LEWENSWETENSKAP - sacai
LEWENSWETENSKAP - sacai
LEWENSWETENSKAP - sacai
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
SACAI<br />
<strong>LEWENSWETENSKAP</strong><br />
VRAESTEL 2<br />
GRAAD 12<br />
SEPTEMBER 2012<br />
TYD: 2 ½ UUR<br />
TOTAAL: 150<br />
HIERDIE VRAESTEL BESTAAN UIT 20 BLADSYE<br />
BLADSY 1
INSTRUKSIES EN INLIGTING<br />
Lees die volgende instruksies sorgvuldig deur voordat die vrae beantwoord word:<br />
Beantwoord Al die vrae.<br />
Beantwoord al die vrae in die ANTWOORDBOEK.<br />
Begin elke vraag se antwoord bo-aan ‘n NUWE bladsy.<br />
Nommer die antwoord korrek volgens die nommeringstelsel wat in hierdie<br />
vraestel gebruik is.<br />
Beantwoord die vrae volgens die instruksies by elke vraag.<br />
Alle tekeninge moet met ‘n potlood gemaak word en die byskrifte met blou<br />
ink.<br />
Gebruik diagramme en vloeidiagramme slegs wanneer dit versoek word.<br />
Die diagramme in die vraestel is NIE noodwendig volgens skaal geteken<br />
nie.<br />
Grafiekpapier mag nie gebruik word nie.<br />
Nie-programmeerbare sakrekenaars, gradeboë en passers moet gebruik<br />
word waar nodig.<br />
Skryf netjies en leesbaar.<br />
BLADSY 2
AFDELING A<br />
VRAAG 1<br />
1.1 Verskeie moontlike opsies word as antwoorde vir die volgende vrae gegee.<br />
Kies die korrekte antwoord en skryf slegs die letter (A-D) langs die vraag-<br />
nommer (1.1.1 - 1.1.10) in die ANTWOORDBOEK neer, bv. 1.1.11 D.<br />
1.1.1 In watter EEN van die volgende dele van ‘n blomplant vind meiose plaas?<br />
A saadlobbe<br />
B stuifmeelkorrel<br />
C helmknop<br />
D stuifmeelbuis<br />
Tydens swangerskap word die ontwikkelende embrio deur middel van die<br />
plasenta aan die moeder se liggaam verbind.<br />
Bestudeer die diagram hieronder en beantwoord vrae 1.1.2 en 1.1.3.<br />
1.1.2 Die naelstring A bevat:<br />
A Twee fetale slagare wat afvalstowwe en koolstofdioksied vanaf die embrio<br />
na die moeder vervoer.<br />
B Twee are wat voedingstowwe en suurstof na die fetus vervoer.<br />
C Twee slagare wat voedingstowwe en suurstof na die fetus vervoer.<br />
D Een aar wat afvalstowwe en koolstofdioksied vanaf die embrio na die<br />
moeder vervoer.<br />
BLADSY 3
1.1.3 Die prosedure wat by B plaasvind, waar amnionvloeistof getrek word vir<br />
verdere toetse, staan bekend as …<br />
A in vitro-bevrugting<br />
B sterilisasie<br />
C amniosentese<br />
D vasektomie<br />
1.1.4 Watter EEN van die volgende verteenwoordig die korrekte volgorde van die<br />
dele waardeur spermatosoë beweeg?<br />
A epididimis → vas deferens → prostaat → uretra<br />
B testis → epididimis → vas deferens → uretra<br />
C vas deferens → semenvesikels → ureter → uretra<br />
D testis → vas deferens → epididimis → uretra<br />
1.1.5 Watter van die volgende strukture handhaaf die posisies soos aangetoon in<br />
die onderstaande diagram?<br />
(i) ampulla<br />
(ii) koglea<br />
(iii) serebrum<br />
(iv) serebellum<br />
A (i) en (iii)<br />
B (i) en (iv)<br />
C (ii) en (iii)<br />
D (ii) en (iv)<br />
1.1.6 ‘n Gevolg van ‘n toenemende menslike populasie is dat ...<br />
A natuurlike gasbronne sal toeneem.<br />
B rou materiale bewaar sal word.<br />
C meer afval geproduseer gaan word.<br />
D meer hulpbronne gespaar gaan word.<br />
BLADSY 4
Vrae 1.1.7 en 1.1.8 is op die diagram van ‘n refleksboog hieronder gebaseer.<br />
1.1.7 Deel B dui die ... aan<br />
A dendriet van die motoriese neuron<br />
B akson van die motoriese neuron<br />
C dendriet van ‘n sensoriese neuron<br />
D akson van die sensoriese neuron<br />
1.1.8 Die korrekte volgorde waarin die impulse vanaf die reseptor na die effektor in die<br />
refleksboog hierbo beweeg, is …<br />
A A → B → C → D → E<br />
B C → A → B → E → D<br />
C C → B → E → D → A<br />
D A → D → E → B → C<br />
Vrae 1.1.9 en 1.1.10 is op die grafiek hieronder gebaseer. Bestudeer die grafiek en<br />
beantwoord die vrae.<br />
BLADSY 5
1.1.9 Watter tipe wisselwerking in ‘n gemeenskap word deur die grafiek geïllustreer?<br />
A kommensalisme<br />
B predasie<br />
C parasitisme<br />
D mutualisme<br />
1.1.10 Watter uitwerking het ‘n afname in die getal wildekatte op die haasbevolking?<br />
A Die getalle van die haasbevolking neem toe.<br />
B Die getalle van die haasbevolking neem af.<br />
C Haasbevolking word na ‘n lang tyd uit die habitat geëlimineer.<br />
D Beide die haasbevolking en wildekatbevolking word uit die habitat<br />
geëlimineer.<br />
(10 x 2 = 20)<br />
1.2 Gee die korrekte biologiese term vir elk van die volgende beskrywings.<br />
Skryf slegs die term langs die vraagnommer in die ANTWOORDBOEK neer.<br />
1.2.1 Die gebruik van hulpbronne op so ‘n manier dat dit steeds vir toekomstige<br />
generasies beskikbaar sal wees.<br />
1.2.2 Die sosiale gedrag waar ‘n gebied deur ‘n manlike individu uitgesoek, beskerm<br />
en verdedig word teen ander manlike individue van dieselfde spesie.<br />
1.2.3 ‘n Simbiotiese verwantskap tussen twee organismes van verskillende spesies<br />
waar albei organismes bevoordeel word.<br />
1.2.4 Die maksimum aantal individue wat per oppervlakeenheid deur ‘n bepaalde<br />
habitat onderhou kan word.<br />
1.2.5 Die groeibeweging van plante in reaksie op ‘n uitwendige, eensydige ligprikkel.<br />
1.2.6 Die bloedvatryke breinvlies wat styf teen die brein voorkom.<br />
1.2.7 Verandering in die spesiesamestelling oor ‘n tydperk, in ‘n habitat wat nog nie<br />
voorheen deur organismes bewoon is nie.<br />
1.2.8 Die verskynsel waar ouers hul eie lewe opoffer om hulle nakomelinge te beskerm.<br />
BLADSY 6<br />
(8)
1.3 Dui aan of elk van die stellings in KOLOM I van toepassing is op SLEGS A,<br />
SLEGS B, BEIDE A en B, of GEENEEN van die items in KOLOM II.<br />
Skryf slegs A, slegs B, beide A en B of geeneen langs die vraagnommer<br />
(1.3.1 – 1.3.5) in jou ANTWOORDBOEK neer.<br />
KOLOM I KOLOM II<br />
1.3.1 Het ‘n positiewe bevolkingsgroei<br />
tot gevolg.<br />
1.3.2 Digtheidsonafhanklike faktore wat<br />
die omgewingsweerstand<br />
verhoog.<br />
1.3.3 Al die lewende organismes wat in<br />
‘n bepaalde gebied voorkom.<br />
1.3.4 Sosiale organisasie om oorlewing<br />
te verseker.<br />
1.3.5 Gebeur in die vel by hoë<br />
omgewingstemperature.<br />
BLADSY 7<br />
A<br />
B<br />
A<br />
B<br />
A<br />
B<br />
A<br />
B<br />
A<br />
B<br />
nataliteit<br />
emigrasie<br />
kompetisie<br />
predasie<br />
gemeenskap<br />
populasie<br />
termietkolonie<br />
trop wildehonde<br />
vasodilasie van bloedvate<br />
haarerektorspiere trek saam<br />
(5 x 2 = 10)
1.4 Bestudeer die onderstaande diagram wat die lewenssiklus van ‘n plant,<br />
waar die gametofietgenerasie dominant is, voorstel.<br />
gametofiet<br />
manlike vroulike spore (n)<br />
geslagsorgaan (n) geslagsorgaan (n)<br />
seldeling A seldeling C<br />
manlike gameet (n) vroulike gameet (n) sporofiet<br />
proses B sigoot<br />
1.4.1 Is die bostaande lewensiklus dié van die mosplant of van ‘n blomplant? (1)<br />
1.4.2 Watter tipe seldeling word voorgestel deur:<br />
(a) A (1)<br />
(b) C (1)<br />
1.4.3 Watter proses vind by B plaas? (1)<br />
1.4.4 Is die volgende strukture haploïed of diploïed?<br />
(a) sigoot (1)<br />
(b) gametofiet (1)<br />
[6]<br />
BLADSY 8
1.5 ‘n Leerder het die volgende ondersoek gedoen om uit te vind wat die rol<br />
van kroonblare by blomme, tydens insekbestuiwing, is. Indien self-<br />
bestuiwing by hierdie blomme voorkom, wat normaalweg deur insekte<br />
bestuif word, groei die stuifmeelbuisies net ‘n entjie in die styl af en<br />
geen bevrugting vind plaas nie.<br />
In die ondersoek is 20 blomme met kroonblare en 20 blomme<br />
sonder kroonblare gebruik.<br />
Twee dae na die aanvang van die ondersoek is elke blom bedek<br />
met ‘n plastiese sakkie om verdere bestuiwing te verhoed.<br />
Na sewe dae is die blomme ondersoek om te kyk of bestuiwing<br />
en bevrugting wel plaasgevind het.<br />
Die resultate is in die tabel hieronder aangeteken.<br />
Blom met kroonblare<br />
BLADSY 9<br />
Blom sonder kroonblare<br />
Blomme met<br />
AANTAL<br />
Blomme sonder<br />
kroonblare<br />
kroonblare<br />
Stuifmeel op stempel 249 23<br />
Stuifmeelbuise in die styl 117 9<br />
Bevrugte saadknoppe 58 4<br />
1.5.1 Verduidelik hoekom daar meer stuifmeel op die stempels van die<br />
blomme met kroonblare aanwesig is, as by die blomme sonder kroon-<br />
blare. (2)<br />
1.5.2 Verduidelik hoekom daar by beide soorte blomme meer stuifmeelbuise<br />
in die style aanwesig is as die hoeveelheid saadknoppe wat bevrug is. (2)<br />
1.5.3 Noem TWEE maniere waarop die geldigheid van hierdie ondersoek<br />
verbeter kan word. (2)<br />
[6]<br />
TOTAAL AFDELING A: 50
AFDELING B<br />
VRAAG 2<br />
2.1 ‘n Wildbewaarder was bekommerd oor die invloed wat besoedeling op die<br />
geelvisse in ‘n groot seekoeigat in ‘n reservaat het. Hy gebruik die merken-hervangmetode<br />
om die bevolkingsgrootte van geelvisse in die<br />
seekoeigat te bepaal.<br />
Die resultate is in die volgende tabel aangeteken:<br />
Aantal<br />
geelvisse<br />
Januarie 2012 Februarie 2012<br />
Aantal gemerk en<br />
vrygelaat in eerste<br />
steekproef<br />
Aantal in tweede<br />
vangs/tweede<br />
steekproef<br />
BLADSY 10<br />
Aantal gemerk in<br />
tweede vangs/<br />
tweede steekproef<br />
45 450 30<br />
2.1.1 Noem VIER voorsorgmaatreëls wat geneem moet word om die geldigheid<br />
van die resultate te verseker. (4)<br />
2.1.2 Gebruik die formule hieronder om die bevolkingsgrootte van die geelvisse<br />
in die seekoeigat te beraam:<br />
P = F x S<br />
M<br />
F = aantal gevang in eerste steekproef<br />
S = aantal gevang in tweede steekproef<br />
M = aantal gemerk in tweede steekproef<br />
Toon alle bewerkings. (3)<br />
2.1.3 Noem nog drie ander metodes wat gebruik kan word om die grootte van<br />
‘n bevolking te bepaal. (3)<br />
[10]
2.2 Bestudeer die grafiek hieronder van die bevolkingsgroei van rooibokke oor<br />
‘n tydperk.<br />
2.2.1 Identifiseer die groeivorm wat deur die grafiek hierbo aangedui word. (1)<br />
2.2.2 Identifiseer die fases gemerk A, B, C en D. (4)<br />
2.2.3 Gee TWEE redes waarom die bevolkingsgroei by A stadig is. (2)<br />
2.2.4 Verduidelik hoekom die bevolkingsgrootte by D stabiliseer. (3)<br />
BLADSY 11<br />
[10]
2.3 Die bevolkingspiramide toon die hoeveelheid mans en vrouens van<br />
verskillende ouderdomme in ‘n land in 2000 en die geskatte getalle soos<br />
dit behoort te lyk in 2050. Bestudeer die bevolkingspiramides en<br />
beantwoord die vrae.<br />
2.3.1 Watter ouderdomsgroep, beide manlik en vroulik, maak die grootste deel<br />
van die bevolking uit in<br />
(a) 2000? (1)<br />
(b) 2050? (1)<br />
2.3.2 Vergelyk die groottes van die bevolking van 61 - 90 jariges van 2000 met<br />
die geskatte getalle van 2050. (2)<br />
2.3.3 Noem TWEE moontlike redes wat die verskynsel in VRAAG 2.3.2. kan<br />
verklaar. (2)<br />
BLADSY 12<br />
[6]
2.4 Lees die onderstaande gedeelte deur en beantwoord die vrae:<br />
Te honger, te vernietigend, te veel:<br />
Suid-Afrika moet begin om olifante uit te dun<br />
‘n Olifanttrop in die Kruger Nasionale Park bestaan uit 20 000 olifante, 5 000<br />
meer as wat volhoubaar is. Ekoloë sê dat die diere se groot eetlus en liefde<br />
vir ‘habitat her-ingenieurswerke’ – om woude tot vlakte te reduseer deur<br />
bome om te stoot en die plantegroei te vertrap – die groot probleem is.<br />
Uitdunning van die oormaat olifante word as ’n voordeel gesien, omdat ‘n<br />
inkomste vir gemeenskappe gegenereer word uit die verkoop van ivoor en<br />
ander olifantprodukte. Dit sal ook vleis aan plaaslike gemeenskappe<br />
voorsien. ‘n Alternatief vir uitdunning behels voorbehoeding en die verskuiwing<br />
van hele olifantfamilies. Die verwydering van heinings tussen die<br />
Kruger Nasionale Park en parke in die aanliggende Mosambiek sal uiteindelik<br />
help met migrasie na minder dig bewoonde gebiede.<br />
Die 1998-syfer van 8 000 olifante het na 20 000 in 2008 vermeerder en daar<br />
word verwag dat dit 34 000 teen 2020 sal bereik.<br />
Verwerk uit The Guardian, 26 Februarie 2008<br />
2.4.1 Gee die hoofrede wat hierbo genoem word, wat die uitdunning van<br />
olifante steun. (1)<br />
2.4.2 Noem twee alternatiewe wat vir uitdunning voorgestel word. (2)<br />
2.4.3 Met hoeveel het die olifante van 1998 tot 2008 toegeneem? (1)<br />
BLADSY 13<br />
[4]<br />
[30]
VRAAG 3<br />
3.1 Die onderstaande diagramme, is ‘n snit deur ‘n gedeelte van ‘n persoon se oog.<br />
Dit toon hoe die lens sy vorm verander wanneer die oog op ‘n voorwerp fokus.<br />
3.1.1 Watter proses is verantwoordelik vir die verandering van Diagram I<br />
na Diagram II? (1)<br />
3.1.2 Deur gebruik te maak van die letters en name van die dele genommer<br />
A tot E, beskryf DRIE veranderinge wat gedurende die proses,<br />
genoem in VRAAG 3.1.1, plaasvind. (9)<br />
3.1.3 Watter diagram verteenwoordig die toestand van die oog wanneer ‘n<br />
persoon na ‘n vliegtuig in die lug kyk? (1)<br />
3.1.4 ‘n Leerder word deur ‘n oogarts gediagnoseer dat hy aan bysiendheid<br />
(miopie) ly.<br />
(a) Verduidelik wat met sy oë verkeerd is. (3)<br />
(b) Watter tipe brillense sal deur die oogarts aanbeveel word? (1)<br />
[15]<br />
BLADSY 14
3.2 ‘n Saad is toegelaat om te ontkiem en daarna het die saad vir ‘n aantal dae<br />
normaal gegroei. Na ‘n paar dae is die saad uit sy groeimedium verwyder<br />
en horisontaal vasgesit op ‘n stilstaande kurksirkel. Die saad is nat gehou<br />
deur watte wat in ‘n voedingsoplossing gedruk is. Die saad is toegelaat om<br />
verder in hierdie horisontale posisie te groei.<br />
3.2.1 Formuleer ‘n hipotese vir bostaande eksperiment. (2)<br />
3.2.2 Watter stof stimuleer die groei van die primêre wortel en stingel? (1)<br />
3.2.3 Maak ‘n skets om die presiese groei aan te dui hoe die saad se<br />
primêre wortel en stingel na ‘n paar dae sal lyk. (2)<br />
3.2.4 Wat word die waargenome verskynsel by stingels genoem? (1)<br />
BLADSY 15<br />
[6]
3.3 Bestudeer die diagram wat ‘n deel van die menslike oor toon en<br />
beantwoord die vrae:<br />
Bou van die middeloor<br />
3.3.1 Benoem dele B, C en D. (3)<br />
3.3.2 Gee EEN funksie van deel F. (1)<br />
3.3.3 ‘n Valskermspringentoesias het ‘n hewige verkoue gehad wat sy<br />
buise van Eustachius met slym geblokkeer het. Terwyl hy nog ver-<br />
koue onder lede het, besluit hy om tog te gaan spring. Met die op-<br />
styg in die vliegtuig, het hy ‘n hewige pyn in sy ore ontwikkel. Toe<br />
hy op 3 000 m uitgespring het, het sy trommelvliese na buite gebars.<br />
Verduidelik die rede hiervoor. (5)<br />
BLADSY 16<br />
[9]<br />
[30]<br />
TOTAAL AFDELING B: 60
AFDELING C<br />
VRAAG 4<br />
Bestudeer die onderstaande diagramme en grafieke wat verskillende<br />
gemeenskapsinteraksies verteenwoordig.<br />
A<br />
C<br />
4.1 Noem die verskillende vorme van kompetisie wat deur hierdie gemeenskaps-<br />
interaksies geïllustreer word by<br />
(a) A (2)<br />
(b) B (2)<br />
(c) C . (2)<br />
BLADSY 17<br />
B<br />
[6]
4.2 Bestudeer die grafiek van ‘n menstruale siklus en die invloed van die verskillende<br />
hormone daarop.<br />
4.2.1 Op watter dag vind ovulasie plaas? (1)<br />
4.2.2 Tussen watter dae vind menstruasie plaas? (1)<br />
4.2.3 Gee een funksie van LH tydens die menstruale siklus. (1)<br />
4.2.4 Gee een funksie van estrogeen tydens die menstruale<br />
siklus. (1)<br />
4.2.5 Beskryf die funksionele verhouding tussen progesteroon en FSH. (2)<br />
4.2.6 Het bevrugting binne die 28-dag siklus, soos geïllustreer in die<br />
grafiek, plaasgevind? (1)<br />
4.2.7 Gee ‘n rede vir jou antwoord in VRAAG 4.2.6. (1)<br />
[8]<br />
BLADSY 18
4.3 Lees die volgende artikel en beantwoord die vrae wat volg:<br />
Oorgewig meisies menstrueer vroeër, wys VSA-studie<br />
Oorgewig meisies bereik nie net vroeër puberteit nie, maar is ook meer geneig<br />
as ander kinders om as volwassenes oorgewig te wees.<br />
Navorsers het gesê dié studie het die teorie verkeerd bewys dat vroeë puber-<br />
teit die skuld moet kry vir oorgewig en vetsug by vroue. Dit is eerder die ekstra<br />
gewig in die jare vóór hul eerste menstruasie wat vroue byna agt keer meer<br />
geneig maak om later vet te wees.<br />
Volgens professor Aviva Must van Tufts Universiteit in Boston, weet pediaters<br />
lankal van die verband tussen vet en vroeë eerste menstruasie by meisies.<br />
Die een teorie is dat die ekstra vet in die liggaam 'n soort "reproduktiewe sein"<br />
is dat die meisie gesond genoeg is om 'n swangerskap deur te voer. Die<br />
onlangse ontdekking van 'n vetselhormoon genaamd leptien dui glo<br />
op 'n meganisme waardeur dit kan gebeur, het Must gesê.<br />
Nog 'n teorie berus op die volwassenheid van die meisie se skelet. "Ons<br />
weet oorgewig kinders het gevorderde beenontwikkeling. Hulle groei vinniger<br />
en is dikwels langer as hul maerder maats. Dié vinniger groei kan dalk verbind<br />
word met die vroeë aanvang van volwassewording."<br />
Volgens Must kry Amerikaanse meisies hul eerste menstruasie gemiddeld<br />
2,5 maande vroeër as 25 tot 30 jaar gelede. "Ons dink dit het te doen met die<br />
bestaande oorgewig epidemie onder kinders."<br />
Sy meen soortgelyke neigings kom onder seuns voor, maar dit is moeiliker<br />
om dit by hulle te meet omdat daar nie 'n spesifieke gebeurtenis is wat<br />
op volwassewording dui nie.<br />
Beeld, 2005-08-15<br />
4.3.1 Wat is, volgens die artikel, die oorsaak van oorgewig en vetsug<br />
by vroue? (1)<br />
4.3.2 Noem twee teorieë volgens die leesstuk wat vroeë puberteit by<br />
meisies veroorsaak. (2)<br />
4.3.3 Watter rede word aangevoer dat Amerikaanse meisies se eerste<br />
menstruasie gemiddeld 2,5 maande vroeër as 25 tot 30 jaar<br />
gelede, is? (1)<br />
4.3.4 Bereik seuns ook vroeër puberteit? Motiveer jou antwoord. (2)<br />
(6)<br />
BLADSY 19<br />
[20]
4.4 Diabetes mellitus (suikersiekte) kom hoofsaaklik by volwasse persone<br />
ouer as 40 voor.<br />
Bepreek die oorsake, simptome en behandeling van hierdie siekte .<br />
Beskryf ook hoe negatiewe terugvoer die beheer van glukose<br />
in ‘n normale gesonde persoon handhaaf.<br />
LET WEL: GEEN punte sal toegeken word vir antwoorde in die vorm<br />
van vloeidiagramme of diagramme nie.<br />
BLADSY 20<br />
Inhoud (17)<br />
Sintese (3)<br />
[20]<br />
TOTAAL AFDELING C: 40<br />
GROOTTOTAAL: 150