Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
Werk<br />
Het ltaliaans schetsboek, thans in het British Museum, is<br />
een buitengewoon waardevol document uit deze periode.<br />
Dat schetsboek, op de tweede pagina gesigneerd 'Antonio<br />
van Dyck', gebruikte hij tijdens de eerste drie jaren dat hij<br />
in Italië was, van februari 1622, toen hij vantilt Genua<br />
(waar hij zijn eerste Italiaanse winter doorbracht) naar<br />
Rome vertrok, tot in septem<strong>be</strong>r 1624, toen hij vanuit Sicilië<br />
naar Genua terugkeerde. Van de 122 pagina's zijn er<br />
slechts vier met voor<strong>be</strong>reidende tekeningen voor<br />
schilderijen: drie studies en de fascinerende tekening van<br />
de schilderes Sofonisba Anguissola die hij op 11 juli 1624<br />
in Palermo maakte en waarbij hij een verslag neerschreef<br />
van hun gesprek over de portretschilderkunst Het is geen<br />
werkboek met schetsen - het <strong>be</strong>vat geen enkele studie<br />
voor de portretten die hij in Genua schilderde of voor zijn<br />
religieuze opdrachten - maar veeleer een getekend verslag<br />
van dingen die hij zag.<br />
In het ltaliaans schetsboek zien we hoe Van Dyck<br />
reageert op wat hij in Italië zag. Het meest opvallend is de<br />
selectiviteit die hij hierbij aan de dag legde. Hij wist dan<br />
ook precies wat hij zocht in Italië, en dat was in eerste<br />
instantie het werk van Titiaan. Deze houding contrasteert<br />
schril met die van Ru<strong>be</strong>ns, voor wie het verblijf in Italië<br />
van doorslaggevende <strong>be</strong>tekenis was voor zijn vorming als<br />
kunstenaar. Ru<strong>be</strong>ns stond open voor het brede scala aan<br />
visuele ervaringen dat hij daar kon opdoen: de kunst van<br />
de antieken, van de renaissance en de postrenaissance.<br />
Vanaf 1627 was Van Dyck terug in Antwerpen en<br />
werd er een succesvol historieschilder en portrettist.<br />
Heel wat van de tekeningen uit deze periode zijn in het<br />
productieproces van deze schilderijen in te passen.<br />
Zijn <strong>be</strong>proefde methode om de compositie in een<br />
gewassen pentekening vast te leggen en de studies van<br />
afzonderlijke figuren uit te voeren in zwart krijt gehoogd<br />
met wit, houdt hij aan.<br />
Reeds in zijn Italiaanse periode maakte Van Dyck, ter<br />
voor<strong>be</strong>reiding van de talrijke portretten die hij schilderde,<br />
tekeningen in zwart krijt op gekleurd papier. Deze<br />
tekeningen waren in eerste instantie <strong>be</strong>doeld om de<br />
houding van de figuren en hun kledij te kunnen<br />
<strong>be</strong>studeren. In andere tekeningen wou Van Dyck vooral<br />
de gelaatstrekken vastleggen, alsof ze dienden als basis<br />
voor de hoofden in geschilderde portretten. Het lijkt erop<br />
dat hij i.n zijn tweede Engelse periode de hoofden, zonder<br />
hiertoe voorstudies te maken, reeds tijdens het poseren op<br />
het doek schilderde, waarna hij krijttekeningen maakte<br />
voor kleding en houding, die zijn assistenten moesten<br />
toelaten de draperingen en de achtergronden te<br />
schilderen, of althans voor te <strong>be</strong>reiden. Dit procédé was<br />
een direct gevolg van zijn drukke werkzaamheden als<br />
portrettist. Tijdens zijn tweede Antwerpse periode<br />
(1628-1632) en in de Antwerps-Brusselse periode<br />
(1634 -1635), lijkt hij, tenminste in <strong>be</strong>paalde gevallen,<br />
gedetailleerde tekeningen van het model gemaakt te<br />
heb<strong>be</strong>n, die hij nadien gebruikte voor de geschilderde<br />
portretten.<br />
Tijdens zijn tweede Antwerpse periode <strong>be</strong>gon<br />
Van Dyck ook tekeningen in zwart krijt te maken voor de<br />
Jconographie, de serie geëtste en gegraveerde portretten<br />
van vooraanstaande tijdgenoten, die na zijn dood als één<br />
geheel gepubliceerd zouden worden. Veel van deze<br />
40 OPENBAAR KUNSTBEZIT IN VLAANDEREN 1999/2<br />
tekeningen werden naar het leven gemaakt met als<br />
voornaamste doel het hoofd en de vluchtige<br />
gelaatsuitdrukkingen vast te leggen. De kleding is vaak<br />
uiterst summier getekend; het 'attribuut' - een boek,<br />
documenten of een <strong>be</strong>eldhouwwerk - en de achtergrond<br />
werden pas toegevoegd in de grisaille-olieverfschetsen,<br />
die gemaakt werden ten <strong>be</strong>hoeve van de graveur.<br />
Van Van Dycks Engelse periode zijn slechts twee<br />
soorten tekeningen <strong>be</strong>waard; bladen gemaakt in verband<br />
met portretten en landschappen. Er zijn geen voor<br />
<strong>be</strong>reidende tekeningen voor de historiestukken die Van<br />
Dyck in Engeland schilderde.<br />
Een kleine groep landschappen echter, gewassen<br />
pentekeningen en aquarellen, zijn geen voorstudies voor<br />
schilderijen of prenten en zijn evenmin voltooide<br />
tekeningen.<br />
Ze lijken naar de natuur te zijn gemaakt en kwmen<br />
zowat <strong>be</strong>schouwd worden als Van Dycks antwoord op de<br />
schoonheid van het heuvelachtige Engelse landschap.<br />
' f<br />
fr IJ'' <br />
rechts<br />
Studies van portretten naar<br />
Titiaan<br />
Ca. 1623, pen en bruine inkt<br />
Italiaans schetsboek,<br />
folio 56 r<br />
Landen, British Museum<br />
Portret van de<br />
hoog<strong>be</strong>jaarde schilderes<br />
Sofonisba Anguissola<br />
1625, pen en bruine inkt<br />
Italiaans schetsboek, lal. I I 0 r<br />
Landen, British Museum