Boeren en boter in Bavel - Zuivelhistorie Nederland
Boeren en boter in Bavel - Zuivelhistorie Nederland
Boeren en boter in Bavel - Zuivelhistorie Nederland
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 2<br />
© B. Hulshof
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 3<br />
© B. Hulshof
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 4<br />
© B. Hulshof
Aan de boer<strong>en</strong> van <strong>Bavel</strong> <strong>en</strong> aan all<strong>en</strong><br />
die zich ermee verbond<strong>en</strong> voel<strong>en</strong><br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 5<br />
© B. Hulshof
INHOUD<br />
VOORWOORD 6<br />
INLEIDING:<br />
St.Brigida méér dan e<strong>en</strong> beeld 7<br />
OPRICHTING VAN DE COÖPERATIE<br />
- Het verslag van de secretaris 10<br />
- De ver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g opgericht 16 16<br />
- Waar bleef de ged<strong>en</strong>kste<strong>en</strong>? 17<br />
- De mann<strong>en</strong> van het eerste uur 18<br />
- De statut<strong>en</strong> 22<br />
- R.K. Ver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g 24<br />
- De geestelijke adviseur 26<br />
- Jaarvergader<strong>in</strong>g<strong>en</strong> 29<br />
DE INRICHTING VAN DE FABRIEK 31<br />
- H<strong>in</strong>derwetvergunn<strong>in</strong>g 35<br />
- Boterbereid<strong>in</strong>g 38<br />
- Het kwaliteitsmerk 41<br />
- Nog meer over <strong>boter</strong> 45<br />
- De verkoop van melk 47<br />
- Reclame 49<br />
- Inv<strong>en</strong>taris <strong>en</strong> <strong>in</strong>vester<strong>in</strong>g<strong>en</strong> 51<br />
OVER MENSEN EN HUN WERK 54<br />
- Direkteur<strong>en</strong> 55<br />
- Personeel 61<br />
- E<strong>en</strong> <strong>in</strong>terview 63<br />
VAN ALLES OVER MELKVERVOER<br />
- De trekhond 67<br />
- De melkploeg 67<br />
- Coöperatief melkvervoer 70<br />
RONDOM HET BOERENERF<br />
- Veehouderij <strong>en</strong> veeziekt<strong>en</strong> 72<br />
- Melkcursuss<strong>en</strong> 75<br />
- Uitbetal<strong>in</strong>g van de melk 79<br />
DE ONDERMELKKWESTIE, EEN ZWARTE BLADZIJDE 84<br />
VERBOUWINGEN 88<br />
DE HEILIGE BRIGIDA 91<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 6<br />
© B. Hulshof
SAMENWERKING, WAT IS DAT ?<br />
- Contact<strong>en</strong> met de buurtfabriek<strong>en</strong> 95<br />
- Sam<strong>en</strong>werk<strong>in</strong>g met andere fabriek<strong>en</strong> 97<br />
- De laatste voorzitter: Adr. Janss<strong>en</strong>s 106<br />
1940 - 1945 108<br />
ALGEMENE WETENSWAARDIGHEDEN 110<br />
JUBILEUMVIERINGEN 113<br />
56 JAAR IN CIJFERS 117<br />
BIJLAGEN 120<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 7<br />
© B. Hulshof
[006] Voorwoord<br />
De heer B. Hulshof, zelf uit de zuivelwereld afkomstig, heeft zich met grote ambitie<br />
verdiept <strong>in</strong> de historie van e<strong>en</strong> Brabants plattelandsbedrijf, dat behalve e<strong>en</strong> economische<br />
ook e<strong>en</strong> sociale rol heeft gespeeld. In het kerkdorp <strong>Bavel</strong> werd <strong>in</strong> 1901 door sam<strong>en</strong>werk<strong>in</strong>g<br />
tuss<strong>en</strong> grote én kle<strong>in</strong>e boer<strong>en</strong> e<strong>en</strong> coöperatieve ver<strong>en</strong><strong>in</strong>g opgericht, die<br />
t<strong>en</strong> doel had de bereid<strong>in</strong>g <strong>en</strong> verkoop van <strong>boter</strong>. Deze ver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g heeft 56 jaar bestaan.<br />
De fabriek, die zij naar e<strong>en</strong> ontwerp van de Bredase architect<strong>en</strong> Oomes <strong>en</strong> Van<br />
der Pas liet bouw<strong>en</strong>, lag op e<strong>en</strong> verkeersknooppunt <strong>en</strong> trok daar de aandacht van e<strong>en</strong>ieder,<br />
die <strong>Bavel</strong> bezocht of passeerde.<br />
De voorligg<strong>en</strong>de studie, mogelijk geword<strong>en</strong> doordat de auteur het archief der coöperatie<br />
heeft gered, geeft <strong>in</strong>licht<strong>in</strong>g<strong>en</strong> over de veeteelt te <strong>Bavel</strong> <strong>en</strong> het r<strong>en</strong>dem<strong>en</strong>t van de<br />
melkveehouderij, over het boer<strong>en</strong> “patriciaat” <strong>en</strong> de sociale verhoud<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> het dorp.<br />
Wat deze laatste betreft is de “ondermelkkwestie" <strong>in</strong>teressant, die geruime tijd grote<br />
spann<strong>in</strong>g<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele boer<strong>en</strong>families heeft veroorzaakt. De aandacht trekt ook de<br />
rol van de hoofdonderwijzer Cornelis van der Poel, die zich, hoewel uit Schiedam afkomstig,<br />
geheel bij de Brabantse dorpsbewoners aanpaste. Zijn te vroeg overled<strong>en</strong><br />
zoon Zacharias werd reeds <strong>in</strong> het zesde jaar van het bestaan der <strong>boter</strong>fabriek tot directeur<br />
b<strong>en</strong>oemd. Het behoeft ge<strong>en</strong> betoog, dat ook de positie der parochiegeestelijkheid<br />
op het <strong>Bavel</strong>se bedrijf <strong>en</strong> zijn eig<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> dom<strong>in</strong>ant was<br />
De heer Hulshof heeft met zijn werk e<strong>en</strong> bijdrage geleverd tot de historie van <strong>Bavel</strong><br />
<strong>in</strong> e<strong>en</strong> periode, waar<strong>in</strong> de ontplooi<strong>in</strong>g van dit dorp <strong>in</strong> velerlei opzicht e<strong>en</strong> aanvang<br />
nam. Daarvoor moet hem dank word<strong>en</strong> gebracht.<br />
februari 1986 Dr. F.A. Brekelmans<br />
oud-archivaris der<br />
geme<strong>en</strong>te Nieuw-G<strong>in</strong>nek<strong>en</strong>.<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 8<br />
© B. Hulshof
[007] Inleid<strong>in</strong>g<br />
St. Brigida, méér dan e<strong>en</strong> beeld.<br />
To<strong>en</strong> op 17 oktober 1977 het betonn<strong>en</strong> beeld van St. Brigida aan de voorzijde van de<br />
voormalige stoomzuivelfabriek bij “’t Haantje” van zijn sokkel werd gehes<strong>en</strong>, werd<br />
daarmee het def<strong>in</strong>itieve e<strong>in</strong>de <strong>in</strong>geluid van het gebouw met aanhorighed<strong>en</strong>, dat e<strong>en</strong><br />
lange reeks van jar<strong>en</strong> e<strong>en</strong> vertrouwde aanblik bood <strong>en</strong> e<strong>en</strong> herk<strong>en</strong>n<strong>in</strong>gspunt was <strong>in</strong> de<br />
dorpskom van <strong>Bavel</strong>. Het plan om het gebouw, waar<strong>in</strong> vanaf e<strong>in</strong>de 1957 e<strong>en</strong> uitgiftedepót<br />
voor melk- <strong>en</strong> melkprodukt<strong>en</strong> was gevestigd <strong>en</strong> dat voorts gebruikt werd als<br />
opslagplaats van overtollige apparatuur van de Coöp. Melk<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g “Mart<strong>in</strong>us”, te<br />
verkop<strong>en</strong> bestond reeds <strong>en</strong>ige jar<strong>en</strong>. In april 1978 werd e<strong>in</strong>delijk het gehele complex<br />
verkocht aan het makelaarskantoor Stok. Beg<strong>in</strong> 1980 werd het pand gesloopt om<br />
ruimte te schepp<strong>en</strong> voor de bouw van won<strong>in</strong>g<strong>en</strong>.<br />
Voor e<strong>en</strong> goed begrip van het ontstaan <strong>en</strong> de ontwikkel<strong>in</strong>g van “St. Brigida”, alsmede<br />
om de latere sam<strong>en</strong>voeg<strong>in</strong>g met e<strong>en</strong> consumptiemelkfabriek <strong>in</strong> Breda te verklar<strong>en</strong>, is<br />
het van belang <strong>in</strong> het kort de algem<strong>en</strong>e ontwikkel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> aan het e<strong>in</strong>d van de vorige<br />
eeuw te schets<strong>en</strong>. Deze verduidelijk<strong>en</strong> namelijk veel van de werkwijze van e<strong>en</strong> coöperatie<br />
als die <strong>in</strong> <strong>Bavel</strong> <strong>en</strong> met haar nog vele ander<strong>en</strong>. Tuss<strong>en</strong> 1880 <strong>en</strong> 1900 vond op<br />
de zandgrond<strong>en</strong> e<strong>en</strong> grote uitbreid<strong>in</strong>g plaats van het gem<strong>en</strong>gde bedrijf.<br />
Als red<strong>en</strong><strong>en</strong> daarvoor kunn<strong>en</strong> g<strong>en</strong>oemd word<strong>en</strong>:<br />
- de toepass<strong>in</strong>g van kunstmest, waardoor met name op de lichte zandgrond<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
grotere bodemvruchtbaarheid werd verkreg<strong>en</strong>.<br />
- het aanbod van goedkoop graan, waardoor krachtvoer voor het vee beschikbaar<br />
kwam.<br />
- e<strong>en</strong> hogere lev<strong>en</strong>sstandaard van e<strong>en</strong> deel van de bevolk<strong>in</strong>g t<strong>en</strong>gevolge van de <strong>in</strong>dustriële<br />
revolutie.<br />
- de zeer lage belon<strong>in</strong>gseis<strong>en</strong> welke door de kle<strong>in</strong>e zandboer werd<strong>en</strong> gesteld; hij zat<br />
<strong>in</strong> e<strong>en</strong> sociale <strong>en</strong> economische uithoek.<br />
G<strong>en</strong>oemde uitbreid<strong>in</strong>g had tot gevolg dat de melkproduktie kon word<strong>en</strong> vergroot.<br />
Mede door de c<strong>en</strong>trifugale ontrom<strong>in</strong>g van de melk aan het e<strong>in</strong>de van de 19e eeuw,<br />
werd gezam<strong>en</strong>lijke verwerk<strong>in</strong>g van de melk mogelijk <strong>en</strong> om andere red<strong>en</strong><strong>en</strong> noodzakelijk.<br />
[008] Aangezi<strong>en</strong> de fabriekmatige verwerk<strong>in</strong>g van melk, welke <strong>in</strong> D<strong>en</strong>emark<strong>en</strong> was<br />
opgekom<strong>en</strong>, <strong>in</strong> de eerste plaats gericht was op de <strong>boter</strong>, werd mede daardoor de melk<br />
<strong>in</strong> de <strong>Nederland</strong>se zandstrek<strong>en</strong> voor de <strong>boter</strong>bereid<strong>in</strong>g bestemd.<br />
De bijprodukt<strong>en</strong> van de <strong>boter</strong>bereid<strong>in</strong>g: zoals ondermelk <strong>en</strong> karnemelk werd<strong>en</strong> gebruikt<br />
voor de opfok <strong>en</strong> het mest<strong>en</strong> van kalver<strong>en</strong> <strong>en</strong> vark<strong>en</strong>s.<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 9<br />
© B. Hulshof
De boer<strong>en</strong>, althans het mer<strong>en</strong>deel, nam deze verwerk<strong>in</strong>g zelf ter hand door het sticht<strong>en</strong><br />
van eig<strong>en</strong> coöperatieve door stoom gedrev<strong>en</strong> zuivelfabriekjes. Dit gebeur<strong>en</strong> was<br />
van verstrekk<strong>en</strong>de sociale betek<strong>en</strong>is, doordat er sam<strong>en</strong>werk<strong>in</strong>g geschap<strong>en</strong> werd tuss<strong>en</strong><br />
de grote <strong>en</strong> de kle<strong>in</strong>e boer<strong>en</strong>. Het gezam<strong>en</strong>lijk <strong>en</strong> e<strong>en</strong>drachtig strev<strong>en</strong> naar lotsverbeter<strong>in</strong>g<br />
<strong>en</strong> standverheff<strong>in</strong>g, het ontwak<strong>en</strong>de bewustzijn <strong>en</strong> wederkerige steun op materieel<br />
gebied leidd<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> gelukkige evolutie van de boer<strong>en</strong>stand.<br />
Zonder aan de voordel<strong>en</strong> van de coöperatieve vorm van beheer iets af te do<strong>en</strong>, moet<br />
ook gewez<strong>en</strong> word<strong>en</strong> op de nadel<strong>en</strong> van deze bedrijfsvoer<strong>in</strong>g.<br />
De ondernem<strong>in</strong>g<strong>en</strong> blev<strong>en</strong> kle<strong>in</strong> als gevolg van dorpschauv<strong>in</strong>isme, d.w.z. ieder zichzelf<br />
respecter<strong>en</strong>d dorp, moest de “de schoorste<strong>en</strong> van zijn fabriek kunn<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> rok<strong>en</strong>”,<br />
(dit was ook de red<strong>en</strong> dat er <strong>in</strong> Ulv<strong>en</strong>hout e<strong>en</strong> fabriek werd gesticht) waarbij dan nog<br />
kwam dat vrijwel ieder bestuur “de ijdele drang tot zelfbehoud” <strong>in</strong> zich borg. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong><br />
vergde iedere conc<strong>en</strong>tratie vrij veel kapitaal <strong>en</strong> dus risico. En de eig<strong>en</strong> risico’s<br />
war<strong>en</strong> op de gem<strong>en</strong>gde bedrijv<strong>en</strong> toch al niet ger<strong>in</strong>g, zodat het begrijpelijk is dat de<br />
boer<strong>en</strong> zo we<strong>in</strong>ig mogelijk andere risico's wild<strong>en</strong> lop<strong>en</strong>. Deze factor heeft de uitbreid<strong>in</strong>g<br />
van de verwerk<strong>in</strong>gsmogelijkhed<strong>en</strong> <strong>in</strong> de coöperatieve fabriek<strong>en</strong> geremd. <strong>Boer<strong>en</strong></strong>coöperaties<br />
war<strong>en</strong> traditioneel <strong>in</strong>gesteld op de bereid<strong>in</strong>g van klassieke produkt<strong>en</strong> zoals<br />
<strong>boter</strong> <strong>en</strong> kaas.<br />
E<strong>en</strong> andere moeilijkheid was dat e<strong>en</strong> bestuur veelal te we<strong>in</strong>ig begrip had van de<br />
markt, de koopkracht <strong>en</strong> de w<strong>en</strong>s<strong>en</strong> van afnemers <strong>en</strong> consum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>.<br />
Tuss<strong>en</strong> de voor hun bestaan vecht<strong>en</strong>de te kle<strong>in</strong>e zuivelfabriek<strong>en</strong> (<strong>in</strong> Breda <strong>en</strong> omgev<strong>in</strong>g<br />
bestond<strong>en</strong> er typische voorbeeld<strong>en</strong> van) is e<strong>en</strong> voortdur<strong>en</strong>de strijd om de melk<br />
<strong>en</strong> de afzet van hun produkt<strong>en</strong> gevoerd. Als gevolg daarvan kon b.v. e<strong>en</strong> veehouder,<br />
die ge<strong>en</strong> lid was van de coöperatie (e<strong>en</strong> z.g. losse leverancier) als grondstofproduc<strong>en</strong>t<br />
twee concurrer<strong>en</strong>de fabriek<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> elkaar uitspel<strong>en</strong>. En onder deze omstandighed<strong>en</strong><br />
werd<strong>en</strong> bij de led<strong>en</strong> <strong>en</strong> leveranciers vrijwel ge<strong>en</strong> eis<strong>en</strong> gesteld aan de kwaliteit van de<br />
melk.<br />
[009] Hoe vaak zull<strong>en</strong> wij niet teg<strong>en</strong>kom<strong>en</strong> dat door het bestuur <strong>en</strong> de direkteur geklaagd<br />
werd over de slechte melk die m<strong>en</strong> leverde, waardoor te vaak m<strong>in</strong>der goede <strong>en</strong><br />
zelfs slechte <strong>boter</strong> gemaakt werd. Voeg hierbij de traditionele aarzel<strong>in</strong>g van de bestur<strong>en</strong><br />
om tijdig <strong>in</strong>vester<strong>in</strong>g<strong>en</strong> te do<strong>en</strong> <strong>en</strong> ziedaar, de achtergrond is compleet als beeld<br />
van “St. Brigida”. In dit opzicht verschilde de situatie <strong>in</strong> <strong>Bavel</strong> niet met die <strong>in</strong> andere<br />
plaats<strong>en</strong> <strong>in</strong> de prov<strong>in</strong>cie.<br />
Op grond van feit<strong>en</strong> <strong>en</strong> cijfers uit notul<strong>en</strong>boek<strong>en</strong>, jaarverslag<strong>en</strong> <strong>en</strong> andere stille getuig<strong>en</strong>,<br />
will<strong>en</strong> wij de ontwikkel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van de fabriekmatige melkverwerk<strong>in</strong>g vanaf het<br />
beg<strong>in</strong> van deze eeuw tot aan het e<strong>in</strong>de der vijftiger jar<strong>en</strong> wat nader voor het voetlicht<br />
br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>.<br />
Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> m<strong>en</strong><strong>en</strong> wij dat de beschrijv<strong>in</strong>g van e<strong>en</strong> hele bestaansperiode met vermeld<strong>in</strong>g<br />
van nam<strong>en</strong>, hier <strong>en</strong> daar becomm<strong>en</strong>tarieerd, e<strong>en</strong> bijdrage kan zijn aan het conser-<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 10<br />
© B. Hulshof
ver<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> stuk plaatselijke, niet meer bestaande <strong>in</strong>dustriële archeologie. Meer<br />
nog, zij behoort voorgoed tot de verled<strong>en</strong> tijd.<br />
Ook heemkundig gezi<strong>en</strong> is het vastlegg<strong>en</strong> van oude gebruik<strong>en</strong> <strong>en</strong> werkwijz<strong>en</strong> de<br />
moeite waard. Het is meer het toeval dat wij kond<strong>en</strong> beschikk<strong>en</strong> over oorspronkelijke<br />
docum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> o.a. verkreg<strong>en</strong> bij het opruim<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> archief <strong>in</strong> 1957 dat ons tot<br />
schrijv<strong>en</strong> heeft geïnspireerd dan de bewuste keuze van e<strong>en</strong> heemkundig onderwerp.<br />
Naarmate de studie zich verdiepte, werd<strong>en</strong> wij meer geboeid door de m<strong>en</strong>selijke verhoud<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
welke zich <strong>in</strong> <strong>en</strong> rondom deze <strong>boter</strong>fabriek hebb<strong>en</strong> afgespeeld.<br />
Zij, die uit eig<strong>en</strong> ervar<strong>in</strong>g de ontwikkel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> de zuivel hebb<strong>en</strong> meegemaakt zull<strong>en</strong><br />
<strong>in</strong> de geschied<strong>en</strong>is zoals is beschrev<strong>en</strong>, veel herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>. Zij kunn<strong>en</strong> ook bevestig<strong>en</strong><br />
dat “St. Brigida” als model zou kunn<strong>en</strong> di<strong>en</strong><strong>en</strong> voor elke plaatselijke stoomzuivelfabriek<br />
<strong>in</strong> de Baronie van Breda, mogelijk wel voor Midd<strong>en</strong>- <strong>en</strong> West Brabant.<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 11<br />
© B. Hulshof
[010] Opricht<strong>in</strong>g van de coöperatie<br />
Het verslag van de secretaris<br />
Er zull<strong>en</strong> ongetwijfeld rond 1900 meerdere plaats<strong>en</strong> <strong>in</strong> d<strong>en</strong> lande geweest zijn, waar<br />
het bestuur van e<strong>en</strong> stoomzuivelfabriek <strong>in</strong> opricht<strong>in</strong>g, zich mocht verheug<strong>en</strong> <strong>in</strong> de<br />
help<strong>en</strong>de hand van e<strong>en</strong> “hoofdonderwijzer” van de plaatselijke school om e<strong>en</strong> coöperatieve<br />
ver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g van de grond te krijg<strong>en</strong>.<br />
Zo is het destijds <strong>in</strong> <strong>Bavel</strong> aan de nauwgezetheid van de heer C. van der Poel te dank<strong>en</strong><br />
geweest, dat wij nu nog beschikk<strong>en</strong> over e<strong>en</strong> <strong>in</strong> fraai handschrift geschrev<strong>en</strong> verslag<br />
van de opricht<strong>in</strong>g van “St. Brigida”. Wij lat<strong>en</strong> dit verslag onverkort volg<strong>en</strong> <strong>in</strong> de<br />
oorspronkelijke schrijfwijze.<br />
“Bij het besluit van d<strong>en</strong> geme<strong>en</strong>teraad van G<strong>in</strong>nek<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>Bavel</strong> zou te <strong>Bavel</strong> e<strong>en</strong><br />
nieuwe school met onderwijzerswon<strong>in</strong>g word<strong>en</strong> gebouwd <strong>en</strong> het oude gebouw aan<br />
d<strong>en</strong> meestbied<strong>en</strong>de word<strong>en</strong> verkocht. Al war<strong>en</strong> <strong>in</strong> d<strong>en</strong> omtrek reeds verschill<strong>en</strong>de<br />
coöperatieve stoomzuivelfabriek<strong>en</strong> opgericht, niemand had er aan gedacht, ook te<br />
<strong>Bavel</strong> zoo iets tot stand te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>. Nu echter dit gebouw te koop zou word<strong>en</strong> aangebod<strong>en</strong>,<br />
werd er door sommig<strong>en</strong> gedacht aan <strong>en</strong> gesprok<strong>en</strong> over e<strong>en</strong> <strong>boter</strong>fabriek<br />
voor <strong>Bavel</strong>. Indi<strong>en</strong> toch het oude (school)gebouw daarvoor geschikt was, zou daar<br />
door heel wat aan uitgav<strong>en</strong> gewonn<strong>en</strong> zijn, daar het wel was te voorzi<strong>en</strong>, dat het<br />
voor e<strong>en</strong> matig<strong>en</strong> prijs te verkrijg<strong>en</strong> zou zijn. Maar dan di<strong>en</strong>de de vere<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g te<br />
zijn opgericht voor bedoeld gebouw te koop werd aangebod<strong>en</strong>. En zoo kwam het,<br />
dat e<strong>en</strong>ige mann<strong>en</strong> met name Chr. Adr. Oom<strong>en</strong>, Ant. Oom<strong>en</strong>, Petr. Oon<strong>in</strong>cx,<br />
Walth. van Hooydonk, Corn. Janss<strong>en</strong>s Azn <strong>en</strong> Ger. Kriellaars <strong>in</strong> November van<br />
het jaar 1900 <strong>in</strong> de herberg van Corn. Bru<strong>in</strong><strong>in</strong>kx bije<strong>en</strong> kwam<strong>en</strong> om met elkander<br />
over de zaak van gedacht<strong>en</strong> te wissel<strong>en</strong>. Allereerst werd beslot<strong>en</strong>, het hoofd der<br />
school, d<strong>en</strong> heer Corn. van der Poel, uit te nodig<strong>en</strong> deze bije<strong>en</strong>komst bij te won<strong>en</strong>,<br />
t<strong>en</strong> e<strong>in</strong>de, zoo nodig, zijn steun te verle<strong>en</strong><strong>en</strong>, die daartoe gaarne bereid was, <strong>en</strong> <strong>in</strong><br />
het vervolg steeds de leid<strong>in</strong>g der vergader<strong>in</strong>g<strong>en</strong> op zich g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> heeft. Niemand<br />
der bov<strong>en</strong>g<strong>en</strong>oemd<strong>en</strong> kon met grond verklar<strong>en</strong>, of e<strong>en</strong> coöp. stoomzuivelfabriek tot<br />
voor- of nadeel zou strekk<strong>en</strong> daar de noodige k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> onderv<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g ontbrak.<br />
Voor <strong>en</strong> aleer m<strong>en</strong> echter iets kon do<strong>en</strong> di<strong>en</strong>de m<strong>en</strong> het gevoel<strong>en</strong> van het publiek te<br />
k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> .<br />
[011]<br />
Alzoo werd<strong>en</strong> all<strong>en</strong>, die belang hadd<strong>en</strong> bij de <strong>boter</strong>bereid<strong>in</strong>g tot e<strong>en</strong> algeme<strong>en</strong>e<br />
vergader<strong>in</strong>g opgeroep<strong>en</strong>. Op die vergader<strong>in</strong>g werd duidelijk gemaakt, wat coöperatie<br />
is <strong>en</strong> wat m<strong>en</strong> zich met coöperatieve stoomzuivelfabriek<strong>en</strong> t<strong>en</strong> doel stelt; <strong>en</strong><br />
to<strong>en</strong> niemand zich na het gehoorde zich als beslist teg<strong>en</strong>stander verklaarde, werd<br />
bepaald, dat ieder voor zich zooveel mogelijk het voor <strong>en</strong> teg<strong>en</strong> zou tracht<strong>en</strong> te<br />
vernem<strong>en</strong>.<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 12<br />
© B. Hulshof
Tev<strong>en</strong>s werd<strong>en</strong> vijf commissiën aangewez<strong>en</strong>, die onder leid<strong>in</strong>g van bov<strong>en</strong>g<strong>en</strong>oemde<br />
mann<strong>en</strong> de fabriek<strong>en</strong> <strong>in</strong> de omligg<strong>en</strong>de plaats<strong>en</strong> zoud<strong>en</strong> bezoek<strong>en</strong> om <strong>in</strong>licht<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
<strong>in</strong> te w<strong>in</strong>n<strong>en</strong>. Daartoe had iedere commissie e<strong>en</strong> lijstje van vrag<strong>en</strong>, waarop zij<br />
zoo nauwkeurig mogelijk het antwoord moest tracht<strong>en</strong> te verkrijg<strong>en</strong>.<br />
Acht dag<strong>en</strong> later kwam<strong>en</strong> die commissiën bije<strong>en</strong> <strong>en</strong> nu wist m<strong>en</strong> niet alle<strong>en</strong> wat de<br />
fabriek<strong>en</strong> te Oosterhout, Dong<strong>en</strong>, Rij<strong>en</strong>, Ooste<strong>in</strong>d <strong>en</strong> Chaam aan opricht<strong>in</strong>g hadd<strong>en</strong><br />
gekost, maar ook met welk<strong>en</strong> gunstig<strong>en</strong> uitslag zij werkt<strong>en</strong> kortom m<strong>en</strong> wist nu<br />
wat m<strong>en</strong> wet<strong>en</strong> moest. Daarop werd opnieuw e<strong>en</strong> algeme<strong>en</strong>e vergader<strong>in</strong>g belegd,<br />
waarop verslag werd gedaan van het onderzoek <strong>en</strong> de volg<strong>en</strong>de vergader<strong>in</strong>g bepaald<br />
op 14 dag<strong>en</strong> later. Ieder had dan tijd zich te bed<strong>en</strong>k<strong>en</strong>.<br />
De zaak kreeg to<strong>en</strong> spoedig haar beslag. In de eerstvolg<strong>en</strong>de vergader<strong>in</strong>g teld<strong>en</strong><br />
de deelnemers sam<strong>en</strong> ongeveer 300 koei<strong>en</strong>.<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 13<br />
© B. Hulshof
De daaropvolg<strong>en</strong>de vergader<strong>in</strong>g was gewijd aan e<strong>en</strong> lez<strong>in</strong>g van d<strong>en</strong> heer J.B.<br />
Lips, zuivelconsul<strong>en</strong>t te ‘s-Hertog<strong>en</strong>bosch, <strong>en</strong> het resultaat was gunstig: bij het<br />
e<strong>in</strong>de der vergader<strong>in</strong>g gav<strong>en</strong> zich 89 deelnemers op met 493 koei<strong>en</strong>. Dit groote<br />
aantal hadd<strong>en</strong> we vooral te dank<strong>en</strong> aan Heusd<strong>en</strong>hout, dat bijna geheel toetrad b<strong>en</strong>ev<strong>en</strong>s<br />
e<strong>en</strong> vijftal led<strong>en</strong> uit Teter<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. Nu was de opricht<strong>in</strong>g verzekerd.<br />
Op de volg<strong>en</strong>de algeme<strong>en</strong>e vergader<strong>in</strong>g werd bij acclamatie het bestuur gekoz<strong>en</strong><br />
dat bestond uit:<br />
Chr. A. Oom<strong>en</strong> presid<strong>en</strong>t, Ant. Oom<strong>en</strong> vice presid<strong>en</strong>t, Ger. Kríellaars p<strong>en</strong>n<strong>in</strong>gmeester,<br />
C.v.d. Poel secretarisboekhouder <strong>en</strong> de gewone led<strong>en</strong> P. Oon<strong>in</strong>cx, Corn.<br />
Janss<strong>en</strong>s Azn, Walt.v. Hooydonk <strong>en</strong> Jac. Oom<strong>en</strong>, terwijl Adr. Bru<strong>in</strong>s, Adr. v.<br />
Kaam, Joh.v. Riel, H. Janss<strong>en</strong>s Jzn., Adr.v. Beek <strong>en</strong> Corn. Meeuwiss<strong>en</strong> tot commissariss<strong>en</strong><br />
werd<strong>en</strong> b<strong>en</strong>oemd. Dit bestuur kreeg volmacht de zaak verder tot stand<br />
te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>. Onnodig te zegg<strong>en</strong>, dat dit spoediger was gezegd dan gedaan, daar het<br />
bestuur e<strong>en</strong> groote verantwoordelijkheid op zich laadde <strong>en</strong> er vele moeit<strong>en</strong> <strong>en</strong> zorg<strong>en</strong><br />
aan verbond<strong>en</strong> war<strong>en</strong>.<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 14<br />
© B. Hulshof
Vreemd, over de oude school werd niet meer gerept. Dit was echter om verschill<strong>en</strong>de<br />
red<strong>en</strong><strong>en</strong>:<br />
Ie. Was van het oude gebouw niet gemakkelijk e<strong>en</strong> fabriek te mak<strong>en</strong>, die voldeed<br />
aan de eisch<strong>en</strong>, daarvoor gesteld?<br />
2e. Door het toetred<strong>en</strong> van Heusd<strong>en</strong>hout <strong>en</strong> het achterblijv<strong>en</strong> van Lijndonk kon<br />
m<strong>en</strong> niet zegg<strong>en</strong>, dat de fabriek daar (plaats van de oude school) op haar plaats<br />
stond, <strong>en</strong> e<strong>in</strong>delijk.<br />
3e. De school zou niet verkocht word<strong>en</strong> voor het e<strong>in</strong>de van 1901, <strong>en</strong> dan zou m<strong>en</strong><br />
liefst de fabriek reeds <strong>in</strong> werk<strong>in</strong>g zi<strong>en</strong>, daar de w<strong>in</strong>termaand<strong>en</strong> de beste zijn.<br />
Aldra was m<strong>en</strong> er<strong>in</strong> geslaagd aan het kruispunt van <strong>Bavel</strong>sche, Heusd<strong>en</strong>houtsche<br />
<strong>en</strong> G<strong>in</strong>nek<strong>en</strong>sche Ste<strong>en</strong>weg<strong>en</strong> e<strong>en</strong> geschikt terre<strong>in</strong> voor de som van f 675,- te koop<strong>en</strong>.<br />
Na vele onderhandel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> beraadslag<strong>in</strong>g<strong>en</strong> kwam m<strong>en</strong> er e<strong>in</strong>delijk toe, aan de<br />
architect<strong>en</strong> Oomes <strong>en</strong> van der Pas het ontwerp<strong>en</strong> van het fabrieksgebouw op te<br />
drag<strong>en</strong> <strong>en</strong> aan de firma Boeke <strong>en</strong> Huidekoper de lever<strong>in</strong>g van d<strong>en</strong> <strong>in</strong>v<strong>en</strong>taris voor<br />
de som van f 8500,-.<br />
Aangezi<strong>en</strong> m<strong>en</strong> het werk liefst door de ambachtslied<strong>en</strong> van het dorp liet vervaardig<strong>en</strong>,<br />
werd gedeeltelijk bij de <strong>in</strong>schrijv<strong>in</strong>g <strong>en</strong> gedeeltelijk bij overe<strong>en</strong>komst het bouw<strong>en</strong><br />
der fabriek opgedrag<strong>en</strong> aan W. Havermans, metselaar, voor de som van f<br />
3990,- <strong>en</strong> M. Meeuwiss<strong>en</strong>, timmerman, voor de som van f 2766,-; de schoorste<strong>en</strong><br />
zou door e<strong>en</strong> specialist <strong>in</strong> dat vak word<strong>en</strong> opgetrokk<strong>en</strong>.<br />
Het bestuur was aangerad<strong>en</strong> geword<strong>en</strong>, zoo vroeg mogelijk e<strong>en</strong> direkteur te b<strong>en</strong>oem<strong>en</strong>,<br />
waartoe J.H. van Geldrop werd gekoz<strong>en</strong>, to<strong>en</strong>maals direkteur te Tubberg<strong>en</strong>,<br />
op e<strong>en</strong> salaris van .f 600,-. De direkteur trad 1 Juni <strong>in</strong> functie,to<strong>en</strong> ook met<br />
het bouw<strong>en</strong> e<strong>en</strong> aanvang werd g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>.<br />
Op d<strong>en</strong> bepaald<strong>en</strong> datum, 1 Oktober 1901, werd de fabriek als voltooid opgeleverd<br />
<strong>en</strong> d<strong>en</strong> 2e oktober plechtig geop<strong>en</strong>d, waarbij de Hoog Eerw. Heer W.H. van<br />
Hees, dek<strong>en</strong> <strong>en</strong> kanunnik <strong>en</strong> pastoor dezer parochie, de plechtighed<strong>en</strong> der <strong>in</strong>wijd<strong>in</strong>g<br />
verrichtte, <strong>en</strong> de fabriek <strong>en</strong> daarbij de geheele ondernem<strong>in</strong>g onder de bescherm<strong>in</strong>g<br />
stelde van de H. Brigida bijzondere beschermster van het rundvee, wier<br />
beelt<strong>en</strong>is <strong>in</strong> e<strong>en</strong> nis voor de fabriek prijkt, <strong>en</strong> wier naam de coöperatie draagt.”<br />
Tot zover het letterlijk verslag van de to<strong>en</strong>malige secretaris. Wij zull<strong>en</strong> <strong>in</strong> de loop van<br />
de volg<strong>en</strong>de bladzijd<strong>en</strong> nog wat uitgebreider terugkom<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> aantal details die bij<br />
de opricht<strong>in</strong>g van de ver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g <strong>en</strong> <strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g van de fabriek vermeld<strong>en</strong>swaard zijn.<br />
Bij de docum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> van St. Brigida vond<strong>en</strong> wij ook e<strong>en</strong>: “Begroot<strong>in</strong>g <strong>en</strong> Omschrijv<strong>in</strong>g<br />
van: e<strong>en</strong>e volledige te saâmstell<strong>in</strong>g van natuur<strong>boter</strong>werktuig<strong>en</strong> voor: e<strong>en</strong>e Complete<br />
Natuur<strong>boter</strong>fabriek, D<strong>en</strong> Heer D. Manders G<strong>in</strong>nek<strong>en</strong>” van de ‘s Hertog<strong>en</strong>bossche-<br />
Mach<strong>in</strong>efabriek van H<strong>en</strong>ri Grasso.<br />
Wie was deze heer Manders <strong>en</strong> wat was zijn relatie met e<strong>en</strong> <strong>boter</strong>fabriek? In het verdere<br />
vervolg van de geschied<strong>en</strong>is kom<strong>en</strong> wij zijn naam niet meer teg<strong>en</strong>.<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 15<br />
© B. Hulshof
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 16<br />
© B. Hulshof
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 17<br />
© B. Hulshof
H<strong>en</strong>drik Manders was bankwerker <strong>en</strong> woonde aan de Dorpsstraat A 204a te G<strong>in</strong>nek<strong>en</strong>.<br />
Zijn officiële naam was weliswaar H<strong>en</strong>drik, maar het was heel gebruikelijk dat<br />
hij met Driek of Dirk werd aangesprok<strong>en</strong>. In 1889 kwam hij <strong>in</strong> het G<strong>in</strong>nek<strong>en</strong> won<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> huwde er mevrouw de Kanter, de weduwe van de geme<strong>en</strong>tebode. Zij woond<strong>en</strong><br />
to<strong>en</strong> onder <strong>in</strong> het geme<strong>en</strong>tehuis. Daar Christiaan Oom<strong>en</strong> <strong>in</strong> zijn hoedanigheid als wethouder<br />
<strong>en</strong> voordi<strong>en</strong> als raadslid nogal e<strong>en</strong>s <strong>in</strong> het geme<strong>en</strong>tehuis vertoefde mog<strong>en</strong> wij<br />
veronderstell<strong>en</strong> dat hij bij die geleg<strong>en</strong>hed<strong>en</strong> D(riek) Manders ontmoet <strong>en</strong> wellicht gek<strong>en</strong>d<br />
heeft. Wij mog<strong>en</strong> aannem<strong>en</strong> dat het beroep van bankwerker k<strong>en</strong>nis van mach<strong>in</strong>erieën<br />
<strong>en</strong> de werk<strong>in</strong>g daarvan <strong>in</strong>hield. E<strong>en</strong> algem<strong>en</strong>e ori<strong>en</strong>tatie <strong>in</strong> de naaste bek<strong>en</strong>de<br />
omgev<strong>in</strong>g om e<strong>en</strong> begrot<strong>in</strong>g <strong>en</strong> omschrijv<strong>in</strong>g van werktuig<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> <strong>boter</strong>fabriek<br />
te verkrijg<strong>en</strong> lag voor de hand<br />
De ver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g opgericht<br />
De akte van opricht<strong>in</strong>g werd verled<strong>en</strong> te <strong>Bavel</strong> op 17 april 1901 t<strong>en</strong> koffiehuize van<br />
Cornelis Bruijn<strong>in</strong>ckx voor Jhr.Mr. R.F.M.A. de Roy, notaris te Teter<strong>in</strong>g<strong>en</strong>.<br />
Vermeld word<strong>en</strong> 88 boer<strong>en</strong> met totaal 491 koei<strong>en</strong> <strong>en</strong> zij werd<strong>en</strong> als zodanig ook <strong>in</strong>geschrev<strong>en</strong><br />
<strong>in</strong> het led<strong>en</strong>register zoals werd vereist door de: “Wet van d<strong>en</strong> 17d<strong>en</strong> November<br />
1876, tot regel<strong>in</strong>g der coöperatieve vere<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g<strong>en</strong>.”<br />
In bijlage 2 v<strong>in</strong>dt m<strong>en</strong> de nam<strong>en</strong> van de oprichters met het aantal <strong>in</strong>geschrev<strong>en</strong> koei<strong>en</strong>.<br />
Het bestuur kon nu verder <strong>en</strong> de opricht<strong>in</strong>gskost<strong>en</strong> zoals, aankoop van het terre<strong>in</strong>,<br />
sticht<strong>in</strong>g van gebouw<strong>en</strong>, aanschaff<strong>in</strong>g van mach<strong>in</strong>erieën <strong>en</strong> dergelijke, alsmede het<br />
b<strong>en</strong>odigde bedrijfskapitaal werd<strong>en</strong> verkreg<strong>en</strong> door het uitgev<strong>en</strong> van schuldbriev<strong>en</strong> ad.<br />
vijfhonderd guld<strong>en</strong>. De eerste l<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> verstrekt door:<br />
datum naam bedrag<br />
1 juli Joanna van d<strong>en</strong> Broek .f 2000,-<br />
21 juli Erve G. Bru<strong>in</strong>s .f 500,-<br />
16 aug. Adrianus van Roz<strong>en</strong>daal, Gilze .f 1000,-<br />
5 sep. Wed. Gerardus Voermans .f 1000,-<br />
5 sep. Adrianus <strong>en</strong> Adriana Voermans .f 2000,-<br />
9 sep. Erve G. Bru<strong>in</strong>s .f 1500,<br />
13 sep. Adrianus van Roz<strong>en</strong>daal, Gilze .f 1000,-<br />
13 sep. Petrus Brouwers, Gilze .f 2000,-<br />
12 okt. Erve G. Bru<strong>in</strong>s .f 2000,-<br />
4 nov. Petrus Oon<strong>in</strong>cx .f 1000,-<br />
4 nov. Wed. W. Kriellaars .f 1000,-<br />
Voor zover te achterhal<strong>en</strong> was, werd<strong>en</strong> later ook nog l<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> verstrekt door: Maria<br />
Oon<strong>in</strong>cx, <strong>Bavel</strong>; Joh. van Eyl, Heusd<strong>en</strong>hout; Joh. Roovers, Teter<strong>in</strong>g<strong>en</strong>; Waltherus<br />
van Hooydonk, <strong>Bavel</strong>; Chr. A. Oom<strong>en</strong>, <strong>Bavel</strong>; Chr. Snoeys, Strijbeek; (?) Anssems,<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 18<br />
© B. Hulshof
Gilze, waarbij de aantek<strong>en</strong><strong>in</strong>g gemaakt moet word<strong>en</strong> dat de lijst hiermee beslist niet<br />
compleet was.<br />
De r<strong>en</strong>te welke betaald moest word<strong>en</strong> vond m<strong>en</strong> toch wel aan de forse kant (4%!) <strong>en</strong><br />
dat ontlokte <strong>in</strong> jaarvergader<strong>in</strong>g<strong>en</strong> nogal e<strong>en</strong>s de nodige opmerk<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. Het bestuur verweerde<br />
zich daarteg<strong>en</strong> dat bij de opricht<strong>in</strong>g moeilijk geld van 327 verkrijgbaar was, te<br />
meer “daar het vertrouw<strong>en</strong> <strong>in</strong> welslag<strong>en</strong> dezer coöperati<strong>en</strong> to<strong>en</strong> nog niet zo groot<br />
was”.<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 19<br />
© B. Hulshof
Waar bleef de ged<strong>en</strong>kste<strong>en</strong>?<br />
De ged<strong>en</strong>kste<strong>en</strong> welke aan de voorzijde van de fabriek was <strong>in</strong>gemetseld, dateert uit<br />
het jaar 1902 <strong>en</strong> heeft tot aan de sloop de voorgevel gesierd. In e<strong>en</strong> gezam<strong>en</strong>lijke vergader<strong>in</strong>g<br />
van bestuur <strong>en</strong> commissariss<strong>en</strong> op 18 januari 1902:”....werd nog e<strong>en</strong> besliss<strong>in</strong>g<br />
g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> omtr<strong>en</strong>t, het plaats<strong>en</strong> van d<strong>en</strong> ged<strong>en</strong>kste<strong>en</strong>, waar<strong>in</strong> de nam<strong>en</strong> van het<br />
dagelijks bestuur zull<strong>en</strong> gebeiteld word<strong>en</strong>.”<br />
OPGERICHT<br />
9 OCTOBER 1901<br />
CH.A.OOMEN pres.<br />
ANT.OOMEN vice pres.<br />
GER.A.KRIELLAARS p<strong>en</strong>n.<br />
C.V.D.POEL secr.<br />
Het is jammer dat bij de sloop van de fabriek <strong>in</strong> 1980 door onbek<strong>en</strong>d<strong>en</strong> deze ste<strong>en</strong> uit<br />
de muur werd gehaald <strong>en</strong> is meeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>.<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 20<br />
© B. Hulshof
De mann<strong>en</strong> van het eerste uur.<br />
In elke geme<strong>en</strong>schap, groot of kle<strong>in</strong>, zijn altijd m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> te v<strong>in</strong>d<strong>en</strong> die als natuurlijke<br />
leiders naar vor<strong>en</strong> kom<strong>en</strong>. Niet <strong>in</strong> het m<strong>in</strong>st werd dit verworv<strong>en</strong> door organisatiegevoel<br />
<strong>en</strong> de gave van het woord waardoor m<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> opvatt<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, waarvan zij de<br />
vertolkers war<strong>en</strong>, voor ander<strong>en</strong> herk<strong>en</strong>baar werd<strong>en</strong>. Hierdoor g<strong>en</strong>ot<strong>en</strong> zij vertrouw<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong>. In het voorgaande zijn de oprichters al g<strong>en</strong>oemd, maar wie war<strong>en</strong> zij,<br />
deze voormann<strong>en</strong> <strong>in</strong> het dorp <strong>Bavel</strong>? Wij hadd<strong>en</strong> niet de beschikk<strong>in</strong>g over foto's van<br />
alle bestuursled<strong>en</strong> van het eerste uur, maar <strong>en</strong>ige g<strong>en</strong>ealogische gegev<strong>en</strong>s verlev<strong>en</strong>dig<strong>en</strong><br />
wellicht de persoon <strong>in</strong> kwestie.<br />
1. De voorzitter, Christiaan Adriaan Oom<strong>en</strong>, werd gebor<strong>en</strong> te <strong>Bavel</strong> op 17 augustus<br />
1837 <strong>en</strong> bij de opricht<strong>in</strong>g <strong>in</strong> 1901 was hij 64 jaar. Sedert 1867 was hij lid van de<br />
geme<strong>en</strong>teraad, <strong>en</strong> op 23 december 1899 werd hij tot wethouder b<strong>en</strong>oemd. Deze<br />
functie vervulde hij tot aan zijn overlijd<strong>en</strong> op 9 december 1916. Hij was gehuwd<br />
met Adriana Hel<strong>en</strong>a Oom<strong>en</strong>, gebor<strong>en</strong> te Pr<strong>in</strong>c<strong>en</strong>hage op 14 juni 1847. Hij woonde<br />
<strong>in</strong> <strong>Bavel</strong> op B 47.<br />
2. Antonius Oom<strong>en</strong>, ondervoorzitter van de coöperatie werd gebor<strong>en</strong> te <strong>Bavel</strong> op 20<br />
februari 1851 <strong>en</strong> was bij de opricht<strong>in</strong>g 50 jaar. In 1899 werd hij gekoz<strong>en</strong> tot lid<br />
van de geme<strong>en</strong>teraad maar lang heeft hij deze functie niet mog<strong>en</strong> vervull<strong>en</strong>, noch<br />
die van ondervoorzitter. Nog vóór de fabriek <strong>in</strong> bedrijf g<strong>in</strong>g overleed hij op 16 augustus<br />
1901. In 1886 woonde hij op het adres IJpelaar B 5. Hij was gehuwd met<br />
Adriana Luikx, gebor<strong>en</strong> te Ett<strong>en</strong> 12 mei 1851.<br />
3. Gerardus Adrianus Kriellaars, p<strong>en</strong>n<strong>in</strong>gmeester, werd gebor<strong>en</strong> te <strong>Bavel</strong> 1 november<br />
1870 <strong>en</strong> hij was 30 jaar to<strong>en</strong> hij bestuurslid werd <strong>en</strong> daarmee ook de jongste<br />
van het illustere gezelschap. Hij heeft e<strong>en</strong> lange reeks van jar<strong>en</strong> deel uitgemaakt<br />
van het bestuur (zie ook bijlage 1). Hij was gehuwd met Maria Brigitta Rops uit<br />
Teter<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, geb.4 juni 1871. Hij woonde te <strong>Bavel</strong> op B 51b <strong>en</strong> overleed er op 21<br />
maart 1950.<br />
4. Cornelis van der Poel werd 2 november 1854 <strong>in</strong> Schiedam gebor<strong>en</strong>. Hij was gehuwd<br />
met Maria Elizabeth Berd<strong>in</strong>a Schaap. Voor hij zich vp 7 juli 1883 <strong>in</strong> <strong>Bavel</strong><br />
vestigde, was hij reeds hoofd der school <strong>in</strong> Wouwse Plantage. Hij was bijna 46<br />
jaar to<strong>en</strong> hij bij de opricht<strong>in</strong>g betrokk<strong>en</strong> werd. Zijn kundigheid, opleid<strong>in</strong>g alsmede<br />
de plaats <strong>in</strong> de dorpsgeme<strong>en</strong>schap (hoofd der school) maakt<strong>en</strong> hem tot e<strong>en</strong> m<strong>in</strong> of<br />
meer c<strong>en</strong>trale persoon. De functie van secretarisboekhouder <strong>in</strong> het bestuur was<br />
duidelijk e<strong>en</strong> vertrouw<strong>en</strong>spositie. Tot 1925 hebb<strong>en</strong> de Van der Poels <strong>in</strong> <strong>Bavel</strong> gewoond.<br />
Daarna vestigde het echtpaar zich <strong>in</strong> Rotterdam.<br />
5. Cornelis Janss<strong>en</strong>s Adr. zn. was bij de opricht<strong>in</strong>g <strong>in</strong> 1901 30 jaar <strong>en</strong> slechts <strong>en</strong>kele<br />
dag<strong>en</strong> ouder dan zijn collega Gerrit Kriellaars. Hij werd gebor<strong>en</strong> te <strong>Bavel</strong> op 29<br />
oktober 1870 <strong>en</strong> huwde Sophia Adriana van Hoek, gebor<strong>en</strong> te Gilze op 26 sep-<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 21<br />
© B. Hulshof
tember 1867. Twee <strong>en</strong> tw<strong>in</strong>tig jaar lang was hij bestuurslid. Hij woonde op Tervoort<br />
B 107 <strong>en</strong> overleed 13 juni 1926.<br />
6. Waltherus van Hooydonk, werd 12 juli 1867 te <strong>Bavel</strong> gebor<strong>en</strong> <strong>en</strong> was 33 jaar bij<br />
de opricht<strong>in</strong>g van St. Brigida. Zijn woonadres was <strong>in</strong> 1897 B 104 IJpelaare<strong>in</strong>d.<br />
Hij huwde met Maria Cathar<strong>in</strong>a Ko<strong>en</strong>raads, gebor<strong>en</strong> te Teter<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, 19 september<br />
1873. Hij overleed op 11 mei 1925.<br />
7. Petrus Oon<strong>in</strong>cx, werd <strong>in</strong> Pr<strong>in</strong>c<strong>en</strong>hage gebor<strong>en</strong> op 27 februari 1833 <strong>en</strong> was de nestor<br />
van het bestuur t<strong>en</strong> tijde van de opricht<strong>in</strong>g, namelijk 68 jaar. Hij was gehuwd<br />
met Johanna Ph<strong>en</strong><strong>in</strong>ckx uit Oosterhout, gebor<strong>en</strong> op 9 januari 1844. Eerst woonde<br />
hij op het adres B 18 (<strong>in</strong> 1880) <strong>en</strong> later op B 17 b. Hij overleed 10 april 1919.<br />
8. Jacobus Petrus Oom<strong>en</strong> was de derde „Oom<strong>en</strong>” <strong>in</strong> het bestuur <strong>en</strong> 39 jaar bij de opricht<strong>in</strong>g.<br />
Hij werd gebor<strong>en</strong> te G<strong>in</strong>nek<strong>en</strong> op 27 maart 1862 <strong>en</strong> woonde <strong>in</strong> Heusd<strong>en</strong>hout<br />
op A 577. Op 7 december vertrok hij naar Teter<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. Hij volgde Antonie<br />
Oom<strong>en</strong> op als ondervoorzitter.<br />
Zijn echtg<strong>en</strong>ote was Cathar<strong>in</strong>a Oon<strong>in</strong>cx geb. te Pr<strong>in</strong>c<strong>en</strong>hage op 22 mei 1856.<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 22<br />
© B. Hulshof
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 23<br />
© B. Hulshof
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 24<br />
© B. Hulshof
De statut<strong>en</strong><br />
Wij hebb<strong>en</strong> <strong>in</strong> het voorgaande terloops al opgemerkt dat de ver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g op 17 april<br />
1901 werd opgericht. Daarbij is nog niets gezegd over wat <strong>in</strong> de statut<strong>en</strong> vermeld was<br />
omtr<strong>en</strong>t e<strong>en</strong> aantal belangrijke zak<strong>en</strong> zoals:<br />
- het lidmaatschap<br />
- bestuurders, commissariss<strong>en</strong> <strong>en</strong> beheer - vergader<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
- wijzig<strong>in</strong>g van de statut<strong>en</strong> <strong>en</strong> ontb<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g der ver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g<br />
Over naam <strong>en</strong> doel van de ver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g hebb<strong>en</strong> wij reeds gesprok<strong>en</strong>.<br />
Het lidmaatschap<br />
Alle led<strong>en</strong> van de ver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g werd<strong>en</strong> <strong>in</strong>geschrev<strong>en</strong> <strong>in</strong> het led<strong>en</strong>register met vermeld<strong>in</strong>g<br />
van het aantal melkkoei<strong>en</strong>, waarmee de basis voor de aansprakelijkheid vastgelegd<br />
<strong>en</strong> de stemm<strong>en</strong>verhoud<strong>in</strong>g geregeld was. Immers meer koei<strong>en</strong> betek<strong>en</strong>de meer<br />
stemm<strong>en</strong>. Led<strong>en</strong> met één, twee of drie koei<strong>en</strong> hadd<strong>en</strong> één stem; deelnemers met<br />
vier,vijf of zes koei<strong>en</strong> twee stemm<strong>en</strong> <strong>en</strong> zij die meer dan zes koei<strong>en</strong> hadd<strong>en</strong> kond<strong>en</strong><br />
drie stemm<strong>en</strong> uitbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> de algem<strong>en</strong>e vergader<strong>in</strong>g.<br />
Toetred<strong>en</strong> als lid van de ver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g kon geschied<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> schriftelijk verzoek te<br />
richt<strong>en</strong> aan het Bestuur, <strong>en</strong> <strong>in</strong> de eerstvolg<strong>en</strong>de led<strong>en</strong>vergader<strong>in</strong>g werd bij meerderheid<br />
van stemm<strong>en</strong> daarover beslist. Elk nieuw lid betaalde voor elke koe e<strong>en</strong> <strong>in</strong>leggeld,<br />
dat ieder jaar opnieuw <strong>in</strong> de algem<strong>en</strong>e vergader<strong>in</strong>g werd vastgesteld. Ook was<br />
<strong>in</strong> de statut<strong>en</strong> bepaald dat elk lid op 1 mei <strong>en</strong> 1 november van ieder jaar zijn aantal<br />
melkgev<strong>en</strong>de koei<strong>en</strong> bij de direkteur moest opgev<strong>en</strong>. De secretaris hield daartoe e<strong>en</strong><br />
register bij. Dit register geeft ons e<strong>en</strong> goed <strong>in</strong>zicht <strong>in</strong> het verloop van de veebezett<strong>in</strong>g<br />
op de gem<strong>en</strong>gde bedrijv<strong>en</strong> van weleer (zie ook bijlage 3)<br />
Volledigheidshalve vermeld<strong>en</strong> wij nog dat het lidmaatschap ophoudt om de volg<strong>en</strong>de<br />
“geldige red<strong>en</strong><strong>en</strong>”:<br />
1. overlijd<strong>en</strong><br />
2. verander<strong>in</strong>g van woonplaats naar buit<strong>en</strong> d<strong>en</strong> kr<strong>in</strong>g der ver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g.<br />
3. geheel opgev<strong>en</strong> van het landbouwbedrijf of de melkerij"<br />
De onder 2 <strong>en</strong> 3 g<strong>en</strong>oemde red<strong>en</strong><strong>en</strong> war<strong>en</strong> ter besliss<strong>in</strong>g van het bestuur, dat er niet<br />
voor schroomde zijn rechtmatigheid van handel<strong>en</strong> tot voor de rechtbank te verdedig<strong>en</strong>.<br />
Gelukkig kwam dit niet vaak voor <strong>en</strong> zij had daarvoor overig<strong>en</strong>s de machtig<strong>in</strong>g<br />
van de algem<strong>en</strong>e vergader<strong>in</strong>g nodig.<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 25<br />
© B. Hulshof
estuurders, commissariss<strong>en</strong> <strong>en</strong> beheer<br />
Voor het beheer van de organisatie was bepaald dat het bestuur bestond uit 7 led<strong>en</strong>,<br />
die <strong>in</strong> de algem<strong>en</strong>e vergader<strong>in</strong>g werd<strong>en</strong> gekoz<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> termijn van 4 jaar. Om de<br />
twee jaar trad<strong>en</strong> eerst 3 <strong>en</strong> daarna 4 led<strong>en</strong> af. Het toezicht op de handel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van het<br />
bestuur werd uitgeoef<strong>en</strong>d door t<strong>en</strong>m<strong>in</strong>ste 6 commissariss<strong>en</strong>, door de led<strong>en</strong> b<strong>en</strong>oemd<br />
<strong>en</strong> waarvan de helft elke 2 jaar aftrad. Het bestuur had de verplicht<strong>in</strong>g om aan de<br />
commissariss<strong>en</strong> alle verlangde <strong>in</strong>licht<strong>in</strong>g<strong>en</strong> te verschaff<strong>en</strong> omtr<strong>en</strong>t beheer, <strong>in</strong>zage te<br />
gev<strong>en</strong> <strong>in</strong> de boek<strong>en</strong> <strong>en</strong> bescheid<strong>en</strong>, de kas te lat<strong>en</strong> controler<strong>en</strong> <strong>en</strong> het reservefonds te<br />
verifier<strong>en</strong>. “De eig<strong>en</strong>lijke fabricage <strong>en</strong> adm<strong>in</strong>istratie der ver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g werd opgedrag<strong>en</strong><br />
aan e<strong>en</strong> deskundige direkteur”, onder onmiddellijk toezicht van de bestuursled<strong>en</strong>.<br />
Ook b<strong>en</strong>oemde <strong>en</strong> ontsloeg het bestuur het fabriekspersoneel.<br />
vergader<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
De vergader<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van de led<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> gehoud<strong>en</strong> bij oproep<strong>in</strong>g onder leid<strong>in</strong>g van het<br />
bestuur. De k<strong>en</strong>nisgev<strong>in</strong>g daarvan werd aan de fabriek aangeplakt. B<strong>in</strong>n<strong>en</strong> 3 maand<strong>en</strong><br />
na afloop van het boekjaar moest het bestuur rek<strong>en</strong><strong>in</strong>g <strong>en</strong> verantwoord<strong>in</strong>g aflegg<strong>en</strong><br />
aan de algem<strong>en</strong>e vergader<strong>in</strong>g. Na goedkeur<strong>in</strong>g di<strong>en</strong>de dan b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> e<strong>en</strong> maand de rek<strong>en</strong><strong>in</strong>g<br />
<strong>en</strong> verantwoord<strong>in</strong>g gedeponeerd te word<strong>en</strong> ter griffie van het kantongerecht te<br />
Breda.<br />
wijzig<strong>in</strong>g van de statut<strong>en</strong><br />
Wijzig<strong>in</strong>g van de statut<strong>en</strong> kon niet geschied<strong>en</strong> dan <strong>in</strong> e<strong>en</strong> daartoe bijzonder belegde<br />
vergader<strong>in</strong>g, waar m<strong>in</strong>st<strong>en</strong>s tweederde der led<strong>en</strong> teg<strong>en</strong>woordig of verteg<strong>en</strong>woordigd<br />
moest zijn <strong>en</strong> e<strong>en</strong> besluit kon alle<strong>en</strong> word<strong>en</strong> g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> met tweederde van de geldig<br />
uitgebrachte stemm<strong>en</strong>.<br />
In de loop van haar bestaan werd<strong>en</strong> de statut<strong>en</strong> vijf keer gewijzigd <strong>en</strong> wel op:<br />
11 dec. 1917 notaris Laurijss<strong>en</strong> te Teter<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
29 nov. 1921 notaris Laurijss<strong>en</strong> te Teter<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
20 juli 1923 notaris Laurijss<strong>en</strong> te Teter<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
27 okt. 1930 notaris Suys te Breda<br />
25 mrt. 1957 notaris Tierolff te Breda<br />
R.K.-Ver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g<br />
S<strong>in</strong>ds de opricht<strong>in</strong>g werd<strong>en</strong> de statut<strong>en</strong> voor het eerst gewijzigd <strong>in</strong> 1917 op 11 december<br />
<strong>en</strong> de volg<strong>en</strong>de wijzig<strong>in</strong>g was die van 29 november 1921 <strong>en</strong> daar<strong>in</strong> werd de katholiciteit<br />
van de coöperatie met nadruk vastgelegd.<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 26<br />
© B. Hulshof
Zo lez<strong>en</strong> wij: “Art.l. De Vere<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g draagt d<strong>en</strong> naam van “Roomsch Kath. Coöp.<br />
Stoomzuivelfabriek St. Brigida.”<br />
In art. 2. stond vermeld:<br />
“het doel <strong>en</strong> de werkkr<strong>in</strong>g dezer vere<strong>en</strong><strong>in</strong>g is: geme<strong>en</strong>schappelijke zuivelbereid<strong>in</strong>g<br />
<strong>en</strong> verkoop der verkreg<strong>en</strong> produkt<strong>en</strong>, met <strong>in</strong>begrip van alles wat<br />
middellijk of onmiddellijk,met die fabricage of di<strong>en</strong> verkoop <strong>in</strong> verband<br />
staat.”<br />
Aan art. 2. wordt toegevoegd:<br />
“Zij tracht haar doel te bereik<strong>en</strong> overe<strong>en</strong>komstig de Katholieke beg<strong>in</strong>sel<strong>en</strong><br />
die het maatschappelijk economisch lev<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> beheersch<strong>en</strong>.”<br />
Art.l6. wordt als volgt gelez<strong>en</strong>:<br />
“Voor het gewoon lidmaatschap wordt vereist dat m<strong>en</strong> R.C. zij, houder of<br />
houdster van melkkoei<strong>en</strong>, de bekwaamheid hebb<strong>en</strong> om verb<strong>in</strong>t<strong>en</strong>iss<strong>en</strong> aan te<br />
gaan <strong>en</strong> verder voldo<strong>en</strong> aan de eisch<strong>en</strong> <strong>in</strong> deze statut<strong>en</strong> of door de alg. vergader<strong>in</strong>g<br />
vastgesteld.<br />
Niet Katholiek<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> buit<strong>en</strong>gewoon lid zijn mits zij de Christelijke beg<strong>in</strong>sel<strong>en</strong><br />
omtr<strong>en</strong>t God, Huisgez<strong>in</strong> <strong>en</strong> Maatschappij huldig<strong>en</strong> <strong>en</strong> bekwaam zijn<br />
om verb<strong>in</strong>t<strong>en</strong>iss<strong>en</strong> aan te gaan. Zij hebb<strong>en</strong> de recht<strong>en</strong> als de gewone led<strong>en</strong><br />
behoud<strong>en</strong>s het passief <strong>en</strong> actief kiesrecht voor het Bestuur.”<br />
Art.26. wordt aan toegevoegd:<br />
“Aan het Bestuur wordt toegevoegd e<strong>en</strong> Geestelijk adviseur, die tot alle vergader<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
wordt g<strong>en</strong>oodigd. Hij heeft op de vergader<strong>in</strong>g e<strong>en</strong> adviseer<strong>en</strong>de<br />
stem, draagt ge<strong>en</strong> f<strong>in</strong>antieele verantwoordelijkheid <strong>en</strong> heeft recht van verzet<br />
teg<strong>en</strong> besluit<strong>en</strong> die teg<strong>en</strong> de Roomsch Katholieke beg<strong>in</strong>sel<strong>en</strong> <strong>in</strong>druisch<strong>en</strong>. In<br />
geval van dit verzet staat voor het Bestuur beroep op<strong>en</strong> bij d<strong>en</strong> Bisschop.”<br />
Zoals de lezer zal kunn<strong>en</strong> constater<strong>en</strong> zijn to<strong>en</strong> alle elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>in</strong>gebracht om van de<br />
stoomzuivelfabriek e<strong>en</strong> R.K. ver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g te mak<strong>en</strong>. M<strong>en</strong> zou g<strong>en</strong>eigd zijn te veronderstell<strong>en</strong><br />
dat de vorige z<strong>in</strong> wat spott<strong>en</strong>d bedoeld is, maar dit is niet het geval, <strong>in</strong>teg<strong>en</strong>deel.<br />
Het is louter e<strong>en</strong> vaststell<strong>in</strong>g van e<strong>en</strong> opvatt<strong>in</strong>g over werk<strong>en</strong> <strong>en</strong> gelov<strong>en</strong> zoals<br />
die zich <strong>in</strong> <strong>Bavel</strong> <strong>en</strong> elders <strong>in</strong> Brabant <strong>in</strong> de loop der tijd heeft ontwikkeld, waarbij<br />
niet verget<strong>en</strong> moet word<strong>en</strong> dat het dorpslev<strong>en</strong> <strong>in</strong> zeer grote mate bepaald werd door<br />
de boer<strong>en</strong>. Hun opvatt<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, <strong>in</strong>zicht<strong>en</strong> <strong>en</strong> handelwijz<strong>en</strong> drukt<strong>en</strong> e<strong>en</strong> behoud<strong>en</strong>d stempel<br />
op de plaatselijk sam<strong>en</strong>lev<strong>in</strong>g. Voeg daarbij dat zij nag<strong>en</strong>oeg allemaal katholiek<br />
war<strong>en</strong> <strong>en</strong> plaats<strong>en</strong> wij dit <strong>in</strong> e<strong>en</strong> tijd waar<strong>in</strong> het Roomse Lev<strong>en</strong> naar e<strong>en</strong> hoogtepunt<br />
groeide, dan is dit alles begrijpelijk <strong>en</strong> te verklar<strong>en</strong>.<br />
Ook aan de niet-katholiek<strong>en</strong> werd gedacht (art. 16) maar er zal wel niemand geweest<br />
zijn die e<strong>en</strong> onderzoek g<strong>in</strong>g <strong>in</strong>stell<strong>en</strong> naar de “christelijke beg<strong>in</strong>sel<strong>en</strong> omtr<strong>en</strong>t God,<br />
Huisgez<strong>in</strong> <strong>en</strong> Maatschappij..” Zeer markant is <strong>in</strong> art. 26 de uitdrukk<strong>in</strong>g dat de geestelijk<br />
adviseur “recht van verzet heeft.”Beroepsmogelijkheid “bij d<strong>en</strong> Bisschop” heeft<br />
het Bestuur nog achter de hand als zij het niet e<strong>en</strong>s zou zijn met het verzet van de<br />
geestelijk adviseur. De rol van de g<strong>en</strong>oemde functionaris <strong>in</strong> zo’n coöperatie mag anderzijds<br />
niet onderschat word<strong>en</strong> <strong>en</strong> met name <strong>in</strong> onderl<strong>in</strong>ge conflict<strong>en</strong> poogde hij verzo<strong>en</strong><strong>in</strong>g<br />
te bewerk<strong>en</strong> <strong>en</strong> kon e<strong>en</strong> aanspor<strong>in</strong>g van zijn kant juist het tij t<strong>en</strong> goede ker<strong>en</strong>.<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 27<br />
© B. Hulshof
Luisterde m<strong>en</strong> zondags <strong>in</strong> de kerk immers ook niet naar hem of was de vermoeidheid<br />
dan dermate groot van het zwoeg<strong>en</strong> <strong>in</strong> de week dat m<strong>en</strong> <strong>in</strong> slaap viel? E<strong>en</strong> aardig<br />
voorbeeld van wat de geestelijk adviseur te berde bracht <strong>in</strong> de algem<strong>en</strong>e vergader<strong>in</strong>g<br />
van 10 februari 1922 will<strong>en</strong> wij u niet onthoud<strong>en</strong>. Wij citer<strong>en</strong> de notulist:<br />
“Hierna werd het woord gevoerd door de Hoog Eerw. Geestelijk adviseur die <strong>in</strong><br />
e<strong>en</strong>e krachtige rede de ontwikkel<strong>in</strong>g <strong>en</strong> de bloei onzer Coöperatie hartelijk toejuichte,<br />
zijne beste w<strong>en</strong>sch<strong>en</strong> uite voor d<strong>en</strong> verdere bloei der Coöperatie zijn volle<br />
tevred<strong>en</strong>heid betuigde over het meer <strong>en</strong> meer bijwon<strong>en</strong> der H.Mis ter Eere v.d. H.<br />
Brigida des morg<strong>en</strong>s waarvoor sommige van verre war<strong>en</strong> opgekom<strong>en</strong>. Spr. juichte<br />
de e<strong>en</strong>sgez<strong>in</strong>dheid toe die <strong>in</strong> onze Coöperatie bestaat <strong>en</strong> spoorde all<strong>en</strong> aan tot verdere<br />
e<strong>en</strong>sgez<strong>in</strong>dheid <strong>en</strong> vertrouw<strong>en</strong> <strong>in</strong> het bestuur vooral <strong>in</strong> deze dag<strong>en</strong> van donkere<br />
vooruitzicht<strong>en</strong>, <strong>en</strong> vooral drukte Spr. de led<strong>en</strong> op het hart toch vooral het vertrouw<strong>en</strong><br />
te verlev<strong>en</strong>dig<strong>en</strong> op de machtige voorspraak van de H. Brigida opdat onder<br />
hare hoede <strong>en</strong> bescherm<strong>in</strong>g onze Coöperatie tot meerdere bloei moge gerak<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> ruim applaus had de Hoog Eerw. adviseur te oogst<strong>en</strong>".<br />
De Geestelijk adviseur<br />
Er zull<strong>en</strong> rond de eeuwwissel<strong>in</strong>g we<strong>in</strong>ig ver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> de Baronie zijn geweest welke<br />
ge<strong>en</strong> geestelijk adviseur hadd<strong>en</strong>. Zij war<strong>en</strong> immers nauw betrokk<strong>en</strong> bij al hetge<strong>en</strong><br />
<strong>in</strong> het dorp gebeurde. In de loop der jar<strong>en</strong> zijn de volg<strong>en</strong>de pastoors geestelijk adviseur<br />
van de coöperatie geweest:<br />
Dek<strong>en</strong> W. van Hees van 1901-1910<br />
Dek<strong>en</strong> Dr. P.G.H. Dirckx van 1910-1934<br />
Pastoor P. Do<strong>en</strong>s van 1934-1958<br />
Hierbij moet nog wel opgemerkt word<strong>en</strong> dat de pastoor <strong>en</strong> kapelaan van bijna elke<br />
ver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g geestelijk adviseur war<strong>en</strong>. Overig<strong>en</strong>s werd dek<strong>en</strong> Dr. Dirckx <strong>in</strong> 1919 b<strong>en</strong>oemd<br />
tot geestelijk adviseur van de Brabantse Zuivelbond. Deze b<strong>en</strong>oem<strong>in</strong>g was e<strong>en</strong><br />
gevolg van e<strong>en</strong> uitspraak van de bisschop van Breda om bij de statut<strong>en</strong>wijzig<strong>in</strong>g <strong>in</strong><br />
1919 voor te stell<strong>en</strong> de Brabantse Zuivelbond op katholieke grondslag te organiser<strong>en</strong>.<br />
Dit voorstel werd door e<strong>en</strong> 25-tal fabriek<strong>en</strong> gesteund <strong>en</strong> aang<strong>en</strong>om<strong>en</strong>.<br />
In 1920 werd door dek<strong>en</strong> Dirckx e<strong>en</strong> sociaal-economische cursus gegev<strong>en</strong>, waarvoor<br />
grote belangstell<strong>in</strong>g bestond. In het boek: “Zuivelcoöperatie <strong>in</strong> <strong>Nederland</strong>” van J.A.<br />
Geluk, wordt vermeld dat het “mede aan zijn <strong>in</strong>vloed te dank<strong>en</strong> was, dat m<strong>en</strong> <strong>in</strong> de<br />
Brabantse Zuivelbond al spoedig tot overleg kwam met de verteg<strong>en</strong>woordigers der<br />
arbeidersorganisaties <strong>en</strong> modelregel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> maakte voor arbeidsovere<strong>en</strong>komst<strong>en</strong>. Ook<br />
de regel<strong>in</strong>g van het p<strong>en</strong>sio<strong>en</strong>vraagstuk, waartoe <strong>in</strong> 1920 e<strong>en</strong> p<strong>en</strong>sio<strong>en</strong>fonds gesticht<br />
werd, kan m<strong>en</strong> tot deze werkzaamheid rek<strong>en</strong><strong>en</strong>.”<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 28<br />
© B. Hulshof
In <strong>Bavel</strong> werd <strong>in</strong> 1921 voor het eerst de geestelijk adviseur met name <strong>in</strong> de statut<strong>en</strong><br />
g<strong>en</strong>oemd <strong>en</strong> <strong>in</strong> 1930 nog e<strong>en</strong>s bevestigd. Was het dan ge<strong>en</strong> goed gebruik om nieuw<br />
begonn<strong>en</strong> zak<strong>en</strong> onder bescherm<strong>in</strong>g <strong>en</strong> zeg<strong>en</strong><strong>in</strong>g van de Heer of e<strong>en</strong> patroonheilige te<br />
br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>, opdat er zeg<strong>en</strong> op de ondernem<strong>in</strong>g zou rust<strong>en</strong>? Welnu wij hebb<strong>en</strong> al gezi<strong>en</strong><br />
dat dek<strong>en</strong> van Hees de fabriek plechtig <strong>in</strong>wijdde, maar hij was ook de behoeder van<br />
het geestelijk welzijn van de aan zijn zorg toevertrouwde parochian<strong>en</strong>. Dit “welzijn”<br />
was o.a. ook vastgelegd door de kerk <strong>in</strong> wett<strong>en</strong> <strong>en</strong> regels. Wanneer de zondagsheilig<strong>in</strong>g<br />
op e<strong>en</strong> of andere wijze <strong>in</strong> het ged<strong>in</strong>g mocht kom<strong>en</strong> war<strong>en</strong> de bestuurders wel zo<br />
verstandig tijdig advies <strong>in</strong> te w<strong>in</strong>n<strong>en</strong>, als hun dit al niet voorgeschrev<strong>en</strong> was. Mede <strong>in</strong><br />
dit licht gezi<strong>en</strong> wekt het dan ook ge<strong>en</strong> verbaz<strong>in</strong>g, wanneer dek<strong>en</strong> van Hees zich op 21<br />
december 1903 <strong>in</strong> e<strong>en</strong> brief tot het Bestuur richt, waar<strong>in</strong> hij disp<strong>en</strong>satie geeft voor het<br />
werk<strong>en</strong> op zon- <strong>en</strong> feestdag<strong>en</strong>. Wij lat<strong>en</strong> deze brief onverkort volg<strong>en</strong>.<br />
"Aan het Bestuur van de Stoomzuivelfabriek St. Brigida te <strong>Bavel</strong>.<br />
Met Bisschoppelijke machtig<strong>in</strong>g d.d. 21 <strong>en</strong> 19 December 1903 verle<strong>en</strong>t de<br />
ondergeteek<strong>en</strong>de aan uw bestuur tot opzegg<strong>in</strong>gs toe de volg<strong>en</strong>de disp<strong>en</strong>satie:<br />
1. Zoo dikwijls <strong>in</strong> d<strong>en</strong> loop van het jaar e<strong>en</strong> Zondag onmiddellijk door e<strong>en</strong><br />
feestdag wordt voorafgegaan of gevolgd of twee feestdag<strong>en</strong> onmiddellijk<br />
op elkander volg<strong>en</strong>, mag de reeds ontroomde melk gekarnd word<strong>en</strong> op<br />
d<strong>en</strong> 2n dag.<br />
2. Wanneer deze ope<strong>en</strong>volg<strong>in</strong>g van Zon-<strong>en</strong> feestdag of van twee feestdag<strong>en</strong><br />
zich voordoet <strong>in</strong> de maand<strong>en</strong> Mei, Juni, Juli, Augustus <strong>en</strong> September,<br />
mag bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> de versche melk op e<strong>en</strong> dier dag<strong>en</strong> naar de fabriek vervoerd<br />
<strong>en</strong> daar ontroomd word<strong>en</strong>. Ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s is dit geoorloofd, wanneer<br />
met Kerstmis drie Zon <strong>en</strong> feestdag<strong>en</strong> onmiddellijk op elkander volg<strong>en</strong>.<br />
Hierbij wordt echter bepaald: a) dat nimmer worde gewerkt op d<strong>en</strong> In<br />
Kerstdag, b) dat het aanvoer<strong>en</strong> der melk, zoo het e<strong>en</strong>igz<strong>in</strong>s mogelijk is,<br />
afgeloop<strong>en</strong> zij voor het beg<strong>in</strong> der Di<strong>en</strong>st<strong>en</strong> <strong>in</strong> de kerk, c) dat de fabriek,<br />
na het aanvoer<strong>en</strong> der melk tijd<strong>en</strong>s het ontroom<strong>en</strong> <strong>en</strong> tijd<strong>en</strong>s het karn<strong>en</strong>,<br />
aan de straatzijde zooveel mogelijk geslot<strong>en</strong> worde gehoud<strong>en</strong>, d) dat de<br />
geestelijkheid ter voorkom<strong>in</strong>g van misbruik<strong>en</strong> nauwkeurig toezie, of de<br />
gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> deze disp<strong>en</strong>satie niet word<strong>en</strong> overschred<strong>en</strong>.<br />
<strong>Bavel</strong> 21 December 1903<br />
W. van Hees pastoor-dek<strong>en</strong><br />
Gelieve deze disp<strong>en</strong>satie ter raadpleg<strong>in</strong>g <strong>in</strong> uw archief te bewar<strong>en</strong>.”<br />
Dankzij de goede bewar<strong>in</strong>g <strong>in</strong> het archief kond<strong>en</strong> wij erover beschikk<strong>en</strong>. Niet altijd<br />
echter war<strong>en</strong> de opvatt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> van het werk<strong>en</strong> op zon-<strong>en</strong> feestdag<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong><br />
het bestuur <strong>en</strong> de geestelijk adviseur gelijk. E<strong>en</strong>s bracht de voorzitter de vraag naar<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 29<br />
© B. Hulshof
vor<strong>en</strong> of op 8 december (Feest van de Onbevlekte Ontvang<strong>en</strong>is van Maria werd als<br />
e<strong>en</strong> zondag gevierd) melk ontvang<strong>en</strong> zal word<strong>en</strong> of niet.<br />
“Geheel het bestuur was er voor om te ontroom<strong>en</strong> <strong>en</strong> met d<strong>en</strong> w<strong>en</strong>sch van onz<strong>en</strong><br />
Hoogeerw. adviseur om ‘s namiddags na het lof te ontroom<strong>en</strong> kon het bestuur zich<br />
niet vere<strong>en</strong>ig<strong>en</strong>,zodat des ‘smorg<strong>en</strong>s op het gewone uur begonn<strong>en</strong> zal word<strong>en</strong>.”<br />
E<strong>en</strong> paar jaar later (juni ‘34) begon de fabriek <strong>in</strong> Pr<strong>in</strong>c<strong>en</strong>hage met het ontvang<strong>en</strong> van<br />
melk op zondag. In <strong>Bavel</strong> was m<strong>en</strong> van oordeel dat dit onder onze katholieke boer<strong>en</strong><br />
zoveel mogelijk geweerd di<strong>en</strong>de te word<strong>en</strong>. Daartoe had de voorzitter e<strong>en</strong> onderhoud<br />
met de Geestelijk Adviseur van Pr<strong>in</strong>c<strong>en</strong>hage, die op zijn beurt beloofde, deze zaak te<br />
besprek<strong>en</strong> met het bestuur <strong>en</strong> direkteur van de fabriek aldaar.<br />
Jaarvergader<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
De eerste jaarvergader<strong>in</strong>g werd gehoud<strong>en</strong> op 28 januari 1902 <strong>in</strong> de herberg van Adr.<br />
Bru<strong>in</strong>s <strong>en</strong> begon om 6 uur ‘s avonds. Wat kwam er aan de orde?<br />
Allereerst gaf de secretaris e<strong>en</strong> kort overzicht van de “word<strong>in</strong>gsgeschied<strong>en</strong>is” der coöperatie,<br />
waarna de direkteur verslag deed van de werk<strong>in</strong>g der fabriek <strong>en</strong> de verkreg<strong>en</strong><br />
resultat<strong>en</strong> <strong>in</strong> de afgelop<strong>en</strong> drie maand<strong>en</strong>. Er vond e<strong>en</strong> bestuurverkiez<strong>in</strong>g plaats <strong>en</strong><br />
t<strong>en</strong>slotte gaf het bestuur <strong>in</strong>licht<strong>in</strong>g<strong>en</strong> omtr<strong>en</strong>t de voorwaard<strong>en</strong> van toetred<strong>in</strong>g van<br />
nieuwe led<strong>en</strong> <strong>en</strong> leveranciers. Daar niemand behoefte had aan het mak<strong>en</strong> van opmerk<strong>in</strong>g<strong>en</strong>,<br />
was daarmee de vergader<strong>in</strong>g afgelop<strong>en</strong>.<br />
In één van de volg<strong>en</strong>de vergader<strong>in</strong>g<strong>en</strong> werd afgesprok<strong>en</strong>, dat deze niet gehoud<strong>en</strong> zull<strong>en</strong><br />
word<strong>en</strong> buit<strong>en</strong> de kom der parochie <strong>en</strong> zij vond<strong>en</strong> afwissel<strong>en</strong>d plaats <strong>in</strong> de herberg<br />
van Adr. Bru<strong>in</strong>s, D. van Disseldorp of C. Bru<strong>in</strong><strong>in</strong>ckx.<br />
Op de jaarvergader<strong>in</strong>g van 10 februari 1904 krijg<strong>en</strong> de aanwezig<strong>en</strong> voor het eerst elk<br />
twee worstebroodjes uitgereikt à 10 c<strong>en</strong>t per stuk, <strong>en</strong> deze goede gewoonte welke ook<br />
<strong>in</strong> Pr<strong>in</strong>c<strong>en</strong>hage gebruikelijk was, heeft daar stand gehoud<strong>en</strong> tot aan het beg<strong>in</strong> van de<br />
zev<strong>en</strong>tiger jar<strong>en</strong>. In 1905 overig<strong>en</strong>s werd het worstebrood op kost<strong>en</strong> der ver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g<br />
verstrekt:<br />
“....<strong>en</strong> dat deze van goede kwaliteit was, bleek wel to<strong>en</strong> zes broodjes, welke door<br />
de afwezigheid van e<strong>en</strong> paar led<strong>en</strong> war<strong>en</strong> overgeschot<strong>en</strong> <strong>en</strong> nu publiek werd<strong>en</strong><br />
verkocht, nog meer opbracht<strong>en</strong> dan d<strong>en</strong> kost<strong>en</strong>d<strong>en</strong> prijs.”<br />
Vanaf 1919 werd<strong>en</strong> alle jaarvergader<strong>in</strong>g<strong>en</strong> gehoud<strong>en</strong> <strong>in</strong> het patronaat <strong>en</strong> <strong>in</strong> dat jaar<br />
werd daarvoor f 10,- subsidie verstrekt.<br />
De huurp<strong>en</strong>n<strong>in</strong>g<strong>en</strong> voor gebruik van het patronaat werd<strong>en</strong> niet altijd prompt betaald.<br />
Zo lez<strong>en</strong> wij dat <strong>in</strong> 1927 de directeur van de Hoogeerw. Adviseur e<strong>en</strong> aanman<strong>in</strong>g<br />
kreeg om de huur van het patronaat zijnde f 15,- per jaar te voldo<strong>en</strong>.<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 30<br />
© B. Hulshof
“Daar m<strong>en</strong> met 1927 medegerek<strong>en</strong>d vier jaar is achtergesukkeld met betal<strong>en</strong> werd<br />
beslot<strong>en</strong> de achterstallige huur te betal<strong>en</strong> <strong>in</strong> de vorm van stoel<strong>en</strong>. Hiervoor zal getracht<br />
word<strong>en</strong> <strong>in</strong> Belgie 100 stoel<strong>en</strong> te kop<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>in</strong> ‘t patronaat te plaats<strong>en</strong>. Hiermede<br />
is de oude .schuld afgedaan <strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> we tev<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> paar jaar<br />
voorsprong.”<br />
Dat m<strong>en</strong> er <strong>in</strong>derdaad <strong>in</strong> geslaagd is de stoel<strong>en</strong> voor het patronaat op de kop te tikk<strong>en</strong><br />
blijkt uit e<strong>en</strong> ander fragm<strong>en</strong>t <strong>in</strong> 1933. Want de direkteur deelde to<strong>en</strong> aan het bestuur<br />
mede dat er <strong>in</strong> ge<strong>en</strong> jar<strong>en</strong> meer aan het patronaat is betaald voor het gebruik van de<br />
zaal.<br />
“Daar wij voor 7 jar<strong>en</strong> terug de stoel<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> gegev<strong>en</strong> zull<strong>en</strong> wij maar afwacht<strong>en</strong><br />
of de Hoogeerw. Heer Dek<strong>en</strong> er niet naar vraagt.”<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 31<br />
© B. Hulshof
De <strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g van de fabriek<br />
De naam “stoomzuivelfabriek” geeft al m<strong>in</strong> of meer aan dat stoom e<strong>en</strong> belangrijk elem<strong>en</strong>t<br />
was <strong>in</strong> de <strong>en</strong>ergievoorzi<strong>en</strong><strong>in</strong>g van die tijd. Wij moet<strong>en</strong> ons e<strong>en</strong> <strong>boter</strong>fabriek van<br />
rond 1900 niet te <strong>in</strong>gewikkeld voorstell<strong>en</strong>.<br />
Het doel van de ver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g was: het bedrijv<strong>en</strong> van geme<strong>en</strong>schappelijke zuivelbereid<strong>in</strong>g<br />
<strong>en</strong> de verkoop van de verkreg<strong>en</strong> produkt<strong>en</strong> met <strong>in</strong>begrip van alles wat direkt of<br />
<strong>in</strong>direkt met de fabricage of de verkoop verband houdt. Daar op de boerderij gekarnde<br />
<strong>boter</strong> veelal van slechte kwaliteit was, beoogde m<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> meer fabriekmatige<br />
aanpak e<strong>en</strong> beter produkt te verkrijg<strong>en</strong>.<br />
De stoom nu werd gebruikt voor de aandrijv<strong>in</strong>g van de opgestelde werktuig<strong>en</strong> door<br />
middel van e<strong>en</strong> stoommach<strong>in</strong>e, als ook voor het pasteuriser<strong>en</strong> van de melk. Deze<br />
werd vervolg<strong>en</strong>s ontroomd met behulp van separator<strong>en</strong> (c<strong>en</strong>trifuges) waarbij ondermelk<br />
<strong>en</strong> room vrijkwam. De verkreg<strong>en</strong> room gaf na het karn<strong>en</strong> e<strong>en</strong> produkt <strong>boter</strong>, dat<br />
m<strong>in</strong>der snel aan bederf onderhevig was <strong>en</strong> tev<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> betere smaak had. In deze korte<br />
beschrijv<strong>in</strong>g ligt dan ook <strong>in</strong> feite de gehele <strong>in</strong>v<strong>en</strong>taris vast van e<strong>en</strong> e<strong>en</strong>voudige <strong>boter</strong>fabriek.<br />
Wanneer wij e<strong>en</strong> blik werp<strong>en</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong> door Boeke & Huidekoper (bek<strong>en</strong>de <strong>in</strong>stallateurs<br />
van <strong>boter</strong>-<strong>en</strong> kaasfabriek<strong>en</strong>) op 4 april 1901 uitgebrachte offerte, dan zi<strong>en</strong> wij daar<strong>in</strong><br />
o.a. het volg<strong>en</strong>de vermeld.<br />
1 horizontale stoommach<strong>in</strong>e van 8 pk nom<strong>in</strong>aal <strong>en</strong><br />
1 horizontale Cornwall stoomketel met e<strong>en</strong> verwarm<strong>en</strong>d opper- .f 2000,vlak<br />
van 17 m2, 3,28m lang van e<strong>en</strong> doorsnede van 1,15m geschikt<br />
voor e<strong>en</strong> stoomdruk van 6 atmosfeer, tesam<strong>en</strong> voor de<br />
prijs van<br />
1 compleet drijfwerk met riemschijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> drijfriem<strong>en</strong> .f 350,-<br />
1 complete buisleid<strong>in</strong>g voor stoom, koud <strong>en</strong> warm water met alle .f 750,-<br />
b<strong>en</strong>odigde kran<strong>en</strong> <strong>en</strong> afsluiters.<br />
2 Alfa Laval separators van elk 1400 liter melk per uur .f 1430,-<br />
1 roompasteur .f 215,50<br />
1 roomkoeler .f 116,-<br />
1 pasteur voor ondermelk .f 390,-<br />
1 koeler voor ondermelk .f 342,-<br />
2 teakhout<strong>en</strong> karns van 200 1. karnvermog<strong>en</strong> .f 385,-<br />
1 <strong>boter</strong>kneder .f 250,-<br />
1 melkbascule voor volle melk .f 215,-<br />
1 <strong>boter</strong>bascule met schuifgewicht voor het weg<strong>en</strong> van vat<strong>en</strong> <strong>boter</strong> .f 23,50<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 32<br />
© B. Hulshof
Verder wat kle<strong>in</strong> gereedschap, waaronder hout<strong>en</strong> <strong>en</strong> gegalvaniseerde emmers,<br />
<strong>boter</strong>stamper, pott<strong>en</strong>vuller, paardehar<strong>en</strong> teems<strong>en</strong>, monsterflesjes, toestel voor onderzoek<br />
van het vetgehalte van de melk <strong>en</strong> gereedschap voor de mach<strong>in</strong>ist.<br />
Voor wat betreft de stoommach<strong>in</strong>e<br />
merk<strong>en</strong> wij op, dat m<strong>en</strong> er we<strong>in</strong>ig<br />
plezier aan beleefd heeft, want <strong>in</strong><br />
mei 1904 besluit het bestuur al om<br />
e<strong>en</strong> nieuwe aan te schaff<strong>en</strong>, omdat<br />
ze onbruikbaar is geblek<strong>en</strong>, na verschill<strong>en</strong>de<br />
reparaties te hebb<strong>en</strong> ondergaan.<br />
Zoals <strong>in</strong> het verslag van C.van der<br />
Poel is vermeld bedroeg<strong>en</strong> de kost<strong>en</strong><br />
der timmerwerk<strong>en</strong> .f 2766,-,<br />
maar niet alles was <strong>in</strong> de aanneemsom<br />
te vang<strong>en</strong>. Zo di<strong>en</strong>de M. Meeuwiss<strong>en</strong><br />
later nog e<strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>in</strong>g <strong>in</strong> van<br />
meerwerk. Daaruit blijkt, dat hij behulpzaam<br />
is geweest bij het vervoer<br />
<strong>en</strong> het loss<strong>en</strong> <strong>en</strong> b<strong>in</strong>n<strong>en</strong>br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong><br />
de fabriek van de stoommach<strong>in</strong>e <strong>en</strong><br />
de stoomketel, <strong>en</strong> assist<strong>en</strong>tie heeft<br />
verle<strong>en</strong>d aan monteurs bij het vastzett<strong>en</strong><br />
van de water- <strong>en</strong> stoomleid<strong>in</strong>g<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> c<strong>en</strong>trifuge zoals die <strong>in</strong> <strong>Bavel</strong> <strong>in</strong> gebruik is<br />
geweest<br />
De firma J. Verlegh-van Wijck verzorgde het vervoer van de stoomketel voor e<strong>en</strong> bedrag<br />
van f 18,55. De fa. Meeuwiss<strong>en</strong> bracht voorts 134 uur arbeid <strong>in</strong> rek<strong>en</strong><strong>in</strong>g voor .f<br />
0,17 per uur, totaal dus .f 22,75. De c<strong>en</strong>trifuges bij “St. Brigida” war<strong>en</strong> <strong>in</strong> ieder geval<br />
door stoomkracht gedrev<strong>en</strong> mach<strong>in</strong>es, waarvan nev<strong>en</strong>staand e<strong>en</strong> voorbeeld met<br />
“hoog<strong>en</strong> voet”. De separator<strong>en</strong> met wormwielbeweg<strong>in</strong>g waarbij de beweg<strong>in</strong>g niet<br />
door e<strong>en</strong> snaar maar door e<strong>en</strong> wormwiel op de trommelas wordt overgebracht, hadd<strong>en</strong><br />
namelijk e<strong>en</strong> hoge voet.<br />
Interessant te wet<strong>en</strong> is ook dat:<br />
1 less<strong>en</strong>aar .f 4,60<br />
1 kruiwag<strong>en</strong> .f 5,75<br />
1 stell<strong>in</strong>g voor olievat<strong>en</strong> .f 3,40<br />
1 briev<strong>en</strong>rek <strong>in</strong> het kantoor .f 1,90<br />
1 lijst met glas voor vergunn<strong>in</strong>g .f 1,25<br />
3 bezemstel<strong>en</strong> .f 0,24<br />
hebb<strong>en</strong> gekost.<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 33<br />
© B. Hulshof
E<strong>en</strong> brandkast <strong>en</strong> kachel werd<strong>en</strong> op 28 september gekocht bij de Fa. Gebr. van der<br />
Lely (fabriek van ijzerwar<strong>en</strong> <strong>en</strong> huishoudelijke artikel<strong>en</strong>)<strong>in</strong> Breda voor de som van f<br />
80,-.<br />
Nu wij het toch over rek<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>, mag niet onvermeld blijv<strong>en</strong> dat de Weleerwaarde<br />
Heer Dek<strong>en</strong> W.H.van Hees de kost<strong>en</strong> voor het schilder<strong>en</strong> van het Brigidabeeld,<br />
zijnde f 11,- voor zijn rek<strong>en</strong><strong>in</strong>g nam. De uitvoer<strong>in</strong>g geschiedde door J.H. van<br />
G<strong>in</strong>kel.<br />
De st<strong>en</strong><strong>en</strong> voor de schoorste<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> destijds per spoor aangevoerd, waarvoor aan<br />
transportkost<strong>en</strong> f 25,- werd betaald. Het bouw<strong>en</strong> ervan werd toevertrouwd aan de Fa.<br />
Teeuw<strong>en</strong> Neefk<strong>en</strong>s voor de som van f 161,80.<br />
De direkteurswon<strong>in</strong>g werd later aanbesteed, waarbij het metselwerk door W.de Kanter<br />
werd uitgevoerd voor f 1110,- <strong>en</strong> het timmerwerk door M. Meeuwiss<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong><br />
bedrag van f 1028,-. Merkwaardig is overig<strong>en</strong>s dat nerg<strong>en</strong>s <strong>in</strong> de notul<strong>en</strong> gerept wordt<br />
over deze besliss<strong>in</strong>g, terwijl aanzi<strong>en</strong>lijk kle<strong>in</strong>ere bedrag<strong>en</strong> wel besprok<strong>en</strong> <strong>en</strong> g<strong>en</strong>otuleerd<br />
werd<strong>en</strong>.<br />
Hierbij moet aangetek<strong>en</strong>d word<strong>en</strong>, dat aanvankelijk niet van elke bestuursvergader<strong>in</strong>g<br />
notul<strong>en</strong> gemaakt werd<strong>en</strong>, terwijl het besluit om dit wel te do<strong>en</strong> eerst g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> is op 7<br />
januari 1904.<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 34<br />
© B. Hulshof
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 35<br />
© B. Hulshof
De h<strong>in</strong>derwetvergunn<strong>in</strong>g<br />
Uit de aanvraag voor het verkrijg<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> H<strong>in</strong>derwetvergunn<strong>in</strong>g, welke op 4 juni<br />
1901 werd <strong>in</strong>gedi<strong>en</strong>d, blijkt dat op het perceel kadastraal bek<strong>en</strong>d onder sectie K nr.<br />
681, geleg<strong>en</strong> aan “d<strong>en</strong> ste<strong>en</strong>weg van G<strong>in</strong>nek<strong>en</strong> naar <strong>Bavel</strong> e<strong>en</strong> fabriek zal word<strong>en</strong> gedrev<strong>en</strong><br />
door e<strong>en</strong> mach<strong>in</strong>e van acht paardekracht, e<strong>en</strong> stoomketel van 18 m 2 verwarm<strong>in</strong>gsoppervlak,<br />
d<strong>en</strong> rook zal word<strong>en</strong> afgevoerd door e<strong>en</strong> schoorste<strong>en</strong> hoog 14 mtr.<br />
<strong>en</strong> heeft wat de fabriek betreft e<strong>en</strong> oppervlakte van 175 m 2 , verdeeld <strong>in</strong> afdel<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
volg<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> bijgevoegde tek<strong>en</strong><strong>in</strong>g <strong>en</strong> wordt uitsluit<strong>en</strong>d tot het vervaardig<strong>en</strong> van zuivelprodukt<strong>en</strong><br />
bestemd.” Op 20 juli 1901 wordt de vergunn<strong>in</strong>g verle<strong>en</strong>d door Burgemeester<br />
<strong>en</strong> Wethouders onder de voorwaard<strong>en</strong> dat:<br />
1 a “de schoorste<strong>en</strong> e<strong>en</strong> hoogte moet hebb<strong>en</strong> van m<strong>in</strong>st<strong>en</strong>s 13 meter.<br />
a. <strong>in</strong> de onmiddellijke nabijheid der stookplaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> verwarmte(!) <strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
zoo m<strong>in</strong> mogelijk hout of andere licht ontvlambare stoff<strong>en</strong> mog<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />
aangebracht.<br />
c van e<strong>en</strong> goed<strong>en</strong> afvoer van het spoel- <strong>en</strong> ander water moet word<strong>en</strong> zorg ge<br />
drag<strong>en</strong>.<br />
2 dat de <strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g voltooid <strong>en</strong> <strong>in</strong> werk<strong>in</strong>g gebracht moet zijn voor 1 januari<br />
1902."<br />
Bov<strong>en</strong>staande voorwaard<strong>en</strong> zijn ook hed<strong>en</strong> t<strong>en</strong> dage nog zeer belangrijke elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
welke <strong>in</strong> de H<strong>in</strong>derwet geregeld word<strong>en</strong> <strong>en</strong> die tev<strong>en</strong>s direkt te mak<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> met het<br />
milieu. De voorwaarde onder Ic is immer e<strong>en</strong> punt van steeds terugker<strong>en</strong>de zorg geweest<br />
voor de bestuurder<strong>en</strong>, waarmee m<strong>en</strong> eig<strong>en</strong>lijk niet goed raad wist.<br />
De afvalwaterloz<strong>in</strong>g was aan het beg<strong>in</strong> van deze eeuw zo mogelijk e<strong>en</strong> nog groter<br />
vraagstuk, mede door het ontbrek<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> rioler<strong>in</strong>g. De <strong>en</strong>ige rioler<strong>in</strong>g was e<strong>en</strong> afvoersloot,<br />
waarvan het schoon houd<strong>en</strong> telk<strong>en</strong>jare opnieuw werd aanbesteed. Deze<br />
sloot mondde uit <strong>in</strong> de Wouwerlei. In het najaar van 1935 komt e<strong>en</strong> begrot<strong>in</strong>g aan de<br />
orde om e<strong>in</strong>delijk e<strong>en</strong> rioler<strong>in</strong>g aan te legg<strong>en</strong> van de fabriek naar de beek of Wouwerlei.<br />
Na hierover “breedvoerig te hebb<strong>en</strong> gesprok<strong>en</strong>” werd het punt aangehoud<strong>en</strong> tot<br />
e<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>de vergader<strong>in</strong>g.<br />
M<strong>en</strong> zou dan prober<strong>en</strong> met de eig<strong>en</strong>aars van de grond<strong>en</strong> de zaak te besprek<strong>en</strong>, om de<br />
afstand te bekort<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> opmet<strong>in</strong>g van de voorzitter leverde op dat de afstand nauwelijks korter te mak<strong>en</strong><br />
was. Het rioler<strong>en</strong> van de afvoersloot beschouwde m<strong>en</strong> "als niet uit te voer<strong>en</strong> vanwege<br />
de te hoge kost<strong>en</strong>". Het schoonmak<strong>en</strong> van de sloot leverde erg veel moeilijkhed<strong>en</strong> op<br />
vooral ook “omdat alle aangeleg<strong>en</strong> grond<strong>en</strong> voort bouwland is” dat het opruim<strong>en</strong> aan<br />
de gelanders werd aanbesteed. Uit naam van h<strong>en</strong> werd na wat lov<strong>en</strong> <strong>en</strong> bied<strong>en</strong> het opruim<strong>en</strong><br />
aanbesteed aan Adr. v.d. Avoort voor de som van f 50,- per jaar.<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 36<br />
© B. Hulshof
De afvoersloot werd meestal tapsloot g<strong>en</strong>oemd <strong>en</strong> deze b<strong>en</strong>am<strong>in</strong>g moet gezocht word<strong>en</strong><br />
<strong>in</strong> het feit dat het water <strong>in</strong> deze sloot nogal e<strong>en</strong>s wit van kleur zag als gevolg van<br />
het schuim van de tapte melk dat bij het ontrom<strong>en</strong> ontstond <strong>en</strong> natuurlijk doordat niet<br />
altijd ev<strong>en</strong> zorgvuldig met de melkrestant<strong>en</strong> werd omgegaan. Ook het tapp<strong>en</strong> van de<br />
ondermelk <strong>en</strong> de karnemelk op de melkontvangst leverde e<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong>lijke bijdrage <strong>in</strong><br />
de tapsloot. Op nev<strong>en</strong>staand kaartje hebb<strong>en</strong> wij de loop van de tapsloot naar de Wouwerlei<br />
aangegev<strong>en</strong>. Het eerste gedeelte, nl. van de fabriek tot juist voorbij de boerderij<br />
van J. v.d. Avoort werd aan het e<strong>in</strong>d van de jar<strong>en</strong> tw<strong>in</strong>tig van buiz<strong>en</strong> voorzi<strong>en</strong>. Het<br />
op het kaartje gestippelde gedeelte werd aangelegd <strong>in</strong> 1951.<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 37<br />
© B. Hulshof
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 38<br />
© B. Hulshof
Boterbereid<strong>in</strong>g<br />
In het voorgaande hebb<strong>en</strong> wij reeds e<strong>en</strong> overzicht gegev<strong>en</strong> van de werktuig<strong>en</strong> die nodig<br />
war<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> fabrieksmatige <strong>boter</strong>bereid<strong>in</strong>g. Immers <strong>in</strong> <strong>Bavel</strong> was dit, ev<strong>en</strong>als<br />
<strong>in</strong> de omligg<strong>en</strong>de plaats<strong>en</strong>, het eerste <strong>en</strong> belangrijkste doel van de coöperatieve sam<strong>en</strong>werk<strong>in</strong>g,<br />
maar zij bleef niet het <strong>en</strong>ige doel zoals later nog zal blijk<strong>en</strong>.<br />
Voor de lezers onder u welke ge<strong>en</strong> k<strong>en</strong>nis hebb<strong>en</strong> van het <strong>boter</strong>mak<strong>en</strong> is het wellicht<br />
toch <strong>in</strong>teressant <strong>en</strong> nuttig hierover iets te vernem<strong>en</strong>, t<strong>en</strong>e<strong>in</strong>de het lev<strong>en</strong> <strong>en</strong> werk<strong>en</strong> <strong>in</strong><br />
<strong>en</strong> rond e<strong>en</strong> kle<strong>in</strong>e dorpsfabriek beter te begrijp<strong>en</strong>. Het pr<strong>in</strong>cipe van het <strong>boter</strong>mak<strong>en</strong> is<br />
<strong>in</strong> de loop van de tijd niet wez<strong>en</strong>lijk veranderd, alle<strong>en</strong> de werktuig<strong>en</strong> zijn gewijzigd.<br />
De 2 teakhout<strong>en</strong> karns met e<strong>en</strong> karnvermog<strong>en</strong> van elk 200 liter war<strong>en</strong> zog<strong>en</strong>oemde<br />
Holste<strong>in</strong>se karn<strong>en</strong>. De Holste<strong>in</strong>se karn bestond uit e<strong>en</strong> teakhout<strong>en</strong> ton, welke bov<strong>en</strong><br />
iets nauwer was dan b<strong>en</strong>ed<strong>en</strong> <strong>en</strong> bov<strong>en</strong><strong>in</strong> nog van e<strong>en</strong> spatrand was voorzi<strong>en</strong>. Zij<br />
werd geslot<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> deksel, dat uit twee helft<strong>en</strong> bestond <strong>en</strong> op de spatrand lag.<br />
De karntons zijn “kipbaar” opgehang<strong>en</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong> ijzer<strong>en</strong> statief, waaraan tev<strong>en</strong>s de as<br />
van de karnpols was bevestigd (zie tek<strong>en</strong><strong>in</strong>g). Deze karnpols bestond uit e<strong>en</strong> hout<strong>en</strong><br />
as waaraan e<strong>en</strong> slagraam zat. Bij het karn<strong>en</strong> werd dit middels de aandrijfpoelie bov<strong>en</strong><br />
op de spil <strong>in</strong> e<strong>en</strong> ronddraai<strong>en</strong>de beweg<strong>in</strong>g gebracht, waardoor het karnsel (de room)<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 39<br />
© B. Hulshof
teg<strong>en</strong> de slaglijst<strong>en</strong> van de karn werd geslag<strong>en</strong>. Deze slaglijst<strong>en</strong> war<strong>en</strong> <strong>in</strong> de regel net<br />
als de duig van het vat uit één stuk gemaakt. De vull<strong>in</strong>g van de karn met room bedroeg<br />
ongeveer de helft van de totale ton<strong>in</strong>houd. Nadat door de draai<strong>en</strong>de beweg<strong>in</strong>g<br />
na <strong>en</strong>ige tijd de <strong>boter</strong>korrels gevormd war<strong>en</strong>, werd de <strong>in</strong>houd, bestaande uit <strong>boter</strong>korrels<br />
<strong>en</strong> karnemelk van elkaar gescheid<strong>en</strong> d.m.v. e<strong>en</strong> zeef. De <strong>boter</strong> werd gewass<strong>en</strong><br />
door deze met schoon water te overgiet<strong>en</strong>, waarbij aldus de rester<strong>en</strong>de karnemelkbestanddel<strong>en</strong><br />
met het water werd<strong>en</strong> afgevoerd; dit was de zgn. spoel<strong>in</strong>g. Vervolg<strong>en</strong>s<br />
werd de overmaat aan water eruit gekneed met e<strong>en</strong> kneder. Ook de <strong>boter</strong>kneder was<br />
e<strong>en</strong> van de aangeschafte werktuig<strong>en</strong>. De <strong>boter</strong>kneder bestond uit e<strong>en</strong> ronde hout<strong>en</strong><br />
kneedtafel, welke <strong>in</strong> het midd<strong>en</strong> hoger was dan aan de omtrek <strong>en</strong> waarbov<strong>en</strong> e<strong>en</strong> horizontale<br />
gegroefde hout<strong>en</strong> kneedwals was geplaatst.<br />
Het kneedbord <strong>en</strong> de wals war<strong>en</strong> elk om hun eig<strong>en</strong> as draaibaar, waarbij de tafel onder<br />
de wals kon doordraai<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> kluit <strong>boter</strong> op het kneedbord gelegd, werd aldus<br />
met de tafel onder de wals doorgedraaid, waarbij de <strong>boter</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong> dunne laag over de<br />
kneedtafel werd uitgedrukt <strong>en</strong> waardoor het vocht werd uitgeperst. Het uitgeknede<br />
vocht werd via de hell<strong>in</strong>g van de tafel naar de buit<strong>en</strong>rand afgevoerd. De <strong>boter</strong> moest<br />
gekneed word<strong>en</strong> totdat ze droog was. Hiervoor was het nodig dat ze meerdere mal<strong>en</strong><br />
door de kneedwals werd uitgedrukt. Telk<strong>en</strong>s rolde de <strong>boter</strong>maker de geknede <strong>boter</strong> op<br />
<strong>en</strong> plaatste ze opnieuw voor de wals, totdat er ge<strong>en</strong> vochtdruppels meer uitgeperst<br />
werd<strong>en</strong>.<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 40<br />
© B. Hulshof
Het vochtgehalte van de <strong>boter</strong> mocht niet hoger zijn dan 15,5% <strong>en</strong> om dit te onderzoek<strong>en</strong><br />
beschikte m<strong>en</strong> over e<strong>en</strong> speciale zgn. <strong>boter</strong>balans.<br />
Vervolg<strong>en</strong>s werd de <strong>boter</strong> <strong>in</strong> beukehout<strong>en</strong> vat<strong>en</strong> verpakt, welke aan de b<strong>in</strong>n<strong>en</strong>zijde<br />
bekleed war<strong>en</strong> met perkam<strong>en</strong>tpapier. Met e<strong>en</strong> voerman werd<strong>en</strong> de vat<strong>en</strong> dan naar het<br />
station gered<strong>en</strong> <strong>en</strong> daarvoor kocht m<strong>en</strong> <strong>in</strong> oktober 1903 e<strong>en</strong> waterdicht dek om de <strong>boter</strong><br />
bij het vervoer teg<strong>en</strong> “<strong>in</strong>vloed<strong>en</strong> van het weer” te bescherm<strong>en</strong>.<br />
In augustus 1906 moet het erg warm weer geweest zijn, want door e<strong>en</strong> bestuurslid<br />
werd gevraagd hoe de direkteur het met de <strong>boter</strong> stelde, waarop hij “tot zijn leedwez<strong>en</strong><br />
verklaarde niet over de middel<strong>en</strong> te beschikk<strong>en</strong> om de <strong>boter</strong> na het herkarn<strong>en</strong> <strong>in</strong><br />
e<strong>en</strong> goede toestand te kunn<strong>en</strong> houd<strong>en</strong>” <strong>en</strong> geeft dan mete<strong>en</strong> “nuttige w<strong>en</strong>k<strong>en</strong> voor de<br />
toekomst zoals ijs, e<strong>en</strong> koelkamer <strong>en</strong> e<strong>en</strong> geisoleerd vertrek”.<br />
De eerste diefstal van <strong>boter</strong> vond plaats <strong>in</strong> de nacht van 6 op 7 mei 1908 to<strong>en</strong> zes vat<strong>en</strong><br />
<strong>boter</strong> <strong>en</strong> drie kg. verdw<strong>en</strong><strong>en</strong>. K<strong>en</strong>nelijk was de <strong>Bavel</strong>se <strong>boter</strong> zo slecht nog niet!<br />
De ontwikkel<strong>in</strong>g van betere <strong>boter</strong>bereid<strong>in</strong>gsapparatuur stond natuurlijk niet stil <strong>en</strong> na<br />
de reeds <strong>in</strong> het voorgaande beschrev<strong>en</strong> Holste<strong>in</strong>se karn, kwam<strong>en</strong> daarna de karns met<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 41<br />
© B. Hulshof
e<strong>en</strong> verrijdbare wag<strong>en</strong>. De werk<strong>in</strong>g was <strong>in</strong> pr<strong>in</strong>cipe gelijk aan de Holste<strong>in</strong>se karn,<br />
doch met dit verschil dat het karn<strong>en</strong> plaats vond <strong>in</strong> e<strong>en</strong> horizontaal opgestelde karn<br />
met e<strong>en</strong> groter karnvermog<strong>en</strong> <strong>en</strong> daarbij de mogelijkheid had om met behulp van e<strong>en</strong><br />
kneedwag<strong>en</strong> de <strong>boter</strong> <strong>in</strong> deze karn te kned<strong>en</strong>. Daarbij werd het water fijn verdeeld <strong>in</strong><br />
de <strong>boter</strong> gekneed. Tijd<strong>en</strong>s het karn<strong>en</strong> van de room werd de kneder buit<strong>en</strong> de karn gered<strong>en</strong>.<br />
Het kwaliteitsmerk.<br />
Voor e<strong>en</strong> goed <strong>in</strong>zicht <strong>in</strong> de problem<strong>en</strong> van de <strong>boter</strong>bereid<strong>in</strong>g <strong>en</strong> de <strong>boter</strong>handel <strong>en</strong> de<br />
plaats van de overheid daarbij, moet<strong>en</strong> wij ev<strong>en</strong> terug naar het e<strong>in</strong>d van de vorige<br />
eeuw. De <strong>boter</strong> welke <strong>in</strong> die tijd geëxporteerd werd naar het buit<strong>en</strong>land raakte <strong>in</strong> kwaliteit<br />
achter bij wat <strong>in</strong> D<strong>en</strong>emark<strong>en</strong> werd ontwikkeld door de wet<strong>en</strong>schap op het gebied<br />
van de zuivelbereid<strong>in</strong>g.<br />
Knoeierij<strong>en</strong> met water, margar<strong>in</strong>e of andere vetstoff<strong>en</strong> (reuzel) <strong>en</strong> de m<strong>in</strong>derwaardige<br />
kwaliteit van de <strong>in</strong> de zandstrek<strong>en</strong> bereide boerderij<strong>boter</strong> bracht<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s de goede<br />
naam die <strong>Nederland</strong> g<strong>en</strong>oot bij de kaasexport, <strong>in</strong> gevaar.<br />
De ervar<strong>in</strong>g vooral <strong>in</strong> D<strong>en</strong>emark<strong>en</strong> leerde dat m<strong>en</strong> door het verwerk<strong>en</strong> van grote hoeveelhed<strong>en</strong><br />
melk <strong>in</strong> e<strong>en</strong> bereid<strong>in</strong>gsproces twee belangrijke voordel<strong>en</strong> kon behal<strong>en</strong>. In<br />
de eerste plaats kon m<strong>en</strong> de <strong>boter</strong>bereid<strong>in</strong>g onder toezicht stell<strong>en</strong> van person<strong>en</strong>, die<br />
door hun ontwikkel<strong>in</strong>g <strong>in</strong> staat war<strong>en</strong> de vorder<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van de wet<strong>en</strong>schap te volg<strong>en</strong>.<br />
En <strong>in</strong> de tweede plaats verkreeg m<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong>lijke hoeveelhed<strong>en</strong> <strong>boter</strong> van gelijkmatiger<br />
kwaliteit.<br />
Afbeeld<strong>in</strong>g van het Rijks<strong>boter</strong>merk op <strong>boter</strong>, verpakt <strong>in</strong> e<strong>en</strong><br />
vat van 50 kg.<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 42<br />
© B. Hulshof
Ook de reger<strong>in</strong>g verle<strong>en</strong>de <strong>in</strong> verschill<strong>en</strong>de richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> steun door stimuler<strong>in</strong>g van het<br />
landbouwonderwijs <strong>en</strong> de b<strong>en</strong>oem<strong>in</strong>g van rijkszuivelconsul<strong>en</strong>t<strong>en</strong>. T<strong>en</strong>e<strong>in</strong>de de knoeierij<strong>en</strong><br />
teg<strong>en</strong> te gaan, kwam<strong>en</strong> <strong>in</strong> 1889 <strong>en</strong> 1900 de <strong>boter</strong>wett<strong>en</strong> tot stand. De uitvoer<strong>in</strong>g<br />
van deze wett<strong>en</strong> werd <strong>in</strong> hand<strong>en</strong> gelegd van de zgn. <strong>boter</strong>controlestations (staatstoezicht)<br />
om de echtheid van de onvervalste <strong>boter</strong> te waarborg<strong>en</strong>. In 1904 werd<strong>en</strong> alle<br />
<strong>boter</strong>controlestations onder Rijkstoezicht gesteld. Sedertdi<strong>en</strong> moet alle <strong>boter</strong> onder<br />
controle word<strong>en</strong> bereid <strong>en</strong> van onderstaand waarborgsmerk word<strong>en</strong> voorzi<strong>en</strong> om de<br />
echtheid te garander<strong>en</strong>.<br />
Het Rijks<strong>boter</strong>merk was gedrukt <strong>in</strong> blauwe kleur op zeer dun papier. Het was geperforeerd<br />
<strong>en</strong> werd op de <strong>boter</strong> aangedrukt, zodat het niet ongeschond<strong>en</strong> daarvan verwijderd<br />
kon word<strong>en</strong>. De <strong>boter</strong>handelar<strong>en</strong> war<strong>en</strong> niet blij met deze maatregel. Het betek<strong>en</strong>de<br />
immers dat hun knoeierij<strong>en</strong> (verm<strong>en</strong>g<strong>en</strong> van zuivere <strong>boter</strong> met margar<strong>in</strong>e of<br />
andere dierlijke vett<strong>en</strong>)aldus geblokkeerd werd<strong>en</strong> <strong>en</strong> het e<strong>in</strong>de van hun woekerw<strong>in</strong>st<strong>en</strong><br />
<strong>in</strong> zicht was In dit licht is de navolg<strong>en</strong>de passage uit de notul<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> driemaandelijkse<br />
vergader<strong>in</strong>g van bestuur <strong>en</strong> commissariss<strong>en</strong> op 7 juli 1904 gemakkelijk<br />
te plaats<strong>en</strong>.<br />
“Verslag wordt uitgebracht over de vergader<strong>in</strong>g te Breda der vere<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g van<br />
Stoomzuivelfabriek<strong>en</strong> <strong>in</strong> het W. van N. Brabant. Uit het verhandelde aldaar bleek,<br />
dat de handel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van de <strong>boter</strong>handelaars van di<strong>en</strong> aard war<strong>en</strong>, dat zij d<strong>en</strong> <strong>boter</strong>handel<br />
geheel wild<strong>en</strong> beheersch<strong>en</strong> <strong>en</strong> di<strong>en</strong> vooral <strong>in</strong> het buit<strong>en</strong>land <strong>in</strong> groot gevaar<br />
bracht<strong>en</strong>. Op de boer<strong>en</strong> hunne zelfstandigheid zoud<strong>en</strong> behoud<strong>en</strong>, was vere<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g<br />
noodzakelijk. Daarom war<strong>en</strong> onze afgevaardigd<strong>en</strong> tot aansluit<strong>in</strong>g bij d<strong>en</strong><br />
E<strong>in</strong>dhov<strong>en</strong>sch<strong>en</strong> Zuivelbond beslot<strong>en</strong>. Tev<strong>en</strong>s kwam<strong>en</strong> we nu <strong>in</strong> het bezit van het<br />
rijks controlemerk, waarvan reeds exemplar<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> ter bezichtig<strong>in</strong>g gesteld.”<br />
E<strong>en</strong> ander fragm<strong>en</strong>t uit diezelfde vergader<strong>in</strong>g handelde ook over <strong>boter</strong>:<br />
“De direkteur deelt mede, dat hij e<strong>en</strong> uitnoodig<strong>in</strong>g tot <strong>in</strong>schrijv<strong>en</strong> heeft ontvang<strong>en</strong>,<br />
voor de leverantie van <strong>boter</strong> t<strong>en</strong> behoeve van het garnizo<strong>en</strong> te Breda. Ofschoon<br />
m<strong>en</strong> er we<strong>in</strong>ig heil voor de coöperatie <strong>in</strong> ziet (!), wordt toch beslot<strong>en</strong>, de voorwaard<strong>en</strong><br />
aan te vrag<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> opgave te do<strong>en</strong>.”<br />
In de algem<strong>en</strong>e vergader<strong>in</strong>g op 30 januari 1905 geeft de secretaris van het bestuur de<br />
heer C. van der Poel “e<strong>en</strong> kort overzicht over d<strong>en</strong> <strong>boter</strong>oorlog, die thans gevoerd<br />
wordt, om te do<strong>en</strong> zi<strong>en</strong>, <strong>in</strong> welke moeilijkhed<strong>en</strong> het bestuur daardoor dikwijls gewikkeld<br />
wordt, daar zij m<strong>en</strong>igmaal te kiez<strong>en</strong> heeft tuss<strong>en</strong> de belang<strong>en</strong> van d<strong>en</strong> <strong>boter</strong>handel<br />
<strong>in</strong> het algeme<strong>en</strong> <strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> de belang<strong>en</strong> van de beurs der led<strong>en</strong> <strong>in</strong> het bijzonder.”<br />
Op 7 maart 1910 werd het contract getek<strong>en</strong>d met het <strong>boter</strong>controlestation te E<strong>in</strong>dhov<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> werd het rijkstoezicht dus e<strong>en</strong> feit.<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 43<br />
© B. Hulshof
Boter bestemd voor huishoudelijk gebruik werd bewaard <strong>in</strong> Keulse pott<strong>en</strong> <strong>en</strong> ook de<br />
led<strong>en</strong> kond<strong>en</strong> zo'n pot met t<strong>en</strong>m<strong>in</strong>ste 10 kg <strong>in</strong>houd lat<strong>en</strong> vull<strong>en</strong>.<br />
Nog meer over <strong>boter</strong><br />
De opbr<strong>en</strong>gst van de <strong>boter</strong> was voor de <strong>boter</strong>fabriek<strong>en</strong> e<strong>en</strong> zeer belangrijke <strong>in</strong>komst<strong>en</strong>bron.<br />
De to<strong>en</strong>ame van het margar<strong>in</strong>everbruik was e<strong>en</strong> doorn <strong>in</strong> het oog van alle<br />
bestur<strong>en</strong> van fabriek<strong>en</strong>. Het is dan ook ge<strong>en</strong> wonder dat er maatregel<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> verzonn<strong>en</strong><br />
om het <strong>boter</strong>verbruik onder de led<strong>en</strong> te bevorder<strong>en</strong>. Ook <strong>in</strong> <strong>Bavel</strong> deed m<strong>en</strong> er<br />
wat aan. Zo werd beslot<strong>en</strong> “om <strong>boter</strong> aan de led<strong>en</strong> te verstrekk<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> verm<strong>in</strong>derde<br />
prijs van .f 1,20 per kg om zodo<strong>en</strong>de het <strong>boter</strong>verbruik te bevorder<strong>en</strong>. Per gez<strong>in</strong>spersoon<br />
<strong>en</strong> per week zal ¼ kg <strong>boter</strong> beschikbaar gesteld word<strong>en</strong>, met di<strong>en</strong> verstande<br />
dat m<strong>en</strong> 1000 kg melk per koe <strong>en</strong> per jaar, geleverd moet hebb<strong>en</strong>”.<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 44<br />
© B. Hulshof
De lezer zal begrijp<strong>en</strong> dat het nogal wat adm<strong>in</strong>istratie kostte om dit bij te houd<strong>en</strong>.<br />
De afzet van de <strong>boter</strong> tot omstreeks 1920 vond plaats via de Botermijn <strong>in</strong> ‘s Hertog<strong>en</strong>bosch<br />
welke <strong>in</strong> 1900 was opgericht voor de Coöperatieve Room<strong>boter</strong>fabriek<strong>en</strong>.<br />
Daarna werd de <strong>boter</strong> afgezet via de Coöperatieve Zuivel-Exportver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g<br />
“Brabant” welke 1 januari 1921 werd opgericht <strong>en</strong> waarvan Ir.W.A. van As direkteur<br />
was. Hij was ook e<strong>en</strong> grote promotor van het verbeter<strong>en</strong> van de kwaliteit. Zo versche<strong>en</strong><br />
van zijn hand e<strong>en</strong> boekwerkje:”Handleid<strong>in</strong>g voor het theoretisch onderricht<br />
<strong>in</strong> het Melk<strong>en</strong> <strong>en</strong> de Melkbehandel<strong>in</strong>g aan de Boerderij, t<strong>en</strong> gebruike bij de practische<br />
melkcursuss<strong>en</strong> van d<strong>en</strong> Brabantsch<strong>en</strong> Zuivelbond (B.Z.B.) Breda, 1921. 28 blz.”<br />
Dit was natuurlijk niet zo verwonderlijk daar de heer van As als ge<strong>en</strong> ander wist welke<br />
afzetproblem<strong>en</strong> er ontstond<strong>en</strong> wanneer de kwaliteit te w<strong>en</strong>s<strong>en</strong> overliet. G<strong>en</strong>oemde<br />
exportver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g exploiteerde <strong>in</strong> Roos<strong>en</strong>daal e<strong>en</strong> <strong>boter</strong>mijn, waar zuivere onverm<strong>en</strong>gde<br />
room<strong>boter</strong> werd verkocht. De <strong>in</strong>gezond<strong>en</strong> <strong>boter</strong> di<strong>en</strong>de verpakt te zijn <strong>in</strong><br />
nieuwe beukehout<strong>en</strong> vat<strong>en</strong> of <strong>in</strong> mand<strong>en</strong> aan kluit<strong>en</strong> van 5 of 10 kg. In het bestuur<br />
van de exportver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g hadd<strong>en</strong> zitt<strong>in</strong>g (jan.1925) de her<strong>en</strong>: G.J. van Poppel, Gilze;<br />
A.J. van Oirschot, Oosterhout; F.W. van der Vegt, Dong<strong>en</strong>; Z.M.J. van der Poel, <strong>Bavel</strong>;<br />
J. Pauluss<strong>en</strong>, Bergeijk.<br />
Zoals <strong>in</strong> het voorgaande reeds is opgemerkt mocht de kwaliteit van de <strong>boter</strong> nog wel<br />
op e<strong>en</strong> wat hoger niveau getild word<strong>en</strong>. Bij de zuivelexportver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g begreep m<strong>en</strong><br />
ook dat verschil <strong>in</strong> kwaliteit het beste <strong>in</strong> geld vertaald kon word<strong>en</strong>.<br />
[046] Zo voerde m<strong>en</strong> <strong>boter</strong>keur<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> waarbij het verschil tuss<strong>en</strong> le <strong>en</strong> 2e klas <strong>boter</strong><br />
3 c<strong>en</strong>t per kg bedroeg. De m<strong>in</strong>der goede kwaliteit van de <strong>boter</strong> heeft vaak als onderwerp<br />
op de ag<strong>en</strong>da geprijkt. Dit gold niet alle<strong>en</strong> voor <strong>Bavel</strong>, maar voor vele fabriek<strong>en</strong>.<br />
De door de boer<strong>en</strong> geleverde melk was daar grot<strong>en</strong>deels debet aan, terwijl de<br />
soms verslet<strong>en</strong> <strong>en</strong> ondeugdelijke apparatuur het euvel nog versterkte. De grootste rivaliteit<br />
tuss<strong>en</strong> de fabriek<strong>en</strong> ontstond via de door de Brabantse Zuivelbond georganiseerde<br />
<strong>boter</strong>keur<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, waarbij m<strong>en</strong> e<strong>en</strong> diploma of medaille kon behal<strong>en</strong> wanneer op<br />
de 14-daagse <strong>boter</strong>keur<strong>in</strong>g<strong>en</strong> gedur<strong>en</strong>de e<strong>en</strong> jaar lang gemiddeld e<strong>en</strong> zeker aantal<br />
punt<strong>en</strong> was behaald. Zo kon er ook e<strong>en</strong> goud<strong>en</strong> medaille behaald word<strong>en</strong> door die fabriek<br />
die gemiddeld het hoogste aantal punt<strong>en</strong> scoorde.<br />
Uiteraard was deze onderl<strong>in</strong>ge competitie slechts bedoeld om de kwaliteit van de <strong>boter</strong><br />
op te voer<strong>en</strong>, terwijl ook de <strong>boter</strong>maker van de best geklassificeerde fabriek zijn<br />
vakmanschap nog e<strong>en</strong>s uitdrukkelijk kon onderstrep<strong>en</strong> <strong>en</strong> dus als e<strong>en</strong> autoriteit werd<br />
beschouwd. Wanneer e<strong>en</strong> fabriek ti<strong>en</strong> maal e<strong>en</strong> getuigschrift had behaald, dan werd<br />
e<strong>en</strong> “Eere Diploma” uitgereikt. Van “St. Brigida” zijn ge<strong>en</strong> getuigschrift<strong>en</strong> of erediploma’s<br />
bewaard geblev<strong>en</strong>, wel echter van “St. Laur<strong>en</strong>tius” te Ulv<strong>en</strong>hout <strong>en</strong> van “St.<br />
Mart<strong>in</strong>us” <strong>in</strong> Pr<strong>in</strong>c<strong>en</strong>hage. Onderstaand staatje geeft e<strong>en</strong> overzicht van het aantal behaalde<br />
getuigschrift<strong>en</strong>/medailles op de <strong>boter</strong>keur<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van de Brabantse Zuivelbond<br />
tot <strong>en</strong> met 1954.<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 45<br />
© B. Hulshof
Hieruit blijkt dat de buurtfabriek<strong>en</strong> toch wat hoger scoord<strong>en</strong> dan <strong>Bavel</strong>, waarschijnlijk<br />
als gevolg van betere apparatuur, grotere zorg <strong>en</strong> deskundigheid op de fabriek<br />
zelf. Dit zegt overig<strong>en</strong>s niets over de <strong>in</strong>zet <strong>en</strong> kwaliteit van de <strong>Bavel</strong>se <strong>boter</strong>makers<br />
Jan <strong>en</strong> Piet Musters, vooral wanneer naast de <strong>boter</strong>fabricage ook de melk<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<br />
e<strong>en</strong> belangrijk elem<strong>en</strong>t gaat word<strong>en</strong>. Hierdoor veranderde langzaam het aandachtsgebied<br />
van bestuur <strong>en</strong> direktie, zeker ook voor wat betreft het kop<strong>en</strong> van nieuwe mach<strong>in</strong>es.<br />
E<strong>en</strong> guld<strong>en</strong> kan maar één keer uitgegev<strong>en</strong> word<strong>en</strong>.<br />
De verkoop van melk.<br />
In 1919 werd voor het eerst de vraag aan de algem<strong>en</strong>e vergader<strong>in</strong>g voorgelegd om<br />
aan de fabriek melk te gaan verkop<strong>en</strong> aan particulier<strong>en</strong>, omdat daarmee fl<strong>in</strong>ke w<strong>in</strong>st<br />
te mak<strong>en</strong> zou zijn. De commerciële aspiraties zat<strong>en</strong> toch niet zo diep, want de zorg<br />
om toch e<strong>en</strong> behoorlijk kwantum ondermelk op de boerderij terug te krijg<strong>en</strong> voor de<br />
opfok van kalver<strong>en</strong> <strong>en</strong> zeug<strong>en</strong> won het van de vermoedelijke opbr<strong>en</strong>gst van de melkverkoop.<br />
In e<strong>en</strong> daaropvolg<strong>en</strong>de bestuursvergader<strong>in</strong>g vroeg direkteur van der Poel<br />
aan het Bestuur wat zijn standpunt was <strong>in</strong>zake de melkverkoop. Wij citer<strong>en</strong> dan:<br />
“Het Bestuur me<strong>en</strong>de dat het niet op onz<strong>en</strong> weg lag om e<strong>en</strong> detailhandel <strong>in</strong> melk te<br />
beg<strong>in</strong>n<strong>en</strong> van uit de fabriek, maar het zich <strong>in</strong> verb<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g stell<strong>en</strong> met <strong>en</strong>kele omligg<strong>en</strong>de<br />
fabriek<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> c<strong>en</strong>trale plaats te sticht<strong>en</strong> te Breda om van daar uit de<br />
kle<strong>in</strong>handel ter hand te nem<strong>en</strong>. Het besluit werd daarom g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> om bij <strong>en</strong>kele<br />
omligg<strong>en</strong>de melk<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> e<strong>en</strong> kijkje te gaan nem<strong>en</strong> wat daar de resultat<strong>en</strong> war<strong>en</strong>.”<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 46<br />
© B. Hulshof
Waarschijnlijk leefde de sam<strong>en</strong>werk<strong>in</strong>gsgedachte bij de buurtfabriek<strong>en</strong> niet zo , dat<br />
m<strong>en</strong> heil zag <strong>in</strong> de <strong>Bavel</strong>se idee<strong>en</strong> <strong>en</strong> m<strong>en</strong> zal ook zeker niet te koop hebb<strong>en</strong> gelop<strong>en</strong><br />
met de resultat<strong>en</strong> van de “kle<strong>in</strong>handel”. Wat de uitslag geweest is van “de kijkjes”<br />
wet<strong>en</strong> wij niet, maar wel is zeker dat het Bestuur op 20 mei 1921 besloot om W. Vlam<strong>in</strong>gs<br />
aan te stell<strong>en</strong> als melkbezorger <strong>in</strong> het dorp <strong>Bavel</strong>, waarmee hij dus de eerste<br />
was. Voorlopig ontv<strong>in</strong>g hij e<strong>en</strong> provisie van 1 c<strong>en</strong>t per liter melk <strong>en</strong> e<strong>en</strong> halve c<strong>en</strong>t<br />
voor e<strong>en</strong> liter karnemelk of ondermelk. Overig<strong>en</strong>s vond voordat Vlam<strong>in</strong>gs melkbezorger<br />
werd, reeds verkoop van melk plaats aan de fabriek, maar deze werd to<strong>en</strong> gestopt.<br />
Daar de melkverkoop goed liep kwam kort daarna ook P. van G<strong>in</strong>nek<strong>en</strong> erbij als<br />
melkbezorger.<br />
Beg<strong>in</strong> 1923 vroeg de direkteur of de tijd niet gekom<strong>en</strong> was om zelf pap te gaan bereid<strong>en</strong>,<br />
“om red<strong>en</strong> dat dit artikel <strong>in</strong> de zomermaand<strong>en</strong> veel aftrek heeft <strong>en</strong> de melkrijders<br />
ze bij andere fabriek<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> betrekk<strong>en</strong>”.<br />
Soms kwam het bestuur wel e<strong>en</strong>s <strong>in</strong> e<strong>en</strong> moeilijke situatie te verker<strong>en</strong> zoals <strong>in</strong> het geval<br />
van de mogelijke overname van e<strong>en</strong> melkzaak van Takx, waarbij laatstg<strong>en</strong>oemde<br />
<strong>in</strong>clusief melkwag<strong>en</strong>s <strong>en</strong> paard e<strong>en</strong> som bedong van f 4.000,-. Er werd uitvoerig over<br />
gesprok<strong>en</strong> of het met de coöperatie die kant wel uit moest. Toch werd beslot<strong>en</strong> de direkteur<br />
vrijheid van handel<strong>en</strong> te gev<strong>en</strong>. De koop werd geslot<strong>en</strong> voor f 3.500,zonder<br />
wag<strong>en</strong>s <strong>en</strong> paard, maar wel werd<strong>en</strong> de twee melkrijders gecontracteerd voor e<strong>en</strong> m<strong>in</strong>imumloon<br />
van resp. f 25,- <strong>en</strong> f 28,- per week. Het uitv<strong>en</strong>t<strong>en</strong> van melk <strong>in</strong> de tw<strong>in</strong>tiger<br />
jar<strong>en</strong> gebeurde op vele manier<strong>en</strong>, zoals met e<strong>en</strong> duwkar, e<strong>en</strong> hondekar <strong>en</strong> soms ook<br />
met paard <strong>en</strong> wag<strong>en</strong>. Ook Piet van G<strong>in</strong>nek<strong>en</strong> v<strong>en</strong>tte met e<strong>en</strong> hondekar. Zo heeft Piet<br />
e<strong>en</strong>s ontslag gevraagd, omdat zijn loon te laag zou zijn. Het bestuur zat er eig<strong>en</strong>lijk<br />
wel wat mee <strong>en</strong> wilde hem “e<strong>en</strong> we<strong>in</strong>ig tegemoet kom<strong>en</strong>, door hem e<strong>en</strong> kle<strong>in</strong>e vergoed<strong>in</strong>g<br />
te gev<strong>en</strong> voor zijn hond”. En zo kreeg Piet f 0,75 per week als tegemoetkom<strong>in</strong>g<br />
<strong>in</strong> de kost<strong>en</strong> van onderhoud van zijn hond!<br />
Dat er soms aardige vrag<strong>en</strong> gesteld werd<strong>en</strong> door de led<strong>en</strong> v<strong>in</strong>d<strong>en</strong> wij <strong>in</strong> het volg<strong>en</strong>de<br />
fragm<strong>en</strong>t:<br />
“.... of er ook verdi<strong>en</strong>d wordt met het lat<strong>en</strong> lop<strong>en</strong> van melkwag<strong>en</strong>s waarop de direkteur<br />
antwoordde dat de bruto w<strong>in</strong>st zoo wat om de f 5000,- bedraagt, waarop<br />
door de led<strong>en</strong> werd gevraagd of het niet mogelijk is om ook de netto w<strong>in</strong>st te berek<strong>en</strong><strong>en</strong>.”<br />
Of er aan de pap welke de led<strong>en</strong> van de fabriek kond<strong>en</strong> betrekk<strong>en</strong> <strong>in</strong> kann<strong>en</strong> van 5 1.<br />
nog iets te verdi<strong>en</strong><strong>en</strong> viel teg<strong>en</strong> 4 c<strong>en</strong>t per 1. moet ernstig betwijfeld word<strong>en</strong>. In de <strong>in</strong>leid<strong>in</strong>g<br />
is reeds gesprok<strong>en</strong> over de voortdur<strong>en</strong>de strijd die om de produkt<strong>en</strong> werd gevoerd<br />
<strong>en</strong> over het feit dat m<strong>en</strong> te we<strong>in</strong>ig begrip had van de markt. Welnu dit manifesteerde<br />
zich door de m<strong>en</strong><strong>in</strong>g <strong>in</strong> het bestuur, dat m<strong>en</strong> de zelfstandige slijters kwijt wilde.<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 47<br />
© B. Hulshof
M<strong>en</strong> zou ze voor de keus plaats<strong>en</strong>: ofwel rijd<strong>en</strong> <strong>in</strong> loondi<strong>en</strong>st van de fabriek, ofwel<br />
“opdoek<strong>en</strong>” d.w.z. m<strong>en</strong> zou dan de toelever<strong>in</strong>g van melk stopzett<strong>en</strong>. Daarmee g<strong>in</strong>g<br />
m<strong>en</strong> volledig voorbij aan de mogelijkheid dat deze zelfstandige melkhandelar<strong>en</strong> naar<br />
e<strong>en</strong> andere melk<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g zoud<strong>en</strong> uitzi<strong>en</strong> om daar melk te betrekk<strong>en</strong>. Aangezi<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>werk<strong>in</strong>g<br />
of onderl<strong>in</strong>ge afsprak<strong>en</strong> niet bestond<strong>en</strong>, <strong>en</strong> zo ze al bestond<strong>en</strong> niets om<br />
het lijf hadd<strong>en</strong>, was de overstap naar de concurr<strong>en</strong>t e<strong>en</strong> e<strong>en</strong>voudige zaak. Verder besloot<br />
m<strong>en</strong> ook om bij de eig<strong>en</strong> melkv<strong>en</strong>ters <strong>in</strong> loondi<strong>en</strong>st het grondloon maar te lat<strong>en</strong><br />
vervall<strong>en</strong> <strong>en</strong> ze e<strong>en</strong> provisie te gev<strong>en</strong> van 2 c<strong>en</strong>t per liter <strong>en</strong> ze daarmee dw<strong>in</strong>g<strong>en</strong> meer<br />
melk te gaan verkop<strong>en</strong>. Dit laatste besluit is nimmer uitgevoerd.<br />
Reclame.<br />
In het midd<strong>en</strong> van de 30-er jar<strong>en</strong> werd m<strong>en</strong> zich steeds meer bewust dat het verkop<strong>en</strong><br />
van melk door de melkrijders (v<strong>en</strong>ters) meer was dan met e<strong>en</strong> kar of bakfiets volgelad<strong>en</strong><br />
met fless<strong>en</strong> door de strat<strong>en</strong> te rijd<strong>en</strong>. De concurr<strong>en</strong>tie van de omligg<strong>en</strong>de melk<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
was groot. Prijsonderbied<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van de fabriek<strong>en</strong> <strong>in</strong> Ulv<strong>en</strong>hout, Pr<strong>in</strong>c<strong>en</strong>hage<br />
<strong>en</strong> Made <strong>in</strong> Breda kwam<strong>en</strong> regelmatig voor.<br />
Zo keek m<strong>en</strong> ook van elkaar de kunst van het reclame mak<strong>en</strong> af. E<strong>en</strong> van de uit<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
<strong>in</strong> deze z<strong>in</strong> war<strong>en</strong> de uniform<strong>en</strong>. Zo sprak m<strong>en</strong> van: “e<strong>en</strong> modelpak of melkpak welke<br />
e<strong>en</strong> mooier cachet gav<strong>en</strong> <strong>en</strong> reclame was voor de produkt<strong>en</strong>”. Daarom werd<strong>en</strong> <strong>in</strong><br />
1936 manchesterpakk<strong>en</strong> voor de melkrijders aangeschaft voor e<strong>en</strong> prijs van f 17,50<br />
per stuk, welke uitstek<strong>en</strong>d blek<strong>en</strong> te voldo<strong>en</strong> <strong>en</strong> voor het eerst door P. van G<strong>in</strong>nek<strong>en</strong><br />
werd<strong>en</strong> geleverd.<br />
Ook <strong>in</strong> geschrift maakte “St. Brigida” reclame voor haar melk. De afbeeld<strong>in</strong>g op<br />
blz.[067] van e<strong>en</strong> bedrukt vloeiblad is één van de voorbeeld<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> staaltje van antireclame<br />
v<strong>in</strong>d<strong>en</strong> wij <strong>in</strong> september 1954. De zure melk die wel e<strong>en</strong>s aan de fabriek<br />
kwam, was volg<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> eerder g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> besluit, nog wel van di<strong>en</strong> aard (dacht m<strong>en</strong>)<br />
dat er beter <strong>boter</strong> uit gemaakt kon word<strong>en</strong> voor de led<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> e<strong>en</strong> gereduceerde prijs.<br />
Er war<strong>en</strong> ook led<strong>en</strong>, die hier handel <strong>in</strong> zag<strong>en</strong> <strong>en</strong> zij schroomd<strong>en</strong> niet deze <strong>boter</strong> <strong>in</strong> de<br />
handel te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>. To<strong>en</strong> het bestuur dan ook klacht<strong>en</strong> hoorde over slechte <strong>Bavel</strong>se<br />
<strong>boter</strong> <strong>en</strong> de oorzaak aan het licht kwam, was het afgelop<strong>en</strong> met het aan de fabriek<br />
houd<strong>en</strong> van zure melk.<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 48<br />
© B. Hulshof
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 49<br />
© B. Hulshof
Inv<strong>en</strong>taris-<strong>en</strong>-<strong>in</strong>vester<strong>in</strong>g<strong>en</strong>.<br />
In de bestuursvergader<strong>in</strong>g van 31 april 1909 werd:<br />
“de Heer Directeur opgedrag<strong>en</strong> e<strong>en</strong> stel nieuwe stoel<strong>en</strong> <strong>in</strong> het kantoor te plaats<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> is hem op zijn verzoek e<strong>en</strong> vergunn<strong>in</strong>g gegev<strong>en</strong> tot het aankop<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> bureau<br />
m<strong>in</strong>istre tot berg<strong>in</strong>g der verschill<strong>en</strong>de paperass<strong>en</strong>.”<br />
E<strong>en</strong> eikehout<strong>en</strong> bureau met afmet<strong>in</strong>g<strong>en</strong> 121 x 79 cm werd vlak voor de sloop e<strong>in</strong>d<br />
1979 door de schrijver <strong>in</strong> e<strong>en</strong> desolate toestand gevond<strong>en</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong> reeds halfgesloopte<br />
schuur van de vroegere direkteurswon<strong>in</strong>g. Vermoedelijk gaat het hier om hetzelfde<br />
meubel als waarvan <strong>in</strong> de notul<strong>en</strong> sprake is. Het met potlood geschrev<strong>en</strong> jaartal 1911<br />
<strong>en</strong> de naam J.v. G<strong>in</strong>kel wijz<strong>en</strong> althans <strong>in</strong> deze richt<strong>in</strong>g.<br />
De Raad van Toezicht hield k<strong>en</strong>nelijk ook toezicht op de <strong>in</strong>v<strong>en</strong>taris van het kantoor,<br />
want zij verzocht het bestuur om daar e<strong>en</strong> kruisbeeld op te hang<strong>en</strong>. Het bestuur droeg<br />
vervolg<strong>en</strong>s “d<strong>en</strong> direkteur op om hiervoor zorg te drag<strong>en</strong>.”<br />
Het gerestaureerde bueau uit 1911<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 50<br />
© B. Hulshof
Tot aanschaf van nieuwe apparat<strong>en</strong> werd pas beslot<strong>en</strong> wanneer ze niet meer te reparer<strong>en</strong><br />
war<strong>en</strong>, wanneer hun capaciteit te kle<strong>in</strong> was geword<strong>en</strong>, of wanneer ze de kwaliteit<br />
van de <strong>boter</strong> of de room nadelig beïnvloedd<strong>en</strong>. Wij volstaan met e<strong>en</strong> (overig<strong>en</strong>s onvolledige)<br />
opsomm<strong>in</strong>g van e<strong>en</strong> aantal zak<strong>en</strong>.<br />
1909: roomrijpers (bakk<strong>en</strong> om de room <strong>in</strong> te verzur<strong>en</strong>)<br />
1916: uitdrupapparaat voor melkbuss<strong>en</strong> op de melkontvangst.<br />
het bor<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> nieuwe waterput (de eerst geboorde<br />
put gaf te we<strong>in</strong>ig water)<br />
1917: bouw van e<strong>en</strong> bergplaats om lege <strong>boter</strong>vat<strong>en</strong> op te slaan<br />
e<strong>en</strong> schrijfmach<strong>in</strong>e<br />
straatkei<strong>en</strong> ter bestrat<strong>in</strong>g van het fabrieksterre<strong>in</strong><br />
1920: aanleg stoomverwarm<strong>in</strong>g <strong>in</strong> het kantoorlokaal<br />
1922: stoommach<strong>in</strong>e<br />
1926: e<strong>en</strong> Holste<strong>in</strong>se karn<br />
ijzer<strong>en</strong> tegels op de melkontvangst<br />
1927: e<strong>en</strong> vuilbepal<strong>in</strong>gstoestel voor onderzoek van de re<strong>in</strong>heid<br />
van de geleverde melk<br />
1930: telefoonaansluit<strong>in</strong>g (tel.nr.2)<br />
1933: e<strong>en</strong> koelmach<strong>in</strong>e<br />
e<strong>en</strong> volle melk pasteur<br />
1934: e<strong>en</strong> fless<strong>en</strong>spoelmach<strong>in</strong>e<br />
1935: e<strong>en</strong> ontijzer<strong>in</strong>gstoestel voor de waterbehandel<strong>in</strong>g<br />
pasteuriseerkast waar<strong>in</strong> de fless<strong>en</strong> melk word<strong>en</strong> gepasteuriseerd<br />
na het vull<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> vulmach<strong>in</strong>e voor fless<strong>en</strong><br />
rek<strong>en</strong>mach<strong>in</strong>e met ti<strong>en</strong> jaar garantie!<br />
1936: e<strong>en</strong> ondermelk- <strong>en</strong> roomkoeler<br />
1938: volle melkbascule<br />
roombakk<strong>en</strong><br />
1939: c<strong>en</strong>trifuge<br />
zuurselmelkpasteur<br />
pekelleid<strong>in</strong>gnet <strong>en</strong> zoetwaterkoeler<br />
Wij kom<strong>en</strong> nog ev<strong>en</strong> terug bij de aanschaff<strong>in</strong>g van de stoommach<strong>in</strong>e <strong>in</strong> 1922. De<br />
vraag was namelijk welke vorm van <strong>en</strong>ergie m<strong>en</strong> moest kiez<strong>en</strong> om de fabriek te drijv<strong>en</strong>.<br />
Er werd<strong>en</strong> drie mogelijkhed<strong>en</strong> besprok<strong>en</strong>: het aanschaff<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> nieuwe<br />
stoomketel, de karn electrisch aandrijv<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> nieuwe g<strong>en</strong>erator, ofwel de fabriek<br />
geheel op electriciteit lat<strong>en</strong> draai<strong>en</strong>.<br />
Nadat door de Technische Di<strong>en</strong>st van de <strong>Nederland</strong>se Zuivelbond <strong>en</strong> de bouwcommisssie<br />
van de Brabantse Zuivelbond e<strong>en</strong> rapport was uitgebracht bleek dat het drijv<strong>en</strong><br />
van de fabriek met electriciteit “veel te duur uitkwam”.<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 51<br />
© B. Hulshof
“Trouw<strong>en</strong>s electriciteit is voor e<strong>en</strong> zuivelfabriek <strong>in</strong> het algeme<strong>en</strong> af te rad<strong>en</strong> daar<br />
de afgewerkte stoom voor verschill<strong>en</strong>de doele<strong>in</strong>d<strong>en</strong> goed b<strong>en</strong>ut kan word<strong>en</strong>”.<br />
De stoommach<strong>in</strong>e was de leverancier van <strong>en</strong>ergie zoals wij hiervoor al hebb<strong>en</strong> gezi<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> daar deze “<strong>in</strong> e<strong>en</strong> slechte conditie” verkeerde <strong>en</strong> “de werk<strong>in</strong>g hiermede dagelijks<br />
gevaar opleverde, de reparatie f 1200,- tot .f 1300,- zou bedrag<strong>en</strong> <strong>en</strong> de mach<strong>in</strong>e vermoedelijk<br />
2 à 3 wek<strong>en</strong> naar de mach<strong>in</strong>efabriek moest", werd t<strong>en</strong>slotte beslot<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
nieuwe stoommach<strong>in</strong>e aan te schaff<strong>en</strong>.<br />
Op, vrag<strong>en</strong> uit de vergader<strong>in</strong>g of niet beter op goedkopere tijd<strong>en</strong> gewacht kon word<strong>en</strong><br />
werd geantwoord “dat wij al jar<strong>en</strong> gewacht hadd<strong>en</strong> <strong>en</strong> het gemis aan betere <strong>in</strong>stallatie<br />
dagelijks gevoeld werd”.<br />
Uit het <strong>in</strong>vester<strong>in</strong>gsoverzicht zi<strong>en</strong> wij dat met name vanaf 1933 veel apparat<strong>en</strong> zijn<br />
aangeschaft met het doel e<strong>en</strong> betere kwaliteit van de gepasteuriseerde fless<strong>en</strong>melk te<br />
krijg<strong>en</strong>. <strong>Bavel</strong> was met name beducht voor hetge<strong>en</strong> de melk<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> “St. Mart<strong>in</strong>us”<br />
<strong>in</strong> Pr<strong>in</strong>c<strong>en</strong>hage <strong>en</strong> “De Hoop” <strong>in</strong> Breda aan moderne <strong>in</strong>stallaties op dit gebied<br />
hadd<strong>en</strong> geplaatst. De concurr<strong>en</strong>tie kon met recht gevreesd word<strong>en</strong>, te meer daar de<br />
omzet van “St. Brigida” <strong>in</strong> vergelijk<strong>in</strong>g met de eerder g<strong>en</strong>oemde bedrijv<strong>en</strong> kle<strong>in</strong> was,<br />
eig<strong>en</strong>lijk te kle<strong>in</strong>.<br />
De docum<strong>en</strong>tatie over de technische <strong>in</strong>v<strong>en</strong>taris is vanaf ca 1940 geheel bewaard geblev<strong>en</strong>,<br />
<strong>in</strong>clusief de correspond<strong>en</strong>tie daarover. In bijlage 6 is e<strong>en</strong> opsomm<strong>in</strong>g gemaakt<br />
van de aanschaff<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. In de algem<strong>en</strong>e vergader<strong>in</strong>g werd steeds verslag gedaan over<br />
deze zak<strong>en</strong>, of er werd toestemm<strong>in</strong>g gevraagd aan de led<strong>en</strong> om tot <strong>in</strong>vester<strong>en</strong> over te<br />
gaan. Nerg<strong>en</strong>s is mij geblek<strong>en</strong> dat e<strong>en</strong> dergelijk verzoek ooit werd geweigerd.<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 52<br />
© B. Hulshof
Over m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> <strong>en</strong> hun werk<br />
Het is niet meer precies na te gaan hoeveel m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> er <strong>in</strong> het beg<strong>in</strong> van 1900 werkzaam<br />
war<strong>en</strong> op de fabriek. Op grond van k<strong>en</strong>nis van de zuivelbereid<strong>in</strong>g uit die tijd<br />
mog<strong>en</strong> we aannem<strong>en</strong> dat naast de direkteur, beslist niet meer dan 3 man personeel betrokk<strong>en</strong><br />
zull<strong>en</strong> zijn geweest bij het ontrom<strong>en</strong>, melkweg<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>boter</strong>mak<strong>en</strong>, waarbij ook<br />
aangetek<strong>en</strong>d di<strong>en</strong>t te word<strong>en</strong> dat halve dag<strong>en</strong> werk<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> uitzonder<strong>in</strong>g was. Het aantal<br />
werktuig<strong>en</strong> was <strong>en</strong>erzijds beperkt <strong>en</strong> anderzijds war<strong>en</strong> ze niet <strong>in</strong>gewikkeld <strong>in</strong><br />
werkwijze of bedi<strong>en</strong><strong>in</strong>g zodat met wat aanwijz<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van de direkteur het werk snel<br />
geleerd kon word<strong>en</strong>. De functionele bezett<strong>in</strong>g was vermoedelijk als volgt:<br />
1 melkweger/<strong>boter</strong>maker<br />
1 mach<strong>in</strong>ist/stoker/schoonmaker<br />
1 algem<strong>en</strong>e hulp<br />
Deze veronderstell<strong>in</strong>g wordt <strong>in</strong> de notul<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> bestuursvergader<strong>in</strong>g (3 feb. 1904)<br />
deels bevestigd door de z<strong>in</strong>snede: “Op verzoek der beide werklied<strong>en</strong> van fabriek<br />
komt het bestuur overe<strong>en</strong> hun weekloon met 50 ct te verhog<strong>en</strong> <strong>en</strong> alzoo te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> op<br />
f 7,- welke verhog<strong>in</strong>g zal <strong>in</strong>gaan op 1 Maart 1904.”<br />
In de latere jar<strong>en</strong> veranderde het aantal werklied<strong>en</strong>. Zo vernam<strong>en</strong> wij van Piet van<br />
G<strong>in</strong>nek<strong>en</strong> dat, to<strong>en</strong> hij <strong>in</strong> 1923 op de fabriek als 15-jarige jong<strong>en</strong> begon, er de volg<strong>en</strong>de<br />
person<strong>en</strong> werkt<strong>en</strong>:<br />
Jan Musters, <strong>boter</strong>maker<br />
(Jac)Cobi van Gils, mach<strong>in</strong>ist/stoker<br />
Adr. Diepstrat<strong>en</strong>, melkweger<br />
Willem Vlam<strong>in</strong>gs, melkv<strong>en</strong>ter<br />
Joske Jans<strong>en</strong>, volontair of assist<strong>en</strong>t<br />
Hierbij kan m<strong>en</strong> dan ook nog tell<strong>en</strong> de hulp die door de boer<strong>en</strong> geleverd moest word<strong>en</strong><br />
bij het aanvoer<strong>en</strong> van de buss<strong>en</strong> op de melkontvangst, het leegstort<strong>en</strong> daarvan <strong>in</strong><br />
de basculebak <strong>en</strong> het verplaats<strong>en</strong> van de buss<strong>en</strong> naar de ondermelk/karnemelktapper.<br />
Verder di<strong>en</strong>t m<strong>en</strong> te bed<strong>en</strong>k<strong>en</strong> dat de functies niet zo strikt gescheid<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />
gezi<strong>en</strong> als thans het geval is. Iedere<strong>en</strong> was bij het totale werk betrokk<strong>en</strong>. De direkteur<br />
ev<strong>en</strong>wel gaf persoonlijk leid<strong>in</strong>g, want hij was t<strong>en</strong>slotte de <strong>en</strong>ige man met e<strong>en</strong><br />
allrounde ervar<strong>in</strong>g <strong>en</strong> e<strong>en</strong> bepaalde schol<strong>in</strong>g. De boekhoudkundige zak<strong>en</strong> <strong>en</strong> het vetgehalte-onderzoek<br />
van de geleverde melk viel<strong>en</strong> onder zijn directe zorg.<br />
De direkteur<strong>en</strong><br />
Het kon bijna niet anders of de <strong>in</strong>itiatiefnemers, welke meestal ook zitt<strong>in</strong>g kreg<strong>en</strong> <strong>in</strong><br />
het bestuur, moest<strong>en</strong> het beheer van de fabriek toevertrouw<strong>en</strong> aan e<strong>en</strong> direkteur, daar<br />
zij zelf niet de tijd hadd<strong>en</strong> <strong>en</strong> de k<strong>en</strong>nis bezat<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> fabriekmatige verwerk<strong>in</strong>g van<br />
de melk te leid<strong>en</strong>. In die tijd kwam<strong>en</strong> veel “zuiveldirekteur<strong>en</strong>” uit het noord<strong>en</strong> van het<br />
land, met name Friesland.<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 53<br />
© B. Hulshof
De eerste direkteur <strong>in</strong> <strong>Bavel</strong> werd Jan van Geldrop, afkomstig van Tubberg<strong>en</strong> (O).<br />
Hij vestigde zich op 5 juni 1901 <strong>in</strong> <strong>Bavel</strong>, juist 20 jaar oud. Dat e<strong>en</strong> direkteur over beheer<br />
<strong>en</strong> bevoegdhed<strong>en</strong> nogal e<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> ander oordeel had dan de bestuurders mog<strong>en</strong><br />
blijk<strong>en</strong> uit opmerk<strong>in</strong>g<strong>en</strong> als:<br />
“....het beheer der zak<strong>en</strong> nag<strong>en</strong>oeg geheel aan zich had gehoud<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>in</strong> vele gevall<strong>en</strong><br />
wat al te zelfstandig optrad, zoodat het bestuur noch <strong>in</strong> betrekk<strong>in</strong>g der statut<strong>en</strong>,<br />
noch teg<strong>en</strong>over de vere<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g verantwoord was”.<br />
J.H. van Geldrop<br />
Het opricht<strong>in</strong>gsbestuur nam bij de eerste signal<strong>en</strong> daarvan dan ook de nodige maatregel<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> bepaalde dat voortaan bij e<strong>en</strong> direkteursb<strong>en</strong>oem<strong>in</strong>g de afsprak<strong>en</strong> bij e<strong>en</strong><br />
kontrakt zoud<strong>en</strong> word<strong>en</strong> vastgelegd (k<strong>en</strong>nelijk was er dus niets schriftelijk overe<strong>en</strong>gekom<strong>en</strong>!).<br />
Hierdoor zou ook ge<strong>en</strong> discussie meer kunn<strong>en</strong> ontstaan hoeveel <strong>boter</strong>, volle<br />
melk, ste<strong>en</strong>kool <strong>en</strong> petroleum vrij gebruikt mocht word<strong>en</strong>. De mogelijkheid van de<br />
direkteur om van de <strong>en</strong>e op de andere dag op te stapp<strong>en</strong> wanneer het bestuur niet aan<br />
bepaalde verlang<strong>en</strong>s tegemoet kwam, kon aldus voorkom<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. Ook werd<strong>en</strong><br />
voorzorg<strong>en</strong> g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> met betrekk<strong>in</strong>g tot het beheer van de jonge coöperatie. Zo werd<br />
beslot<strong>en</strong> dat voortaan:<br />
“d<strong>en</strong> 6e van elke maand het bestuur zou vergader<strong>en</strong>, waarbij de direkteur rek<strong>en</strong><strong>in</strong>g<br />
<strong>en</strong> verantwoord<strong>in</strong>g zal do<strong>en</strong> over de afgelop<strong>en</strong> maand,<br />
……….het register van de led<strong>en</strong> door de secretaris zal word<strong>en</strong> bijgehoud<strong>en</strong>,<br />
………..omtr<strong>en</strong>t d<strong>en</strong> 23ste van iedere maand door presid<strong>en</strong>t, p<strong>en</strong>n<strong>in</strong>gmeester <strong>en</strong><br />
secretaris de kas zal word<strong>en</strong> opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong><br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 54<br />
© B. Hulshof
………..de dubbelganger van alle sleutels der fabriek, ook van di<strong>en</strong> van de brandkast<br />
zull<strong>en</strong> berust<strong>en</strong> bij d<strong>en</strong> presid<strong>en</strong>t, opdat het bestuur zich t<strong>en</strong> all<strong>en</strong> tijde toegang<br />
kan verschaff<strong>en</strong> tot wat de coöperatie betreft.”<br />
Erg lang heeft van Geldrop het <strong>in</strong> <strong>Bavel</strong> niet uitgehoud<strong>en</strong>, want op 30 juli 1903 vertrok<br />
hij naar Teter<strong>in</strong>g<strong>en</strong>.<br />
De tweede man die het beheer voerde was Teije van d<strong>en</strong> Vleugel,<br />
afkomstig uit Beek<br />
<strong>en</strong> Donk, doch e<strong>en</strong> gebor<strong>en</strong> Fries uit Gaast. Hij was 30 jaar to<strong>en</strong> hij deze functie aanvaardde.<br />
Hij woonde <strong>in</strong> <strong>Bavel</strong> op nr.B 41a. Wij kond<strong>en</strong> van hem ge<strong>en</strong> foto bemachtig<strong>en</strong>,<br />
ev<strong>en</strong>m<strong>in</strong> hebb<strong>en</strong> wij veel omtr<strong>en</strong>t zijn persoon <strong>en</strong> zijn werk <strong>in</strong> <strong>Bavel</strong> kunn<strong>en</strong><br />
achterhal<strong>en</strong>. Voor zover echter uit de notul<strong>en</strong> kan word<strong>en</strong> gedestilleerd was hij e<strong>en</strong><br />
man die zijn vak redelijk beheerste <strong>en</strong> met het bestuur ge<strong>en</strong> grote problem<strong>en</strong> heeft gehad.<br />
Blijkbaar g<strong>en</strong>oot hij toch e<strong>en</strong> zeker vertrouw<strong>en</strong>. Op 1 november 1906 vertrok hij<br />
naar Wanroy, waar hij tot het beg<strong>in</strong> der veertiger jar<strong>en</strong> aldaar direkteur was van de<br />
zuivelfabriek.<br />
Zacharias van der Poel werd zijn opvolger. Per gelijke datum trad zijn vader af als<br />
secretaris van de coöperatie. Wijs geword<strong>en</strong> door ervar<strong>in</strong>g<strong>en</strong> met de her<strong>en</strong> van Geldrop<br />
<strong>en</strong> van der Vleugel besloot m<strong>en</strong> met de heer van der Poel e<strong>en</strong> schriftelijke overe<strong>en</strong>komst<br />
aan te gaan, waar<strong>in</strong> zijn verplicht<strong>in</strong>g<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> vastgelegd (zie bijlage 9).<br />
Z.M.J. van der Poel<br />
Van der Poel heeft gedur<strong>en</strong>de e<strong>en</strong> lange reeks van jar<strong>en</strong> het gezicht van “St. Brigida”<br />
bepaald. Van hem wordt ook wel gezegd dat hij e<strong>en</strong> z.g. ”here-direkteur” was. :Hij<br />
komt over als e<strong>en</strong> <strong>in</strong>tegere man, die zijn best heeft gedaan de zaak naar best vermog<strong>en</strong><br />
te beher<strong>en</strong>. Met de ondermelkaffaire heeft hij echter toch wat goodwill onder de<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 55<br />
© B. Hulshof
oer<strong>en</strong> verspeeld. Van Piet van G<strong>in</strong>nek<strong>en</strong> vernam<strong>en</strong> wij dat hij als vervoermiddel e<strong>en</strong><br />
motorfiets bezat, die <strong>in</strong> de mach<strong>in</strong>ekamer gestald stond. Later was hij één van de eerst<strong>en</strong><br />
<strong>in</strong> <strong>Bavel</strong> die e<strong>en</strong> auto had. Z.M.J.van der Poel, werd gebor<strong>en</strong> te <strong>Bavel</strong> op 31 december<br />
1885. Hij was eerst gehuwd met Jacoba Anna Oon<strong>in</strong>cx uit <strong>Bavel</strong>, gebor<strong>en</strong> op<br />
26 december 1884, overled<strong>en</strong> 20 maart 1917. Hij hertrouwde te Ste<strong>en</strong>berg<strong>en</strong> op 15<br />
oktober 1925 Cornelia Johanna Obels, gebor<strong>en</strong> te Ste<strong>en</strong>berg<strong>en</strong> 6 juni 1887.<br />
Het salaris van de direkteur was niet elk jaar e<strong>en</strong> punt van besprek<strong>in</strong>g <strong>en</strong> wij kunn<strong>en</strong><br />
daarover dan ook niet veel terugv<strong>in</strong>d<strong>en</strong>. Duidelijker is e<strong>en</strong> besluit van 3 maart 1927.<br />
Het jaarsalaris bedraagt dan .f 2.500,-, bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> ontv<strong>in</strong>g hij nog 1/8 % premie over<br />
het uitbetaalde melkgeld aan de led<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>en</strong>ig boekjaar, plus .f 100,- omdat aan de fabriek<br />
e<strong>en</strong> melk<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g verbond<strong>en</strong> was.<br />
Voorts werd hem nog e<strong>en</strong> toelage van f 100,- <strong>in</strong> het vooruitzicht gesteld “zoo hij e<strong>en</strong><br />
diploma behaalt”. Verder werd bepaald dat hij 10 % van zijn salaris zou moet<strong>en</strong> bested<strong>en</strong><br />
om e<strong>en</strong> lev<strong>en</strong>sverzeker<strong>in</strong>g af te sluit<strong>en</strong>.<br />
Ter vergelijk<strong>in</strong>g moge nog di<strong>en</strong><strong>en</strong> dat de assist<strong>en</strong>t C. Snoek op grond van zijn “gemotiveerd<br />
schrijv<strong>en</strong>” e<strong>en</strong> verhog<strong>in</strong>g van zijn salaris werd gegev<strong>en</strong> dat bepaald werd op f<br />
16,- per week ofwel .f 832,- per jaar.<br />
E<strong>in</strong>d 1941 is de heer van der Poel door ziekte niet meer <strong>in</strong> staat zijn functie uit te oef<strong>en</strong><strong>en</strong>.<br />
Op 4 januari 1942 wordt de heer C. van Opstal uit Dong<strong>en</strong> aangetrokk<strong>en</strong> om tijdelijk<br />
de plaats van de direkteur <strong>in</strong> te nem<strong>en</strong> “daar deze nog altijd ongesteld is”. Hij gaat<br />
direct over tot het verplaats<strong>en</strong> van “e<strong>en</strong>ige mach<strong>in</strong>erieën.” Het is duidelijk dat deze<br />
aanpak noch bij Van der Poel noch bij het personeel <strong>in</strong> goede aarde viel. Trouw<strong>en</strong>s<br />
het personeel was toch al niet bepaald gecharmeerd van de werkwijze van Van Opstal<br />
want “hij staat overal bij <strong>en</strong> hij loopt maar met e<strong>en</strong> thermometer <strong>in</strong> de hand”. Wij lez<strong>en</strong><br />
dan verder: “Dit hoort ons bestuur wel graag, want aan de leid<strong>in</strong>g <strong>in</strong> de fabriek<br />
hapert het.” Op 18 mei 1942 neemt de heer van Opstal afscheid van het bestuur <strong>en</strong><br />
dankte voor de aang<strong>en</strong>ame wijze waarop hij met h<strong>en</strong> heeft mog<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>werk<strong>en</strong>.<br />
Deze dank was wederzijds, want Van Opstal ontv<strong>in</strong>g nog e<strong>en</strong> extra bedrag van .f 50,-<br />
(het weeksalaris was f 35,-).<br />
Enkele wek<strong>en</strong> later was de heer van der Poel opnieuw g<strong>en</strong>oodzaakt op medisch advies<br />
zijn werk neer te legg<strong>en</strong>. Het bestuur wilde Van Opstal wel terug, maar Van der<br />
Poel voelde daar niet voor. Het bestuur wilde de direkteur ook niet voor het hoofd<br />
stot<strong>en</strong> <strong>en</strong> zag uit naar e<strong>en</strong> tijdelijk kracht. Voor 3 maand<strong>en</strong> stond daarop de Brabantse<br />
Zuivelbond e<strong>en</strong> ambt<strong>en</strong>aar af (de heer C. de Jongh) om <strong>Bavel</strong> uit de nood te help<strong>en</strong>.<br />
Op 19 september 1942 overleed Zacharias van der Poel <strong>in</strong> het St. Antoniusziek<strong>en</strong>huis<br />
te Utrecht op de leeftijd van 56 jaar. Daarmee ontviel de <strong>Bavel</strong>se geme<strong>en</strong>schap e<strong>en</strong><br />
bem<strong>in</strong>lijk m<strong>en</strong>s. Mevr. v/d Poel-Obels verhuisde <strong>en</strong>ige jar<strong>en</strong> (december 1944) na het<br />
overlijd<strong>en</strong> van haar man naar Roos<strong>en</strong>daal.<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 56<br />
© B. Hulshof
De laatste direkteur.<br />
Op 11 oktober 1942 wordt Cornelis Christiaan de Jongh b<strong>en</strong>oemd tot direkteur. Hij<br />
werd op 9 maart 1907 <strong>in</strong> D<strong>en</strong> Hout gebor<strong>en</strong>. In 1927 startte hij zijn loopbaan <strong>in</strong> de<br />
zuivel als analist bij de Brabantse Zuivelbond. Sedert mei 1930 was hij belast met de<br />
adm<strong>in</strong>istratieve <strong>en</strong> technische controle van bij de zuivelbond aangeslot<strong>en</strong> fabriek<strong>en</strong>.<br />
Aldus was hij zeer goed op de hoogte hoe e<strong>en</strong> zuivelfabriek <strong>in</strong> die tijd behoorde te<br />
functioner<strong>en</strong>.<br />
Bij zijn officiële aanstell<strong>in</strong>g zei de voorzitter het volg<strong>en</strong>de tot de nieuwe direkteur:<br />
“Ik kan U de verzeker<strong>in</strong>g gev<strong>en</strong> dat U e<strong>en</strong> bestuur naast U krijgt, dat, wanneer U<br />
mededeelzaam zijt omtr<strong>en</strong>t de groote vraagstukk<strong>en</strong> van verschill<strong>en</strong>de problem<strong>en</strong>,<br />
die zich <strong>in</strong> onze coöperatie voordo<strong>en</strong>, U e<strong>en</strong> bestuur naast U hebt, dat met krachtige<br />
hand <strong>en</strong> de volle medewerk<strong>in</strong>g (U) ter zijde zal staan, om uwe tal<strong>en</strong>t<strong>en</strong> te ontplooi<strong>en</strong>,<br />
uwe toekomstdroom<strong>en</strong> te verwez<strong>en</strong>lijk<strong>en</strong> <strong>en</strong> onze coöperatie onder uw<br />
kundige leid<strong>in</strong>g te do<strong>en</strong> groei<strong>en</strong> <strong>en</strong> bloei<strong>en</strong>.”<br />
Bepaald gemakkelijk heeft hij het niet gehad. Midd<strong>en</strong> <strong>in</strong> de moeilijkste tijd van de<br />
oorlog nam hij het roer over van Van der Poel. In de jar<strong>en</strong> van de wederopbouw met<br />
e<strong>en</strong> grote schaarste aan allerlei material<strong>en</strong>, <strong>en</strong> e<strong>en</strong> zu<strong>in</strong>ig bestuur was het ge<strong>en</strong> s<strong>in</strong>ecure<br />
het bedrijf draai<strong>en</strong>de te houd<strong>en</strong>. Daarbij kwam ook nog het groei<strong>en</strong>de besef dat e<strong>en</strong><br />
<strong>in</strong>t<strong>en</strong>sievere sam<strong>en</strong>werk<strong>in</strong>g tuss<strong>en</strong> de coöperaties noodzakelijk was, maar daarover<br />
meer <strong>in</strong> e<strong>en</strong> ander hoofdstuk.<br />
Directeur de Jongh met de dochters Joke(l), Lia (m) <strong>en</strong> Ans (r) voor<br />
het kantoior van de fabriek (ca. 1951)<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 57<br />
© B. Hulshof
Wanneer wij terugd<strong>en</strong>k<strong>en</strong> aan de tijd van Cees de Jongh dan was hij e<strong>en</strong> heel andere<br />
direkteur dan Van der Poel , die graag <strong>en</strong> zoveel als mogelijk was, zelf <strong>in</strong> de fabriek<br />
werkte. 's Morg<strong>en</strong>s voordat de melkontvangst begon, was De Jongh <strong>in</strong> zijn gele stofjas<br />
<strong>en</strong> op klomp<strong>en</strong> pres<strong>en</strong>t om persoonlijk het ontrom<strong>en</strong> <strong>en</strong> pasteuriser<strong>en</strong> voor zijn rek<strong>en</strong><strong>in</strong>g<br />
te nem<strong>en</strong>. Je kwam als volontair of assist<strong>en</strong>t niet aan de (melk)bak. Hij was<br />
ge<strong>en</strong> man van veel woord<strong>en</strong> <strong>en</strong> je moest hem wel goed k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> om te wet<strong>en</strong> wat hij<br />
met gebar<strong>en</strong> te verstaan gaf. Het 14-daagse onderzoek op vetgehalte van de door led<strong>en</strong>-leveranciers<br />
geleverde melk was e<strong>en</strong> solistisch gebeur<strong>en</strong>; dit was ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s het<br />
geval met het bepal<strong>en</strong> van de kwaliteit van de melk. Wanneer alle melk teg<strong>en</strong> het<br />
middaguur verwerkt was <strong>en</strong> de pasteur <strong>en</strong> de c<strong>en</strong>trifuges schoongemaakt moest<strong>en</strong><br />
word<strong>en</strong>, dan nam de mach<strong>in</strong>ist Piet Havermans dit werk over.<br />
Hij bemoeide zich dan verder uitsluit<strong>en</strong>d met “het schrijfwerk", d.w.z. de boekhoud<strong>in</strong>g<br />
<strong>en</strong> de uitbetal<strong>in</strong>g van het melkgeld <strong>en</strong> de lon<strong>en</strong>. De melkv<strong>en</strong>ters die <strong>in</strong> de loop<br />
van de middag klaar war<strong>en</strong> met v<strong>en</strong>t<strong>en</strong> bracht<strong>en</strong> <strong>in</strong> adm<strong>in</strong>istratieve z<strong>in</strong> ook nogal<br />
werk mee, zoals het retour schrijv<strong>en</strong> van de niet verkochte produkt<strong>en</strong> <strong>en</strong> het opnem<strong>en</strong><br />
van de bestell<strong>in</strong>g; dit werk liet hij graag over aan de volontair of assist<strong>en</strong>t.<br />
Echter, als er kle<strong>in</strong>verpakk<strong>in</strong>g van <strong>boter</strong> gemaakt werd, was hij er altijd bij, om de<br />
voorgevormde blokjes <strong>boter</strong> <strong>in</strong> het wikkel te roll<strong>en</strong>, waar<strong>in</strong> hij e<strong>en</strong> niet te ev<strong>en</strong>ar<strong>en</strong><br />
vaardigheid bezat. Hij was e<strong>en</strong> ijverige <strong>en</strong> toegewijde direkteur, doch wat meer toekijk<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> controler<strong>en</strong> zou hém niet ontsierd <strong>en</strong> de coöperatíe waarschijnlijk méér opgeleverd<br />
hebb<strong>en</strong>, zonder hiermee ook maar iets af te do<strong>en</strong> aan zijn persoonlijke kwaliteit<strong>en</strong>.<br />
Kijk<strong>en</strong> wij nog ev<strong>en</strong> terug naar de handgeschrev<strong>en</strong> arbeidsovere<strong>en</strong>komst van Van der<br />
Poel <strong>en</strong> vergelijk<strong>en</strong> wij die met de 8 foliovell<strong>en</strong> van de overe<strong>en</strong>komst tuss<strong>en</strong> het bestuur<br />
<strong>en</strong> de Jongh, waar<strong>in</strong> zijn werkzaamhed<strong>en</strong>, verantwoord<strong>in</strong>g, salaris <strong>en</strong> tal van andere<br />
zak<strong>en</strong> omschrev<strong>en</strong> war<strong>en</strong>, dan is er <strong>in</strong> dit opzicht ook e<strong>en</strong> geweldige ontwikkel<strong>in</strong>g<br />
geweest.<br />
Cees de Jongh is tot 26 november 1958 direkteur geweest van “St. Brigida” <strong>en</strong> sloot<br />
daarmee de rij van beheerders. Na de fusie met “St. Mart<strong>in</strong>us” kwam hij <strong>in</strong> di<strong>en</strong>st van<br />
de Sticht<strong>in</strong>g Regionaal Orgaan voor de Melkhygiëne, welke <strong>in</strong>stantie toezicht hield<br />
op e<strong>en</strong> juiste uitvoer<strong>in</strong>g van het kwaliteitsonderzoek van de door de boer<strong>en</strong> geleverde<br />
melk. Na zijn p<strong>en</strong>sioner<strong>in</strong>g <strong>in</strong> maart 1972 g<strong>en</strong>iet hij gelukkig nog steeds van zijn vrijheid<br />
<strong>en</strong> rust aan de Pastoor Vermuntstraat te Ulv<strong>en</strong>hout.<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 58<br />
© B. Hulshof
Het personeel<br />
Wíj zull<strong>en</strong> er niet <strong>in</strong> slag<strong>en</strong> e<strong>en</strong> volledig beeld te schets<strong>en</strong> van alle personele aspect<strong>en</strong>,<br />
doch slechts e<strong>en</strong> greep do<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> globale <strong>in</strong>druk te verkrijg<strong>en</strong>. Aan de direkteur<strong>en</strong><br />
is e<strong>en</strong> apart hoofdstuk gewijd, maar e<strong>en</strong> groep die zeker niet onvermeld mag blijv<strong>en</strong>,<br />
wordt gevormd door deg<strong>en</strong><strong>en</strong> die wij nu het kader noem<strong>en</strong>. In die tijd war<strong>en</strong> dat de<br />
zgn. “volontairs” <strong>en</strong> “assist<strong>en</strong>t<strong>en</strong>”. De volontairs war<strong>en</strong> lied<strong>en</strong> welke zich door cursuss<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> praktische ervar<strong>in</strong>g<strong>en</strong> aan het voorbereid<strong>en</strong> war<strong>en</strong> om te zijner tijd de assist<strong>en</strong>t<br />
van de direkteur te word<strong>en</strong> <strong>en</strong> welke hem bij zijn afwezigheid moest<strong>en</strong> waarnem<strong>en</strong>.<br />
Later kon m<strong>en</strong> dan <strong>in</strong> aanmerk<strong>in</strong>g kom<strong>en</strong> om erg<strong>en</strong>s direkteur te word<strong>en</strong> van<br />
e<strong>en</strong> plaatselijke fabriek. De eerste volontair werd <strong>in</strong> 1919 aang<strong>en</strong>om<strong>en</strong>, hij heette<br />
H<strong>en</strong>driks <strong>en</strong> was afkomstig uit Mook.<br />
Voor zover wij kond<strong>en</strong> nagaan hebb<strong>en</strong> onderstaande person<strong>en</strong> de direktie als assist<strong>en</strong>t<br />
of als volontair terzijde gestaan.<br />
Jos Jans<strong>en</strong>, Pr<strong>in</strong>c<strong>en</strong>hage<br />
Fons Adams, Chaam<br />
C. Snoek, Teter<strong>in</strong>g<strong>en</strong> 6 okt. 1926 - sept. 1929<br />
? van d<strong>en</strong> Acker, Esch okt. 1929 - sept. 1930<br />
H. Graumans, Teter<strong>in</strong>g<strong>en</strong> 1937 - 1945<br />
J. Luijckx 1 mrt. 1945 - juli 1947 ?<br />
Klumpers sept. 1947 - sept. 1951<br />
A. Sprangers sept. 1951 - juli 1952<br />
P. Panis juli 1952 - 12 jan. 1957<br />
J. Nelis 7 jan. 1957 - 29 juni 1957<br />
B. Hulshof 6 juli 1957 - 21 dec. 1957<br />
In het voorgaande hebb<strong>en</strong> wij al e<strong>en</strong>s getracht aan te gev<strong>en</strong> hoeveel m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> er op e<strong>en</strong><br />
<strong>boter</strong>fabriek zoals <strong>in</strong> <strong>Bavel</strong> het werk uitvoerd<strong>en</strong>. Het <strong>en</strong>ige wat met zekerheid is te<br />
zegg<strong>en</strong>, blijkt uit e<strong>en</strong> fragm<strong>en</strong>t uit de notul<strong>en</strong> beg<strong>in</strong> 1940. Bij het vaststell<strong>en</strong> van het<br />
weekloon zi<strong>en</strong> wij dan het volg<strong>en</strong>de: Musters f 27,-, Poppelaars f 25,-, Stev<strong>en</strong>s f 24,-,<br />
A. Diepstrat<strong>en</strong> f 22,-, P. Havermans f 22,- <strong>en</strong> M. Michiels<strong>en</strong> f 22,-. Naast deze person<strong>en</strong><br />
war<strong>en</strong> er nog de melkv<strong>en</strong>ters, die e<strong>en</strong> m<strong>in</strong>imum loon kreg<strong>en</strong> van f 24,20.<br />
In vacatures op de fabriek werd voorzi<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> zeer e<strong>en</strong>voudige alsmede doeltreff<strong>en</strong>de<br />
werv<strong>in</strong>g. Door vermeld<strong>in</strong>g van de baan met het daarbij behor<strong>en</strong>de weekgeld zoals<br />
dat to<strong>en</strong> heette op e<strong>en</strong> vel papier aan te plakk<strong>en</strong> op de deur van de fabriek of op de<br />
melkontvangst, war<strong>en</strong> snel voldo<strong>en</strong>de gegadigd<strong>en</strong> voorhand<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> keus te mak<strong>en</strong>.<br />
In sommige gevall<strong>en</strong> plaatste m<strong>en</strong> ook wel e<strong>en</strong>s advert<strong>en</strong>ties <strong>in</strong> het Dagblad van<br />
Noord-Brabant <strong>en</strong> Dagblad De Stem.<br />
De duurtetoeslag is beslist ge<strong>en</strong> term van onze tijd, want <strong>in</strong> 1916 werd al beslot<strong>en</strong> om<br />
het personeel e<strong>en</strong> duurtetoeslag van 0,50 per week toe te k<strong>en</strong>n<strong>en</strong>. Bij e<strong>en</strong> weekloon<br />
van f 10,- was dit proc<strong>en</strong>tueel gezi<strong>en</strong> niet ger<strong>in</strong>g. Het bestuur stond <strong>in</strong> die tijd zo dui-<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 59<br />
© B. Hulshof
delijk onder druk om de lon<strong>en</strong> op te trekk<strong>en</strong> dat de direkteur <strong>in</strong> e<strong>en</strong> bestuursvergader<strong>in</strong>g<br />
zei :<br />
“....dat het personeel der fabriek wederom verlang<strong>en</strong>d naar verhoog<strong>in</strong>g van weekgeld<br />
uitziet <strong>en</strong> voegde daarbij de w<strong>en</strong>sch ook e<strong>en</strong>s aan het salaris van de Direkteur<br />
de aandacht te will<strong>en</strong> wijd<strong>en</strong>.”<br />
Het mak<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> goede kwaliteit <strong>boter</strong> <strong>in</strong> veel Brabantse fabriek<strong>en</strong> werd mede ook<br />
gestimuleerd door het personeel e<strong>en</strong> premie toe te k<strong>en</strong>n<strong>en</strong>. E<strong>in</strong>d 1918 besloot m<strong>en</strong><br />
ook <strong>in</strong> <strong>Bavel</strong> tot betal<strong>in</strong>g van deze premie over te gaan.<br />
Zij werd bepaald op .f l,- voor le klas <strong>en</strong> f 0,50 voor 2e klas <strong>boter</strong>. Later werd<strong>en</strong> deze<br />
premies verhoogd. Na e<strong>en</strong> aantal jar<strong>en</strong> loonsverhog<strong>in</strong>g<strong>en</strong> gek<strong>en</strong>d te hebb<strong>en</strong>, veranderd<strong>en</strong><br />
ook <strong>in</strong> de tw<strong>in</strong>tiger jar<strong>en</strong> stilaan de tijd<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>in</strong> december 1922 “werd geruime<br />
tijd van gedacht<strong>en</strong> gewisseld over het loon van het werkvolk der fabriek <strong>en</strong> werd e<strong>in</strong>delijk<br />
beslot<strong>en</strong> tot verlag<strong>in</strong>g van het loon met f 2,- per week <strong>en</strong> is thans nog .f 20,- per<br />
week.”<br />
E<strong>en</strong> proefwerk<br />
Voor e<strong>en</strong> boekhoudkundige kracht op het kantoor war<strong>en</strong> vier sollicitant<strong>en</strong> opgeroep<strong>en</strong>.<br />
Wij schrijv<strong>en</strong> 24 augustus 1954. Vóór de aanvang van de bestuursvergader<strong>in</strong>g<br />
moest<strong>en</strong> zij, om hun capaciteit<strong>en</strong> te ton<strong>en</strong> “e<strong>en</strong> proefwerk mak<strong>en</strong> <strong>in</strong> d<strong>en</strong> vorm van optell<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> melkprijsberek<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong>……..“. De keus werd voorlopig bepaald, maar “<br />
J. Boomaars Chrzn. zal gevraagd word<strong>en</strong> <strong>en</strong>ige werkzaamhed<strong>en</strong> te kom<strong>en</strong> verricht<strong>en</strong>”<br />
voor het geval de voorlopige keus ge<strong>en</strong> def<strong>in</strong>itieve zou blijk<strong>en</strong> te zijn <strong>en</strong> dit laatste<br />
was het geval.<br />
E<strong>en</strong> <strong>in</strong>terview met ………<br />
Van e<strong>en</strong> <strong>in</strong>terview is eig<strong>en</strong>lijk niets terecht gekom<strong>en</strong>, to<strong>en</strong> wij met Piet van G<strong>in</strong>nek<strong>en</strong><br />
uit de Kerkstraat over zijn eerste stapp<strong>en</strong> <strong>en</strong> de latere ervar<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> de v<strong>en</strong>terij sprak<strong>en</strong>.<br />
Verhal<strong>en</strong> <strong>en</strong> annecdotes werd<strong>en</strong> zonder tijdsbesef <strong>in</strong> e<strong>en</strong> willekeurige volgorde<br />
aan elkaar gereg<strong>en</strong>, als war<strong>en</strong> het de weesgegroet<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> roz<strong>en</strong>krans. Wij zull<strong>en</strong><br />
tracht<strong>en</strong> er <strong>en</strong>ige sam<strong>en</strong>hang <strong>in</strong> te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>. Wie k<strong>en</strong>t hem niet, deze haast leg<strong>en</strong>darische<br />
figuur, die altijd “op de baan” zat om zijn melk <strong>en</strong> pap aan de vrouw te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> <strong>in</strong> was voor e<strong>en</strong> kw<strong>in</strong>kslag?<br />
In 1923 to<strong>en</strong> uitbreid<strong>in</strong>g van het personeel nodig werd, was het Adr. Diepstrat<strong>en</strong> die<br />
teg<strong>en</strong> de direkteur zei:<br />
“Gaot d’r e<strong>en</strong>s kijk<strong>en</strong> bij Van G<strong>in</strong>nek<strong>en</strong>, daor lo’pt ter nog <strong>en</strong>e rond.”<br />
Zo kwam direkteur van der Poel kijk<strong>en</strong> <strong>en</strong> werd met moeder van G<strong>in</strong>nek<strong>en</strong> afgesprok<strong>en</strong>,<br />
dat Piet de andere dag al aan de slag kon.<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 60<br />
© B. Hulshof
Hij her<strong>in</strong>nert zich nog: ”In e<strong>en</strong> blauw kieltje <strong>en</strong> met e<strong>en</strong> blauw broekske kwam ik op<br />
de fabriek”. Hij werd aang<strong>en</strong>om<strong>en</strong> voor .f 10,- <strong>in</strong> de week <strong>en</strong> van 8 tot 1 uur moest hij<br />
<strong>in</strong> <strong>Bavel</strong> melk rondbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong>. Er war<strong>en</strong> maar vier artikel<strong>en</strong>: losse melk voor 8 c<strong>en</strong>t,<br />
karnemelk voor 3 c<strong>en</strong>t <strong>en</strong> verder “goeie botter” <strong>en</strong> Blue Band. Later kwam daar karnemelksepap<br />
bij <strong>en</strong> melk <strong>in</strong> beugelfless<strong>en</strong>. Het geld dat hij van zijn klant<strong>en</strong> beurde<br />
gaf hij ‘s middags aan de direkteur af <strong>en</strong> werd door Piet niet geteld. Alles g<strong>in</strong>g <strong>in</strong><br />
goed vertrouw<strong>en</strong>.<br />
Als hij ‘s middags op de fabriek was moest hij altijd e<strong>en</strong> uur lang fless<strong>en</strong> spoel<strong>en</strong>,<br />
eerst met e<strong>en</strong> handpoetser <strong>en</strong> later met e<strong>en</strong> machi<strong>en</strong>tje waar e<strong>en</strong> roter<strong>en</strong>de borstel op<br />
zat. De fless<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> vervolg<strong>en</strong>s omgespoeld <strong>in</strong> schoon water <strong>en</strong> op e<strong>en</strong> uitdruprek<br />
gezet. Dit leverde dan 75 c<strong>en</strong>t per week extra op, waar, naar zijn zegg<strong>en</strong> z’n moeder<br />
erg blij mee was. Piet weet nog goed dat hij bij de vader van de direkteur op school<br />
(hij was het hoofd) heeft gezet<strong>en</strong>, <strong>en</strong> op de bewaarschool bij juffrouw Di<strong>en</strong>, die later<br />
met meester Huybregts trouwde. Ook moest hij dikwijls de <strong>boter</strong>maker Jan Musters<br />
help<strong>en</strong> met het mak<strong>en</strong> van pakjes <strong>boter</strong> <strong>in</strong> wikkels, hele kilostukk<strong>en</strong>, pond<strong>en</strong> <strong>en</strong> halve<br />
pond<strong>en</strong>. Ook kond<strong>en</strong> de m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> Keulse pott<strong>en</strong> lat<strong>en</strong> vull<strong>en</strong> met ongezout<strong>en</strong> <strong>boter</strong>.<br />
Vrijdagsmiddags als de direkteur naar de <strong>boter</strong>keur<strong>in</strong>g was, moest er <strong>in</strong> de fabriek <strong>en</strong><br />
op het kantoor gebo<strong>en</strong>d <strong>en</strong> geschrobd word<strong>en</strong>. Op het kantoor lag<strong>en</strong> “oprolmatt<strong>en</strong>”<br />
<strong>en</strong> daaronder vond hij e<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> rijksdaalder. Nadat hij deze aan de direkteur had teruggegev<strong>en</strong>,<br />
vertelde hij thuis dit voorval, waarop hij van zijn moeder goed <strong>in</strong>gepr<strong>en</strong>t<br />
kreeg :”dat do<strong>en</strong> ze om jou te prober<strong>en</strong>, houd hem nooit, want dan jag<strong>en</strong> ze jou<br />
weg.”<br />
Ja <strong>en</strong> als je jong b<strong>en</strong>t kun je het stoei<strong>en</strong> natuurlijk niet lat<strong>en</strong>. Als Van der Poel dit zag<br />
dan moest<strong>en</strong> ze van vijf tot half zes blijv<strong>en</strong> om de fabriek te witt<strong>en</strong>!!!<br />
De d<strong>in</strong>sdag was e<strong>en</strong> dag dat hij er altijd vroeg uit moest, want dan begonn<strong>en</strong> ze om<br />
vier uur al te “botter<strong>en</strong>” <strong>en</strong> dan moest hij meehelp<strong>en</strong>. Als de <strong>boter</strong> op de wekelijkse<br />
keur<strong>in</strong>g e<strong>en</strong> kwaliteit la behaalde, dan leverde dat .f 2,50 per week extra op, e<strong>en</strong> lb: f<br />
1,-. Het hele personeel kwam daarvoor <strong>in</strong> aanmerk<strong>in</strong>g. Als de direkteur jarig was,<br />
kreg<strong>en</strong> de vier man die er werkt<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> 12 uur twee borreltjes <strong>en</strong> e<strong>en</strong> sigaar, maar<br />
omdat Piet nog maar “’ne brak” was kreeg hij bij deze gebeurt<strong>en</strong>is e<strong>en</strong> Kwatta. Maar<br />
e<strong>en</strong>s kreeg hij e<strong>en</strong> proces van rijksveldwachter van Dorst, omdat zijn hond wat bloed<br />
aan zijn staart had. En op de verjaardag van de direkteur moest hij er voor naar het<br />
kantongerecht want hij had het lat<strong>en</strong> “voor” kom<strong>en</strong>. Hij kreeg slechts .f l,- boete.<br />
Daarna had hij <strong>in</strong> e<strong>en</strong> café e<strong>en</strong> paar citro<strong>en</strong>tjes gedronk<strong>en</strong> <strong>en</strong> g<strong>in</strong>g terug naar de fabriek,<br />
waar de ander<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> hem zeid<strong>en</strong> dat hij de suiker nog <strong>in</strong> zijn baard had zitt<strong>en</strong>.<br />
Voortaan kreeg hij ook e<strong>en</strong> borreltje <strong>in</strong> plaats van e<strong>en</strong> reep Kwatta.<br />
Ongeveer 20 jaar lang heeft Piet <strong>in</strong> <strong>Bavel</strong> gev<strong>en</strong>t. Eerst met e<strong>en</strong> hondekar <strong>en</strong> later met<br />
e<strong>en</strong> pony. Willem Vlam<strong>in</strong>gs reed met e<strong>en</strong> duwkar rond, <strong>en</strong> to<strong>en</strong> hij wegg<strong>in</strong>g volgde<br />
Piet hem op.<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 61<br />
© B. Hulshof
“St. Brigida” voorzag ook e<strong>en</strong> aantal hov<strong>en</strong>iers van melk.(Hov<strong>en</strong>iers war<strong>en</strong> boer<strong>en</strong><br />
die <strong>en</strong>kele koei<strong>en</strong> hield<strong>en</strong> waarvan zij de verse melk aan huis verkocht<strong>en</strong>. Daar zij te<br />
we<strong>in</strong>ig grond aan huis hadd<strong>en</strong> blev<strong>en</strong> de koei<strong>en</strong> e<strong>en</strong> heel jaar lang op stal staan.)<br />
Kwam<strong>en</strong> zij dan melk tekort dan werd dit door de omligg<strong>en</strong>de fabriek<strong>en</strong> geleverd <strong>in</strong><br />
buss<strong>en</strong>. Zo heeft Piet de hov<strong>en</strong>iers vaak melk gebracht. ‘s Zomers moest dit ‘s morg<strong>en</strong>s<br />
vroeg gebeur<strong>en</strong> <strong>en</strong> ‘s w<strong>in</strong>ters geschiedde dat <strong>in</strong> de namiddag. Vermeul<strong>en</strong>, Fesk<strong>en</strong>s,<br />
Toon Bastiaans<strong>en</strong>, Antoon Oom<strong>en</strong> <strong>in</strong> de Valk<strong>en</strong>ierslaan <strong>en</strong> Joos<strong>en</strong> <strong>in</strong> de Pr<strong>in</strong>s<br />
H<strong>en</strong>drikstraat war<strong>en</strong> vaste klant<strong>en</strong> voor hem. Later werd dit kwantum zoveel dat er<br />
speciaal e<strong>en</strong> wag<strong>en</strong> voor reed.<br />
Afbeeld<strong>in</strong>g van e<strong>en</strong> bedrukt vloeiblad waarop bov<strong>en</strong>staande reclame<br />
was gedrukt (orig<strong>in</strong>eel was <strong>in</strong> het bezit van Dhr. Snoek oud-directeur<br />
van Zundert).<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 62<br />
© B. Hulshof
In <strong>Bavel</strong> had hij altijd e<strong>en</strong> vast loon, ongeacht wat hij verkocht. De provisie werd <strong>in</strong>gevoerd<br />
bij de fusie met “St. Mart<strong>in</strong>us”. Soms moest hij bij de klant<strong>en</strong> wel e<strong>en</strong>s wat<br />
nabr<strong>en</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> daar hij zelf nog ge<strong>en</strong> fiets bezat, mocht hij die van Van der Poel wel<br />
l<strong>en</strong><strong>en</strong>. “Het was e<strong>en</strong> deftige fiets met dubbele remm<strong>en</strong> <strong>en</strong> eig<strong>en</strong>lijk wat te hoog voor<br />
mij”, aldus Piet. Maar als hij dan ‘s zondags g<strong>in</strong>g vrij<strong>en</strong> le<strong>en</strong>de hij de fiets van de direkteur<br />
daarvoor ook. E<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele keer kwam Piet op de gele<strong>en</strong>de fiets Van der Poel<br />
wel teg<strong>en</strong> <strong>en</strong> dan lachte hij maar wat. “Ik heb to<strong>en</strong> zelf maar e<strong>en</strong> fiets gekocht,” aldus<br />
Piet.<br />
Wij hebb<strong>en</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong> vorig hoofdstuk reeds gesprok<strong>en</strong> over de kwaliteit van de <strong>boter</strong>.<br />
Met name de ijzerroest uit het water kwam bij het wass<strong>en</strong> van de <strong>boter</strong> daar<strong>in</strong> terecht.<br />
Dit was zo hardnekkig dat er achter de fabriek op het ple<strong>in</strong> e<strong>en</strong> nieuwe put geslag<strong>en</strong><br />
moest word<strong>en</strong> Bij al het werk dat <strong>in</strong> de loop van de tijd gedaan moest word<strong>en</strong> heeft<br />
Piet geholp<strong>en</strong>.<br />
Of hij nu de ketel moest schoonmak<strong>en</strong>, of “d’n hof” van de direkteur bijhoud<strong>en</strong>, het<br />
maakte Piet niet uit. Maar het beste werk was “op de baan”.<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 63<br />
© B. Hulshof
Van alles over melkvervoer<br />
De trekhond<br />
De trekhond werd veelal <strong>in</strong>gespann<strong>en</strong> om de melkbuss<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> wag<strong>en</strong>tje van de<br />
weide naar de boerderij te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>. Ook de melkv<strong>en</strong>ters <strong>en</strong> slijters <strong>in</strong> de stad maakt<strong>en</strong><br />
gebruik van de di<strong>en</strong>st<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> hond. Maar <strong>in</strong> 1932 ontstaan er volg<strong>en</strong>s het bestuur<br />
“groote moeilijkhed<strong>en</strong>” omdat het gebruik van de hond beperkt werd, want zij mocht<strong>en</strong><br />
niet zonder meer <strong>in</strong>gespann<strong>en</strong> word<strong>en</strong> voor het vervoer van de melk.<br />
“Voor bijna 100% geschiedde dit vroeger met d<strong>en</strong> waakhond, die als regel op elke<br />
boerderij voorkomt. De wet op de trekhond<strong>en</strong> heeft hieraan e<strong>en</strong> e<strong>in</strong>de gemaakt. Er<br />
zijn we<strong>in</strong>ig waakhond<strong>en</strong> die aan de eisch<strong>en</strong> der wet wat betreft schofthoogte <strong>en</strong><br />
borstbreedte voldo<strong>en</strong> <strong>en</strong> het aanschaff<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> trekhond br<strong>en</strong>gt groote uitgav<strong>en</strong><br />
met zich mee. M<strong>en</strong> besloot om het bestuur van d<strong>en</strong> NCB hiervan <strong>in</strong> k<strong>en</strong>nis te stell<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> er bij h<strong>en</strong> op aandr<strong>in</strong>g<strong>en</strong> dat zij via d<strong>en</strong> <strong>Nederland</strong>sch<strong>en</strong> <strong>Boer<strong>en</strong></strong>bond er ter<br />
bevoegde plaatse op aan dr<strong>in</strong>gt om dit voor die hond<strong>en</strong> die voor e<strong>en</strong> dergelijk doel<br />
gebruikt word<strong>en</strong> er af te krijg<strong>en</strong>.”<br />
Later hor<strong>en</strong> wij niets meer over deze moeilijkhed<strong>en</strong>. Ook werd<strong>en</strong> er keur<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van<br />
trekhond<strong>en</strong> gehoud<strong>en</strong> <strong>en</strong> deze vond<strong>en</strong> plaats op het Schoolakkerple<strong>in</strong> (to<strong>en</strong> nog weiland)<br />
te G<strong>in</strong>nek<strong>en</strong>. Zo tog<strong>en</strong> ook de <strong>Bavel</strong>se boer<strong>en</strong>jong<strong>en</strong>s ter keur<strong>in</strong>g met hun hond<br />
<strong>en</strong> na afloop werd er bij T<strong>in</strong>us Havermans nog e<strong>en</strong>s op gedronk<strong>en</strong>, terwijl de hond<strong>en</strong><br />
bij de fabriek aan de overzijde op hun baz<strong>en</strong> zat<strong>en</strong> te wacht<strong>en</strong>.<br />
De melkploeg<br />
Wat was e<strong>en</strong> melkploeg? Om de melk aan de fabriek te krijg<strong>en</strong> was tuss<strong>en</strong> het bestuur<br />
<strong>en</strong> e<strong>en</strong> groepje boer<strong>en</strong> uit de verschill<strong>en</strong>de buurtschapp<strong>en</strong> e<strong>en</strong> afspraak gemaakt,<br />
waarbij e<strong>en</strong> ieder van de groep bij toerbeurt de melkbuss<strong>en</strong> van de andere boer<strong>en</strong> oplaadde<br />
<strong>en</strong> naar de fabriek bracht. De ondermelk <strong>en</strong> karnemelk werd<strong>en</strong> dan weer retour<br />
gegev<strong>en</strong>. De buss<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> gelad<strong>en</strong> op zgn.”erdker<strong>en</strong>”, soms ook op “langker<strong>en</strong>”.<br />
Zo’n groep boer<strong>en</strong> uit e<strong>en</strong> buurtschap vormde dus op die wijze e<strong>en</strong> melkploeg.<br />
Deg<strong>en</strong>e, die de beurt had van het transport, was verplicht aan de fabriek mee te help<strong>en</strong><br />
met het leegstort<strong>en</strong> van de kann<strong>en</strong> <strong>en</strong> di<strong>en</strong>de ook bij het tapp<strong>en</strong> <strong>en</strong> teruggev<strong>en</strong> van<br />
de ondermelk behulpzaam te zijn.<br />
Maar het <strong>boter</strong>de niet altijd tuss<strong>en</strong> de boer<strong>en</strong> van zo’n buurtschap <strong>en</strong> meer dan e<strong>en</strong>s<br />
moest de direkteur of het bestuur als vrederechter optred<strong>en</strong>, omdat b.v. er één steeds<br />
te laat klaar was met melk<strong>en</strong> <strong>en</strong> de voerman dan de andere dag<strong>en</strong> ook de kann<strong>en</strong> maar<br />
liet staan, waardoor de betrokk<strong>en</strong>e dan zelf toch nog moest rijd<strong>en</strong>. Op zijn beurt nam<br />
hij weer revanche door zonder aanleid<strong>in</strong>g maar hetzelfde te do<strong>en</strong>. Ook de direkteur<br />
had het nodige te stell<strong>en</strong> met deze lied<strong>en</strong>, zoals: op tijd aan de fabriek te zijn, <strong>en</strong>: dat<br />
“’s morg<strong>en</strong>s door de melkaanvoerders uit de karnemelkbak wordt<br />
geschept <strong>en</strong> na gedronk<strong>en</strong> te hebb<strong>en</strong>, het overschot weder daar<strong>in</strong> gegot<strong>en</strong> wordt”.<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 64<br />
© B. Hulshof
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 65<br />
© B. Hulshof
Zo stelde de direkteur voor e<strong>en</strong> hout<strong>en</strong> deksel op de bak te lat<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> om dat “euvel”<br />
te belett<strong>en</strong>. Aanvankelijk werd<strong>en</strong> de led<strong>en</strong> ook <strong>in</strong>geschakeld bij het aanvoer<strong>en</strong><br />
van ste<strong>en</strong>kool, maar to<strong>en</strong> bleek dat e<strong>en</strong> voerman dit teg<strong>en</strong> we<strong>in</strong>ig kost<strong>en</strong> kon do<strong>en</strong>,<br />
werd<strong>en</strong> de led<strong>en</strong> van deze last verlost.<br />
Wij v<strong>in</strong>d<strong>en</strong> <strong>in</strong> de notul<strong>en</strong> regelmatig de zorg<strong>en</strong> verwoord, die de direkteur had met de<br />
melkrijders. Naast het melkrijd<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> ook nog andere boodschapp<strong>en</strong> gedaan omdat<br />
m<strong>en</strong> toch <strong>in</strong> het dorp kwam of vlakbij de smederij van Toon Jans<strong>en</strong> of de wag<strong>en</strong>makerij<br />
van Jan L<strong>en</strong>s<strong>en</strong> was. Om gauw klaar te zijn probeerde m<strong>en</strong> wel om de kann<strong>en</strong><br />
op de “verhog<strong>in</strong>g” (bordes) te plaats<strong>en</strong> zonder dat verder e<strong>en</strong> hand werd uitgestok<strong>en</strong><br />
bij het uitgiet<strong>en</strong> of het tapp<strong>en</strong> van ondermelk. Het volg<strong>en</strong>de reglem<strong>en</strong>t werd op de<br />
verhog<strong>in</strong>g aangeplakt om de orde <strong>in</strong> de af <strong>en</strong> toe chaotische bedrijvigheid te handhav<strong>en</strong>.<br />
1 “elke melkrijder is verplicht te kom<strong>en</strong> op het uur op het reglem<strong>en</strong>t aangegev<strong>en</strong>;<br />
zoniet dan kunn<strong>en</strong> zij verplicht word<strong>en</strong> te wacht<strong>en</strong> tot de laatste.<br />
2 de melkrijder is verplicht zijne kann<strong>en</strong> te loss<strong>en</strong>, uit te giet<strong>en</strong> <strong>en</strong> behulpzaam te<br />
zijn bij het vull<strong>en</strong> met ondermelk.<br />
3 de melkrijders moet<strong>en</strong> elkander zoveel mogelijk behulpzaam zijn met het uitgiet<strong>en</strong><br />
der kann<strong>en</strong>.”<br />
Blijk<strong>en</strong>s de notul<strong>en</strong> van 21 februari 1921 werd ook wel e<strong>en</strong>s schade <strong>in</strong> de naaste omgev<strong>in</strong>g<br />
van de fabriek veroorzaakt.<br />
“Er was e<strong>en</strong> huis aan de overzijde van de fabriek beschadigt, omdat de man niet op<br />
zijn paard had gelet, hetge<strong>en</strong> meer voorkwam, zodat beslot<strong>en</strong> werd <strong>en</strong>ige pal<strong>en</strong> voor<br />
de huiz<strong>en</strong> te plaats<strong>en</strong>.”<br />
Coöperatief melkvervoer<br />
Pog<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van het bestuur om het aanbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong> van de kann<strong>en</strong> met melk naar de fabriek<br />
van de bestaande melkploeg<strong>en</strong> om te zett<strong>en</strong> <strong>in</strong> coöperatief melkvervoer is vele ker<strong>en</strong><br />
besprok<strong>en</strong> <strong>en</strong> ev<strong>en</strong>zovele ker<strong>en</strong> weggestemd. M<strong>en</strong> wilde er niet van wet<strong>en</strong>. Doel van<br />
het coöperatief melkvervoer was om de kost<strong>en</strong> van het ophal<strong>en</strong> gezam<strong>en</strong>lijk te drag<strong>en</strong>,<br />
waarbij dan e<strong>en</strong> vaste rijder per buurt de melk bracht <strong>en</strong> er e<strong>en</strong> vergoed<strong>in</strong>g voor<br />
kreeg. De tot dan bestaande melkploeg<strong>en</strong> ontv<strong>in</strong>g<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> vergoed<strong>in</strong>g <strong>en</strong> wisseld<strong>en</strong><br />
telk<strong>en</strong>s van voerman.<br />
Echter, <strong>in</strong> de jaarvergader<strong>in</strong>g van 15 maart 1948 werd het voorstel nog e<strong>en</strong>s duidelijk<br />
uite<strong>en</strong> gezet <strong>en</strong> werd vooral de billijkheid van het voornem<strong>en</strong> goed voorgedrag<strong>en</strong>. Het<br />
voorstel werd aanvaard. Het bestuur maakte vervolg<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> route<strong>in</strong>del<strong>in</strong>g die op 12<br />
april <strong>in</strong> e<strong>en</strong> buit<strong>en</strong>gewone vergader<strong>in</strong>g aan de orde gesteld werd. Maar de bije<strong>en</strong>komst<br />
werd na de toelicht<strong>in</strong>g door voorzitter <strong>en</strong> direkteur zo rumoerig dat de voorzitter<br />
al het mogelijke moest do<strong>en</strong> om de led<strong>en</strong> tot bedar<strong>en</strong> te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>. Het bestuur be-<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 66<br />
© B. Hulshof
sloot de onderl<strong>in</strong>ge goede verstandhoud<strong>in</strong>g niet te lat<strong>en</strong> verziek<strong>en</strong> terwille van het<br />
melkvervoer. E<strong>en</strong> hernieuwde pog<strong>in</strong>g <strong>in</strong> 1952 werd wederom afgestemd.<br />
E<strong>en</strong> jaar later kwam het bestuur op het idee om de melktoer<strong>en</strong> e<strong>en</strong> vergoed<strong>in</strong>g toe te<br />
k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> per 100 kg melk, naar gelang de afstand die ze moest<strong>en</strong> aflegg<strong>en</strong> naar de fabriek.<br />
Deg<strong>en</strong><strong>en</strong> die veraf woond<strong>en</strong> <strong>en</strong> langer met de melk onderweg war<strong>en</strong> kreg<strong>en</strong> dus<br />
meer dan deg<strong>en</strong><strong>en</strong> die rond de fabriek woond<strong>en</strong>. De aanvoerpremie zou door de fabriek<br />
betaald word<strong>en</strong> <strong>en</strong> dus door de led<strong>en</strong> gezam<strong>en</strong>lijk word<strong>en</strong> gedrag<strong>en</strong>. De notulist<br />
schrijft:<br />
“Het is dus hetzelfde als coöperatíef melkvervoer, maar dan <strong>in</strong> e<strong>en</strong> andere vorm.”<br />
Deze voordracht van het bestuur mondde wel uit <strong>in</strong> e<strong>en</strong> positieve besliss<strong>in</strong>g. Zo<br />
kwam op 3 maart 1953 het bestuur na raadpleg<strong>in</strong>g van de <strong>in</strong>schrijvers <strong>in</strong> café Havermans<br />
tot de volg<strong>en</strong>de gunn<strong>in</strong>g per 100 kg. melk:<br />
Dorp <strong>en</strong> Eikberg W. van Riel 30 ct.<br />
Sem<strong>in</strong>arieweg Adr. Bastiaans<strong>en</strong> 40 ct.<br />
Overakker <strong>en</strong> Bredaseweg Adr. van G<strong>in</strong>nek<strong>en</strong> 63 ct.<br />
Tervoort I, II <strong>en</strong> III Nooij<strong>en</strong> 50 ct.<br />
Blauwe Kei <strong>en</strong> Dorstseweg Kerremans 55 ct.<br />
Heusd<strong>en</strong>hout Kerremans 55 ct.<br />
Roosberg Chr. Boomaars 40 ct.<br />
Bolberg Jac. Oom<strong>en</strong> 38 ct.<br />
Gilzeweg C. van Gestel 38 ct.<br />
Lijndonk I Fr. K<strong>en</strong>nis 45 ct.<br />
Lijndonk II Joh. van Hooydonk 47 ct.<br />
Lage Aard Cor van Engel<strong>en</strong> 47 ct.<br />
Wouwer <strong>en</strong> Raake<strong>in</strong>d Peeters 50 ct.<br />
Het nummer<strong>en</strong> van melkbuss<strong>en</strong><br />
De melkbuss<strong>en</strong> droeg<strong>en</strong> het nummer waarmee m<strong>en</strong> bij de coöperatíe was <strong>in</strong>geschrev<strong>en</strong>.<br />
In de regel war<strong>en</strong> dat koper<strong>en</strong> plaatjes, die na het <strong>in</strong>slaan van het nummer op de<br />
melkkan gesoldeerd werd<strong>en</strong>. Ook werd<strong>en</strong> koper<strong>en</strong> cijfers gebruikt. In de zestiger jar<strong>en</strong><br />
werd<strong>en</strong> rode zelfklev<strong>en</strong>de cijfers uit kunststof toegepast. Voor het niet goed nummer<strong>en</strong><br />
van de melkbuss<strong>en</strong> werd boete gehev<strong>en</strong>. De melkbuss<strong>en</strong> war<strong>en</strong> eig<strong>en</strong>dom van<br />
de boer<strong>en</strong>.<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 67<br />
© B. Hulshof
Rondom het boer<strong>en</strong>erf<br />
Veehouderij <strong>en</strong> veeziekt<strong>en</strong><br />
E<strong>in</strong>d 1905 werd er <strong>in</strong> <strong>Bavel</strong> e<strong>en</strong> fokver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g opgericht, blijk<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> mededel<strong>in</strong>g<br />
van secretaris C. v.d. Poel <strong>in</strong> de algem<strong>en</strong>e jaarvergader<strong>in</strong>g van 30 januari 1906. Hij<br />
spoorde de boer<strong>en</strong> aan om als werkzaam lid van die ver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g de veestapel te verbeter<strong>en</strong>.<br />
Wanneer je nu <strong>in</strong> <strong>Bavel</strong> of omstrek<strong>en</strong> rondkijkt, dan zie je <strong>in</strong> de weiland<strong>en</strong> uitsluit<strong>en</strong>d<br />
zwartbont vee. Deze aanblik is oorspronkelijk totaal anders geweest. Vroeger k<strong>en</strong>de<br />
m<strong>en</strong> <strong>in</strong> deze strek<strong>en</strong> alle<strong>en</strong> het roodbonte vee, maar <strong>in</strong> de loop van de tijd is dit veranderd,<br />
omdat m<strong>en</strong> <strong>en</strong>erzijds gedwong<strong>en</strong> door de vele gevall<strong>en</strong> van mond- <strong>en</strong> klauwzeer<br />
zijn veestapel moest opruim<strong>en</strong> <strong>en</strong> er anderzijds toch ook door de <strong>in</strong>vloed<strong>en</strong> van de<br />
fok- <strong>en</strong> controlever<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g<strong>en</strong> (waarvan er <strong>in</strong> <strong>Bavel</strong> 5 war<strong>en</strong>), e<strong>en</strong> strev<strong>en</strong> was naar<br />
koei<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> hoger vetgehalte. Geleidelijk werd<strong>en</strong> de roodbonte dier<strong>en</strong> door de<br />
zwartbonte verdrong<strong>en</strong>. Deze verander<strong>in</strong>g begon omstreeks het beg<strong>in</strong> van de jar<strong>en</strong><br />
‘30. In 1929 gaf de voorzitter aan de led<strong>en</strong> nog e<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> “brede” uite<strong>en</strong>zett<strong>in</strong>g waarom<br />
het w<strong>en</strong>selijk was dat m<strong>en</strong> zijn koei<strong>en</strong> controleerde op kg. melk <strong>en</strong> vetgehalte <strong>en</strong><br />
dat er e<strong>en</strong> controlever<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g werd opgericht. Later, met de komst van de K.I. (kunstmatige<br />
<strong>in</strong>sem<strong>in</strong>atie) werd<strong>en</strong> de verschill<strong>en</strong>de fokver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>gevoegd.<br />
Op de fabriek werd e<strong>en</strong> laboratorium <strong>in</strong>gericht bov<strong>en</strong> de melkontvangst, waar door<br />
Adr. Bastiaans<strong>en</strong> t.b.v. de fok- <strong>en</strong> controlever<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g<strong>en</strong> de vetgehaltecontrole werd<br />
verricht. In 1947 werd deze lokaliteit gebouwd voor de som van f 2.250,-.<br />
Het kalver<strong>en</strong>geld<br />
In 1911 werd e<strong>en</strong> bestuursbesluit van kracht, waarbij werd bepaald dat e<strong>en</strong> zekere<br />
som gehev<strong>en</strong> zou word<strong>en</strong> over elk kalf door de led<strong>en</strong> verkocht b<strong>en</strong>ed<strong>en</strong> de ouderdom<br />
van vier maand<strong>en</strong>, met uitzonder<strong>in</strong>g van de zgn. nuchtere kalver<strong>en</strong>. Deze heff<strong>in</strong>g<br />
werd opgelegd om de coöperatie schadeloos te stell<strong>en</strong> voor het verlies, haar berokk<strong>en</strong>d<br />
door het zgn. “lond<strong>en</strong>se” kalver<strong>en</strong> mest<strong>en</strong>. Hierbij werd melk aan de lever<strong>in</strong>g<br />
onttrokk<strong>en</strong>. Als gevolg daarvan drukt<strong>en</strong> de exploitatiekost<strong>en</strong> meer op de led<strong>en</strong> die<br />
niet meeded<strong>en</strong> aan het mest<strong>en</strong> dan op de led<strong>en</strong> die dit wel ded<strong>en</strong>. Per kalf zou f 2,-<br />
word<strong>en</strong> gehev<strong>en</strong>. Aangifte di<strong>en</strong>de te geschied<strong>en</strong> bij de direkteur van de fabriek b<strong>in</strong>n<strong>en</strong><br />
8 dag<strong>en</strong> na aflever<strong>in</strong>g van het kalf. In gebreke blijv<strong>en</strong> betek<strong>en</strong>de e<strong>en</strong> boete van f 5,-<br />
per verkocht kalf.<br />
Daar er regelmatig allerlei veeziekt<strong>en</strong> voorkwam<strong>en</strong>, probeerd<strong>en</strong> de boer<strong>en</strong> onder het<br />
besluit uit te kom<strong>en</strong>. Zo verlangde Adr. Huijbregts e<strong>en</strong>s het woord <strong>en</strong> wij citer<strong>en</strong> de<br />
notul<strong>en</strong> :<br />
“....deze wees erop dat hij <strong>en</strong> met hem vele andere led<strong>en</strong> mond- <strong>en</strong> klauwzeer hebb<strong>en</strong><br />
gehad, niet hijzelf maar zijn beest<strong>en</strong>, waardoor hij zijne kalver<strong>en</strong> niet kon <strong>en</strong><br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 68<br />
© B. Hulshof
niet mocht verkop<strong>en</strong>, hierdoor me<strong>en</strong>de hij van zijn verplicht<strong>in</strong>g<strong>en</strong> ontslag<strong>en</strong> te<br />
zijn.”<br />
Naar Fr. v.d. Avoort verklaarde lag de zaal krom van het lach<strong>en</strong>.<br />
Al spoedig war<strong>en</strong> veel kalver<strong>en</strong> 4 ½ maand oud, zodat m<strong>en</strong> ook uit het probleem was.<br />
Daar deze maatregel op grote schaal werd ontdok<strong>en</strong>, werd ze op 29 februari 1912<br />
weer <strong>in</strong>getrokk<strong>en</strong> <strong>en</strong> dit “vond veel bijval”.<br />
Dat e<strong>en</strong> aantal dierziekt<strong>en</strong> moeilijk onder controle te krijg<strong>en</strong> was, waaronder ook het<br />
mond- <strong>en</strong> klauwzeer werd mede veroorzaakt doordat de led<strong>en</strong> rauwe aangezuurde ondermelk<br />
van de fabriek terug ontv<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. Op deze wijze kon de besmett<strong>in</strong>g snel van<br />
het <strong>en</strong>e op het andere bedrijf overgaan. To<strong>en</strong> dan ook <strong>in</strong> 1914 de M<strong>in</strong>ister van Landbouw<br />
liet wet<strong>en</strong> dat ge<strong>en</strong> vergoed<strong>in</strong>g meer betaald zou word<strong>en</strong> voor het afmak<strong>en</strong> van<br />
vee, lijd<strong>en</strong>d aan mond- <strong>en</strong> klauwzeer, <strong>in</strong>di<strong>en</strong> de fabriek waar de melk werd geleverd<br />
niet voldo<strong>en</strong>de voorzorgsmaatregel<strong>en</strong> had getroff<strong>en</strong> om uitbreid<strong>in</strong>g der ziekte teg<strong>en</strong> te<br />
gaan, werd onverwijld beslot<strong>en</strong> e<strong>en</strong> ondermelkpasteur aan te schaff<strong>en</strong>, terwijl bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong><br />
de kann<strong>en</strong> uitgestoomd <strong>en</strong> <strong>in</strong> heet water afgespoeld moest<strong>en</strong> word<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> kijkje op de melkontvangst, (foto "st. Mart<strong>in</strong>us" pr<strong>in</strong>cehage).<br />
Om melkrest<strong>en</strong> niet verlor<strong>en</strong> te lat<strong>en</strong> gaan werd ook e<strong>en</strong> uitdrupapparaat aangeschaft.<br />
Daar het uitstom<strong>en</strong> van de kann<strong>en</strong> door de melkrijders zeer te w<strong>en</strong>s<strong>en</strong> overliet, werd<br />
beslot<strong>en</strong> daarvoor iemand aan te stell<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> e<strong>en</strong> belon<strong>in</strong>g van .f 0,50 per dag! Later,<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 69<br />
© B. Hulshof
<strong>in</strong> 1919 kreg<strong>en</strong> de boer<strong>en</strong> die weg<strong>en</strong>s mond- <strong>en</strong> klauwzeer hun melk niet mocht<strong>en</strong> lever<strong>en</strong><br />
daarvoor de helft van de uitbetaalde prijs vergoed. De hoeveelheid werd vastgesteld<br />
naar de geleverde melk <strong>in</strong> de eerste dag<strong>en</strong> dat de leverantie hervat mocht word<strong>en</strong>.<br />
Veeziekt<strong>en</strong><br />
Wij hebb<strong>en</strong> het mond- <strong>en</strong> klauwzeer al ev<strong>en</strong> g<strong>en</strong>oemd. Overal <strong>in</strong> d<strong>en</strong> lande stak deze<br />
gevreesde ziekte van tijd tot tijd de kop op. In 1933 zou het te laat aangev<strong>en</strong> van e<strong>en</strong><br />
mond- <strong>en</strong> klauwzeergeval met f 5,- beboet word<strong>en</strong>.<br />
In 1937 heerste deze ziekte <strong>in</strong> hevige mate. E<strong>en</strong> goede bestrijd<strong>in</strong>g was er niet. Wanneer<br />
er boer<strong>en</strong> war<strong>en</strong> met zieke dier<strong>en</strong> dan was het gebruikelijk dat iemand van het<br />
gez<strong>in</strong> of uit de buurt (de melkrijder) dit op de fabriek meldde, waar de direkteur dan<br />
de betreff<strong>en</strong>de veearts waarschuwde om te kom<strong>en</strong>. Aldus kwam<strong>en</strong> de boodschapp<strong>en</strong><br />
dan ook gemakkelijk verm<strong>in</strong>kt over, <strong>en</strong> dit was voor de veearts<strong>en</strong> dikwijls e<strong>en</strong> groot<br />
probleem.<br />
In 1944 werd <strong>in</strong> <strong>Bavel</strong> begonn<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> georganiseerde <strong>en</strong>t<strong>in</strong>g van het vee teg<strong>en</strong><br />
mond- <strong>en</strong> klauwzeer, waardoor de dier<strong>en</strong> dan neg<strong>en</strong> maand<strong>en</strong> war<strong>en</strong> gevrijwaard. Het<br />
bestuur trachtte het zo te regel<strong>en</strong>, dat de m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> van de veter<strong>in</strong>aire di<strong>en</strong>st bij Leemans<br />
kost <strong>en</strong> onderdak zoud<strong>en</strong> krijg<strong>en</strong> <strong>en</strong> tev<strong>en</strong>s gevraagd zou word<strong>en</strong> om deze lied<strong>en</strong> met<br />
paard <strong>en</strong> rijtuig rond te rijd<strong>en</strong>. Joh. Marijniss<strong>en</strong> zou m<strong>en</strong> opzoek<strong>en</strong> om als gids de<br />
zaak te regel<strong>en</strong>.<br />
Niet alle<strong>en</strong> het mond- <strong>en</strong> klauwzeer werd gevreesd, maar ook de t.b.c. Dr. Kirsch van<br />
de Prov<strong>in</strong>ciale Gezondheidsdi<strong>en</strong>st voor Dier<strong>en</strong> (PGD) onderstreepte op de algem<strong>en</strong>e<br />
vergader<strong>in</strong>g <strong>in</strong> 1947 nog e<strong>en</strong>s het grote belang van de t.b. bestrijd<strong>in</strong>g.<br />
“De vele gevall<strong>en</strong> van t.b.c. onder de boer<strong>en</strong>stand, welke de laatste jar<strong>en</strong> schrikbar<strong>en</strong>d<br />
is toeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> zijn er e<strong>en</strong> treurig verschijnsel van <strong>en</strong> de oorzaak moet voor<br />
90% gezocht word<strong>en</strong> door besmett<strong>in</strong>g van het vee dat de bacill<strong>en</strong> uitscheidt via de<br />
melk.”<br />
De deelname aan de t.b.c. bestrijd<strong>in</strong>g was aanvankelijk op vrijwillige basis. E<strong>en</strong> jaar<br />
later besloot m<strong>en</strong> tot collectieve aansluit<strong>in</strong>g bij de PGD. De kost<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> van het<br />
melkgeld afgehoud<strong>en</strong>.<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 70<br />
© B. Hulshof
Voor de schurftbestrijd<strong>in</strong>g bij runder<strong>en</strong> <strong>en</strong> paard<strong>en</strong> werd gebruik gemaakt van e<strong>en</strong><br />
zgn. gascel waar<strong>in</strong> zwaveliggas werd gebruikt. Met gebruik van ler<strong>en</strong> kapp<strong>en</strong>, voor<br />
dit doel gemaakt, stak het dier zijn kop buit<strong>en</strong> de cel voor de frisse lucht terwijl de<br />
rest van het lijf behandeld kon word<strong>en</strong>. Meeuwiss<strong>en</strong> maakte zo’n cel <strong>en</strong> Joh. van Dijk<br />
zou hem plaats<strong>en</strong>, onderhoud<strong>en</strong> <strong>en</strong> bedi<strong>en</strong><strong>en</strong>. Hij kreeg daarvoor e<strong>en</strong> vergoed<strong>in</strong>g van<br />
50 c<strong>en</strong>t per rund <strong>en</strong> 75 c<strong>en</strong>t voor e<strong>en</strong> paard. In okt.1948 kwam deze <strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g, die zo<br />
lez<strong>en</strong> wij, verslet<strong>en</strong> was naar de fabriek terug om te di<strong>en</strong><strong>en</strong> als kipp<strong>en</strong>hok voor de direkteur.<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 71<br />
© B. Hulshof
De melkcursuss<strong>en</strong><br />
In 1923 werd <strong>in</strong> <strong>Bavel</strong> voor het eerst e<strong>en</strong> melkcursus gegev<strong>en</strong> om melkers <strong>en</strong> melksters<br />
de juiste techniek van het handmelk<strong>en</strong> bij te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> de daarbij te betracht<strong>en</strong><br />
hygiëne <strong>en</strong> de zorg voor melk <strong>en</strong> gereedschap.<br />
De onderdel<strong>en</strong> waarop de beoordel<strong>in</strong>g van de cursist plaats vond, staan ook op de<br />
punt<strong>en</strong>lijst vermeld (zie bijlage 8). In 1926 kond<strong>en</strong> 16 diploma's word<strong>en</strong> uitgereikt. In<br />
vergelijk<strong>in</strong>g met de omligg<strong>en</strong>de plaats<strong>en</strong> liep <strong>Bavel</strong> wat dit betreft wel wat achter (zie<br />
overzicht).<br />
Pr<strong>in</strong>c<strong>en</strong>hage Teter<strong>in</strong>g<strong>en</strong> Ulv<strong>en</strong>hout Gilze <strong>Bavel</strong><br />
1929 8 - - - -<br />
1930 9 - - 1 1 -<br />
1931 14 12 27 - -<br />
1932 10 - 22 - -<br />
1933 12 - - - -<br />
1934 - - - - -<br />
1935 10 13 - - -<br />
1936 9 - 22 - -<br />
1937 10 - - 34 -<br />
1938 - - - - -<br />
1939 12 - - - -<br />
1940 12 - - - 23<br />
94 37 71 58 23<br />
Pas <strong>in</strong> 1940 werd<strong>en</strong>, voor zover kon word<strong>en</strong> nagegaan, aan 23 handmelkers het diploma<br />
uitgereikt. Overig<strong>en</strong>s is het onwaarschijnlijk dat <strong>in</strong> de jar<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> 1929 <strong>en</strong> 1940<br />
ge<strong>en</strong> jonge boer<strong>en</strong> of boer<strong>in</strong>n<strong>en</strong> e<strong>en</strong> handmelkcursus hebb<strong>en</strong> gevolgd, maar <strong>in</strong> de geschrift<strong>en</strong><br />
hebb<strong>en</strong> wij daarover niets aangetroff<strong>en</strong>.<br />
Naast de gewone handmelkcursuss<strong>en</strong> bestond<strong>en</strong> er ook cursuss<strong>en</strong> voor voormelkers.<br />
Deze laatst<strong>en</strong> gav<strong>en</strong> dan weer praktisch onderricht bij de plaatselijke cursus. In de zomer<br />
van 1942 werd op de boerderij van Adr. Janss<strong>en</strong>s op Tervoort, e<strong>en</strong> c<strong>en</strong>trale cursus<br />
gegev<strong>en</strong> voor handvoormelkers; deze werd georganiseerd door de Brabantse Zuivelbond.<br />
Het was voor het eerst niet meer bij de Trappist<strong>en</strong> <strong>in</strong> Tilburg. Voor het praktische<br />
gedeelte werd de cursus verzorgd door bondsvoormelker Adr. van Ham uit<br />
Dong<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> beeld uit september 1935 van e<strong>en</strong> melkcursus. De foto is g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> achter de<br />
boerderij van Jozef Oom<strong>en</strong> aan de Kerkstraat. Hiermee wordt het vermoed<strong>en</strong> bevestigd<br />
dat tuss<strong>en</strong> 1929 <strong>en</strong> 1940 wel handmelk cursuss<strong>en</strong> gegev<strong>en</strong> werd<strong>en</strong>.<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 72<br />
© B. Hulshof
V.l.n.r.staand: Antoon van Hooydonk (voormelker), M. Vermunt uit Leur(jurylid),<br />
Jan Stev<strong>en</strong>s, Christ Diepstrat<strong>en</strong>, Marie Hermans, Cees Houtep<strong>en</strong> , Marie Bouw<strong>en</strong>s,<br />
Harry Rops, E.Tonkes Struyf (Rijkszuivelconsul<strong>en</strong>t <strong>en</strong> jurylid), Janus Thiel<strong>en</strong>, Jan<br />
Oom<strong>en</strong> (knecht bij de paters), Koos Oom<strong>en</strong>, Cor Stev<strong>en</strong>s, Adr. van Ham uit Dong<strong>en</strong><br />
(bondsvoormelker <strong>en</strong> jurylid), Harry Oom<strong>en</strong> (voormelker), geknield: Jac Oom<strong>en</strong>, Jan<br />
v.d. Avoort, Piet Peeters, Jan Leemans <strong>en</strong> Janus Houtep<strong>en</strong>.<br />
De theoretische less<strong>en</strong> voor voormelker werd<strong>en</strong> gegev<strong>en</strong> door Ir. F.W.v.d.Vr<strong>in</strong>g te<br />
Breda, hoofd van het laboratorium van de Brabantse Zuivelbond. De diploma's werd<strong>en</strong><br />
op de dag van de ondertek<strong>en</strong><strong>in</strong>g, 28 juli 1942 uitgereikt <strong>in</strong> de landbouwschool te<br />
Breda. De geslaagd<strong>en</strong>, waaronder ook de heer C.J. van de Ouweland, hebb<strong>en</strong> daarna<br />
<strong>in</strong> de regio door talrijke less<strong>en</strong> de “kunst” van het handmelk<strong>en</strong> voor jonge boer<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
boer<strong>in</strong>n<strong>en</strong> verzorgd. Later g<strong>in</strong>g van de Ouweland de voorlicht<strong>in</strong>g over hygiënische<br />
melkw<strong>in</strong>n<strong>in</strong>g (vanaf 1950) bij het Rijkszuivelconsul<strong>en</strong>tschap voor Noord-Brabant ter<br />
hand nem<strong>en</strong>.<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 73<br />
© B. Hulshof
Vanaf 1940 tot 1953 zat er wat meer lijn <strong>in</strong> de melkersopleid<strong>in</strong>g dan <strong>in</strong> de voorgaande<br />
jar<strong>en</strong>, als wij onderstaand staatje bekijk<strong>en</strong>.<br />
<strong>Bavel</strong> melkers melksters totaal<br />
1940 18 5 23<br />
1943 15 3 18<br />
1945 18 12 30<br />
1947 14 10 24<br />
1948 6 8 14<br />
1951 7 8 15<br />
1953 6 8 14<br />
Zo kwam <strong>in</strong> één van de bestuursvergader<strong>in</strong>g<strong>en</strong> ook het voorstel aan de orde om één<br />
van de oudere voormelkers te vrag<strong>en</strong> voor de meisjes <strong>en</strong> één jonge voormelker voor<br />
de jong<strong>en</strong>s. De theoretische less<strong>en</strong> zoud<strong>en</strong> dan door de direkteur word<strong>en</strong> gegev<strong>en</strong>.<br />
Maar dit leidde al spoedig tot verwikkel<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, want de twee jongste voormelkers<br />
kond<strong>en</strong> zich er niet mee ver<strong>en</strong>ig<strong>en</strong> dat zij de meisjes niet mocht<strong>en</strong> onderricht<strong>en</strong>. Zij<br />
hebb<strong>en</strong> bij de direkteur te k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> gegev<strong>en</strong> dat wanneer zij niet bij de meisjes les<br />
mocht<strong>en</strong> gev<strong>en</strong>, zij helemaal ge<strong>en</strong> less<strong>en</strong> meer zoud<strong>en</strong> gev<strong>en</strong>.<br />
“Het was ook de gewoonte om na afloop van e<strong>en</strong> melkcursus de betrokk<strong>en</strong> stal e<strong>en</strong><br />
paar emmers cadeau te do<strong>en</strong>, maar aangezi<strong>en</strong> thans (18 jan. 1943) niet aan emmers<br />
is te kom<strong>en</strong> werd dit achterwege gelat<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> der betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong> wilde deze gewoonte<br />
blijkbaar gehandhaafd zi<strong>en</strong> <strong>en</strong> dezer dag<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> op het kantoor der fabriek<br />
4 hout<strong>en</strong> emmers gedeponeerd.”<br />
In 1946 ded<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> drietal bedrijv<strong>en</strong> de eerste melkmach<strong>in</strong>es hun <strong>in</strong>trede, waarmee<br />
het tijdperk van de mechanisatie <strong>in</strong> de melkveehouderij e<strong>en</strong> aanvang nam.<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 74<br />
© B. Hulshof
De uitbetal<strong>in</strong>g der melk<br />
M<strong>en</strong> di<strong>en</strong>t zich ge<strong>en</strong> grote voorstell<strong>in</strong>g<strong>en</strong> te mak<strong>en</strong> van de eerste boekhoud<strong>in</strong>g, die op<br />
de <strong>boter</strong>bedrijv<strong>en</strong> werd gevoerd. In feite was deze erg e<strong>en</strong>voudig. De melk welke aan<br />
de fabriek werd geleverd, werd ontroomd met behulp van separator<strong>en</strong>. Daarbij kwam<br />
room <strong>en</strong> ondermelk vrij. De ondermelk werd aanvankelijk gratis, later teg<strong>en</strong> betal<strong>in</strong>g,<br />
aan de led<strong>en</strong> teruggeleverd. Uit de room werd, na aanzur<strong>en</strong>, <strong>boter</strong> bereid, terwijl daarbij<br />
ook karnemelk werd gevormd, zoals <strong>in</strong> het voorgaande reeds werd uite<strong>en</strong>gezet.<br />
Waaruit bestond<strong>en</strong> nu de <strong>in</strong>komst<strong>en</strong> van de fabriek? De notul<strong>en</strong> van de eerste jar<strong>en</strong><br />
zijn daar<strong>in</strong> kort <strong>en</strong> duidelijk. Wij citer<strong>en</strong> daaruit over het jaar 1904 :<br />
“De direkteur doet verslag over het afgeloop<strong>en</strong> jaar, waaruit blijkt;<br />
dat er is verwerkt 1879586 K.G. melk<br />
daaruit is bereid 66153 K.G. <strong>boter</strong><br />
voor de <strong>boter</strong> is ontvang<strong>en</strong> .f 78339,62<br />
voor de karnemelk .f 4142,88<br />
<strong>en</strong>treegeld<strong>en</strong> van nieuwe led<strong>en</strong>. . f 55,00<br />
. f 82537,50<br />
Hiervan is aan de led<strong>en</strong> uitgekeerd .f 74807,54<br />
De exploitatiekost<strong>en</strong> kwam<strong>en</strong> op .f 6240,70 “<br />
Zo werd <strong>in</strong> 1904 ook e<strong>en</strong> beg<strong>in</strong> gemaakt met e<strong>en</strong> dagelijkse monstername voor het<br />
vetgehalte van de geleverde melk, welke monsters dan tweemaal per maand <strong>in</strong> het<br />
bijzijn van e<strong>en</strong> der commissariss<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> onderzocht. In 1910 werd<strong>en</strong> door de heer<br />
Z. van der Poel de eerste schuchtere pog<strong>in</strong>g<strong>en</strong> gedaan om verbeter<strong>in</strong>g te krijg<strong>en</strong> <strong>in</strong> de<br />
zuiverheid van de melk,<br />
“daar deze bij vele led<strong>en</strong> nog al wat te w<strong>en</strong>sch<strong>en</strong> over liet, <strong>en</strong> dat hij <strong>in</strong>di<strong>en</strong> de<br />
vergader<strong>in</strong>g zulks goedkeurde voortaan geregeld de melk op zuiverheid wilde onderzoek<strong>en</strong>.”<br />
Nadat hij de goede werk<strong>in</strong>g van e<strong>en</strong> teems had uitgelegd <strong>en</strong> <strong>en</strong>ige proev<strong>en</strong> had g<strong>en</strong>om<strong>en</strong><br />
met e<strong>en</strong> vuilbepal<strong>in</strong>gstoestel,”was de vergader<strong>in</strong>g van oordeel dat het t<strong>en</strong> voordeele<br />
der fabriek zou zijn <strong>in</strong>di<strong>en</strong> <strong>in</strong> deze richt<strong>in</strong>g werd voortgegaan.”<br />
Er werd <strong>in</strong> deze richt<strong>in</strong>g wel voortgegaan, maar dan wel erg langzaam, want pas <strong>in</strong><br />
1928 werd begonn<strong>en</strong> met het onderzoek op vuilgehalte, waarbij e<strong>en</strong> premie werd toegek<strong>en</strong>d<br />
via e<strong>en</strong> bepaalde punt<strong>en</strong>klasser<strong>in</strong>g. Wel werd <strong>in</strong> 1917 beslot<strong>en</strong>, melk die de<br />
alcoholproef niet kon doorstaan, maar toch nog verwerkt kon word<strong>en</strong>, met 1 c<strong>en</strong>t per<br />
liter m<strong>in</strong>der uit te betal<strong>en</strong>. (met de alcoholproef werd door m<strong>en</strong>g<strong>in</strong>g van één deel alcohol<br />
met één deel melk zure melk opgespoord; deze melk kan ge<strong>en</strong> pasteurisatie verdrag<strong>en</strong>)<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 75<br />
© B. Hulshof
Met <strong>in</strong>gang van 1 maart 1939 werd beslot<strong>en</strong> bij de uitbetal<strong>in</strong>g van de melk ook de<br />
kwaliteit te betrekk<strong>en</strong>. Deze besliss<strong>in</strong>g kwam vooral tot stand onder druk van de <strong>in</strong>middels<br />
door de overheid <strong>in</strong>gestelde controle op <strong>boter</strong> voor exportkwaliteit d.m.v. het<br />
Zuivel Kwaliteits Bureau. De <strong>boter</strong> welke de exportkeur<strong>in</strong>g doorstond bracht aanzi<strong>en</strong>lijk<br />
meer op dan niet export<strong>boter</strong>. En goede <strong>boter</strong> kan nu e<strong>en</strong>maal niet gemaakt word<strong>en</strong><br />
zonder e<strong>en</strong> goede kwaliteit van de melk. Het kwaliteitsonderzoek bestond uit drie<br />
proev<strong>en</strong> n.l.<br />
* e<strong>en</strong> gist<strong>in</strong>gsproef<br />
* e<strong>en</strong> reductaseproef (houdbaarheid)<br />
* e<strong>en</strong> z<strong>in</strong>delijkheidsproef (de z.g. watt<strong>en</strong>proef)<br />
Deze laatste werd al langer uitgevoerd om de re<strong>in</strong>heid van de melk vast te stell<strong>en</strong>. Dit<br />
geschiedde door e<strong>en</strong> bepaalde hoeveelheid (100 cm 3 ) door e<strong>en</strong> watje te pers<strong>en</strong>. Verontre<strong>in</strong>ig<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
op het watje gav<strong>en</strong> de mate van re<strong>in</strong>heid aan. Er werd<strong>en</strong> drie klass<strong>en</strong><br />
<strong>in</strong>gesteld. Werd de melk geplaatst <strong>in</strong> klasse I dan ontv<strong>in</strong>g m<strong>en</strong> e<strong>en</strong> toeslag van 10 c<strong>en</strong>t<br />
per 100 kg melk. Klasse II leverde noch toeslag noch kort<strong>in</strong>g op. Klasse III gaf e<strong>en</strong><br />
kort<strong>in</strong>g van 10 c<strong>en</strong>t per 100 kg melk.<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 76<br />
© B. Hulshof
De kann<strong>en</strong>wasmach<strong>in</strong>e<br />
Met deze mach<strong>in</strong>e werd<strong>en</strong> de melkbuss<strong>en</strong> nadat ze geledigd war<strong>en</strong> met heet water gespoeld<br />
<strong>en</strong> met stoom drooggeblaz<strong>en</strong>. Vanaf het mom<strong>en</strong>t dat de aanschaf voor het eerst<br />
te sprake kwam, totdat m<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> pr<strong>in</strong>cipebesluit kwam, g<strong>in</strong>g<strong>en</strong> er al vele maand<strong>en</strong><br />
mee he<strong>en</strong>. Dit is ook wel begrijpelijk, want voor de mach<strong>in</strong>e <strong>in</strong> bedrijf kwam,<br />
moest<strong>en</strong> de kann<strong>en</strong> met de hand op de boerderij schoongemaakt word<strong>en</strong>. Dit werk<br />
zou dan kom<strong>en</strong> te vervall<strong>en</strong>. Nog afgezi<strong>en</strong> daarvan, zou e<strong>en</strong> goed gere<strong>in</strong>igde melkkan<br />
bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> e<strong>en</strong> verbeter<strong>in</strong>g <strong>in</strong> de hygiëne <strong>en</strong> kwaliteit van de melk kunn<strong>en</strong> betek<strong>en</strong><strong>en</strong>.<br />
Kortom de kann<strong>en</strong>wasmach<strong>in</strong>e lag dicht bij de boerderij. Nadat m<strong>en</strong> dus tot e<strong>en</strong> pr<strong>in</strong>cipieel<br />
besluit was gekom<strong>en</strong> moest<strong>en</strong> op diverse plaats<strong>en</strong> deze mach<strong>in</strong>es bekek<strong>en</strong><br />
word<strong>en</strong>. Zo g<strong>in</strong>g dan e<strong>en</strong> afvaardig<strong>in</strong>g van vier bestuursled<strong>en</strong> naar de fabriek <strong>in</strong> Arnhem<br />
om e<strong>en</strong> lang type mach<strong>in</strong>e <strong>in</strong> bedrijf te zi<strong>en</strong>. Bij de buurtfabriek<strong>en</strong> stond<strong>en</strong> modell<strong>en</strong><br />
van het ronde type. Daar m<strong>en</strong> er via discussiër<strong>en</strong> niet uitkwam werd beslot<strong>en</strong><br />
de keuze van de mach<strong>in</strong>e door stemm<strong>in</strong>g te bepal<strong>en</strong>.<br />
Kann<strong>en</strong>wasmach<strong>in</strong>e rond model (foto zuiveljaarboek<br />
1935)<br />
De uitslag van de stemm<strong>in</strong>g was: 4 voor het ronde type <strong>en</strong> 3 voor het lange type <strong>en</strong> 1<br />
blanco.<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 77<br />
© B. Hulshof
Daarmee was de keuze gemaakt.<br />
To<strong>en</strong> het mom<strong>en</strong>t bijna daar was dat het apparaat <strong>in</strong> bedrijf zou gaan, di<strong>en</strong>de de vraag<br />
nog beantwoord te word<strong>en</strong> (door het Bestuur!) wie hem zou bedi<strong>en</strong><strong>en</strong>. Wij citer<strong>en</strong> (19<br />
maart 1951):<br />
“De sollicitant<strong>en</strong> om de kann<strong>en</strong>spoelmach<strong>in</strong>e te bedi<strong>en</strong><strong>en</strong> werd<strong>en</strong> onder de loep<br />
g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Na e<strong>en</strong> langdurige besprék<strong>in</strong>g werd beslot<strong>en</strong> tijd<strong>en</strong>s het melkontvang<strong>en</strong><br />
bij deze mach<strong>in</strong>e te plaats<strong>en</strong> P. Stev<strong>en</strong>s.”<br />
Algeme<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> we zegg<strong>en</strong> dat te nem<strong>en</strong> besliss<strong>in</strong>g<strong>en</strong> dikwijls van de <strong>en</strong>e vergader<strong>in</strong>g<br />
naar de andere werd<strong>en</strong> gesleept. Tev<strong>en</strong>s moet vastgesteld word<strong>en</strong> dat besluit<strong>en</strong><br />
zeer democratisch werd<strong>en</strong> g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>, <strong>en</strong> dat de bestuursled<strong>en</strong> <strong>in</strong> de regel vrij goed<br />
wist<strong>en</strong> wat er aangeschaft werd, maar ook hoe e<strong>en</strong> <strong>en</strong> ander werkte.<br />
Het aardappelstom<strong>en</strong><br />
Tot de nev<strong>en</strong>aktiviteit<strong>en</strong> welke de fabriek tot zich trok behoorde het aardappelstom<strong>en</strong>.<br />
Daar op de gem<strong>en</strong>gde bedrijv<strong>en</strong> veel voederaardappel<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> geteeld <strong>en</strong> deze niet<br />
<strong>in</strong> rauwe vorm aan de vark<strong>en</strong>s gevoerd kond<strong>en</strong> word<strong>en</strong> <strong>en</strong> bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> het kok<strong>en</strong> van<br />
deze aardappel<strong>en</strong> op de boerderij ook nogal veel tijd kostte, besloot m<strong>en</strong> deze service<br />
bij de aktiviteit<strong>en</strong> van de fabriek te betrekk<strong>en</strong>.<br />
In de driemaandelijkse bestuursvergader<strong>in</strong>g op 8 oktober 1947 werd over het aanschaff<strong>en</strong><br />
van e<strong>en</strong> aardappelstomer gesprok<strong>en</strong>. Het bestuurslid:<br />
“van Boxtel zal <strong>in</strong> Teter<strong>in</strong>g<strong>en</strong> aan de fabriek d<strong>en</strong> aardappelstomer bestudeer<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
op de volg<strong>en</strong>de vergader<strong>in</strong>g verslag uitbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong>.”<br />
E<strong>in</strong>d 1948 kwam de aardappelstomer <strong>in</strong> bedrijf. Eén ketel had e<strong>en</strong> <strong>in</strong>houd van 500 kg,<br />
de andere van 350 kg.<br />
Kost<strong>en</strong> voor de led<strong>en</strong> voorlopig f 0,60/100 kg, niet - led<strong>en</strong> betaald<strong>en</strong> f 1,-.Na e<strong>en</strong> paar<br />
wek<strong>en</strong> werd de prijs herzi<strong>en</strong> <strong>en</strong> gebracht op f 0,70/100 kg.C. van Gils die dit werk uitvoerde<br />
kreeg f 0,15/100 kg.<br />
Later werd de prijs verder verhoogd, omdat meer stoom nodig was om de aardappel<strong>en</strong><br />
gaar te krijg<strong>en</strong> dan aanvankelijk was gedacht. Het aardappelstom<strong>en</strong> geschiedde<br />
juist voor de poort van de fabriek, waardoor de melkwag<strong>en</strong>tjes moeilijk b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> kond<strong>en</strong><br />
kom<strong>en</strong>. Daarom zou de poort wat verplaatst word<strong>en</strong>! Na C. van Gils hebb<strong>en</strong> ook<br />
Th. Maas van de Koolpad <strong>en</strong> Chr. Jans<strong>en</strong> uit Heusd<strong>en</strong>hout dit werk nog gedaan.<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 78<br />
© B. Hulshof
De ondermelkkwestie, e<strong>en</strong> ZWARTE bladzijde<br />
In het boek van H. van Gestel: Op zoek naar rehabilitatie (1931), werd naast de gang<br />
van zak<strong>en</strong> bij het zangkoor, <strong>en</strong> de tu<strong>in</strong>bouwveil<strong>in</strong>g ook de ondermelkkwestie aan e<strong>en</strong><br />
beschouw<strong>in</strong>g onderworp<strong>en</strong>. Daar de onderzoekrapport<strong>en</strong> <strong>en</strong> de notul<strong>en</strong> van de bestuurs-<br />
<strong>en</strong> algem<strong>en</strong>e vergader<strong>in</strong>g<strong>en</strong> mij ter beschikk<strong>in</strong>g stond<strong>en</strong>, zal ik tracht<strong>en</strong> <strong>in</strong> het<br />
kort e<strong>en</strong> objectief <strong>en</strong> duidelijk beeld te schets<strong>en</strong> van wat er werkelijk aan de hand<br />
was.<br />
De eerste aanwijz<strong>in</strong>g dat er met de ondermelk wat gaande was, manifesteerde zich <strong>in</strong><br />
de bestuursvergader<strong>in</strong>g van 7 januari 1926, to<strong>en</strong> door voorzitter G. Kriellaars aan de<br />
direkteur werd gevraagd de juiste toedracht te gev<strong>en</strong> <strong>in</strong>zake de ondermelklever<strong>in</strong>g,<br />
vanwege de grote herrie die er gemaakt werd over de bijvoeg<strong>in</strong>g van water aan de ondermelk.<br />
De direkteur antwoordde daarop dat hij geheel te goeder trouw had gehandeld<br />
zonder de opzet te hebb<strong>en</strong> iemand te b<strong>en</strong>adel<strong>en</strong>.<br />
Wat was er precies gebeurd?<br />
Wel, wij wet<strong>en</strong> dat het de gewoonte was dat e<strong>en</strong> bepaald perc<strong>en</strong>tage van de geleverde<br />
volle melk als ondermelk gratis aan de boer<strong>en</strong> werd teruggeleverd. Deze perc<strong>en</strong>tages<br />
varieerd<strong>en</strong> van 50% tot 80%, maar <strong>in</strong> dit geval was dat 70%. Sommige boer<strong>en</strong> echter<br />
ontv<strong>in</strong>g<strong>en</strong> aan ondermelk het maximum perc<strong>en</strong>tage terug, ander<strong>en</strong> liet<strong>en</strong> al hun ondermelk<br />
waar zij recht op hadd<strong>en</strong> aan de fabriek <strong>en</strong> e<strong>en</strong> derde groep liet e<strong>en</strong> deel van<br />
zijn recht op ondermelk aan de fabriek.<br />
Deze ondermelk werd door de fabriek verkocht aan o.a. andere zuivelfabriek<strong>en</strong> voor<br />
de bereid<strong>in</strong>g van consumptiemelk of melkpoeder, <strong>en</strong> bracht aldus e<strong>en</strong> zeker bedrag<br />
op. Doch deg<strong>en</strong><strong>en</strong> die geheel of gedeeltelijk de ondermelk waarop zij recht hadd<strong>en</strong><br />
aan de fabriek liet<strong>en</strong>, ontv<strong>in</strong>g<strong>en</strong> daarvoor e<strong>en</strong> vergoed<strong>in</strong>g van ca. 3 c<strong>en</strong>t per verkochte<br />
liter. Nu was aan de doorverkochte ondermelk water toegevoegd, het kwantum werd<br />
dus groter, maar daarmee ook <strong>in</strong> ev<strong>en</strong>redigheid de totale vergoed<strong>in</strong>g aan de boer<strong>en</strong><br />
die hun ondermelk aan de fabriek hadd<strong>en</strong> gelat<strong>en</strong>. T<strong>en</strong> onrechte kreg<strong>en</strong> zij dus ook 3<br />
c<strong>en</strong>t betaald voor het water. T<strong>en</strong> opzichte van deg<strong>en</strong><strong>en</strong> die het volle perc<strong>en</strong>tage terugnam<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> onbillijkheid. E<strong>en</strong> aantal led<strong>en</strong> had onbewust voordeel van deze toevoeg<strong>in</strong>g.<br />
Daar stond dan teg<strong>en</strong>over dat meer ondermelk voor doorverkoop beschikbaar was gekom<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> zo voor de ver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g meer opbracht. Maar, knoeierij<strong>en</strong> met water, <strong>in</strong> welke<br />
z<strong>in</strong> ook bedrev<strong>en</strong>, kond<strong>en</strong> niet getolereerd word<strong>en</strong>, omdat ze de goede naam aantastt<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> ook ander bedrog <strong>in</strong> de hand kond<strong>en</strong> werk<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> grondig onderzoek naar<br />
de omvang van het gebeurde was dr<strong>in</strong>g<strong>en</strong>d gebod<strong>en</strong>.<br />
In de algem<strong>en</strong>e vergader<strong>in</strong>g van 11 februari 1926 werd beslot<strong>en</strong> e<strong>en</strong> stemm<strong>in</strong>g te<br />
houd<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> commissie van drie led<strong>en</strong> te b<strong>en</strong>oem<strong>en</strong> om de zaak uit te zoek<strong>en</strong>. De<br />
direkteur had echter zijn handelwijze wat gebagatelliseerd <strong>en</strong> het bestuur nam <strong>in</strong> dit<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 79<br />
© B. Hulshof
stadium e<strong>en</strong> wat slap standpunt <strong>in</strong> <strong>en</strong> heeft zich te we<strong>in</strong>ig gerealiseerd wat de gevolg<strong>en</strong><br />
van e<strong>en</strong> halve waarheid zoud<strong>en</strong> betek<strong>en</strong><strong>en</strong>. Mede daardoor werd de uitslag van de<br />
stemm<strong>in</strong>g ook duidelijk n.l. 65 stemm<strong>en</strong> war<strong>en</strong> voor, 142 teg<strong>en</strong> <strong>en</strong> 59 blanco zodat de<br />
commissie er dus niet kwam. De voorzitter beschouwde hiermee de zaak als afgedaan,<br />
waarna de balans <strong>en</strong> de rek<strong>en</strong><strong>in</strong>g van last<strong>en</strong> <strong>en</strong> bat<strong>en</strong> goedgekeurd werd<strong>en</strong>.<br />
Aan het beg<strong>in</strong> van dezelfde vergader<strong>in</strong>g had G. Kriellaars al te k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> gegev<strong>en</strong> zijn<br />
voorzittersfunctie te will<strong>en</strong> neerlegg<strong>en</strong>, omdat hij die met zijn andere drukke werkzaamhed<strong>en</strong><br />
niet meer kon comb<strong>in</strong>er<strong>en</strong>. Ook de secretaris A. van Kaam was voornem<strong>en</strong>s<br />
het bestuur te verlat<strong>en</strong> daar hardhor<strong>en</strong>dheid hem het volg<strong>en</strong> van de gesprekk<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> het mak<strong>en</strong> van de notul<strong>en</strong> bemoeilijkt<strong>en</strong>. (Uit gesprekk<strong>en</strong> met Adr.Janss<strong>en</strong>s, de latere<br />
voorzitter, is mij geblek<strong>en</strong> dat de persoon van G. Kriellaars te goed <strong>en</strong> daarmee te<br />
zwak was om op de juiste manier op te tred<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> de begane malversaties). Zo werd<br />
op 12 februari J. Oom<strong>en</strong> tot voorzitter <strong>en</strong> Adr. Janss<strong>en</strong>s tot secretaris gekoz<strong>en</strong>.<br />
Op 8 april vond het vervolg plaats van de algem<strong>en</strong>e vergader<strong>in</strong>g welke op 11 februari<br />
weg<strong>en</strong>s tijdgebrek niet afgerond kon word<strong>en</strong>. Hier versche<strong>en</strong> ook de heer C. Janse,<br />
hoofd van de accountantsdi<strong>en</strong>st van de Brabantse Zuivelbond, die door het bestuur<br />
uitg<strong>en</strong>odigd was e<strong>en</strong> <strong>in</strong>leid<strong>in</strong>g te houd<strong>en</strong> over de werkzaamhed<strong>en</strong> van de zuivelbond.<br />
Was dit toeval of opzet? Onder druk <strong>en</strong> op aandr<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van H. van Gestel besloot het<br />
bestuur tijd<strong>en</strong>s deze vergader<strong>in</strong>g de heer Janse het verzoek te do<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> rapport uit<br />
te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> hoeveel water er bij de ondermelk kon zijn gevoegd. Jammer dat dit niet<br />
eerder <strong>en</strong> op <strong>in</strong>itiatief van het bestuur gebeurd was.<br />
Op 29 juli heeft de accountantsdi<strong>en</strong>st op de bije<strong>en</strong>komst van bestuur <strong>en</strong> commissariss<strong>en</strong><br />
de berek<strong>en</strong>de cijfers bij zich. Hier bleek dat ca. 118.000 liter water aan de ondermelk<br />
was toegevoegd <strong>in</strong> de periode van juli tot december 1925. Bezi<strong>en</strong> wij de berek<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
die gemaakt zijn, dan kunn<strong>en</strong> wij slechts vaststell<strong>en</strong> dat deze juist war<strong>en</strong>.<br />
Daarna vond er <strong>in</strong> de school e<strong>en</strong> bije<strong>en</strong>komst plaats waar de led<strong>en</strong> van de heer Janse<br />
e<strong>en</strong> uitleg kreg<strong>en</strong> van de berek<strong>en</strong><strong>in</strong>g van de hoeveelheid water, waarbij zelfs e<strong>en</strong> hele<br />
maand werd voorgerek<strong>en</strong>d. Alle aanwezig<strong>en</strong> kond<strong>en</strong> zich tevred<strong>en</strong> stell<strong>en</strong> met de verkreg<strong>en</strong><br />
<strong>in</strong>formatie.<br />
Op 23 augustus vond e<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>de algem<strong>en</strong>e vergader<strong>in</strong>g plaats, waar<strong>in</strong> de voorzitter<br />
het rapport voorlas over deze zaak. Ondanks alle op<strong>en</strong>heid <strong>en</strong> toelicht<strong>in</strong>g weigerd<strong>en</strong><br />
H. van Gestel c.s. het rapport goed te keur<strong>en</strong> <strong>en</strong> trokk<strong>en</strong> de bev<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van de accountantsdi<strong>en</strong>st<br />
<strong>in</strong> twijfel. T<strong>en</strong>slotte werd beslot<strong>en</strong> e<strong>en</strong> stemm<strong>in</strong>g te houd<strong>en</strong> waarbij<br />
het bestuur de vertrouw<strong>en</strong>skwestie stelt, met uitzonder<strong>in</strong>g van P. van Gestel, die het<br />
als bestuurslid e<strong>en</strong>s was met H. van Gestel. De uitslag van de stemm<strong>in</strong>g was 227<br />
stemm<strong>en</strong> voor, 9 teg<strong>en</strong> <strong>en</strong> 4 blanco, waarmee duidelijk werd dat e<strong>en</strong> overgrote meerderheid<br />
wel vertrouw<strong>en</strong> had <strong>in</strong> het bestuur <strong>en</strong> het uitgebrachte rapport.<br />
In de stellige overtuig<strong>in</strong>g dat hiermee de zaak tot het verled<strong>en</strong> behoorde, kwam als<br />
e<strong>en</strong> verrass<strong>in</strong>g het verzoek van de oppositie met e<strong>en</strong> door 36 led<strong>en</strong> ondertek<strong>en</strong>d voorstel<br />
om e<strong>en</strong> nieuwe algem<strong>en</strong>e vergader<strong>in</strong>g bije<strong>en</strong> te roep<strong>en</strong> met als ag<strong>en</strong>dapunt<strong>en</strong>:<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 80<br />
© B. Hulshof
1. besprek<strong>in</strong>g van de waterkwestie<br />
2. <strong>in</strong>stell<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> commissie van onderzoek<br />
3 onder voorbehoud <strong>in</strong>di<strong>en</strong><strong>en</strong> van e<strong>en</strong> motie van wantrouw<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> het bestuur.<br />
Op 29 september vond deze bije<strong>en</strong>komst plaats. Het bestuur wilde e<strong>en</strong> uitspraak aan<br />
de vergader<strong>in</strong>g vrag<strong>en</strong> of deze punt<strong>en</strong> behandeld moest<strong>en</strong> word<strong>en</strong> of niet. Maar verder<br />
dan het vorm<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> stemcommissie kwam m<strong>en</strong> niet, want het rumoer <strong>en</strong> het<br />
onderl<strong>in</strong>ge gekrakeel werd zo groot dat het onmogelijk was te stemm<strong>en</strong>, laat staan te<br />
vergader<strong>en</strong>. De voorzitter kon niet veel anders do<strong>en</strong> dan “weg<strong>en</strong>s het overgrote rumoer<br />
<strong>en</strong> geschreeuw" de vergader<strong>in</strong>g te sluit<strong>en</strong> met de christelijke groet!!!, de welke<br />
zeker niet iedere<strong>en</strong> gehoord zal hebb<strong>en</strong>.<br />
T<strong>en</strong> e<strong>in</strong>de raad legde het bestuur aan de commissie van toezicht op de controledi<strong>en</strong>st<br />
van de Brabantse Zuivelbond de vraag voor of na goedkeur<strong>in</strong>g der rek<strong>en</strong><strong>in</strong>g <strong>en</strong> verantwoord<strong>in</strong>g<br />
e<strong>en</strong> of meerdere led<strong>en</strong> <strong>in</strong>zage gegev<strong>en</strong> kon word<strong>en</strong> <strong>in</strong> de boek<strong>en</strong> <strong>en</strong> bescheid<strong>en</strong>.<br />
Deze vraag was <strong>in</strong>gegev<strong>en</strong>, vanwege e<strong>en</strong> diepgeworteld wantrouw<strong>en</strong> <strong>in</strong> de<br />
gang van zak<strong>en</strong> op de fabriek, daar e<strong>en</strong> kle<strong>in</strong> deel van de led<strong>en</strong> dacht dat er nog wel<br />
meer mis zou zijn dan alle<strong>en</strong> geknoei met water. De commissie van toezicht, bestaande<br />
uit de her<strong>en</strong> Joh. Vos uit Roos<strong>en</strong>daal, G. J. van Poppel uit Gilze, Y.Th. Terwisscha<br />
van Schelt<strong>in</strong>ga uit Ett<strong>en</strong> <strong>en</strong> de Rijkszuivelconsul<strong>en</strong>t E. Tonk<strong>en</strong>s Struyf uit Breda was<br />
van oordeel dat dit verzoek niet <strong>in</strong>gewilligd kon word<strong>en</strong>. Vervolg<strong>en</strong>s vroeg<strong>en</strong> 51 led<strong>en</strong><br />
om e<strong>en</strong> vergader<strong>in</strong>g bije<strong>en</strong> te roep<strong>en</strong> met als ag<strong>en</strong>dapunt:<br />
- ontslag als bestuurslid van J. Oom<strong>en</strong>, G. Kriellaars <strong>en</strong> Adr. Janss<strong>en</strong>s.<br />
Op grond van de statut<strong>en</strong> moest ook deze keer weer het bestuur de vergader<strong>in</strong>g uitschrijv<strong>en</strong>,<br />
doch de schriftelijke stemm<strong>in</strong>g maakte alle<strong>en</strong> maar duidelijk dat e<strong>en</strong> 2/3<br />
meerderheid dit niet wilde.<br />
Intuss<strong>en</strong> deed het bestuur hardnekkige pog<strong>in</strong>g<strong>en</strong> om de oppositie <strong>en</strong> de led<strong>en</strong> duidelijk<br />
te mak<strong>en</strong> dat de toedracht werkelijk is geweest zoals ze werd gepres<strong>en</strong>teerd. Zij<br />
deed dit o.a. door middel van circulaires aan de led<strong>en</strong> <strong>en</strong> door de secretaris van de<br />
<strong>Nederland</strong>se Zuivelbond,de heer Geluk e<strong>en</strong> heronderzoek te lat<strong>en</strong> verricht<strong>en</strong> over de<br />
gang van zak<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> uitvoerig rapport d.d. 6 december 1926 werd aan de algem<strong>en</strong>e<br />
vergader<strong>in</strong>g op 29 december uitgebracht.<br />
Het was uite<strong>in</strong>delijk het bestuurslid P. van Gestel die zei dat het de w<strong>en</strong>s van de vergader<strong>in</strong>g<br />
was dat het uit moest zijn met het geruzie over het water. In feite g<strong>in</strong>g het<br />
daar al lang niet meer om. Zo kwam er toch e<strong>en</strong> e<strong>in</strong>d aan e<strong>en</strong> ord<strong>in</strong>aire ruzie <strong>en</strong> tweedracht<br />
<strong>in</strong> e<strong>en</strong> coöperatie wat als e<strong>en</strong> zakelijk m<strong>en</strong><strong>in</strong>gsverschil begonn<strong>en</strong> was. Het jaar<br />
1926 was e<strong>en</strong> zwarte bladzijde <strong>in</strong> de geschied<strong>en</strong>is van “St. Brigida” <strong>en</strong> door de ondermelkkwestie<br />
was m<strong>en</strong> verget<strong>en</strong> dat de fabriek <strong>in</strong>middels haar 25-jarig bestaan gepasseerd<br />
was.<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 81<br />
© B. Hulshof
Verbouw<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
In het voorgaande hebb<strong>en</strong> wij er al op gewez<strong>en</strong> dat de <strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g van de fabriek <strong>in</strong> <strong>Bavel</strong><br />
niet bepaald optimaal was om <strong>boter</strong> van uitstek<strong>en</strong>de kwaliteit te bereid<strong>en</strong>. Al vanaf<br />
1927 zat m<strong>en</strong> met problem<strong>en</strong> als: ijzerhoud<strong>en</strong>d water, de karn met zijn slechte<br />
duig, c<strong>en</strong>trifuges welke niet scherp ontroomd<strong>en</strong>, <strong>en</strong> roombakk<strong>en</strong> uit slecht materiaal.<br />
Kortom, er moest<strong>en</strong> maatregel<strong>en</strong> getroff<strong>en</strong> word<strong>en</strong>.<br />
In de zomer van 1929 werd<strong>en</strong> dan echte plann<strong>en</strong> gemaakt om er iets aan te do<strong>en</strong>. Het<br />
bestuur besloot op 8 augustus 1929 e<strong>en</strong> grote verbouw<strong>in</strong>g aan de fabriek uit te voer<strong>en</strong><br />
volg<strong>en</strong>s het voorstel van de bouwcommissie van de Brabantse Zuivelbond. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong><br />
bleek dat het c<strong>en</strong>trifugelokaal <strong>en</strong> de ruimte voor de melkontvangst te kle<strong>in</strong> war<strong>en</strong><br />
om goed te kunn<strong>en</strong> werk<strong>en</strong>. De (opgemaakte) begrot<strong>in</strong>g van deze verbouw<strong>in</strong>g beliep<br />
e<strong>en</strong> bedrag van f 50.000,- <strong>en</strong> voor het uitgev<strong>en</strong> daarvan was toestemm<strong>in</strong>g nodig van<br />
de led<strong>en</strong>. Op 4 september werd zonder één stem teg<strong>en</strong> hiervoor goedkeur<strong>in</strong>g gegev<strong>en</strong>.<br />
In de discussie daarvoor war<strong>en</strong> er led<strong>en</strong>, die me<strong>en</strong>d<strong>en</strong> dat de verbouw<strong>in</strong>g “door het<br />
plaats<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> deur op de melkontvangst” niet nodig zou zijn!<br />
Op vrijdagmiddag 18 oktober om 2 uur vond t<strong>en</strong> huize van Mart. Havermans (café 't<br />
Haantje) de aanbested<strong>in</strong>g plaats van de verbouw<strong>in</strong>g. Er war<strong>en</strong> acht <strong>in</strong>schrijv<strong>in</strong>gsbiljett<strong>en</strong><br />
<strong>in</strong>geleverd met de volg<strong>en</strong>de uitkomst:<br />
Van Beysterveld Gilze .f 45.333,-<br />
Vermeul<strong>en</strong> Gilze .f 44.990,-<br />
C. van Beysterveld Gilze .f 44.600,-<br />
P. van Beek Oosterhout .f 44.500,-<br />
P. van Rijckevorsel G<strong>in</strong>nek<strong>en</strong> .f 40.400,-<br />
P. Botermans Gilze .f 39.999,-<br />
Van Gool Baarle Nassau .f 39.995,-<br />
Smolders Hilvar<strong>en</strong>beek .f 36.580,-<br />
Wie deze <strong>in</strong>schrijv<strong>in</strong>gsbedrag<strong>en</strong> goed bekijkt kan voor de kle<strong>in</strong>e onderl<strong>in</strong>ge verschill<strong>en</strong><br />
zelf wel e<strong>en</strong> verklar<strong>in</strong>g v<strong>in</strong>d<strong>en</strong>! Het werk werd gegund aan de firma Smolders, de<br />
technische <strong>in</strong>stallatie aan Van Riel uit Tilburg voor de som van f 12.300,-. Het weekloon<br />
van de opzichter werd vastgesteld op f 45,- per week.<br />
Het bestuur b<strong>en</strong>oemde de heer Kramer van het Technisch Bureau Mart<strong>en</strong>s & Kramer<br />
uit Oosterhout als architect; “deze nam de zaak aan teg<strong>en</strong> 3½ % van de aannem<strong>in</strong>gssom.”<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 82<br />
© B. Hulshof
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 83<br />
© B. Hulshof
De electriciteitswerk<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> gegund aan J. Jans<strong>en</strong>(smid) te <strong>Bavel</strong> voor f 707,25.<br />
Wanneer de maai geplaatst zou word<strong>en</strong>, zo werd beslot<strong>en</strong>: “... om aan het werkvolk .f<br />
1,- <strong>en</strong> aan d<strong>en</strong> opzichter f 10,- te gev<strong>en</strong>.” De verbouw<strong>in</strong>g was zó <strong>in</strong>grijp<strong>en</strong>d, dat het<br />
gehele aanzicht van de fabriek er volledig door veranderd werd. Tev<strong>en</strong>s moest er e<strong>en</strong><br />
stuk grond aangekocht word<strong>en</strong> van Van der Avoort voor de prijs van f 1,50 per m 2 .<br />
In het jaarverslag van 1930 lez<strong>en</strong> wij:<br />
“Iedere<strong>en</strong>, die de fabriek vroeger gek<strong>en</strong>d heeft, met zijn ope<strong>en</strong>stapel<strong>in</strong>g van werktuig<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> de lage bedompte overkapp<strong>in</strong>g, <strong>en</strong> nu de nieuwbouw ziet, met de ruime,<br />
lichte lokal<strong>en</strong>, zal moet<strong>en</strong> bek<strong>en</strong>n<strong>en</strong>, dat hier e<strong>en</strong> mooi stuk werk is geleverd. De<br />
verander<strong>in</strong>g van de melkontvangst, met het voorgeleg<strong>en</strong> terre<strong>in</strong> is reeds fl<strong>in</strong>ke verbouw<strong>in</strong>gskost<strong>en</strong><br />
waard.”<br />
De kost<strong>en</strong> bedroeg<strong>en</strong>:<br />
verbouw<strong>in</strong>g .f 39.751,98<br />
mach<strong>in</strong>eriën <strong>en</strong> montage .f 16.315,05<br />
aankoop grond <strong>en</strong> beschrijv<strong>in</strong>gskost<strong>en</strong> .ƒ 1.240,10<br />
straatwerk <strong>en</strong> schutt<strong>in</strong>g .f 1.373,55<br />
.f 58.680,68<br />
Het bestek met de blauwdrukk<strong>en</strong> van deze verbouw<strong>in</strong>g zijn bewaard geblev<strong>en</strong>. Dit<br />
geldt ook voor e<strong>en</strong> latere verbouw<strong>in</strong>g <strong>in</strong> 1937, waarbij de koelcel voor <strong>boter</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
wag<strong>en</strong>loods werd<strong>en</strong> gebouwd. De foto;s <strong>en</strong> de plattegrond gev<strong>en</strong> e<strong>en</strong> <strong>in</strong>druk van de<br />
metamorfose die “St. Brigida” had ondergaan, anders gezegd: e<strong>en</strong> echte face lift.<br />
Ruim 37 jaar was Jan Oom<strong>en</strong> lid van het bestuur van "St. Brigida"<br />
waarvan 28 jaar als voorzitter. Hij bepaalde <strong>in</strong> belangrijke mate het<br />
imago van de coöperatie.<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 84<br />
© B. Hulshof
De Heilige Brigida<br />
Wij kunn<strong>en</strong> er niet om he<strong>en</strong> <strong>in</strong> het kort de lev<strong>en</strong>sgeschied<strong>en</strong>is van St. Brigida te vermeld<strong>en</strong>,<br />
omdat zij als 2e patrones van <strong>Bavel</strong>, als e<strong>en</strong> symbool van vooruitgang <strong>en</strong><br />
goede zak<strong>en</strong> gezi<strong>en</strong> werd <strong>in</strong> de <strong>Bavel</strong>se geme<strong>en</strong>schap, maar van de boer<strong>en</strong> <strong>in</strong> het bijzonder.<br />
Brigitta, of Brigida, patrones van Ierland leefde van ca. 452 - 523. Zij is na St. Patrick<br />
de meest populaire van de Ierse heilig<strong>en</strong>. Zij wordt afgebeeld als abdis met flambouw<br />
<strong>en</strong> staf <strong>en</strong> aan haar voet<strong>en</strong> e<strong>en</strong> ligg<strong>en</strong>d rund, gedekt door haar mantel. Zij werd vereerd<br />
als de beschermheilige van vee <strong>en</strong> paard<strong>en</strong>. Haar feestdag wordt gevierd op 1 februari.<br />
Het is niet toevallig dat het geme<strong>en</strong>tebestuur van Breda bij haar besluit van 16<br />
mei 1956 <strong>in</strong> het gebied Overakker, destijds behor<strong>en</strong>de bij de vroegere geme<strong>en</strong>te G<strong>in</strong>nek<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> <strong>Bavel</strong>, e<strong>en</strong> straatnaam verbond aan Brigida.<br />
De naam Brigidastraat <strong>in</strong> <strong>Bavel</strong> werd vastgesteld bij besluit van Burgemeester <strong>en</strong><br />
Wethouders d.d. 23 mei 1947. Dit besluit werd g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>, omdat to<strong>en</strong> de oude wijk<strong>in</strong>del<strong>in</strong>g<br />
is opgehev<strong>en</strong>. Ti<strong>en</strong>tall<strong>en</strong> strat<strong>en</strong> <strong>in</strong> de gehele geme<strong>en</strong>te ontv<strong>in</strong>g<strong>en</strong> bij hetzelfde<br />
besluit e<strong>en</strong> naam. Enige toelicht<strong>in</strong>g op de naam Brigidastraat ontbreekt.<br />
Volg<strong>en</strong>s geme<strong>en</strong>tearchivaris Dr. F. Brekelmans zal de naam gekoz<strong>en</strong> zijn omdat zij<br />
als patrones van <strong>Bavel</strong> grote bek<strong>en</strong>dheid g<strong>en</strong>iet.<br />
In het boekje: “Van G<strong>in</strong>nek<strong>en</strong> tot Nieuw-G<strong>in</strong>nek<strong>en</strong>” van Herman Dirv<strong>en</strong>, moet op<br />
blz. 143 toch e<strong>en</strong> kle<strong>in</strong>e correctie word<strong>en</strong> aangebracht.<br />
Het beeld van de Heilige Brigida, dat nu de Brigidaschool siert, dateert van 1942 <strong>en</strong><br />
niet van 1902. Overig<strong>en</strong>s di<strong>en</strong>t hierbij nog aangetek<strong>en</strong>d te word<strong>en</strong> dat dit beeld nimmer<br />
zoek geweest is, doch met zorg bewaard <strong>en</strong> gerestaureerd is, totdat <strong>in</strong> <strong>Bavel</strong> e<strong>en</strong><br />
pass<strong>en</strong>de bestemm<strong>in</strong>g zou zijn gevond<strong>en</strong>. Welnu, e<strong>en</strong> pass<strong>en</strong>der decoratie als nu het<br />
geval is bij de nieuwe school, is nauwelijks d<strong>en</strong>kbaar.<br />
De eerste jar<strong>en</strong> van de coöperatie war<strong>en</strong> toch niet ongunstig verlop<strong>en</strong> <strong>en</strong>.: als e<strong>en</strong> blijk<br />
van vertrouw<strong>en</strong> <strong>in</strong> de patrones besloot m<strong>en</strong> op 10 februari 1906:<br />
“alle drie maand<strong>en</strong> e<strong>en</strong> H. Mis te lat<strong>en</strong> lez<strong>en</strong> ter ere van onze patrones, de H. Brigida,<br />
om zeg<strong>en</strong> over onze coöperatie <strong>en</strong> hare led<strong>en</strong>.”<br />
E<strong>en</strong> beelt<strong>en</strong>is heeft vanaf het beg<strong>in</strong> op de voorgevel van het gebouw geprijkt <strong>en</strong> is<br />
verschill<strong>en</strong>de ker<strong>en</strong> vervang<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> nieuw exemplaar. M<strong>en</strong> dacht <strong>in</strong> juni 1941<br />
met verf er nog wat fleur aan te gev<strong>en</strong>, maar amper e<strong>en</strong> jaar later kwam het bestuur<br />
tot de overtuig<strong>in</strong>g dat het beeld zover was verslet<strong>en</strong> dat het door e<strong>en</strong> ander vervang<strong>en</strong><br />
moest word<strong>en</strong>. M<strong>en</strong> besloot e<strong>en</strong> nieuw beeld te lat<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> <strong>in</strong> beton, hetge<strong>en</strong> zou kom<strong>en</strong><br />
op e<strong>en</strong> prijs van .f 200,-. Wie de maker was van het beeld dat nu de <strong>in</strong>gang van<br />
de Brigidaschool siert, is uit de archiefstukk<strong>en</strong> niet duidelijk geword<strong>en</strong>. Soms echter<br />
helpt het toeval ook wel e<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> handje. Bij verificatie van het vermoed<strong>en</strong> dat de<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 85<br />
© B. Hulshof
waarnem<strong>en</strong>d direkteur tijd<strong>en</strong>s de ziekte van de heer van der Poel mogelijk wel e<strong>en</strong>s<br />
e<strong>en</strong> familierelatie zou kunn<strong>en</strong> zijn van de heer A. van Opstal uit Rij<strong>en</strong> (direkteur van<br />
de voormalige zuivelfabriek aldaar) bleek dit <strong>in</strong>derdaad het geval. Het was di<strong>en</strong>s<br />
broer Kees, die <strong>in</strong>dertijd als waarnem<strong>en</strong>d direkteur <strong>in</strong> <strong>Bavel</strong> optrad. Maar al spoedig<br />
bleek <strong>in</strong> het verloop van het gesprek dat e<strong>en</strong> andere broer, Jan van Opstal de maker<br />
was van het huidige beeld.<br />
En om de devotie tot St. Brigida extra te ondersteun<strong>en</strong> kon m<strong>en</strong> eig<strong>en</strong>lijk niet zonder<br />
e<strong>en</strong> “Handboekje voor de vereer<strong>in</strong>g van de H. Brigida “ Naast de lev<strong>en</strong>sschets kan<br />
m<strong>en</strong> er verschill<strong>en</strong>de gebed<strong>en</strong> <strong>in</strong> v<strong>in</strong>d<strong>en</strong>, maar ook e<strong>en</strong> litanie, <strong>en</strong> e<strong>en</strong> “krachtig nove<strong>en</strong>gebed”.<br />
En wie van de wat oudere lezers kunn<strong>en</strong> zich onderstaande lieder<strong>en</strong> nog<br />
her<strong>in</strong>ner<strong>en</strong>?<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 86<br />
© B. Hulshof
Loflied voor St. Brigida<br />
Heilige Brigida, wier luister<br />
Schittert als de dageraad,<br />
Blijde glans <strong>in</strong> 't aardse luister<br />
Weest steeds onze toeverlaat<br />
Zie Uw k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> U begroet<strong>en</strong><br />
Met gebed<strong>en</strong>, lof <strong>en</strong> lied,<br />
Hoopvol kniel<strong>en</strong>d aan Uw voet<strong>en</strong><br />
Brigida versmaadt ons niet<br />
Heel Uw heerlijk maagd<strong>en</strong>lev<strong>en</strong><br />
Was het steeds Uw dierste zorg,<br />
Aan het landvolk blij te gev<strong>en</strong><br />
Uw gebed als zeg<strong>en</strong>borg<br />
92<br />
Ja als Gij d<strong>en</strong> Heer woudt smek<strong>en</strong><br />
To<strong>en</strong> e<strong>en</strong> stortvloed viel op 't veld<br />
Bleef Uw oogst droog tot e<strong>en</strong> tek<strong>en</strong><br />
Dat God wijkt voor het geweld<br />
Daar Gij dan zo goedertier<strong>en</strong><br />
't Landvolk liefhad t' all<strong>en</strong> tijd,<br />
Maak ons die Uw feesttij vier<strong>en</strong><br />
Met Uw zeg<strong>en</strong><strong>in</strong>g verblijd<br />
Vraag aan God voor onze vrucht<strong>en</strong>,<br />
Zon <strong>en</strong> reg<strong>en</strong>, groei <strong>en</strong> bloei,<br />
Dat ons vee ge<strong>en</strong> ramp<strong>en</strong> ducht<strong>en</strong><br />
Dat de welvaart overvloeit.<br />
Sam<strong>en</strong>werk<strong>in</strong>g, wat is dat ?<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 87<br />
© B. Hulshof
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 88<br />
© B. Hulshof
Sam<strong>en</strong>werk<strong>in</strong>g. Wat is dat ?<br />
Contact<strong>en</strong> met de buurtfabriek<strong>en</strong>.<br />
De <strong>Bavel</strong>se melkfabriek was uit de aard van haar ontstaan e<strong>en</strong> bedrijf met e<strong>en</strong> sterk<br />
locaal gericht karakter, waardoor de buurtfabriek<strong>en</strong> zoveel mogelijk als concurr<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
op afstand werd<strong>en</strong> gehoud<strong>en</strong>. Maar als m<strong>en</strong> <strong>in</strong> nood verkeerde, was er toch steeds de<br />
bereidheid elkaar te help<strong>en</strong>. Wij lat<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele voorbeeld<strong>en</strong> volg<strong>en</strong> <strong>en</strong> citer<strong>en</strong>:<br />
13.07.1926. „Daar de coöperatie <strong>in</strong> Ulv<strong>en</strong>hout <strong>in</strong> moeilijkhed<strong>en</strong> verkeert, door<br />
de <strong>in</strong> voll<strong>en</strong> gang zijnde verbouw<strong>in</strong>g <strong>en</strong> geregeld afrom<strong>en</strong> <strong>in</strong> deze<br />
fabriek thans geheel onmogelijk wordt, is beslot<strong>en</strong> het verlang<strong>en</strong><br />
van die coöperatie <strong>in</strong> te willig<strong>en</strong> <strong>en</strong> de melk van Ulv<strong>en</strong>hout <strong>in</strong> onze<br />
fabriek af te room<strong>en</strong> na afloop van het afroom<strong>en</strong> van de melk van<br />
onze led<strong>en</strong>. Alle schade <strong>en</strong> nadel<strong>en</strong> hieraan verbond<strong>en</strong> zull<strong>en</strong> door<br />
Ulv<strong>en</strong>hout moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gedrag<strong>en</strong>.<br />
19.04.1927. De Coöperatieve Stoomzuivelfabriek Ulv<strong>en</strong>hout heeft d<strong>en</strong> prijs der<br />
melk verlaagt <strong>en</strong> gebracht op 10 c<strong>en</strong>t. Oorzaak van deze is wel vn.<br />
de grootste concur<strong>en</strong>tie der Stoomzuivelfabriek <strong>en</strong> melk<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<br />
te Pr<strong>in</strong>c<strong>en</strong>hage. Alhier werd beslot<strong>en</strong> om met deze prijsverlag<strong>in</strong>g<br />
niet mede te gaan zolang Ulv<strong>en</strong>hout ge<strong>en</strong> nadeel berokk<strong>en</strong>t aan<br />
onze klant<strong>en</strong>.<br />
03.08.1932. De directeur deelde mede dat Pr<strong>in</strong>c<strong>en</strong>hage heeft gevraagd om op de<br />
t<strong>en</strong>toonstell<strong>in</strong>g te G<strong>in</strong>nek<strong>en</strong> gezamelijk e<strong>en</strong> stand op te richt<strong>en</strong>.<br />
Hiervoor voelde ons bestuur niets. Daar onze klant<strong>en</strong> uitsluit<strong>en</strong>d te<br />
G<strong>in</strong>nek<strong>en</strong> won<strong>en</strong> was het bestuur van oordeel om alle<strong>en</strong> op de t<strong>en</strong>toonstell<strong>in</strong>g<br />
e<strong>en</strong> fl<strong>in</strong>ke stand op te richt<strong>en</strong>.<br />
30.10.1933. Nu werd behandeld e<strong>en</strong> schrijv<strong>en</strong> van de stoomzuivelfabriek te Gilze<br />
betreff<strong>en</strong>de de gr<strong>en</strong>sscheid<strong>in</strong>g. (bedoeld werd de gr<strong>en</strong>s van het<br />
melkw<strong>in</strong>n<strong>in</strong>gsgebied) Zoals Gilze zich de gr<strong>en</strong>sscheid<strong>in</strong>g <strong>in</strong>d<strong>en</strong>kt<br />
kan ons bestuur zich volstrekt niet ver<strong>en</strong>ig<strong>en</strong>.<br />
18.04.1934. Op 9 april vergader<strong>in</strong>g gehad met het bestuur van Gilze. De gr<strong>en</strong>s<br />
werd als volgt vastgesteld: De Mol<strong>en</strong>schotsedreef kom<strong>en</strong>de uit ‘t<br />
Rijksbosch tot op d<strong>en</strong> ste<strong>en</strong>weg <strong>Bavel</strong>-Gilze <strong>en</strong> dan e<strong>en</strong> lijn trekk<strong>en</strong><br />
recht naar 't noord<strong>en</strong>. De bedrijv<strong>en</strong> van Calluna (de Leeuw) <strong>en</strong> Ch.<br />
Romme welke gedeeltelijk t<strong>en</strong> oost<strong>en</strong> van die lijn ligg<strong>en</strong> <strong>en</strong> Ant.<br />
Wirk<strong>en</strong> behor<strong>en</strong> echter nog bij <strong>Bavel</strong>.<br />
19.02.1934. De vorige week heeft m<strong>en</strong> bezoek gehad van het bestuur der melkfabriek<br />
te Ulv<strong>en</strong>hout om de koelmach<strong>in</strong>e te bezichtig<strong>en</strong>.<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 89<br />
© B. Hulshof
06.03.1934. De directeur deelde mede dat hij e<strong>en</strong>ige dag<strong>en</strong> melk heeft betrokk<strong>en</strong><br />
van Pr<strong>in</strong>c<strong>en</strong>hage (de fless<strong>en</strong>melk was niet houdbaar). Naar aanleid<strong>in</strong>g<br />
hiervan ontspon zich e<strong>en</strong> breedvoerige besprek<strong>in</strong>g over de<br />
flessch<strong>en</strong>melk <strong>en</strong> d<strong>en</strong> melkpasteur.<br />
15.03.1944. Dan geeft de directeur nog e<strong>en</strong> uite<strong>en</strong>zett<strong>in</strong>g van de vergader<strong>in</strong>g te<br />
Breda <strong>in</strong>zake stopzett<strong>in</strong>g <strong>en</strong> bij andere fabriek<strong>en</strong> <strong>in</strong>lijv<strong>en</strong>(!) van Ulv<strong>en</strong>hout.<br />
Hiervan zal echter niets opgaan, want Ulv<strong>en</strong>hout heeft<br />
weer e<strong>en</strong> nieuwe directeur b<strong>en</strong>oemd (de heer J. Vonk).<br />
maart 1947. Tijd<strong>en</strong>s de <strong>in</strong>stallatie van de nieuwe stoommach<strong>in</strong>e is gedur<strong>en</strong>de 6<br />
wek<strong>en</strong> de melk van <strong>Bavel</strong> <strong>in</strong> Gilze verwerkt. M<strong>en</strong> zal Gilze nog e<strong>en</strong><br />
wag<strong>en</strong>tje kol<strong>en</strong> bezorg<strong>en</strong>.”<br />
De Prov<strong>in</strong>ciale Gezondheidsdi<strong>en</strong>st wilde bedrijfsvoorlichters aanstell<strong>en</strong>. Per 7000<br />
stuks vee zou 1 man nodig zijn. In <strong>Bavel</strong> besloot m<strong>en</strong> om dit sam<strong>en</strong> met Ulv<strong>en</strong>hout te<br />
do<strong>en</strong>.<br />
Maar “Ulv<strong>en</strong>hout was niet bereid met <strong>Bavel</strong> sam<strong>en</strong> te werk<strong>en</strong>.”<br />
23.08.1954. “De kwestie betreff<strong>en</strong>de de gr<strong>en</strong>sscheid<strong>in</strong>g tuss<strong>en</strong> Gilze <strong>en</strong> <strong>Bavel</strong> is<br />
t<strong>en</strong> gunste onze fabriek uitgesprok<strong>en</strong>.<br />
19.11.1954. Ook nog e<strong>en</strong> aangetek<strong>en</strong>d schrijv<strong>en</strong> van de Coöp. Zuivelfabriek<br />
Gilze, ondertek<strong>en</strong>d door d<strong>en</strong> directeur met de mededel<strong>in</strong>g dat zij<br />
het contract eertijds tuss<strong>en</strong> h<strong>en</strong> <strong>en</strong> de Coöp. Zuivelfabriek “St. Brigida”<br />
gesteld betreff<strong>en</strong>de gr<strong>en</strong>sscheid<strong>in</strong>g met 1 Jan 1955 als verbrok<strong>en</strong><br />
beschouw<strong>en</strong>.”<br />
Sam<strong>en</strong>werk<strong>in</strong>g met andere fabriek<strong>en</strong><br />
Reeds <strong>in</strong> 1932 leefd<strong>en</strong> er plann<strong>en</strong> om tot e<strong>en</strong> verdergaande sam<strong>en</strong>werk<strong>in</strong>g met de omligg<strong>en</strong>de<br />
fabriek<strong>en</strong> te kom<strong>en</strong>. Daarvoor werd op 21 december 1932 e<strong>en</strong> vergader<strong>in</strong>g<br />
belegd <strong>in</strong> de Land<strong>en</strong> Tu<strong>in</strong>bouwschool te Breda. De melkslijt<strong>en</strong>de fabriek<strong>en</strong> rond Breda<br />
zoud<strong>en</strong> tracht<strong>en</strong> tot sam<strong>en</strong>werk<strong>in</strong>g te kom<strong>en</strong> <strong>en</strong> dan e<strong>en</strong> overe<strong>en</strong>komst sluit<strong>en</strong> met<br />
het bedrijf te Pr<strong>in</strong>c<strong>en</strong>hage, dat de melk <strong>in</strong> Breda zou uitv<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, daarbij zou e<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>tueel<br />
verlies of w<strong>in</strong>st sam<strong>en</strong> gedeeld word<strong>en</strong>. Als dat niet lukte werd overwog<strong>en</strong>....<br />
e<strong>en</strong> nieuwe fabriek te sticht<strong>en</strong>! Dit voornem<strong>en</strong> bleek ev<strong>en</strong>wel niet haalbaar.<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 90<br />
© B. Hulshof
Fusiebesprek<strong>in</strong>g<strong>en</strong> met de zuvelfabriek te Dorst<br />
E<strong>in</strong>d mei of beg<strong>in</strong> juni <strong>in</strong> 1935 werd door het bestuur van de stoomzuivelfabriek “De<br />
E<strong>en</strong>dracht” te Dorst aan de buurtfabriek<strong>en</strong> onderstaand schrijv<strong>en</strong> toegezond<strong>en</strong>. Verzuimd<br />
is de dater<strong>in</strong>g aan te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>.<br />
Dat deze brief <strong>in</strong>derdaad ook ontvang<strong>en</strong> is door het bestuur van <strong>Bavel</strong> wordt <strong>in</strong> de notul<strong>en</strong><br />
bevestigd. Maar ze stond<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>Bavel</strong> niet direct klaar om de portemonné op<strong>en</strong> te<br />
mak<strong>en</strong> voor de Dorstse veehouders. Ze war<strong>en</strong> wel bereid om de melk te verwerk<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
na e<strong>en</strong> proeftijd zoud<strong>en</strong> alle led<strong>en</strong> van Dorst lid moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> van “St. Brigida”. Aldus<br />
zou m<strong>en</strong> het bestuur van Dorst bericht<strong>en</strong>.<br />
Tot maart 1942 hoorde m<strong>en</strong> niets meer over deze zaak. De Dorst<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> op<strong>en</strong><strong>en</strong> dan<br />
opnieuw onderhandel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> om hun melk <strong>in</strong> <strong>Bavel</strong> te lat<strong>en</strong> verwerk<strong>en</strong>, maar eis<strong>en</strong> tev<strong>en</strong>s<br />
dat vier man personeel overg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. De coöperatíe van Dorst telde <strong>in</strong><br />
1942 46 led<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> gezam<strong>en</strong>lijke dagaanvoer van 1100 kg per dag (<strong>in</strong> maart) wat<br />
neerkomt op e<strong>en</strong> gemiddelde lever<strong>in</strong>g van 24 kg melk per lid per dag! De <strong>boter</strong>verkoop<br />
bedroeg 2400 kg per week.<br />
Het bestuur van <strong>Bavel</strong> deed daarop nog wel teg<strong>en</strong>voorstell<strong>en</strong>, <strong>en</strong> dan lijk<strong>en</strong> de activiteit<strong>en</strong><br />
stil te ligg<strong>en</strong> tot de zomer van 1943.<br />
Nu echter ontstond druk van de overheid, die e<strong>en</strong> algehele opheff<strong>in</strong>g wilde van de<br />
kle<strong>in</strong>e fabriek<strong>en</strong> <strong>en</strong> rond de sted<strong>en</strong> melkw<strong>in</strong>n<strong>in</strong>gsgebied<strong>en</strong> wilde mak<strong>en</strong> t.b.v. de consumptiemelkvoorzi<strong>en</strong><strong>in</strong>g.<br />
het Bestuur der Coöperatieve<br />
Stoomzuivelfabriek:<br />
te <strong>Bavel</strong><br />
H.H.,<br />
Bij dez<strong>en</strong> deel<strong>en</strong> we U mede,dat we ernstig overweg<strong>en</strong>,aan de algeme<strong>en</strong>e<br />
vergader<strong>in</strong>g voor te stell<strong>en</strong>,de zuivelfabriek op te heff<strong>en</strong> <strong>en</strong> all<strong>en</strong> lid<br />
te word<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> Coöperatieve buurtfabriek. Alvor<strong>en</strong>s deze voorstell<strong>en</strong><br />
<strong>in</strong> de algeme<strong>en</strong>e vergader<strong>in</strong>g te behandel<strong>en</strong> zoud<strong>en</strong> we gaarne van<br />
U vernem<strong>en</strong>, onder welke voorwaard<strong>en</strong> de led<strong>en</strong> onzer fabriek bij U<br />
lid zoud<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. In het bijzonder gelieve U ons mede te<br />
deel<strong>en</strong>, welke bedrag U zoudt will<strong>en</strong> betal<strong>en</strong> voor de overname van<br />
onze zaak (goodwill).<br />
Het is ons bek<strong>en</strong>d, dat bij de buurtfabriek<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> coöperatief melkvervoer<br />
is <strong>en</strong> de melk door de led<strong>en</strong> zelf aan de fabriek moet word<strong>en</strong><br />
gebracht. We begrijp<strong>en</strong> dat het daarom organisatorisch moeilijkhed<strong>en</strong><br />
oplevert <strong>in</strong>di<strong>en</strong> voor de melk van Dorst e<strong>en</strong> uitzonder<strong>in</strong>g zou word<strong>en</strong><br />
gemaakt. Het is dus niet de bedoel<strong>in</strong>g dat bov<strong>en</strong>bedoeld bedrag uitsluit<strong>en</strong>d<br />
<strong>in</strong> het melkvervoer wordt vastgelegd. Mogelijk kan het voor<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 91<br />
© B. Hulshof
U aanleid<strong>in</strong>g gev<strong>en</strong> e<strong>en</strong> bedrag te bepal<strong>en</strong> hetzij voor de lever<strong>in</strong>g der<br />
melk onzer led<strong>en</strong> aan Uwe fabriek, hetzij voor de toetred<strong>in</strong>g onzer led<strong>en</strong><br />
<strong>in</strong> het geheel tot Uwe vere<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g. We zull<strong>en</strong> het op prijs stell<strong>en</strong>,<br />
Uw schriftelijk antwoord op Vrijdagmiddag 7 Juni ‘s middags drie<br />
uur te mog<strong>en</strong> ontvange.<br />
Hoogacht<strong>en</strong>d,<br />
Nam<strong>en</strong>s het Bestuur<br />
STOOM-ZUIVELFABRIEK<br />
“DE EENDRACHT”<br />
Dorst bij Breda (N.-Bra)<br />
Zo liep Dorst dan ook gevaar bij Breda getrokk<strong>en</strong> te word<strong>en</strong>. Het gevaar voor de<br />
Dorstse boer<strong>en</strong> schuilde <strong>in</strong> het vooruitzicht dat zij m<strong>in</strong>der ondermelk op hun bedrijf<br />
terug zoud<strong>en</strong> krijg<strong>en</strong>, immers voor consumptiemelk is de hoeveelheid plas erg belangrijk.<br />
En dit wild<strong>en</strong> ze natuurlijk niet. Wat het resultaat was van de onderhandel<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
valt niet met zekerheid te zegg<strong>en</strong>. In ieder geval hebb<strong>en</strong> wij nerg<strong>en</strong>s aanwijz<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
kunn<strong>en</strong> v<strong>in</strong>d<strong>en</strong> dat de led<strong>en</strong> van “De E<strong>en</strong>dracht” gefuseerd zijn met “St.<br />
Brigida”. Wel staat vast dat e<strong>en</strong> aantal boer<strong>en</strong> van Dorst hun melk geleverd hebb<strong>en</strong><br />
aan de melk<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g “De Hoop” <strong>in</strong> de G<strong>in</strong>nek<strong>en</strong>straat te Breda. De fabriek van<br />
Dorst moest op last van de overheid <strong>in</strong> de oorlogsjar<strong>en</strong> haar aktiviteit<strong>en</strong> stak<strong>en</strong>, ev<strong>en</strong>als<br />
de fabriek<strong>en</strong> van Teter<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Wag<strong>en</strong>berg.<br />
Wij hebb<strong>en</strong> hiervoor al aangegev<strong>en</strong> dat vóór 1940 <strong>Bavel</strong> ook al zocht naar vorm<strong>en</strong><br />
van sam<strong>en</strong>werk<strong>in</strong>g met de omligg<strong>en</strong>de fabriek<strong>en</strong>, maar telk<strong>en</strong>s werd<strong>en</strong> er argum<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
gevond<strong>en</strong> om dit strev<strong>en</strong> af te wijz<strong>en</strong>. Na 1945 verliep<strong>en</strong> de ontwikkel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> wat sneller<br />
<strong>en</strong> om de lezer toch e<strong>en</strong> zo volledig mogelijk beeld te gev<strong>en</strong> zull<strong>en</strong> wij dit <strong>in</strong> de<br />
vorm van e<strong>en</strong> tijdtafel weergev<strong>en</strong>.<br />
In het najaar van 1947 vond <strong>in</strong> Teter<strong>in</strong>g<strong>en</strong> e<strong>en</strong> keur<strong>in</strong>g plaats van de stoomketel. Om<br />
die red<strong>en</strong> lag de fabriek daar stil <strong>en</strong> werd de melk van de Teter<strong>in</strong>gse boer<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>Bavel</strong><br />
verwerkt. K<strong>en</strong>nelijk beviel dit zo goed dat op: 3 dec. 1947: <strong>in</strong> het bestuur mededel<strong>in</strong>g<br />
gedaan werd van e<strong>en</strong> voorg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> gesprek tuss<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele bestuursled<strong>en</strong> <strong>en</strong> direkteur<br />
van Teter<strong>in</strong>g<strong>en</strong> met het bestuur <strong>in</strong> <strong>Bavel</strong>.<br />
3 sept.1948: Door de bestur<strong>en</strong> van vijf fabriek<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> de volg<strong>en</strong>de person<strong>en</strong><br />
aangewez<strong>en</strong> om sam<strong>en</strong> te vergader<strong>en</strong> <strong>en</strong> daardoor e<strong>en</strong> basis te v<strong>in</strong>d<strong>en</strong><br />
om tot verdere sam<strong>en</strong>werk<strong>in</strong>g te kom<strong>en</strong>.<br />
C. Oom<strong>en</strong>, Pr<strong>in</strong>c<strong>en</strong>hage<br />
Adr. Oom<strong>en</strong>, Beek<br />
Adr. v. Leijs<strong>en</strong>, Teter<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
A. Vermeer<strong>en</strong>, Ulv<strong>en</strong>hout<br />
24 sept. l949: Bije<strong>en</strong>komst met bestuur <strong>en</strong> direktie van Gilze om e<strong>en</strong> N.V. tot<br />
stand te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>.<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 92<br />
© B. Hulshof
maart 1950: De fabriek van Ulv<strong>en</strong>hout besluit om niet verder aan de besprek<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
deel te nem<strong>en</strong>. (Red<strong>en</strong> niet bek<strong>en</strong>d)<br />
april 1950: <strong>Bavel</strong> besluit dat alle vijf fabriek<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> meedo<strong>en</strong> <strong>en</strong> anders<br />
ge<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>werk<strong>in</strong>g. Teter<strong>in</strong>g<strong>en</strong> blijft met Beek <strong>en</strong> Pr<strong>in</strong>c<strong>en</strong>hage <strong>in</strong><br />
gesprek<br />
3 jan. 1951: De mogelijkheid besprok<strong>en</strong> om met Chaam, Baarle Nassau, Ulicot<strong>en</strong>,<br />
Ulv<strong>en</strong>hout <strong>en</strong> <strong>Bavel</strong> e<strong>en</strong> kaasmakerij op te richt<strong>en</strong>.<br />
26 juli 1955: “…….werd t<strong>en</strong> kantore van onze fabriek e<strong>en</strong> bije<strong>en</strong>komst belegd<br />
van afgevaardigde van de Coöp. Zuivelfabriek<strong>en</strong> van Teter<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
Ulv<strong>en</strong>hout met ons bestuur om e<strong>en</strong>s te besprek<strong>en</strong> of het ge<strong>en</strong> gunstige<br />
resultat<strong>en</strong> zou afwerp<strong>en</strong> door gehele of gedeeltelijke sam<strong>en</strong>werk<strong>in</strong>g.<br />
Na he<strong>en</strong> <strong>en</strong> weer prat<strong>en</strong> werd beslot<strong>en</strong> de volg<strong>en</strong>de punt<strong>en</strong><br />
elk met zijn eig<strong>en</strong> bestuur nogmaals te overweg<strong>en</strong> om dan 8 aug.<br />
e.k. te Ulv<strong>en</strong>hout weer met afgevaardigd<strong>en</strong> van elk bestuur bije<strong>en</strong><br />
te kom<strong>en</strong>.<br />
1. De kwaliteitscontrole te do<strong>en</strong> geschied<strong>en</strong> door één persoon voor<br />
de g<strong>en</strong>oemde fabriek<strong>en</strong>.<br />
2. Gezamelijk e<strong>en</strong> colpoteur aan te stell<strong>en</strong> om de aanw<strong>in</strong>st van<br />
klant<strong>en</strong> te bewerk<strong>en</strong>.<br />
3. Gezamelijke regel<strong>in</strong>g van melkv<strong>en</strong>ters <strong>en</strong> b<strong>in</strong>n<strong>en</strong>personeel bij<br />
ev<strong>en</strong>tuele vacantie <strong>en</strong> ziekte.<br />
4. De melkbezorg<strong>in</strong>g <strong>en</strong> het ev<strong>en</strong>tueel vervoer zo economisch mogelijk<br />
te do<strong>en</strong> geschied<strong>en</strong>.<br />
5. E<strong>en</strong> der 3 fabriek<strong>en</strong> de overmelk tot kaas of ev<strong>en</strong>tueel poeder te<br />
verwerk<strong>en</strong>.<br />
6. Het producer<strong>en</strong> van consumtiemelk toch zeker van sterielprodukt<strong>en</strong><br />
op één plaats te do<strong>en</strong> geschied<strong>en</strong>.<br />
7. Dit alles zal echter alle<strong>en</strong> uitvoerbaar zijn als m<strong>en</strong> e<strong>en</strong> gelijke<br />
uitbetal<strong>in</strong>gsprijs krijgt.”<br />
8 aug. 1955: De voorzitters van Ulv<strong>en</strong>hout <strong>en</strong> Teter<strong>in</strong>g<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> echter te k<strong>en</strong>n<strong>en</strong><br />
dat hun bestuur nog niet doordrong<strong>en</strong> was van het nut om hun<br />
plaatselijke zelfstandigheid prijs te gev<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> comb<strong>in</strong>atie!!<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 93<br />
© B. Hulshof
18 aug. 1955: Ev<strong>en</strong>als de bestuursled<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> ook de led<strong>en</strong> van de raad van toezicht<br />
te k<strong>en</strong>n<strong>en</strong>, te m<strong>en</strong><strong>en</strong> dat het <strong>in</strong> het belang van onze Coöperatie<br />
is te tracht<strong>en</strong> om sam<strong>en</strong>werk<strong>in</strong>g te bevorder<strong>en</strong> van de drie g<strong>en</strong>oemde<br />
fabriek<strong>en</strong>.<br />
Hierbij mag opgemerkt word<strong>en</strong> dat het bestuur van “St.Brigida" duidelijk van opvatt<strong>in</strong>g<br />
was dat de bak<strong>en</strong>s naar e<strong>en</strong> grootschalige <strong>en</strong> meer economische bedrijfsvoer<strong>in</strong>g<br />
verzet di<strong>en</strong>d<strong>en</strong> te word<strong>en</strong>. Hier was zeker ge<strong>en</strong> sprake van ijdele drang tot zelfbehoud.<br />
M<strong>en</strong> kon to<strong>en</strong> nog niet bevroed<strong>en</strong> dat Ulv<strong>en</strong>hout <strong>en</strong> Teter<strong>in</strong>g<strong>en</strong> uite<strong>in</strong>delijk <strong>in</strong><br />
dezelfde coöperatieve ver<strong>en</strong>g<strong>in</strong>g terecht zoud<strong>en</strong> kom<strong>en</strong>; dit was dan wel ongeveer<br />
ti<strong>en</strong> jaar later.<br />
18 oct. 1955: “Van d<strong>en</strong> directeur van Ulv<strong>en</strong>hout heeft onze voorzitter vernom<strong>en</strong><br />
dat hun bestuur er van afgezi<strong>en</strong> heeft verdere besprek<strong>in</strong>g<strong>en</strong> te voer<strong>en</strong><br />
over ev<strong>en</strong>tuele sam<strong>en</strong>werk<strong>in</strong>g met onze fabriek"<br />
11 mei 1956: Verzoek van de commissie melkverwerk<strong>in</strong>g van de Brabantse Zuivelbond<br />
aan het bestuur van “St. Brigida” of zij g<strong>en</strong>eg<strong>en</strong> is te comb<strong>in</strong>er<strong>en</strong><br />
met “St. Mart<strong>in</strong>us”. In pr<strong>in</strong>cipe wordt daartoe beslot<strong>en</strong>.<br />
21 juni 1956: De commissie melkverwerk<strong>in</strong>g heeft de voorwaard<strong>en</strong> uitgewerkt<br />
waaronder de coöperatie als lid toe zou kunn<strong>en</strong> tred<strong>en</strong> tot “St. Mart<strong>in</strong>us".<br />
Bij stemm<strong>in</strong>g bleek dat het uitgebrachte voorstel door de beheerders<br />
van “St. Brigida” <strong>in</strong> beg<strong>in</strong>sel accoord is <strong>en</strong> e<strong>en</strong> brief met<br />
de volg<strong>en</strong>de <strong>in</strong>houd wordt verzond<strong>en</strong>:<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 94<br />
© B. Hulshof
Afschrift: <strong>Bavel</strong>, 27 Juni 1956<br />
Mijne Her<strong>en</strong>,<br />
In onze gecomb<strong>in</strong>eerde vergader<strong>in</strong>g van bestuur <strong>en</strong> Commissie van Toezicht<br />
gehoud<strong>en</strong> op 21 Juni J.1., werd naar aanleid<strong>in</strong>g van het besprok<strong>en</strong>e<br />
met uwe commissie op Wo<strong>en</strong>sdag 20 Juni J.L. waarbij ons dagelijks bestuur<br />
aanwezig was, het volg<strong>en</strong>de beslot<strong>en</strong>:<br />
Goedgevond<strong>en</strong> werd dat de led<strong>en</strong> van de Coöp. Zuivelfabriek te <strong>Bavel</strong> het<br />
door u g<strong>en</strong>oemde bedrag van ruim f 80.000,- <strong>in</strong> e<strong>en</strong> nabetal<strong>in</strong>g over e<strong>en</strong> of<br />
meerdere jar<strong>en</strong> m<strong>in</strong>der zoud<strong>en</strong> ontvang<strong>en</strong>.<br />
De aanvull<strong>in</strong>g van het bestuur van de Coöp. Zuivelfabriek te Breda met<br />
twee bestuursled<strong>en</strong> van de Coöp. Zuivelfabriek te <strong>Bavel</strong> <strong>en</strong> ev<strong>en</strong>tueel met<br />
twee led<strong>en</strong> van de Commissie van Toezicht vond goedkeur<strong>in</strong>g.<br />
Betreff<strong>en</strong>de de liquidatie hetzij door de Coöp. Zuivelfabriek te Breda, hetzij<br />
door de Coöp. Zuivelfabriek te <strong>Bavel</strong> kan m<strong>en</strong> overe<strong>en</strong>stemm<strong>in</strong>g bereik<strong>en</strong>.<br />
Wel werd verzocht er voor zorg te drag<strong>en</strong> deze liquidatie zoodanig te<br />
do<strong>en</strong> geschied<strong>en</strong> dat ge<strong>en</strong> der beide fabriek<strong>en</strong> e<strong>en</strong>ig geld aan de belast<strong>in</strong>g<br />
moet betal<strong>en</strong>.<br />
Het personeel der Coöp. Zuivelfabriek te <strong>Bavel</strong> moet <strong>in</strong> zijn geheel word<strong>en</strong><br />
overg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> door de Coöp. Zuivelfabriek te Breda <strong>en</strong> met klem werd er<br />
op aangedrong<strong>en</strong> dat vooral voor de directeur e<strong>en</strong> hem pass<strong>en</strong>de betrekk<strong>in</strong>g<br />
moest word<strong>en</strong> gezocht, b.v. als Adjunct Directeur. E<strong>en</strong> goede Arbeidsovere<strong>en</strong>komst,<br />
waarmede de beide vere<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> accoord te gaan, moet<br />
word<strong>en</strong> opgemaakt.<br />
Hoe de stemm<strong>in</strong>g geregeld moet word<strong>en</strong> zoolang de Coöp. Zuivelfabriek<br />
te <strong>Bavel</strong> als vere<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g lid is van de Coöp. Zuivelfabriek te Breda kwam<br />
ons bestuur niet overuit. Dit punt zal nog nader door de commissie bekek<strong>en</strong><br />
moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong>.<br />
Het bestuur van de Coöp. Zuivelfabriek<br />
“St. Brigida” te <strong>Bavel</strong><br />
w.g. Voorzitter <strong>en</strong> Secretaris<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 95<br />
© B. Hulshof
26 oct. 1956: Bije<strong>en</strong>komst t<strong>en</strong> kantore van de fabriek te <strong>Bavel</strong> van beide bestur<strong>en</strong><br />
met de commissie melkverwerk<strong>in</strong>g, waarna de voorwaard<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> verplicht<strong>in</strong>g<strong>en</strong> nogmaals aan de orde werd<strong>en</strong> gesteld, waarmee<br />
all<strong>en</strong> accoord kond<strong>en</strong> gaan. De stukk<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> door voorzitter <strong>en</strong><br />
secretaris van beide fabriek<strong>en</strong> getek<strong>en</strong>d. “St. Brigida” zal het<br />
voorstel eerst aan de algem<strong>en</strong>e vergader<strong>in</strong>g voorlegg<strong>en</strong>, hetge<strong>en</strong><br />
ook e<strong>en</strong> voorstel tot statut<strong>en</strong>wijz<strong>in</strong>g<strong>in</strong>g <strong>in</strong>hield.<br />
15 nov. 1956: De algem<strong>en</strong>e vergader<strong>in</strong>g daartoe speciaal belegd, verwerpt het<br />
voorstel tot aanvraag van het lidmaatschap bij “St. Mart<strong>in</strong>us” ,omdat<br />
ge<strong>en</strong> 2/3 meerderheid van stemm<strong>en</strong> was te hal<strong>en</strong>.<br />
7 maart 1957: Dit zou e<strong>en</strong> belangrijke dag word<strong>en</strong> voor de led<strong>en</strong> van de coöperatie.<br />
Na het formele gedeelte zoals behandel<strong>in</strong>g jaarverslag 1956<br />
<strong>en</strong> verkiez<strong>in</strong>g van bestuursled<strong>en</strong> <strong>en</strong> led<strong>en</strong> van de Raad van Toezicht<br />
wordt de vergader<strong>in</strong>g <strong>in</strong> het patronaat geschorst om bij café<br />
Bru<strong>in</strong><strong>in</strong>ks de <strong>in</strong>w<strong>en</strong>dige m<strong>en</strong>s te versterk<strong>en</strong>. Na hervatt<strong>in</strong>g van de<br />
bije<strong>en</strong>komst geeft de voorzitter de heer Janss<strong>en</strong>s “nog <strong>en</strong>kele beschouw<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
uit de zuivelwereld, zoowel van fabriek<strong>en</strong> die gecomb<strong>in</strong>eerd<br />
hebb<strong>en</strong> als van andere die door grote <strong>in</strong>vester<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
voor zware last<strong>en</strong> zijn geplaatst”. Dan wordt de aanvraag voor<br />
lidmaatschap bij “St. Mart<strong>in</strong>us” te Breda <strong>in</strong> stemm<strong>in</strong>g gebracht.<br />
Deze wees uit dat 349 stemm<strong>en</strong> vóór war<strong>en</strong> , 6 blanco <strong>en</strong> 161<br />
stemm<strong>en</strong> teg<strong>en</strong>, hetge<strong>en</strong> betek<strong>en</strong>de dat het voorstel met e<strong>en</strong> 2/3<br />
meerderheid was aanvaard. De statut<strong>en</strong>wijzig<strong>in</strong>g werd vervolg<strong>en</strong>s<br />
zonder hoofdelijke stemm<strong>in</strong>g aang<strong>en</strong>om<strong>en</strong>.<br />
2 mei 1957: De her<strong>en</strong> Adr. Janss<strong>en</strong>s <strong>en</strong> H. Oom<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> gekoz<strong>en</strong> <strong>en</strong> gemachtigd<br />
om aan de verdere besprek<strong>in</strong>g<strong>en</strong> met “St.Mart<strong>in</strong>us” deel<br />
te nem<strong>en</strong>.<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 96<br />
© B. Hulshof
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 97<br />
© B. Hulshof
Nadat op 18 november 1957 ook het bestuur <strong>en</strong> de commissie van toezicht beslot<strong>en</strong><br />
heeft “St. Brigida” als lid aan te nem<strong>en</strong> werd de fusie met <strong>in</strong>gang van 20 november<br />
e<strong>en</strong> feit. op 26 november werd de melk van de <strong>Bavel</strong>se boer<strong>en</strong> <strong>in</strong> Pr<strong>in</strong>c<strong>en</strong>hage verwerkt,<br />
nadat daar de nodige voorzi<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> verbouw<strong>in</strong>g war<strong>en</strong> getroff<strong>en</strong>.<br />
Wij besluit<strong>en</strong> met de laatste al<strong>in</strong>ea uit het notul<strong>en</strong>boek:<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 98<br />
© B. Hulshof
De laatste voorzitter: Adr. Janss<strong>en</strong>s<br />
E<strong>en</strong> aantal jar<strong>en</strong> geled<strong>en</strong>, het zal <strong>in</strong> 1978 geweest zijn, had de schrijver e<strong>en</strong> gesprek<br />
met Adr. Janss<strong>en</strong>s van Tervoort over zijn bestuursperiode <strong>in</strong> <strong>Bavel</strong>. Hij komt op je<br />
over als e<strong>en</strong> ruimd<strong>en</strong>k<strong>en</strong>d m<strong>en</strong>s <strong>en</strong> vooral als e<strong>en</strong> man met visie op de toekomst, iemand<br />
die nimmer de moed verliest. Al prat<strong>en</strong>de kwam het gesprek voor e<strong>en</strong> deel op<br />
“vroeger”. Zo vertelde hij, dat voordat er <strong>in</strong> <strong>Bavel</strong> e<strong>en</strong> fabriek was, de koei<strong>en</strong> bij zijn<br />
vader nog wel e<strong>en</strong>s <strong>in</strong> de “bottermeul<strong>en</strong>” g<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, om aldus de aandrijv<strong>in</strong>g te vorm<strong>en</strong><br />
van de karn die <strong>in</strong> de keuk<strong>en</strong> stond. Iedere d<strong>in</strong>sdag g<strong>in</strong>g zijn vader naar de <strong>boter</strong>mijn<br />
<strong>in</strong> Breda. Ook verkocht hij <strong>boter</strong> aan w<strong>in</strong>kels <strong>en</strong> particulier<strong>en</strong>. To<strong>en</strong> <strong>in</strong> 1906 de fabriek<br />
<strong>in</strong> Ulv<strong>en</strong>hout werd opgericht slaakte het bestuurslid Corn. Janss<strong>en</strong>s de verzucht<strong>in</strong>g:<br />
“Wat jammer dat de melk niet op één fabriek verwerkt wordt, dit is ge<strong>en</strong> goede<br />
zaak.”<br />
De dag van de algem<strong>en</strong>e vergader<strong>in</strong>g was voor de <strong>Bavel</strong>se boer<strong>en</strong> e<strong>en</strong> uitgaansdag,<br />
welke ‘s morg<strong>en</strong>s om 7 uur met e<strong>en</strong> H.Mis begon.<br />
Adr. Janss<strong>en</strong>s her<strong>in</strong>nert zich maar al te goed dat hij met e<strong>en</strong> kar e<strong>en</strong> vracht musterd<br />
naar bakker Kerremans <strong>in</strong> de Boschstraat <strong>in</strong> Breda moest br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat hij dan de<br />
boer<strong>en</strong> tegemoet kwam die <strong>in</strong> e<strong>en</strong> opperbeste stemm<strong>in</strong>g ter vergader<strong>in</strong>g tog<strong>en</strong>.<br />
De zondag was voor de bestuurders <strong>en</strong> e<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong>lijk deel der boer<strong>en</strong> e<strong>en</strong> ontmoet<strong>in</strong>gsdag,<br />
want na de Hoogmis trof m<strong>en</strong> elkaar <strong>in</strong> de beide plaatselijke café’s vlakbij<br />
de kerk. Niet alle<strong>en</strong> vanwege het borreltje, maar hoofdzakelijk om het nieuws te beprat<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> uit te wissel<strong>en</strong>. Zo bleef m<strong>en</strong> op de hoogte wat er <strong>in</strong> het dorp gebeurde <strong>en</strong><br />
onder de boer<strong>en</strong> leefde. Als bestuurslid, zo merkte hij op, was je m<strong>in</strong> of meer verplicht<br />
aanwezig te zijn op dit borreluur. Naargelang het jaargetijde zal zijn verstrek<strong>en</strong>,<br />
zull<strong>en</strong> ook de onderwerp<strong>en</strong> als het weer, de voederw<strong>in</strong>n<strong>in</strong>g, de oogst van het graan,<br />
de prijz<strong>en</strong> van het vee, de <strong>boter</strong>prijs, de zure melk, kritiek op het bestuur van de coöperatie<br />
<strong>en</strong> de gewone roddelpraat wel aan de orde geweest zijn. Zakelijk <strong>en</strong> persoonlijk<br />
heeft hij als laatste voorzitter van “St. Brigida” én grote promotor van meer sam<strong>en</strong>werk<strong>in</strong>g,<br />
blijk gegev<strong>en</strong> te beschikk<strong>en</strong> over echte leiderscapaciteit<strong>en</strong>.<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 99<br />
© B. Hulshof
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 100<br />
© B. Hulshof
1940 - 1945<br />
De oorlogsdag<strong>en</strong> zijn niet zonder gevolg<strong>en</strong> <strong>en</strong> zorg<strong>en</strong> aan de <strong>Bavel</strong>se geme<strong>en</strong>schap <strong>en</strong><br />
boer<strong>en</strong> voorbijgegaan. Wij beperk<strong>en</strong> ons uitdrukkelijk tot die zak<strong>en</strong> welke <strong>in</strong> verband<br />
met ons thema relevant zijn.<br />
De <strong>in</strong> het najaar van 1939 onder de wap<strong>en</strong><strong>en</strong> geroep<strong>en</strong> veearts Boots kon zijn praktijk<br />
niet meer uitoef<strong>en</strong><strong>en</strong>. E<strong>en</strong> plaatsvervanger voor hem was niet te v<strong>in</strong>d<strong>en</strong>. Dit bracht de<br />
bestuurder<strong>en</strong> ertoe om e<strong>en</strong> verzoek aan de m<strong>in</strong>ister te stur<strong>en</strong> om Dr. Boots vrij te krijg<strong>en</strong>.<br />
Voor zover bek<strong>en</strong>d kreeg m<strong>en</strong> nul op het request!<br />
Boter was ook <strong>in</strong> de meidag<strong>en</strong> van 1940 e<strong>en</strong> gewild artikel, want “tijd<strong>en</strong>s de evacuatie<br />
<strong>en</strong> de bezett<strong>in</strong>g van <strong>Bavel</strong> door de duitse troep<strong>en</strong> bleek 2358,4 kg <strong>boter</strong> spoorloos<br />
verdw<strong>en</strong><strong>en</strong> te zijn”.<br />
Pas e<strong>en</strong> jaar later werd e<strong>en</strong> schadeloosstell<strong>in</strong>g voor de ontvreemde <strong>boter</strong> ontvang<strong>en</strong>.<br />
Adr. Janss<strong>en</strong>s (IJpelaar) <strong>en</strong> C. van der Laar ontv<strong>in</strong>g<strong>en</strong> elk .f 5,- belon<strong>in</strong>g voor de<br />
moeite, daar zij als getuig<strong>en</strong> war<strong>en</strong> opgetred<strong>en</strong>.<br />
Zo kon b.v. weg<strong>en</strong>s gebrek aan kasgeld het melkgeld niet geheel uitbetaald word<strong>en</strong>;<br />
m<strong>en</strong> moest later beg<strong>in</strong>n<strong>en</strong> met het melkontvang<strong>en</strong>; er werd<strong>en</strong> allerlei verplicht<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
opgelegd terzake van melklever<strong>in</strong>g aan andere melk<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> de distributiebonn<strong>en</strong><br />
voor <strong>boter</strong> <strong>en</strong> pap war<strong>en</strong> zak<strong>en</strong> die als verstor<strong>in</strong>g van de gewone orde werd<strong>en</strong> ervar<strong>en</strong>.<br />
Overig<strong>en</strong>s moet<strong>en</strong> wij constater<strong>en</strong> dat <strong>in</strong> de notul<strong>en</strong>boek<strong>en</strong> we<strong>in</strong>ig over de oorlogsomstandighed<strong>en</strong><br />
gerept werd. Enkele passages v<strong>in</strong>d<strong>en</strong> we <strong>in</strong> november 1944. In<br />
het strijdgewoel rond de bevrijd<strong>in</strong>g van <strong>Bavel</strong> zijn de fabriek <strong>en</strong> direkteurswon<strong>in</strong>g er<br />
met lichte glasschade afgekom<strong>en</strong>. Wij citer<strong>en</strong>:<br />
“Gedur<strong>en</strong>de de laatste tijd dat de duitsers hier d<strong>en</strong> scepter zwaaid<strong>en</strong> heeft de direkteur<br />
het voor elkander wet<strong>en</strong> te box<strong>en</strong> dat de burgers <strong>in</strong> Breda dagelijks toch<br />
hun portie melk kreg<strong>en</strong> <strong>en</strong> de duitsers zo we<strong>in</strong>ig mogelijk <strong>boter</strong> gegev<strong>en</strong>. Met behulp<br />
van e<strong>en</strong> gecamoufleerde boekhoud<strong>in</strong>g van de melkaanvoer <strong>en</strong> de daaruit bereide<br />
<strong>boter</strong> heeft hij de duitsers misleid. E<strong>en</strong> eresaluut aan onz<strong>en</strong> direkteur!”<br />
“Door de vele boerderij<strong>en</strong> die afgebrand zijn is er bij verschill<strong>en</strong>de led<strong>en</strong> e<strong>en</strong> tekort<br />
aan kann<strong>en</strong>. Van deg<strong>en</strong><strong>en</strong> waar hun bonn<strong>en</strong> verbrand zijn besloot m<strong>en</strong> h<strong>en</strong><br />
toch van <strong>boter</strong> te voorzi<strong>en</strong>”.<br />
“De fabriek <strong>in</strong> Gilze is zo zwaar beschadigd, dat e<strong>en</strong> gedeelte van de melk <strong>in</strong> <strong>Bavel</strong><br />
wordt verwerkt (ook <strong>in</strong> Rij<strong>en</strong> <strong>en</strong> Riel werd e<strong>en</strong> deel van de melk van Gilze verwerkt).<br />
Dit geschiedt teg<strong>en</strong> kostprijs.”<br />
De fabriek had e<strong>en</strong> groot tekort aan volle melk (zie ook bijlage 3), re<strong>in</strong>ig<strong>in</strong>gsmiddel<strong>en</strong>,<br />
brandstoff<strong>en</strong>, kann<strong>en</strong>, emmers, teems<strong>en</strong> <strong>en</strong> ook aan personeel. Dit maakte het<br />
toch wel erg moeilijk om goede melk aan de slijters af te lever<strong>en</strong>, want “heel veel<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 101<br />
© B. Hulshof
melk kon het kok<strong>en</strong> niet verdrag<strong>en</strong>”. Het was weliswaar terecht dat de slijters daarmee<br />
problem<strong>en</strong> hadd<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> extra daarvoor bije<strong>en</strong> geroep<strong>en</strong> vergader<strong>in</strong>g van slijters<br />
kon aan de overmacht waarvoor de fabriek zich gesteld zag, ook niets verander<strong>en</strong>. Na<br />
<strong>en</strong>ige tijd werd de kwaliteit weer beter <strong>en</strong> verdw<strong>en</strong><strong>en</strong> de klacht<strong>en</strong>.<br />
De gevolg<strong>en</strong> van de schaarste werd<strong>en</strong> nog jar<strong>en</strong> lang gevoeld. Ter illustratie moge het<br />
volg<strong>en</strong>de voorbeeld di<strong>en</strong><strong>en</strong>.<br />
“Op 10 maart 1944 werd bij de Mach<strong>in</strong>efabriek “Breda” e<strong>en</strong> "e<strong>en</strong>cyl<strong>in</strong>der stoommach<strong>in</strong>e,<br />
<strong>in</strong> horizontale uitvoer<strong>in</strong>g” besteld voor de prijs van f 10.000,-.<br />
Maar zo e<strong>en</strong>voudig g<strong>in</strong>g dat niet, want via speciale formulier<strong>en</strong> moest de fabriek e<strong>en</strong><br />
materiaaltoewijz<strong>in</strong>g aanvrag<strong>en</strong>, waaruit duidelijk de noodzaak van de aanschaff<strong>in</strong>g<br />
moest blijk<strong>en</strong>. Vervolg<strong>en</strong>s di<strong>en</strong>de m<strong>en</strong> e<strong>en</strong> koopvergunn<strong>in</strong>g aan te vrag<strong>en</strong> bij het Bedrijfschap<br />
voor Zuivel <strong>in</strong> D<strong>en</strong> Haag. Op 5 juni 1945 laat de mach<strong>in</strong>efabriek ”Breda”<br />
ev<strong>en</strong>wel wet<strong>en</strong>:<br />
“……Uw vraag betreff<strong>en</strong>de de mach<strong>in</strong>e voor de Zuivelfabriek te <strong>Bavel</strong> moet<strong>en</strong> wij<br />
U mededeel<strong>en</strong> dat daaraan op het oog<strong>en</strong>blik niet kan word<strong>en</strong> gewerkt, met het oog<br />
op zeer urg<strong>en</strong>te orders voor Rijkswaterstaat, Spoorweg<strong>en</strong> <strong>en</strong> het gebrek aan electrische<br />
stroom”<br />
In februari 1947 werd de stoommach<strong>in</strong>e afgeleverd <strong>en</strong> op 6 juli 1948 werd het dossier<br />
over deze lever<strong>in</strong>g geslot<strong>en</strong>. Maar de led<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> wel uitg<strong>en</strong>odigd om de nieuwe<br />
aanw<strong>in</strong>st te kom<strong>en</strong> bezichtig<strong>en</strong>.<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 102<br />
© B. Hulshof
Algem<strong>en</strong>e wet<strong>en</strong>swaardighed<strong>en</strong><br />
Lidmaatschapp<strong>en</strong><br />
Dat e<strong>en</strong> ver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g zelf ook lidmaatschapp<strong>en</strong> k<strong>en</strong>t zal voor de meeste lezers wel duidelijk<br />
zijn. Zo gold dit ook voor “St. Brigida”, al moet wel gezegd word<strong>en</strong> dat de <strong>Bavel</strong>se<br />
boer<strong>en</strong> wat dit betreft zeker niet de eerst<strong>en</strong> om war<strong>en</strong> zich erg<strong>en</strong>s bij aan te sluit<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> wat aarzel<strong>en</strong>de houd<strong>in</strong>g <strong>en</strong> afwacht<strong>en</strong>d hoe e<strong>en</strong> <strong>en</strong> ander zou verlop<strong>en</strong>, kunn<strong>en</strong><br />
toch wel karakteristiek g<strong>en</strong>oemd word<strong>en</strong> voor de bestuurders van deze coöperatie.<br />
Wij lat<strong>en</strong> hieronder e<strong>en</strong> overzicht volg<strong>en</strong> van de m<strong>in</strong> of meer verplichte lidmaatschapp<strong>en</strong>.<br />
7. 3.1910 Het contract werd getek<strong>en</strong>d met het <strong>boter</strong>controle station te E<strong>in</strong>dhov<strong>en</strong>.<br />
10. 7.1917 Beslot<strong>en</strong> werd lid te word<strong>en</strong> van de Noordbrabantse Zuivelbond <strong>en</strong><br />
de exportver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g.<br />
18. 4.1928 Met algem<strong>en</strong>e stemm<strong>en</strong> beslot<strong>en</strong> lid te word<strong>en</strong> van de <strong>Boer<strong>en</strong></strong>le<strong>en</strong>bank.<br />
19. 7.1937 Het aanvraagformulier om toegelat<strong>en</strong> te word<strong>en</strong> als lid van het Zuivel<br />
Kwaliteits Bureau werd door het bestuur getek<strong>en</strong>d.<br />
7. 2.1939 Toestemm<strong>in</strong>g van de algem<strong>en</strong>e vergader<strong>in</strong>g om lid te word<strong>en</strong> van<br />
e<strong>en</strong> ondermelkverkoopver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g te Breda, waarbij ondermelk verwerkt<br />
zou word<strong>en</strong> tot caseïne.<br />
15. 3.1948 Beslot<strong>en</strong> werd tot aansluit<strong>in</strong>g bij de Prov<strong>in</strong>ciale Gezondheidsdi<strong>en</strong>st<br />
voor dier<strong>en</strong>.<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 103<br />
© B. Hulshof
Verzeker<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
De overvloed van allerlei verzeker<strong>in</strong>gsvorm<strong>en</strong> was <strong>in</strong> die eerste jar<strong>en</strong> nog niet bek<strong>en</strong>d<br />
of van node.<br />
De fabriek teg<strong>en</strong> brandschade verzeker<strong>en</strong>, ”welke de kle<strong>in</strong>ste premie vorderde”, was<br />
<strong>in</strong> het opricht<strong>in</strong>gsjaar toch e<strong>en</strong> wijs besluit. Deze werd opgedrag<strong>en</strong> aan de maatschappij<br />
“de <strong>Nederland</strong><strong>en</strong>", waarvan de direkteur de heer Em. de Bruyn de “m<strong>in</strong>ste <strong>in</strong>schrijver”<br />
was met f 1,15 per mille.<br />
Ook werd tezelfdertijd beslot<strong>en</strong> de direkteur <strong>en</strong> het personeel te verzeker<strong>en</strong> teg<strong>en</strong><br />
“ongelukk<strong>en</strong>”.<br />
In 1921 werd beslot<strong>en</strong> tot het sluit<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> lev<strong>en</strong>sverzeker<strong>in</strong>g voor de direkteur tot<br />
2/3 van het salaris van dat mom<strong>en</strong>t <strong>en</strong> de premie zou f 260,- per jaar bedrag<strong>en</strong>. In<br />
1927 werd bepaald dat hij zelf e<strong>en</strong> lev<strong>en</strong>sverzeker<strong>in</strong>g di<strong>en</strong>de af te sluit<strong>en</strong>.<br />
Water<br />
Voor e<strong>en</strong> <strong>boter</strong>fabriek is water e<strong>en</strong> noodzakelijk produkt, maar ook voor de brandweer.<br />
Deze comb<strong>in</strong>atie werd al <strong>in</strong> 1927 <strong>in</strong> e<strong>en</strong> algem<strong>en</strong>e vergader<strong>in</strong>g aan de orde gesteld.<br />
Aan de koudwaterbak werd “e<strong>en</strong>e kraan bevestigt om hieraan de slang<strong>en</strong> van de<br />
brandspuit te bevestig<strong>en</strong>”. In oktober 1932 zou de geme<strong>en</strong>te-opzichter kom<strong>en</strong> kijk<strong>en</strong><br />
waar m<strong>en</strong> e<strong>en</strong> afsluit<strong>in</strong>g <strong>in</strong> de rioler<strong>in</strong>g zou kunn<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> om <strong>in</strong>geval van brand “de<br />
pomp van de fabriek te lat<strong>en</strong> werk<strong>en</strong>, het water <strong>in</strong> de rioler<strong>in</strong>g op te houd<strong>en</strong> <strong>en</strong> zodo<strong>en</strong>de<br />
water voor de brandspuit te krijg<strong>en</strong>”. Waarschijnlijk was deze maatregel<br />
noodzakelijk doordat na de verbouw<strong>in</strong>g <strong>in</strong> 1930 de aansluit<strong>in</strong>g niet meer aanwezig<br />
was.<br />
Voordat m<strong>en</strong> overg<strong>in</strong>g tot het slaan van e<strong>en</strong> nieuwe bron besloot m<strong>en</strong>:<br />
“e<strong>en</strong> wichelroedeloper te lat<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> om de plaats van e<strong>en</strong> nieuw te bor<strong>en</strong> waterbron<br />
vast te stell<strong>en</strong>. Tev<strong>en</strong>s zal m<strong>en</strong>, mits de geme<strong>en</strong>te ook e<strong>en</strong> tegemoetkom<strong>in</strong>g <strong>in</strong><br />
de kost<strong>en</strong> wil gev<strong>en</strong> deze put geschikt mak<strong>en</strong> dat de brandweer er ook op kan aansluit<strong>en</strong>”.<br />
De bron kwam <strong>in</strong> augustus 1944 klaar <strong>en</strong> gaf 36 m 3 water per uur. Of de brandweer<br />
hem mocht gebruik<strong>en</strong> is ons niet bek<strong>en</strong>d. E<strong>en</strong> goede watervoorzi<strong>en</strong><strong>in</strong>g was overig<strong>en</strong>s<br />
nog niet op alle boerderij<strong>en</strong> gerealiseerd. Dit bleek o.a. uit e<strong>en</strong> verzoek <strong>in</strong> 1954 van<br />
Jan Huybrechts, Adr. Pelkmans <strong>en</strong> Jan Tielemans:<br />
“om hun melkrijders geleg<strong>en</strong>heid te gev<strong>en</strong> e<strong>en</strong> kan water voor h<strong>en</strong> mee te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>,<br />
daar zij op hun bedrijf over ge<strong>en</strong> dr<strong>in</strong>kwater beschikk<strong>en</strong>, wat toegestaan wordt”.<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 104<br />
© B. Hulshof
T<strong>en</strong>slotte nog ……..<br />
“Daar er niets te vergader<strong>en</strong> viel werd de avond <strong>in</strong> e<strong>en</strong> ontspann<strong>en</strong> sfeer doorgebracht.”<br />
(18 nov.1949)<br />
“Op de bestuursvergader<strong>in</strong>g van de controlever<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g zal m<strong>en</strong> de led<strong>en</strong> e<strong>en</strong> sigaar<br />
pres<strong>en</strong>ter<strong>en</strong>.” (18 jan. 1954). Uit eig<strong>en</strong> kistje??<br />
E<strong>en</strong> schoolklas van meester Van der Poel uit 1911<br />
(foto: B. de Jong, photograaf, Breda)<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 105<br />
© B. Hulshof
Jubileumvier<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
Het 25-jarig bestaan<br />
Van de vier<strong>in</strong>g van het 25-jarig bestaan van de coöperatie <strong>en</strong> van de fabriek kwam <strong>in</strong><br />
1926 niet veel terecht, vermoedelijk ook vanwege de ondermelkkwestie. Hoe het<br />
feest overig<strong>en</strong>s gevierd is, staat nerg<strong>en</strong>s beschrev<strong>en</strong>. Wel wordt meld<strong>in</strong>g gemaakt van<br />
de afspraak die de voorzitter heeft gemaakt met:<br />
“d<strong>en</strong> humorist de Bont”<br />
“Zijn goede reputatie’s welke m<strong>en</strong> van hem heeft <strong>in</strong>gewonn<strong>en</strong> <strong>en</strong> met tev<strong>en</strong>s zijn<br />
goed voorkom<strong>en</strong> <strong>en</strong> zijne welsprek<strong>en</strong>dheid heeft het bestuur do<strong>en</strong> besluit<strong>en</strong> hem<br />
ook te vrag<strong>en</strong> het feest van de coöperatie wat op te vroolijk<strong>en</strong>”.<br />
Ja, wat meer vrolijkheid kon ge<strong>en</strong> kwaad, dat was goed gezi<strong>en</strong>. Daarvoor betaalde<br />
m<strong>en</strong> aan de Bont f 50,- <strong>en</strong> vrij logies. Ook ander<strong>en</strong> deeld<strong>en</strong> <strong>in</strong> de (feest)vreugde zoals<br />
de melkrijders die f 2,50 extra uitbetaald kreg<strong>en</strong>, de harmonie die f 25,- zou ontvang<strong>en</strong><br />
voor e<strong>en</strong> te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> ser<strong>en</strong>ade <strong>en</strong> dan nog Jan van Opstal <strong>in</strong> 't G<strong>in</strong>nek<strong>en</strong> waar<br />
vlees werd besteld voor ƒ0,65 per pond.<br />
De kost<strong>en</strong> van het zilver<strong>en</strong> feest beliep<strong>en</strong> <strong>in</strong> totaal .f 1.075,-. In navolg<strong>in</strong>g van andere<br />
zuivelfabriek<strong>en</strong> werd met het oog op het 25-jarig bestaan van de Coöperatie met algem<strong>en</strong>e<br />
stemm<strong>en</strong> van de led<strong>en</strong> goedgevond<strong>en</strong> om de <strong>in</strong>tronisatie van het H. Hart te lat<strong>en</strong><br />
plaats v<strong>in</strong>d<strong>en</strong> op 17 april <strong>en</strong> tev<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> beeld van het H. Hart aan te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>. Dit<br />
beeld dat stond aan de b<strong>in</strong>n<strong>en</strong>muur van de melkontvangst, juist aan de andere zijde<br />
van de muur waar de beelt<strong>en</strong>is van St. Brigida prijkte, werd <strong>in</strong> oktober 1977 door<br />
C.v.d. Broek uit Breda van de sokkel g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>.<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 106<br />
© B. Hulshof
Het 50 jarig bestaan<br />
Van dit op waardige wijze gevierde feest werd door de secretaris e<strong>en</strong> apart verslag<br />
gemaakt. Wij lat<strong>en</strong> dit onverkort volg<strong>en</strong>.<br />
"Op 22 mei 1951 werd dan op luisterrijke wijze het feest herdacht, dat de Coöperatieve<br />
Stoomzuivelfabriek “St. Brigida” 50 jar<strong>en</strong> heeft bestaan. Deze onvergetelijke<br />
dag werd begonn<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> gezong<strong>en</strong> H. Mis <strong>in</strong> de parochiekerk opgedrag<strong>en</strong><br />
door onze Hoogeerwaarde Adviseur Pastoor Do<strong>en</strong>s voor de lev<strong>en</strong>de <strong>en</strong> overled<strong>en</strong><br />
led<strong>en</strong> van de vere<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g <strong>en</strong> na de H. Mis e<strong>en</strong> plechtig Te Deum. Alle led<strong>en</strong> met<br />
hun echtgerioote war<strong>en</strong> hier teg<strong>en</strong>woordig.<br />
Van II tot 12 uur had de receptie plaats<br />
<strong>in</strong> het café van Jac. Bru<strong>in</strong><strong>in</strong>ckx. E<strong>en</strong> 20<br />
tal bloem<strong>en</strong>mand<strong>en</strong>, geschonk<strong>en</strong> door<br />
diverse vere<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> person<strong>en</strong>, zorgde<br />
er voor dat het bestuur als het ware<br />
<strong>in</strong> de bloem<strong>en</strong> was gezet. Door zeer vel<strong>en</strong><br />
zoowel led<strong>en</strong> van de vere<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g, als<br />
wel belanghebb<strong>en</strong>d<strong>en</strong> <strong>en</strong> belangstell<strong>en</strong>de<br />
uit d<strong>en</strong> omtrek werd van deze geleg<strong>en</strong>heid<br />
gebruik gemaakt om het bestuur te<br />
feleciter<strong>en</strong>. Om halfe<strong>en</strong> was m<strong>en</strong> wederom<br />
bije<strong>en</strong> t<strong>en</strong> huize van de directeur,<br />
waar e<strong>en</strong> e<strong>en</strong>voudige maaltijd werd aangebod<strong>en</strong><br />
door het bestuur <strong>en</strong> waar teg<strong>en</strong>woordig<br />
war<strong>en</strong> Burgemeester <strong>en</strong> Wethouders<br />
der Geme<strong>en</strong>te, de rijkszuivelconsul<strong>en</strong>t<br />
v.d. Vr<strong>in</strong>g, de directeur van de<br />
ZEV d<strong>en</strong> heer van As, e<strong>en</strong> afgevaardigde<br />
van de Brab. Zuivelbond, d<strong>en</strong> heer Huijbers,<br />
Zeer Eerw. Heer Pastoor, Weleerw.<br />
Heer Kapelaan, alsmede het bestuur<br />
met de directeur.<br />
Om half drie begon de feestvergader<strong>in</strong>g <strong>in</strong> e<strong>en</strong> t<strong>en</strong>t, die voor deze geleg<strong>en</strong>heid was<br />
gehuurd van Donkers te Oosterhout <strong>en</strong> plaats bood voor circa 450 person<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
welke t<strong>en</strong>t was geplaatst op e<strong>en</strong> terre<strong>in</strong> van Fr. v.d. Avoort nabij de fabriek. Op<br />
deze feestvergader<strong>in</strong>g war<strong>en</strong> g<strong>en</strong>oodigd alle led<strong>en</strong> van de coöperatie met hun<br />
echtg<strong>en</strong>oote. Onze voorzitter d<strong>en</strong> heer Oom<strong>en</strong> op<strong>en</strong>de de feestelijkhed<strong>en</strong> met e<strong>en</strong><br />
feestrede, waar<strong>in</strong> hij op de eerste plaats aanhaalde onder welke omstandighed<strong>en</strong><br />
voor 50 jar<strong>en</strong> terug, de melk werd gewonn<strong>en</strong> op de boerderij <strong>en</strong> onder welke omstandighed<strong>en</strong><br />
die melk dan werd gekarnd.<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 107<br />
© B. Hulshof
Hoe die <strong>boter</strong> vervolg<strong>en</strong>s verkocht werd voor e<strong>en</strong> gedeelte aan vaste klant<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
voor e<strong>en</strong> gedeelte terecht kwam op de <strong>boter</strong>mijn, waar zij dan werd verknoeit met<br />
margar<strong>in</strong>e <strong>en</strong> zoo weer bij de burgerij op tafel kwam. Dat door het sticht<strong>en</strong> van de<br />
<strong>boter</strong>fabriek het werk van de boerderij verplaatst werd naar de fabriek <strong>en</strong> hoe dit<br />
kle<strong>in</strong>e onnoozele <strong>boter</strong>fabriekje van voor 50 jar<strong>en</strong> terug uitgroeide tot de fabriek<br />
van thans die <strong>in</strong> 1950 ruim 5.000.000 kg melk verwerkte. Wie de <strong>in</strong>itiatiefnemers<br />
war<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> dergelijke coöperatie te sticht<strong>en</strong> <strong>en</strong> wie m<strong>en</strong> <strong>in</strong> al die jar<strong>en</strong> als directeur<br />
heeft gehad.<br />
Enkele bijzonderhed<strong>en</strong> tijd<strong>en</strong>s haar bestaan werd<strong>en</strong> door de voorzitter nog vermeld<br />
waarna als 2e spreker optrad onze Geestelijk Adviseur, die <strong>in</strong> welgekoz<strong>en</strong><br />
woord<strong>en</strong> het publiek deed g<strong>en</strong>iet<strong>en</strong> van zijn sprekerstal<strong>en</strong>t<strong>en</strong>. Dan werd het woord<br />
nog gevoerd door de Edelachtbare Heer Burgemeester van Nieuw-G<strong>in</strong>nek<strong>en</strong><br />
(Rouppe van der Voort), door d<strong>en</strong> Heer van As, directeur van de ZEV, door d<strong>en</strong><br />
heer v.d. Vr<strong>in</strong>g Rijks Zuivelconsul<strong>en</strong>t, door de heer Huijbers afgevaardigde van de<br />
Brab. Zuivelbond <strong>en</strong> door Mej. Oom<strong>en</strong> voorzitster van de Boer<strong>in</strong>n<strong>en</strong>bond alhier.<br />
De directeur gaf nog e<strong>en</strong> beknopt verslag over de gang van zak<strong>en</strong> <strong>en</strong> de melkaanvoer<br />
tijd<strong>en</strong>s haar 50 jarig bestaan.<br />
Om 5 uur werd<strong>en</strong> de gast<strong>en</strong> onthaald aan e<strong>en</strong> brabantse koffietafel bestaande uit<br />
broodjes met vleesch <strong>en</strong> koffie ofwel thee. Na afloop hiervan kreg<strong>en</strong> de mann<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> builtje met 5 sigar<strong>en</strong> ofwel sigarett<strong>en</strong> <strong>en</strong> de vrouw<strong>en</strong> e<strong>en</strong> zakje met bonbons.<br />
Om half zev<strong>en</strong> trad het cabaret gezelschap "De vrije spelers" uit Tilburg op om de<br />
gast<strong>en</strong> gedur<strong>en</strong>de het verdere verloop van de dag aang<strong>en</strong>aam bezig te houd<strong>en</strong> met<br />
muziek, dans <strong>en</strong>z. Gedur<strong>en</strong>de de avond werd de gast<strong>en</strong> nog chocomel, limonade <strong>en</strong><br />
alcoholvrij bier aangebod<strong>en</strong>. Om half twaalf keerde all<strong>en</strong> voldaan huiswaarts.”<br />
Wij kunn<strong>en</strong> daar nog het volg<strong>en</strong>de aan toevoeg<strong>en</strong>. Op wo<strong>en</strong>sdag 23 mei om 4 uur<br />
n.m. werd het feest gehoud<strong>en</strong> voor alle <strong>in</strong>won<strong>en</strong>de gez<strong>in</strong>sled<strong>en</strong> voor zover deze de lagere<br />
school hebb<strong>en</strong> verlat<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>in</strong> het bedrijf meewerkt<strong>en</strong>. Ook de knecht<strong>en</strong> <strong>en</strong> di<strong>en</strong>stbod<strong>en</strong><br />
war<strong>en</strong> uitg<strong>en</strong>odigd, ev<strong>en</strong>als het personeel van de fabriek <strong>en</strong> slijters met hun<br />
echtg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong>. Het programma was verder gelijk aan de vorige dag.<br />
Door het geme<strong>en</strong>tebestuur van Nieuw-G<strong>in</strong>nek<strong>en</strong> werd ter geleg<strong>en</strong>heid van het goud<strong>en</strong><br />
feest e<strong>en</strong> voorzittershamer met <strong>in</strong>scriptie aangebod<strong>en</strong> aan de voorzitter.<br />
Deze hamer is tot op hed<strong>en</strong> bewaard geblev<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>in</strong> het bezit van de heer E.H.Th.M.<br />
de Kroon <strong>in</strong> Breda.<br />
Na de bestuursvergader<strong>in</strong>g van 6 oktober 1951 kwam de harmonie e<strong>en</strong> ser<strong>en</strong>ade br<strong>en</strong>g<strong>en</strong><br />
ter her<strong>in</strong>ner<strong>in</strong>g dat het 50 jaar was geled<strong>en</strong> dat de fabriek <strong>in</strong> werk<strong>in</strong>g trad.<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 108<br />
© B. Hulshof
56 jaar <strong>in</strong> cijfers<br />
Bij het overzicht op bijlage 3 lijkt het ons wel <strong>in</strong>teressant wat opmerk<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> algem<strong>en</strong>e<br />
z<strong>in</strong> te mak<strong>en</strong>. De bronn<strong>en</strong> waaruit de cijfers verkreg<strong>en</strong> zijn war<strong>en</strong>:<br />
* de notul<strong>en</strong>boek<strong>en</strong> van de bestuurs- <strong>en</strong> algem<strong>en</strong>e vergader<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
* het led<strong>en</strong>register van de ver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g<br />
* jaarverslag<strong>en</strong> vanaf 1927<br />
De kolomm<strong>en</strong>: kg melk per koe <strong>en</strong> kg melk per bedrijf zijn toegevoegd aan de hand<br />
van berek<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> op grond van het feit dat deze k<strong>en</strong>getall<strong>en</strong> ook nu nog gehanteerd<br />
word<strong>en</strong> bij het <strong>in</strong>zicht betreff<strong>en</strong>de opbr<strong>en</strong>gst<strong>en</strong> <strong>en</strong> bedrijfsgrootte.<br />
Daar van de hoeveelheid ontvang<strong>en</strong> melk, het vetgehalte <strong>en</strong> de geproduceerde <strong>boter</strong><br />
over de jarer 1926 <strong>en</strong> 1943 ge<strong>en</strong> gegev<strong>en</strong>s meer te achterhal<strong>en</strong> war<strong>en</strong>, zijn terwille<br />
van het overzicht deze berek<strong>en</strong>d uit voorgaande <strong>en</strong> volg<strong>en</strong>de jar<strong>en</strong>. De fout die daarmee<br />
gemaakt wordt is zodanig kle<strong>in</strong> dat ze te verwaarloz<strong>en</strong> is.<br />
Bezi<strong>en</strong> wij het totale beeld, dan blijkt dat vanaf de opricht<strong>in</strong>g <strong>in</strong> 1901 tot aan ca. 1916<br />
- 1917 er e<strong>en</strong> zekere stabiliteit valt te zi<strong>en</strong> <strong>in</strong> de aanvoer van de hoeveelheid melk, de<br />
produktie van <strong>boter</strong>, alsook <strong>in</strong> de opbr<strong>en</strong>gstprijz<strong>en</strong> daarvan. In dit opzicht dus ge<strong>en</strong><br />
schokk<strong>en</strong>de jar<strong>en</strong>. Hetzelfde kan gezegd word<strong>en</strong> van de kost<strong>en</strong> uitgedrukt per 100 kg<br />
melk.<br />
Het gemiddelde jaarlijkse vetgehalte steeg van 3,07% <strong>in</strong> 1909 tot 3,71% <strong>in</strong> 1956 maar<br />
de stijg<strong>in</strong>g begon zich pas echt <strong>in</strong> te zett<strong>en</strong> aan het e<strong>in</strong>d van de dertiger jar<strong>en</strong> (dus na<br />
de grote economische malaise). Gedur<strong>en</strong>de de periode van de Eerste Wereldoorlog<br />
was de melkprijs voor de boer<strong>en</strong> veruit het beste.<br />
E<strong>en</strong> lagere aanvoer ontstond mede doordat de melk op de boerderij bleef voor het<br />
mest<strong>en</strong> van kalver<strong>en</strong>. Ook de <strong>in</strong> die periode voorkom<strong>en</strong>de <strong>en</strong> gevreesde ziekt<strong>en</strong> als<br />
mond- <strong>en</strong> klauwzeer droeg<strong>en</strong> daaraan bij. Jammer is echter dat wij ge<strong>en</strong> cijfers kond<strong>en</strong><br />
v<strong>in</strong>d<strong>en</strong> van koeietell<strong>in</strong>g<strong>en</strong> over de periode 1916 - 1923.<br />
Vanaf 1941 steeg de melkprijs gestadig van f 6,- tot ruim f 20,- <strong>in</strong> het beg<strong>in</strong> van de jar<strong>en</strong><br />
vijftig <strong>en</strong> bleef to<strong>en</strong> vrij constant.<br />
E<strong>en</strong> opmerkelijk gegev<strong>en</strong> is ook de <strong>in</strong>vloed van die eerste crisisperiode op de hoogte<br />
van de <strong>boter</strong>prijs, waarbij het dieptepunt lag <strong>in</strong> 1933 - 1934 met f 1,14 per kg! Na<br />
1946 herstelde de <strong>boter</strong>prijs zich tot e<strong>en</strong> vrij stabiel niveau van rond f 4,- per kg.<br />
De <strong>in</strong>vloed van de bezett<strong>in</strong>gsjar<strong>en</strong> is <strong>in</strong> alle opzicht<strong>en</strong> duidelijk aanwijsbaar. Het aantal<br />
melkgev<strong>en</strong>de koei<strong>en</strong> daalde <strong>en</strong> ook de hoeveelheid melk die werd geleverd. E<strong>en</strong><br />
andere voorname factor hier<strong>in</strong> was, dat heel veel boer<strong>en</strong> zelf g<strong>in</strong>g<strong>en</strong> karn<strong>en</strong> <strong>en</strong> kaas<br />
mak<strong>en</strong> om <strong>in</strong> de eig<strong>en</strong> behoefte <strong>en</strong> <strong>in</strong> die van ander<strong>en</strong> te voorzi<strong>en</strong>. Boter was immers<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 109<br />
© B. Hulshof
op de bon! In alle jar<strong>en</strong> van het bestaan van de coöperatíe vertoonde de hoeveelheid<br />
aangevoerde melk <strong>in</strong> 1944 e<strong>en</strong> absoluut dieptepunt van 1,7 miljo<strong>en</strong> kg. De nader<strong>en</strong>de<br />
frontl<strong>in</strong>ie van de geallieerd<strong>en</strong> <strong>en</strong> het terugtrekk<strong>en</strong> van de Duitsers war<strong>en</strong> daar mede<br />
debet aan. Wie her<strong>in</strong>nert zich niet de talloze kapot <strong>en</strong> <strong>in</strong> brand geschot<strong>en</strong> boerderij<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> het dode vee <strong>in</strong> de weiland<strong>en</strong>? Ieder, die dit heeft meegemaakt kan daarover zijn<br />
eig<strong>en</strong> verhaal vertell<strong>en</strong>.<br />
Ev<strong>en</strong> opmerkelijk is het herstel <strong>in</strong> de jar<strong>en</strong> daarna <strong>en</strong> <strong>in</strong> 1949 kwam m<strong>en</strong> voor het<br />
eerst bov<strong>en</strong> het getal van 5 miljo<strong>en</strong> kg uit.<br />
Het aantal led<strong>en</strong> van de coöperatie steeg van 88 <strong>in</strong> 1901 tot ca. 180 <strong>in</strong> de tweede helft<br />
van de jar<strong>en</strong> tw<strong>in</strong>tig <strong>en</strong> bleef tot aan de fusie met “St. Mart<strong>in</strong>us” te Breda <strong>in</strong> 1957 vrijwel<br />
op hetzelfde niveau. De kost<strong>en</strong> per 100 kg melk steg<strong>en</strong> met name vanaf 1950<br />
sterk <strong>en</strong> daar de noodzakelijk uit te voer<strong>en</strong> <strong>in</strong>vester<strong>in</strong>g<strong>en</strong> om <strong>in</strong> <strong>Bavel</strong> met de tijd mee<br />
te kunn<strong>en</strong> gaan, wel e<strong>en</strong>s zeer <strong>in</strong>grijp<strong>en</strong>d zoud<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> zijn, kwam terecht bij de bestuurder<strong>en</strong><br />
de vraag op tafel om e<strong>en</strong> fusie met e<strong>en</strong> ander bedrijf (coöperatie) te overweg<strong>en</strong>.<br />
Op zichzelf hebb<strong>en</strong> de cijfers <strong>in</strong> het bewuste overzicht niet zoveel waarde, doch als<br />
vastlegg<strong>in</strong>g van e<strong>en</strong> stukje boer<strong>en</strong>verled<strong>en</strong> zijn zij natuurlijk wel <strong>in</strong>teressant.<br />
Verled<strong>en</strong> tijd<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 110<br />
© B. Hulshof
Notul<strong>en</strong>boek<strong>en</strong><br />
De belangrijkste <strong>in</strong>formatiebron war<strong>en</strong> de zev<strong>en</strong> notul<strong>en</strong>boek<strong>en</strong> welke de volg<strong>en</strong>de<br />
period<strong>en</strong> bestrijk<strong>en</strong> :<br />
1. 29 november 1901 t/m 12 januari 1915<br />
2. 26 januari 1915 t/m 5 januari 1927<br />
3. 18 januari 1927 t/m 3 juni 1932<br />
4. 20 juni 1932 t/m 3 september 1937<br />
5. 20 september 1937 t/m 3 september 1943<br />
6. 4 oktober 1943 t/m 23 februari 1954<br />
7. 2 maart 1954 t/m 16 februari 1959<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 111<br />
© B. Hulshof
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 112<br />
© B. Hulshof
ijlage 2.<br />
Nam<strong>en</strong> van de led<strong>en</strong> welke <strong>in</strong> de opricht<strong>in</strong>gsakte van 17 april 1901 word<strong>en</strong> g<strong>en</strong>oemd<br />
met het aantal koei<strong>en</strong>.<br />
nr. naam koei<strong>en</strong><br />
1. Christianus Adrianus 0omeu 10<br />
2. Antonius 0nmeu 4<br />
3. Gerardus Kríelluuce -<br />
4. Cornelis Janss<strong>en</strong>s Adríaouazooo 8<br />
5. Waltherus van 8ooydook 9<br />
6. Petrus Oon<strong>in</strong>cx 8<br />
7. Jacobus Petrus 0omeo 10<br />
8. Adrianus Bruijns 2<br />
9. Johannes van Ríel,, 9<br />
10. H<strong>en</strong>drikus Janss<strong>en</strong>s 8<br />
11. Adriaan van Beek 10<br />
12. Johannes Doomaaco 8<br />
13. Antonius Johannes Baptista Verbees 9<br />
14. Gerardus H<strong>en</strong>drikus van ázeodook 8<br />
15. Adrianus Meeuwiaoeo 8<br />
16. Jan Baptist Steveua 8<br />
17. Antonie van Booydoob 5<br />
18. H<strong>en</strong>drik van Kaam 7<br />
19. yecpuo van BuveI 4<br />
20. Johannes Joríooeu 3<br />
21. Johannes Baptist van Damo 6<br />
22. Cornelis van der Veldeo 3<br />
23. Adriaan van Lono 3<br />
24. Antonius Diepstrat<strong>en</strong> 1<br />
25. Johannes MoeIaudn 1<br />
26. H<strong>en</strong>drikus van Duu 3<br />
27. Maria Cathar<strong>in</strong>a M<strong>en</strong>s<strong>en</strong>,wed. van Petrus Rutt<strong>en</strong> 8<br />
28. Alphonsus Ibeeuweo 4<br />
29. Jacobus van d<strong>en</strong> Broek 6<br />
30. Johannes Stev<strong>en</strong>s 5<br />
31. Cornelis Wíckeu 2<br />
32. Maria Meeuwiss<strong>en</strong>,wed. van Willem Kríellaaro, 8<br />
33. Antonius Johannes 0omeo 10<br />
34. Hel<strong>en</strong>a Leyt<strong>en</strong>,wed. van Adrianus 0omeo 5<br />
35. Johannes Wouters 10<br />
36. Wilhelmus Petrus van Míecc 5<br />
37. Adrianus Bastiaans<strong>en</strong> 7<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 113<br />
© B. Hulshof
38. Petrus Mart<strong>en</strong>s 1<br />
39. Mar<strong>in</strong>us Peeters 6<br />
40. Johannes Diepstrat<strong>en</strong> 2<br />
41. H<strong>en</strong>drikus Cornelíss<strong>en</strong> 1<br />
42. Johanna van Lo<strong>en</strong>hout,wed.van Gijsbertus van d<strong>en</strong> Hout 7<br />
43. Johannes Cornelis van Alph<strong>en</strong> 5<br />
44. H<strong>en</strong>drikus van Hooydonk 5<br />
45. H<strong>en</strong>drikus van der Veld<strong>en</strong> 2<br />
46. Mart<strong>in</strong>us Janss<strong>en</strong> 2<br />
47. Jacobus Petrus Jakobs 1<br />
48. Johannes Carolus Romm<strong>en</strong>s 4<br />
49. Jacobus Jacobs 4<br />
50. Josephus van Kuyk 1<br />
51. Johannes Roovers 8<br />
52. Johannes Sterk<strong>en</strong>s 8<br />
53. Johannes Buijnsters 7<br />
54. Johannes Godefridus van Eijl 8<br />
55. Petronella van Gool,wed. van Adriaan Mart<strong>en</strong>s 6<br />
56. Cornelis Vissers 2<br />
57. Petronella van Dun,wed.van Franciscus Mart<strong>en</strong>s 2<br />
58. Pieter Gommers 2<br />
59. Anna Cornelia van Dijk,wed.van Arnoldus Anssems 7<br />
60. Petronella Roelands,wed.van Simon Godes 4<br />
61. Adrianus van Lo<strong>en</strong>hout 5<br />
62. Antonie Be<strong>en</strong>akkers 7<br />
63. Johannes Houtep<strong>en</strong> 3<br />
64. Johannes Be<strong>en</strong>akkers 1<br />
65. Gerardus van Son 2<br />
66. Josephus Janss<strong>en</strong> 2<br />
67. Josephus Mart<strong>in</strong>us Romm<strong>en</strong>s 10<br />
68. Clas<strong>in</strong>a Verhees,wed.van Adrianus van Hooydonk 8<br />
69. Jacobus van Engel<strong>en</strong> 2<br />
70. Johannes Embrechts 9<br />
71. H<strong>en</strong>drikus Rijk<strong>en</strong> 10<br />
72. Cornelis Bruyn<strong>in</strong>ckx 1<br />
73. Johannes van Hooydonk 6<br />
74. Petronella Gooyaers,wed.van Jacobus van Ríel 8<br />
75. Cornelis Johannes Janss<strong>en</strong>s, Johanneszoon 6<br />
76. Cornelis Antonius van Gestel 8<br />
77. Cornelis van der Avoirt<br />
78. Wilhelmus H<strong>en</strong>drikus Oom<strong>en</strong>, bierbrouwer te G<strong>in</strong>nek<strong>en</strong>.. 8<br />
79. Jacobus Antonius Scho<strong>en</strong>makers 10<br />
80. Petrus Josephus Oom<strong>en</strong>, Teter<strong>in</strong>g<strong>en</strong> 11<br />
81. Egidius Aarts, Teter<strong>in</strong>g<strong>en</strong> 6<br />
82. Johannes Petrus van G<strong>in</strong>nek<strong>en</strong>, Teter<strong>in</strong>g<strong>en</strong> 8<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 114<br />
© B. Hulshof
83. Christiaan van Dijk, Teter<strong>in</strong>g<strong>en</strong> 10<br />
84. Adriaan Peeters, Dorst 8<br />
85. Lambertus Giesberg<strong>en</strong> 1<br />
86. H<strong>en</strong>drikus Adrianus van Riel 2<br />
87. Cornelis van Riel 5<br />
88. Cornelis de Kon<strong>in</strong>g 6<br />
Totaal 491<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 115<br />
© B. Hulshof
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 116<br />
© B. Hulshof
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 117<br />
© B. Hulshof
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 118<br />
© B. Hulshof
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 119<br />
© B. Hulshof
ijlage 6.<br />
Datum bestell<strong>in</strong>g<br />
naam apparaat prijs<br />
30 dec. ‘40 1 Cornwall vlampijpstoomketel 60 m2 .f 12.390<br />
23 nov. ‘43 1 Silkeborg plat<strong>en</strong>pasteur <strong>en</strong> pomp<strong>en</strong> (Dkr) 37.370<br />
10 mrt. ‘44 e<strong>en</strong> ééncyl<strong>in</strong>der stoommach<strong>in</strong>e .f 10.000<br />
8 juni ‘44 het bor<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> nortonbron .f 5.440<br />
17 aug. ’44 toebehor<strong>en</strong> stoommach<strong>in</strong>e .f 2.050<br />
11 sept ’46 e<strong>en</strong> roomtank <strong>en</strong> melkbak .f 4.600<br />
10 apr. ‘47 e<strong>en</strong> verticale melktank 3500 ltr. .f 3.800<br />
9 mei. ’47 e<strong>en</strong> waterpomp 40m'/uur .f 1.301<br />
20 apr. ‘48 e<strong>en</strong> fless<strong>en</strong>spoelmach<strong>in</strong>e .f 3.750<br />
23 dec. ‘48 e<strong>en</strong> Gedo ondermelkbascule .f 1.600<br />
7 jan. ‘49 e<strong>en</strong> bronz<strong>en</strong> melkpomp .f 200<br />
22 dec. ‘49 e<strong>en</strong> karnkneder van Java teakhout .f 3.950<br />
27 juli ‘50 e<strong>en</strong> heetwatertankje 300 ltr. .f 385<br />
e<strong>en</strong> heetwater c<strong>en</strong>trifugaalpomp .f 734<br />
6 dec. ‘50 e<strong>en</strong> c<strong>en</strong>trifugaalpomp 10.000 ltr/uur .f 1.675<br />
e<strong>en</strong> melkbuss<strong>en</strong>re<strong>in</strong><strong>in</strong>g<strong>in</strong>gsmach<strong>in</strong>e .f 7.630<br />
15 jan. ‘51 e<strong>en</strong> buss<strong>en</strong>transporteur-uitdrupapparaat .f 1.850<br />
18 jan. ’51 e<strong>en</strong> roll<strong>en</strong>baan van 5 meter l<strong>en</strong>gte .f 1.045<br />
2 mrt. ’51 uitbreid<strong>in</strong>g electrische <strong>in</strong>stallatie .f 2.825<br />
30 mrt. ’51 e<strong>en</strong> draaistroommotor met schakelaar .ƒ 1.563<br />
e<strong>en</strong> boogvlakkarnkneder <strong>in</strong>houd 6000 ltr. .f 14.295<br />
14 juni ’51 e<strong>en</strong> druipwaterdichte draaistroommotor .f 353<br />
5 okt. ’51 e<strong>en</strong> zelfaanzuig<strong>en</strong>de c<strong>en</strong>trifugaalpomp .f 950<br />
diverse melkbakk<strong>en</strong> .f 3.400<br />
18 okt. ’51 e<strong>en</strong> karnemelkbak .f 300<br />
8 nov. ’51 e<strong>en</strong> c<strong>en</strong>trifugaalpomp .f 840<br />
e<strong>en</strong> op<strong>en</strong> roomkoeler 1500 ltr./uur .f 3.150<br />
15 jan. ‘52 e<strong>en</strong> Alfa Laval plat<strong>en</strong>pasteur <strong>en</strong> koeler .f 27.933<br />
7 mei ‘52 e<strong>en</strong> dubbelwandig roestvrijstal<strong>en</strong> tank .f 5.747<br />
6 aug. ‘52 e<strong>en</strong> roomgoot .f 266<br />
20 nov. ‘52 e<strong>en</strong> bov<strong>en</strong>stuk voor roomkoeler .f 1.400<br />
16 apr. ‘56 uitbreid<strong>in</strong>g electrische kracht<strong>in</strong>stallatie ??<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 120<br />
© B. Hulshof
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 121<br />
© B. Hulshof
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 122<br />
© B. Hulshof
BRONNEN:<br />
* Notul<strong>en</strong>boek<strong>en</strong> C.Z. “St. Brigida”<br />
( archief DMV Camp<strong>in</strong>a Veghel )<br />
* Jaarverslag<strong>en</strong> “St. Brigida” 1927 t/m 1956<br />
* Ged<strong>en</strong>kboek van d<strong>en</strong> algeme<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>Nederland</strong>sch<strong>en</strong> Zuivelbond ( F.N.Z. )<br />
* Notariële akte van opricht<strong>in</strong>g<br />
* Geme<strong>en</strong>te-archief Nieuw G<strong>in</strong>nek<strong>en</strong><br />
* Jaarboek voor de zuivelbereid<strong>in</strong>g 1925<br />
* Jaarverslag<strong>en</strong> Brabantse Zuivelbond<br />
* Architect<strong>en</strong>buro W. Roovers Oosterhout<br />
* Zuivelbereid<strong>in</strong>g I <strong>en</strong> III, Prof. Ir. B. van d<strong>en</strong> Burg<br />
* Leerboek der zuivelbereid<strong>in</strong>g 1923, H.B. Hylkema<br />
* Produktie <strong>en</strong> bestemm<strong>in</strong>g van melk <strong>in</strong> nederland, Prof. Ir. M.J.L. Dols <strong>en</strong> Ir. J.<br />
Sev<strong>en</strong>ster<br />
* Wet van d<strong>en</strong> 17d<strong>en</strong> November 1876, tot regel<strong>in</strong>g der Coöperatieve vere<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
* Van Veertig Zeg<strong>en</strong>rijke Melkjar<strong>en</strong> 1908-1948, Drs. L. van Hoep<strong>en</strong><br />
* Docum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> kast fabriek te <strong>Bavel</strong><br />
* Archief Technische Di<strong>en</strong>st FNZ<br />
* De <strong>boter</strong>bereid<strong>in</strong>g <strong>in</strong> de fabriek, B. van d<strong>en</strong> Burg <strong>en</strong> S. Hepkema<br />
* Zuivelcoëperatíe <strong>in</strong> nederland J.A. Geluk<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 123<br />
© B. Hulshof
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 124<br />
© B. Hulshof
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 125<br />
© B. Hulshof
Deze uitgave kwam tot stand mede dankzij de welwill<strong>en</strong>de medewerk<strong>in</strong>g van:<br />
• De geme<strong>en</strong>tearchivaris van de Geme<strong>en</strong>te Nieuw-G<strong>in</strong>nek<strong>en</strong> de Dr. F.A. Brekelmans.<br />
•<br />
• De heer C. van Baardewijk, Veghel.<br />
• De heer J. Thijss<strong>en</strong>, Veghel.<br />
• De families : Fr. van de Avoort, <strong>Bavel</strong><br />
H.J.A. van Gestel, Ulv<strong>en</strong>hout<br />
M. Hesemans-Janss<strong>en</strong>s, Breda<br />
A. Loon<strong>en</strong>-Janss<strong>en</strong>s, Dong<strong>en</strong><br />
B. H.A.M. Oom<strong>en</strong>, <strong>Bavel</strong><br />
C.J. van de Ouweland, <strong>Bavel</strong><br />
voor het beschikbaar stell<strong>en</strong> van fotomateriaal <strong>en</strong> tekstscre<strong>en</strong><strong>in</strong>g.<br />
Tekstverwerk<strong>in</strong>g: Marie-Louise Roovers, Oosterhout. Correctie : Marian Hulshof,<br />
Breda. Druk : Drukkerij Vorsselmans B.V., Zundert. Lettertype : Herald Elite <strong>en</strong> Baskerville.<br />
Oplage : 800 exemplar<strong>en</strong>.<br />
Copyright : niets uit deze uitgave mag zonder voorafgaande toestemm<strong>in</strong>g van de auteur<br />
word<strong>en</strong> verveelvoudigd <strong>en</strong>/of op<strong>en</strong>baar gemaakt door middel van druk, fotocopy,<br />
microfilm of welke andere wijze dan ook.<br />
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 126<br />
© B. Hulshof
Heruitgave zuivelhistori<strong>en</strong>ederland 127<br />
© B. Hulshof