Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
Dr. JM (Kobus) van Tonder (emeritus) (Krugersdorp)<br />
Dit was my voorreg om hierdie jaar die Gerhard Moerdijk-gedenklesing by die Voortrekkermonument te<br />
lewer, met as onderwerp die argitektoniese erfenis van die Gereformeerde Kerke, na aanleiding van die<br />
publikasie Van Seringboom tot Kerkgebou.<br />
Inleidend<br />
<strong>Die</strong> boustyl van die Europese<br />
katedrale, met hulle hoë<br />
lyne wat mens tot ootmoed<br />
en selfs aanbidding stem en hulle<br />
soms oordrewe dekoratiewe, het<br />
nie ’n invloed op die Protestantse<br />
kerk argitektuur in Suid-Afrika gehad<br />
nie. <strong>Die</strong> Calvinis gee nie ui ting<br />
aan sy geloofsoortuiging in monumente<br />
soos katedrale en ba si likas<br />
nie. <strong>Die</strong> invloed van die Europese<br />
Protestantse kerke, veral in<br />
Ne derland en Engeland, het egter<br />
duidelik die kerkargitektuur in die<br />
Kaap beïnvloed en dit word ook<br />
later in die ander provinsies gevind.<br />
Om die kerkgebou net te beoordeel<br />
as religieuse strukture sou ’n<br />
mis leiding wees. Om hulle egter te<br />
beoordeel in hulle historiese konteks<br />
sou die invloed van die gemeente<br />
daarop en die invloed van<br />
die gebou op die gemeente duidelik<br />
maak. Nie net die boustyl van die<br />
be paalde tyd het ’n invloed op<br />
die argitektuur gehad nie, maar<br />
ook die dogma van die gemeente.<br />
Ecclesiastical buildings embody religious<br />
meanings, and we can assume<br />
that the architectural manifestations<br />
of Calvinist communities will refl ect<br />
their theology.<br />
<strong>Die</strong> Calviniste se geboue is normaal<br />
weg meer sober as die Roomse<br />
geskiedenis<br />
en Lutherse geboue. Dis gerig op die prediking, daarom het die preekstoel<br />
verskuif na die sentrale punt voor, waar dit die altaar vervang. <strong>Die</strong> sitplekke<br />
is ook só geplaas dat die lidmaat kan toekyk op al die liturgiese handelinge en<br />
daaraan deelneem. Meestal ontstaan ’n kerkgebou in die midde van ’n groep<br />
lidmate, soos by afstigting. Daar is egter enkele gevalle waar die kerkgebou die<br />
omringende verblyf voorafgegaan het, soos Pretoria en Reddersburg.<br />
Vir die Hervormde Kerk, die staatskerk van die ZAR, was daar in 1859<br />
vier kerkgeboue, naamlik Potchefstroom, Rustenburg, Pretoria en Lydenburg.<br />
Lydenburg het egter verkies om by die Kaapse Sinode aan te sluit en het so ’n<br />
Kaapse kerk (NG) geword.<br />
Stigting<br />
Op 11 Februarie 1859 kom ’n groep van meer as 300 manne en vroue byeen<br />
op Rustenburg vir die stigting van ’n Vrye Gereformeerde Kerk. ’n Maand<br />
tevore in Pretoria, by die Algemene Kerkvergadering van die Hervormde<br />
Kerk, het 15 manne uit die vergadering gestap en besluit om hulle los te maak<br />
van die Hervormde Kerk om ’n Vrye Gereformeerde Kerk te stig.<br />
Hulle vra die volgende dag aan die Algemene Vergadering of hulle in Februarie<br />
die kerkgebou van Rustenburg mag gebruik vir die stigtingsvergadering. <strong>Die</strong><br />
Vergadering antwoord dat die besluit by die kerkraad van Rustenburg berus.<br />
Al was die lede van die kerkraad daar teenwoordig, word geen besluit geneem<br />
nie.<br />
<strong>Die</strong> oggend van 11 Februarie 1859 op Rustenburg, dus die oggend van die<br />
stigtingsvergadering, gee die kerkraad van Rustenburg kennis dat die gebou<br />
nie gebruik mag word nie. Daar moes inderhaas ’n ander plan gemaak word.<br />
Onder die groot seringboom voor die onderwyser, mnr. Hanne, se erf, word<br />
enkele waens in ’n blok getrek om ’n vergaderruimte te vorm. Onder die boom<br />
is ’n tent opgeslaan vir die oudstes en as preekstoel word vir ds. Postma ’n tafel<br />
voorsien. ’n Beesklok wat Dauw Kruger in Pietermaritzburg gekoop het, dien<br />
as kerkklok. <strong>Die</strong> “kerkgebou” van die stigtingsdag was onder ’n seringboom<br />
tussen enkele waens, met die bewolkte lug as dak. Verder af in die straat is die<br />
Hervormde Kerk se gebou.<br />
Riet- of paalkerke<br />
<strong>Die</strong> eerste “kerkgeboue” wat hierna opgerig is, was eenvoudige paalstrukture,<br />
<strong>Junie</strong> 2011 DIE KERKBLAD 29