1995 BRABANTS HEEM JAARGANG 47 - Hops
1995 BRABANTS HEEM JAARGANG 47 - Hops
1995 BRABANTS HEEM JAARGANG 47 - Hops
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
HERTEN UIT HET MOER<br />
Zeldzame prehistorische vondsten uit het Aa-dal bij Helmond<br />
THEO DE JONG<br />
Op de Noordbrabantsé zandgronden zijn veel<br />
/ y i'' /i \'' ; | ,? >•<br />
' J L f f •'' ^/LjJ \Jj-' s*' til -l<br />
gereedschappen gevonden;dïe x geDruikt moeten<br />
,. , \ y i . - ••.<br />
zijn door de/boeren mt>de nieuwe steentijd<br />
l' V ' / >':'.. .<br />
(43OOv- 22OO/V. Chri/Bijna al die voorwerpen zijn<br />
>• --••' S/ 1 -'"'/^ i ..iS*N .. t i l i<br />
iri steen; vuurstenen bijlenxzijn/de bekendste.<br />
•Xy^.7 . -X^y<br />
sommige plaatsen iürde Brabantse beekdalen<br />
zijn zeldzame vpöFwerpéh bekend, die niet van<br />
steen^zijn, maar van organisch materiaal.<br />
' i . , •""^--..'-,^ ""• \x ••' • 'v<br />
,;„;,>- .„,;,, r* \i . ^ \v<br />
Deze/datereii vermoedelijk eveneens uit de nieuwe<br />
\.. '' : ^^' • • A ."' . ^<br />
steentijd. Jien hoogst opvallend vondstgebied is<br />
het Aa-dal in de omgeving van Helmond.<br />
Dit gebied kan bij systematisch archeologisch<br />
onderzoek fundamentele nieuwe gegevens leve en<br />
over de nog weinig! bekeW 6 opkomst en \ ^<br />
i • • ! . ' . '<br />
levenswijze van de eerste boeren van wat later de<br />
\V V) / K/ Y nr<br />
y? i •& ** : ii '• ^' ??- ^<br />
• l •!•( iLiKf' J lïH'Ll d~~f V ^i J j!tf/ k<br />
provincieiiJNoord-Brabantaou worden. r<br />
•ls...i- *;. »;>•;<br />
In de dalen van het riviertje de Aa en haar zijtakken<br />
zijn de afgelopen decennia op verschillende plaatsen<br />
stukken gewei gevonden, die vaak door mensen zijn<br />
bewerkt. Recentelijk is een nieuwe vindplaats bekend<br />
geworden, waarbij voor het eerst ook een stenen werktuig<br />
werd gevonden. Aangezien in dit gebied de<br />
komende jaren nog meer diep grondwerk gaat plaatsvinden,<br />
is de kans groot dat er een goed geconserveerde<br />
vindplaats wordt ontdekt. Zo'n nieuwe vindplaats<br />
zou voor het eerst informatie kunnen verschaffen over<br />
61<br />
de geologische herkomst van de voorwerpen, en daarmee<br />
ook over de absolute datering.<br />
In maart 1994 is door de Waterleidingmaatschappij<br />
Oost-Brabant in het zuidoosten van Noord-Brabant<br />
een begin gemaakt met de aanleg van een transportleiding<br />
voor drinkwater. Daartoe wordt over het gehele<br />
traject een drie tot vier meter diepe sleuf gegraven, die<br />
diverse archeologisch belangrijke terreinen doorsnijdt.<br />
Gedurende de grondwerkzaamheden, die in de maanden<br />
maart-juni plaatsvonden, is een aantal archeologische<br />
waarnemingen uitgevoerd door de archeologische<br />
werkgroepen van de Heemkundekringen Lieshout,<br />
Beek en Donk en Aarle-Rixtel, alsmede door de<br />
Historische en Archeologische Vereniging Helmont en<br />
de gemeentelijk archeoloog van Helmond. Op meer<br />
dan tien lokaties zijn daarbij archeologische sporen<br />
aangetroffen.<br />
In het noorden van de gemeente Helmond is de waterleiding<br />
dwars door de beekbedding van de Gulden Aa<br />
aangelegd (afb. i). 2 Hier is de sleuf 3,5 tot 4 meter diep<br />
uitgegraven in een pakket moerasveen met daarin veel<br />
ijzeroer. 3 Dit veen is van Holocene ouderdom (vanaf ca<br />
10.000 jaar geleden); 4 in het beekdal zelf ligt een beekafzetting<br />
(afb. i). 5 In tegenstelling tot wat elders vaak<br />
het geval is, is de ligging van de rivierbedding hier<br />
sinds het de midden van de vorige eeuw vrijwel onveranderd<br />
gebleven. 6<br />
Tijdens het uitgraven van het veen in juni 1994 zijn<br />
door de uitvoerders tientallen botten opgemerkt.<br />
Daarvan zijn slechts twee geweifragmenten verzameld<br />
en wel door de heer H. van Dijk (Aarle-Rixtel).<br />
Andere waarnemingen hebben in juni 1994 niet plaatsgevonden.<br />
Wel is later, tijdens een veldverkenning in<br />
oktober 1994, op de plaats waar tijdelijk de uit de sleuf<br />
afkomstige bodem is gestort, een vuurstenen werktuig<br />
gevonden.<br />
U DE GEWEIFRAGMENTEN U<br />
De twee geweifragmenten zijn uitstekend geconserveerd.<br />
Ze zijn donkerbruin gekleurd door het veenrijke<br />
sediment waarin ze bewaard zijn gebleven. Op beide<br />
fragmenten zijn helder blauw gekleurde vlekken zichtbaar<br />
van het mineraal vivianiet. 8 De geweifragmenten<br />
vertonen géén onnatuurlijke breukvlakken, zoals kap-
Aft. i<br />
Vereenvoudigde geologische kaart van de omgeving van de<br />
o o o o o<br />
vindplaats; i: vindplaats van de twee geweifragmenten en<br />
het vuurstenen artefact, 2: vindplaatsen van andere vondsten<br />
van edelhert in de directe omgeving, 5: rivierbedding in de<br />
negentiende eeuw, 4: beekafzettingen en Holoceen moerasveen,<br />
j: dekzandplateau's en -ruggen, 6: stuifzandgebied op<br />
dekzand, j: tracé waterleiding, 8: tracé van de nieuw aan te<br />
leggen provinciale weg 8205/210 (naar: Bisschops,<br />
'Toelichting bij de geologische kaart van Nederland' (zie<br />
noot 4) alsmede 'Topografische kaart van Nederland 1838-<br />
1857' en de 'Geomorfologische kaan van Nederland blad51')<br />
(tekening: Theo de Jong).<br />
sporen, die het gevolg zijn van menselijk gebruik.<br />
Ook zijn geen sporen zichtbaar van vraat door knaagof<br />
roofdieren. Beide stukken gewei zijn van mannelijke<br />
individuen; hinden dragen namelijk geen gewei.<br />
Het grootste fragment (afb. 3) is een gedeelte van een<br />
natuurlijk afgeworpen rechter geweistang met basis,<br />
rozenkrans, oogtak en een deel van de opgaande stang<br />
(zie afb. 2). Het is het gedeelte van een gewei van een<br />
edelhert. 9 De stang is net boven de oogtak recentelijk<br />
gebroken, vermoedelijk tijdens het uitgraven van de<br />
sleuf met de kraan.<br />
<strong>BRABANTS</strong> l 62 <strong>HEEM</strong><br />
De oogtak heeft een lengte van 231 mm, gemeten vanaf<br />
de rozenkrans tot aan de punt. De omtrek van de<br />
rozenkrans is 198 mm met een doorsnede van 56 tot 63<br />
mm. De basis meet 39 mm bij 44 mm. Met deze<br />
maten kan de leeftijd van het hert dat dit gewei ver<br />
loor, geschat worden op vier of vijf jaar.'°Tegenwoordig<br />
verliezen edelherten hun gewei in de tweede helft<br />
van februari tot het van begin maart. Indien wordt<br />
aangenomen dat dit ook geldt voor vroegere perioden,<br />
zal deze stang in het vroege voorjaar zijn afgeworpen.<br />
Het tweede fragment (afb. 6) is een zijtak van een<br />
gewei, mogelijk een 'ijstak'. Deze is reeds oudtijds van<br />
de stang afgebroken. De lengte van dit fragment is 168<br />
mm. Het is aannemelijk dat ook dit geweifragment<br />
van een edelhert afkomstig is.<br />
Cl HET VUURSTENEN WERKTUIG [J<br />
Het vuurstenen werktuig is op de vindplaats van de<br />
geweifragmenten gevonden. Het lag aan de oppervlakte<br />
direct naast de sleuf, da.ar waar de grond bij het<br />
graven van de sleuf was gestort.<br />
Het voorwerp, dat afmetingen heeft van 74 x 35 x 26<br />
mm, is gemaakt van grijze Maasvuursteen met lichte<br />
vlekken (afb. 4). Door langdurig verblijf in de ijzerhoudende,<br />
vochtige en veenrijke bodem is het oppervlak<br />
bruin gepatineerd. Op één plaats is de oorspronkelijke<br />
kalkrijke verweringslaag (cortex) zichtbaar.<br />
De lange gebogen zijde is zowel vóór als achter gedeeltelijk<br />
geretoucheerd. Aan het spitse, geretoucheerde<br />
uiteinde is het artefact door intensief gebruik rond<br />
afgesleten (op de tekening met zwart aangegeven).<br />
Afb. 2<br />
Schedel van een mannelijk edelhert met de namen van de<br />
verschillende onderdelen van het gewei; i: eindgaffel, 2: midden-<br />
ofvolgtak, $: ijstak, 4: oogtak, 5: rozenstok, -6: kroon, 7:<br />
stang, 8: rozenkrans, o: basis,<br />
(tekening: Theo de Jong).
Aft.}<br />
Fragment van een afgeworpen, recent gebroken geweistang<br />
van een edelhert uit de Gulden Aa te Helmond,<br />
(tekening: Theo de Jong).<br />
Aan dit uiteinde zijn twee dwars op het uiteinde afgedrukte<br />
afslagnegatieven zichtbaar.<br />
Het is een steker, 13 een type werktuig dat zal zijn<br />
gebruikt voor het bewerken van been, gewei en/of<br />
hout. Dergelijke werktuigen zijn in Nederland zowel<br />
bekend uit het laat-paleolithicum als uit het middenneolithicum.<br />
De grootte en bewerking wijzen mogelijk<br />
op een datering in het midden-neolithicum. In de<br />
midden-neolithische Michelsberg-cultuur (ca. 4000<br />
v.Chr.) komen dergelijke forse stekers vaker voor.<br />
H EERDERE VONDSTEN D<br />
Te Helmond, Aarle-Rixtel en Beek en Donk zijn in het<br />
verleden vaker resten van edelherten gevonden (afb. i).<br />
Tijdens de normalisatie van de Aa in 1938 kwamen<br />
LM. van der Vlerk en F. Florschütz op een zaterdag<br />
vanuit Leiden naar Beek en Donk, en bewonderden<br />
daar diverse geweitakken en 'buffelhorens' (oerrund?),<br />
die voor verder onderzoek werden meegenomen naar<br />
Leiden.' 5 Mogelijk was hierbij ook de hak van het hertegewei,<br />
dat ter hoogte van het 'Gulden Huys' te Aarle-<br />
Rixtel op 1,5 meter diepte was gevonden door de<br />
Helmonder A.G. Timmermans. In het Nationaal<br />
Natuurhistorisch Museum te Leiden bevinden zich<br />
onder andere 21 resten van edelherten, gevonden bij de<br />
Aa op de grens tussen Aarle-Rixtel en Beek en Donk,<br />
waaronder diverse geweifragmenten met door mensen<br />
aangebrachte hak- en snijsporen. Daarbij bevinden<br />
zich ook diverse skeletelementen van vermoedelijk één<br />
individu. Deze zijn door J.F. van Gestel (Beek en<br />
Donk) omstreeks 1955 gevonden, samen met vier resten<br />
van oerrunderen.' 7 Ook het Rijksmuseum voor<br />
Oudheden te Leiden bezit enkele werktuigen van hertegewei,<br />
die omstreeks 1955 door J.F. van Gestel zijn<br />
gevonden bij de Aa in Beek en Donk en Aarle-Rixtel.'<br />
Afkomstig uit de collectie Beekvliet en opgenomen in<br />
<strong>BRABANTS</strong> l 63 \ HEF.M<br />
Afb. 4<br />
Vuurstenen werktuig (steker) uit de Gulden Aa. te Helmond.<br />
Datering: vermoedelijk midden-neolithicum<br />
(Michelsbergcultuur, ca. 4000 v. Chr.).<br />
(tekening: Nico Arts).<br />
museum 'de Vier Kwartieren' te Oirschot zijn vijf<br />
bewerkte hertegeweien, die bij de werkzaamheden aan<br />
de Aa-brug te Beek en Donk zijn opgebaggerd." In de<br />
heemkamer te Beek en Donk bevinden zich nog enkele<br />
(bewerkte) geweifragmenten. Twee daarvan bevonden<br />
zich lange tijd op het gemeentehuis van Beek en<br />
Donk. 20 Een ander exemplaar is een fraaie bijl,<br />
gemaakt van een geweistang van een edelhert, die in<br />
1939 gevonden werd door H. Verschuren (Beek en<br />
Donk). Eén geweistangfragment is nog in familiebezit.<br />
21 Ook L. van Gestel (Houten) is nog in het bezit<br />
van een behakt fragment van een afwerpstang van een<br />
edelhert. Deze is gevonden te Beek en Donk en komt<br />
uit de collectie van zijn vader. Meer resten zijn in particuliere<br />
handen geraakt en daardoor slechts na moeizame<br />
naspeuringen toegankelijk voor onderzoek, ofwel<br />
deze zijn in het verleden al eens van hand tot hand<br />
gegaan en uiteindelijk zoekgeraakt. 23<br />
In het Noordbrabants Museum te s-Hertogenbosch<br />
bevindt zich een geweifragment van edelhert, dat<br />
eveneens door J.F. van Gestel omstreeks 1955 bij de<br />
samenvloeiing van de Nieuwe Aa met de Bakelse Aa is<br />
gevonden. 24 Bij aanleg van de kanaalomleiding (Zuid-<br />
Wil-lemsvaart) te Helmond werd in 1991 door A.<br />
Migchels (Helmond) een schedelfragment van een edelhert<br />
met rozenstokken gevonden. 25 In het Gemeentemuseum<br />
van Helmond bevindt zich een bijl van een<br />
edelhertgewei, gevonden omstreeks 1945 door M. Strik<br />
in de Rietbeemden langs de Aa, ten zuiden van<br />
Helmond. 26<br />
Langs de Schevelingse Loop, een zij riviertje van de Aa,<br />
zijn een ribbe, een spaakbeen en twee bovenkaaks-
Edelhert met hinde en kalf.<br />
kiezen (linker P4 en rechter Mi), een teenkoot (phalange<br />
i) en andere botfragmemen van edelhert gevonden,<br />
die opgenomen zijn in de collectie van de<br />
auteur. '<br />
Bewerkte vuurstenen zijn uit de directe omgeving<br />
onder andere bekend van het gebied Scheepstal en het<br />
kasteel het Gulden Huys, maar ook op andere terreinen<br />
langs "de Aa komen ze regelmatig voor. 30<br />
O HERTEN UIT HET MOER D<br />
In de moergronden langs de Aa zijn skeletresten blijkbaar<br />
vaak uitstekend geconserveerd gebleven. 31 Hoewel<br />
elders ook skeletresten van edelherten in het veen<br />
bewaard zijn gebleven, zijn uit het Aa-dal opvallend<br />
veel geweitakken bekend. Mogelijk is dit het resultaat<br />
van selectief verzamelen. Een andere mogelijkheid is<br />
dat dit delen zijn van oudtijds door mensen aangelegde<br />
depots. De geweitakken zijn soms gebruiksvoorwerpen<br />
of reststukken van geweibewerking, maar meestal<br />
ongebruikte afwerpstangen of komplete geweistangen<br />
met schedelfragment.<br />
Omdat vooral geweien zijn gevonden, kan gedacht<br />
worden aan sterfte door uitputting in het winterseizoen.<br />
De roedel splitst zich gedurende de winterperiode<br />
in beide geslachten: de hinden en de jonge dieren<br />
leven gescheiden van de mannelijke herten. Herten<br />
met zware geweien kunnen in het veen zijn weggezakt<br />
<strong>BRABANTS</strong> (54 <strong>HEEM</strong><br />
en ter plaatse zijn gestorven. De geweitakken zijn<br />
mogelijk ook door prehistorische mensen in het water<br />
gelegd om te weken, zodat ze gemakkelijker bewerkt<br />
konden worden. 33 Een andere mogelijkheid is dat ze als<br />
gevolg van een rituele handeling in het veen zijn gedeponeerd,<br />
zoals ook voor elders in Nederland is gesuggereerd.<br />
34<br />
Een nauwkeurige datering van de recentelijk gevonden<br />
geweifragmenten is moeilijk te geven. Het moerasveen<br />
is ontstaan gedurende het Holoceen. De diepe ligging<br />
van de vondsten wijst mogelijk op een hoge ouderdom.<br />
Ofschoon een samenhang tussen de geweiresten<br />
en het vuurstenen werktuig niet kan worden aangetoond,<br />
zouden al deze vondsten uit het (midden)neolithicum<br />
kunnen dateren. Ook aan andere resten van<br />
edelherten uit de omgeving wordt veelal een prehistorische<br />
datering gegeven. Deze betreffen geweifragmenten<br />
die zijn bewerkt tot bijl, bijlhouder, hamer of hak,<br />
of die zijn gevonden in samenhang met vuurstenen<br />
werktuigen, zoals geslepen bijlen. Deze worden eveneens<br />
als overblijfselen van de Michelsbergcultuur<br />
beschouwd. 35<br />
Resten van edelhert worden te Helmond echter ook<br />
nog aangetroffen tot in de vijftiende eeuw. 36 De vraag<br />
is of deze van destijds nog in het wild levende dieren<br />
afkomstig zijn, of dat ze door de adel in afgezette ter-<br />
Afl>. 6<br />
Fragment van een oudtijds gebroken geu/eitak van een edelhert,<br />
mogelijk een ijstak, uit de Gulden Aa te Helmond,<br />
(tekening: Theo de Jong).
einen werden gehouden, ten behoeve van de jacht.<br />
Voor alle vondsten van herten uit het Aa-dal geldt dat<br />
directe stratigrafische, chronologische of culturele<br />
gegevens vooralsnog ontbreken. Toekomstige ingrepen<br />
in de bodem bieden een kans om dergelijke informatie<br />
alsnog te verzamelen, bijvoorbeeld bij de archeologische<br />
begeleiding van de aanleg van de provinciale<br />
weg 8205/210 door dit gebied (afb. i). D<br />
O NOTEN O<br />
1 G. Box, 'De ROB en Beleid?', Archeologisch Nieuws Stichting<br />
Archeologisch Samenwerkingsverband j (1994), 4 en T. Huijbers,<br />
T. en H. van Velchoven, 'Sporen uit de Volle Middeleeuwen in<br />
het gebied Hoofakker te Lieshout', Archeologisch Nieuws Stichting<br />
Archeologisch Samenwerkingsverband j (1994), 5.<br />
2 Coördinaten (51?) 173.60 x 390.45.<br />
3 Mededeling H. van Dijk (Aarle-Rixtel), 3 oktober 1994.<br />
4 Dit veenpakket is dunner dan i meter op fluvioperiglaciale afzettingen,<br />
plaatselijk met een tussenschakeling van dekzand dunner<br />
dan 2 meter (J.H. Bisschops, Toelichting bij de geologische kaart<br />
van Nederland 1:50.000. Blad Eindhoven Oost (51 O) (Haarlem,<br />
1982) 76-77).<br />
5 Een beekafzetting (leem) dunner dan i meter op Brabantse leem,<br />
plaatselijk met een tussenschakeling van dekzand dunner dan 2<br />
meter (Bisschops, Toelichting, 77-80; zie noot 4).<br />
6 Grote Historische Atlas van Nederland 1:50.000, deel 4, 61.<br />
7 Mededeling H. van Dijk, 3 oktober 1994. De geweifragmenten<br />
zijn kort na het vinden aan mevr. G. Box (Aarle-Rixtel) geschonken.<br />
8 Een ijzer-fosfaatverbinding; het mineraal komt in de omgeving<br />
veel voor.<br />
9 Cervus elaphus.<br />
10 K.H. Habermehl, Altersbestimmung bei Wild- undPeltztieren<br />
(Hamburg/Berlin, 1985) 35.<br />
11 M.A. IJsseling en A. Scheygrond, De zoogdieren van Nederland<br />
(Zutphen, 1950) <strong>47</strong>9.<br />
12 Het artefact werd op 7 oktober 1994 door Th. de Jong gevonden.<br />
Coördinaten vindplaats: (5iF) 173.60 x 390.41.<br />
13 Een zogenaamde a-steker.<br />
14 Met dank aan Nico Arts (Eindhoven) voor informatie en voor het<br />
tekenen van dit artefact. Voor Michelsberg-exemplaren, zie: P.M.<br />
Vermeersch, G. Vynckier en R. Waker, Thieusies, ferme de l'Hosté,<br />
site Miehebberg. Studia Praehistorica Belgica 6 (Leuven, 1990) 21.<br />
15 De Cemertse Courant van 5 november 1938 (met dank aan T.<br />
Huijbers, Beek en Donk).<br />
16 Rijksmuseum voor Oudheden, Leiden, inv.nr. 10937/12.5,<br />
Informatie van Stichting Heemkamer 'Barthold van Heessel'<br />
(Aarle-Rixtel), 6 januari 1988. In hun informatie is de ligging van<br />
de vindplaats foutief aangegeven namelijk: (5iF) 173.10 x 390.50.<br />
De correcte vindplaats ligt op (5iF) 173.60 x 391.26 (met dank aan<br />
G. Box, Aarle-Rixtel).<br />
17 Bosprimigenius. Inventaris Rijksmuseum voor Geologie en<br />
Mineralogie, Leiden, registratienummers RGM27O43 t/m<br />
RGM27O68 en RGM67o8o (met dank aan J. de Vos, Nationaal<br />
Natuurhistorisch Museum, Leiden); I.M. van der Vlerk en<br />
E Florschütz, Nederland in het ijstijdvak. De geschiedenis van flora,<br />
fauna en klimaat toen aap en mammoet ons land bewoonden<br />
(Utrecht, 1950) 135 en 137; R.C.G.M. Lauwerier, 'Beek en Donk',<br />
in: W.J.H. Verwers, 'Archeologische kroniek van Noord-Brabant<br />
1990', Brabants Heem 43 (1991), 106-107. Coördinaten: (5iF)<br />
172,90 x 393,40.<br />
18 Informatie van Stichting Heemkamer 'Barthold van Heessel', 6<br />
januari 1988. Coördinaten: o.a. ($iF) 172.90 x 393.40.<br />
19 W.H.Th. Knippenberg, 'Hertshoornen werktuigen', Brabants<br />
Heem 12 (1960), 7-19, aldaar 12-16); Lauwerier, 'Beek en Donk,<br />
106 (noot 17).<br />
20Knippenberg, 'Hertshoornen werktuigen', 15 (noot 19).<br />
21 Opgespoord door T. Huijbers; Lauwerier, 'Beek en Donk, 106<br />
(noot 17).<br />
22 Lauwerier, 'Beek en Donk' 106 (noot 17).<br />
23 W. Knippenberg, 'Fossiele zoogdieren in Noord-Brabant',<br />
Brabantia 5 (1956), 113-125, aldaar 121. Voor nieuwe vondstmeldingen<br />
houdt de auteur zich aanbevolen (telefoon 04928-3040).<br />
24Knippenberg, 'Hertshoornen werktuigen', 16 (noot 19).<br />
Coördinaten (5iF) 175.13 x 390.00.<br />
25 Gevonden in zand met houtresten. Coördinaten (5iF) 175,15 x<br />
389,76. Het schedelfragment is via N. van Beusekom (Someren)<br />
bij de auteur gemeld.<br />
26 Gemeentemuseum Helmond, inv.nr. 212 (G. Elzinga, 'Bij een<br />
hertshoornen werktuig uit Helmond', Brabants Heem 13 (1961),<br />
50-54; Th. de Jong, 'Helmondse volgtakbijl', De Pottenkijker 2<br />
(1986), nr. 4, 29-35). Coördinaten (5tH) 174.55 x 386.42.<br />
27 Gevonden in 1975 bij de aanleg van een eendenvijver op ca. drie<br />
meter diepte door H. Schuurmans (Aarle-Rixtel). Coördinaten:<br />
(5iF) 172.57x390.29.<br />
28 Gevonden tijdens een veldverkenning op een geploegde akker<br />
door Th. de Jong, 20 juni 1989. Coördinaten (5iF) 172.60 x<br />
389-45-<br />
29 Gevonden tijdens een veldverkenning op een geploegd weiland<br />
door Th. de Jong, 6 september 1984. Coördinaten (5iF) 172.27 x<br />
389.76.<br />
30 Diverse oppervlaktevondsten van N. Arts (gemeentelijk archeoloog<br />
Eindhoven en Helmond), G. Box (Aarle-Rixtel) en H.<br />
Goossens (Mierlo-Hout).<br />
31 Ook elders langs de Aa zijn skeletresten van o.a. edelherten<br />
gevonden, namelijk in Veghel, Dinther, Heeswijk, Middelrode en<br />
's-Hertogenbosch (Knippenberg, 'Hertshoornen werktuigen, 10,<br />
ii en 19 (noot 19); A.T. Clason, 'Een bewerkt stuk hertengewei',<br />
Brabants Heem n (1959), 109-110).<br />
32 L.H. van Wijngaarden-Bakker, 'Het Ierse Reuzenhert in Ierland',<br />
Cranium 6 (1989) nr. 3, 83-87, aldaar 85-86; IJsseling en<br />
Scheygrond, Zoogdieren van Nederland, <strong>47</strong>8 (zie noot 11); D. van<br />
den Hoorn en J. van Haaften, Het edelhert (Zutphen, 1987) 63.<br />
33 B. Grönnow, 'Meiendorf and Stellmoor revisited: an analysis of<br />
Late Palaeolithic reindeer exploitation', in: Acta Archaelogica 56<br />
(1987), 131-166.<br />
34 In de provincie Drenthe zijn eveneens geweifragmenten in veengebieden<br />
langs riviertjes gevonden. Men denkt hierbij aan deponering<br />
door 'rituele handelingen' (P. Kroezenga, J.N. Lanting,<br />
R.J. Kosters, W. Frummel en J.P. de Roever, 'Vondsten van de<br />
Swifterbantcultuur uit het Voorste Diep bij Bronneger (Dr.)',<br />
Paleo-aktuee12 (1991), 32-36, aldaar 28-30) en A. Ufkes, 'Vroegneolithische<br />
votiefgaven? Edelhertgeweien uit Drenthe en<br />
Groningen', Paleo-aktuee 14 (1993), 28-30).<br />
35 Elzinga, 'Bij een hertshoornen werktuig uit Helmond', 52 (noot<br />
26); Knippenberg, 'Fossiele zoogdieren in Noord-Brabant', 120 en<br />
121 (noot 23); Knippenberg, 'Hertshoornen werktuigen', 10, 16 en<br />
18 (noot 19).<br />
36 N. Arts, H. Goossens, T. Huijbers, Th. de Jong en R. Willems,<br />
'Archeologische kroniek van Helmond over 1993', in: De Vlosbloem.<br />
Helmonds Historisch Jaarboek 14 (1994), 93-114, aldaar 106.