Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
Werk<br />
Hier, op een van Van Dycks meest geïnspireerde<br />
altaarstukken, blikt Augustmus in extase op naar een<br />
verschijning van de Heilige Drieëenheid boven een<br />
guirlande van levendige engelljes die attributen vasthouden<br />
waarmee de goddelijke almacht, eenheid en eeuwigheid<br />
worden gesymboliseerd. De heilige wordt ondersteund<br />
door twee engelen waarvan er één naar boven wijst om<br />
de donor, pater Marinus Jansenius, die hier wordt<br />
afge<strong>be</strong>eld als Nicolaas van Tolentino, te attenderen op het<br />
visioen. Links kijkt de Heilige Monica, Augustinus'<br />
moeder, vol eerbied naar het wonderbaarlijke ge<strong>be</strong>uren.<br />
In 1628 voltooide Van Dyck het Visioen van de Heilige<br />
Augustinus dat hij schilderde voor de Augustmuskerk in<br />
Antwerpen. Wat precies leidde tot een dergelijke grote<br />
opdracht, zo spoedig na zijn terugkeer uit Italië, weten we<br />
niet. Misschien had Ru<strong>be</strong>ns er de hand in; hij maakte<br />
immers het hoofdaltaar, een Madonna met Kind, omringd<br />
door heiligen. Een derde altaarstuk, het Martelaarschap van<br />
de Heilige Apollonia, werd aan Jacob Jordaens in opdracht<br />
gegeven en <strong>be</strong>vond zich tegenover dat van Van Dyck.<br />
De stukken dienden dus ter verering van de Maagd van<br />
Apollonia, aan wie de kerk was toegewijd en wiens<br />
relikwiën er werden <strong>be</strong>waard, en van Augustinus,<br />
de patroonheilige van de orde.<br />
Dit unieke ensemble van altaarstukken geeft ons een<br />
goede gelegenheid om de verschillende artistieke<br />
persoonlijkheden van deze meesters met elkaar te<br />
vergelijken. Ru<strong>be</strong>ns' meesterlijke creatie vibreert van<br />
energie en kracht. In bonte mengeling stijgen geïdealiseerde<br />
heiligen op naar de getroonde Madonna met Kind.<br />
Dit schilderij is de apotheose van twintig jaar werk,<br />
waarin Ru<strong>be</strong>ns een nieuwe religieuze <strong>be</strong>eldtaal had<br />
geschapen die het geestelijke en het lichamelijke<br />
samensmeedde tot een hechte eenheid. Van Dyck noch<br />
Jordaens, die <strong>be</strong>iden in het <strong>be</strong>gin van hun loopbaan zeer<br />
afhankelijk waren van de grote meester, hadden zich<br />
geheel losgemaakt van diens overweldigende invloed.<br />
Toch tekenen hun persoonlijkheden zid1 in deze<br />
opmerkelijke sd1ilderijen duidelijk af. Jordaens geeft met<br />
zijn compacte compositie van volU111ineuze figuren zeer<br />
nadrukkelijk de wreedheid weer van Apollonia's<br />
martelaarschap. Van Dyck daarentegen schildert een<br />
<strong>be</strong>eld dat meer op<strong>be</strong>urend en spontaan van sfeer is.<br />
Bij hem ligt de nadruk op de uitdrukkingen van de<br />
personages waarmee hij laat zien welke indruk het<br />
mystieke visioen op hen maakt.<br />
De aanwezigheid van de Heilige Monica is van<br />
centraal <strong>be</strong>lang voor de iconografie van Het visioen van<br />
Augustinus. Van Dycks tafereel is gebaseerd op een<br />
episode uit de Belijdenissen van Augustinus, waarin hij en<br />
zijn moeder praten over het mysterie van het eeuwige<br />
leven. Door hun meditatie geraken zij in extase en zijn zij<br />
zich niet langer <strong>be</strong>wust van hun stoffelijkheid. Het ideaal<br />
van totale onderdompeling in de religieuze <strong>be</strong>leving, een<br />
fundamenteel <strong>be</strong>grip in de Contrareformatie, is derhalve<br />
wat er achter de thematiek van dit altaarstuk ligt.<br />
De boodschap wordt door Van Dyck kracht bijgezet met<br />
de houding waarin hij Augustinus weergeeft. Dat is die<br />
van Franciscus van Assisi in extase, op het moment dat hij<br />
de stigmata ontvangt.<br />
28 OPENBAAR KUNSTBEZIT IN VLAANDEREN 1 999/2<br />
bovenaan<br />
Het visioen van de Heilige<br />
Augustinus<br />
Co. 1628, olieverf op paneel,<br />
44,5 x 28 cm<br />
Antwerpen, Koninklijk Museum<br />
voor Schone Kunsten<br />
rechts<br />
Het visioen van de Heilige<br />
Augustinus<br />
Co. 1628, olieverf op doek,<br />
389 x 227 cm<br />
Antwerpen, Koninklijk Museum<br />
voor Schone Kunsten<br />
Van Dyck ontving zeshonderd gulden voor dit<br />
altaarstuk; Ru<strong>be</strong>ns drieduizend voor het zijne.<br />
Het verhaal gaat dat Van Dycks <strong>be</strong>taling bovendien<br />
gepaard ging met enige strub<strong>be</strong>lingen van de kant van de<br />
kerkvoogden. Er werd verteld dat zij niet tevreden waren<br />
met de gelaatsuitdrukking van de heilige, die er 'dronken'<br />
uitzag met zijn omhooggedraaide ogen. De kerkvoogden<br />
zouden erop gestaan heb<strong>be</strong>n dat Van Dyck aan<br />
Augustinus een zwart habijt gaf, in plaats van het witte<br />
dat hij oorspronkelijk <strong>be</strong>doeld had. Het was een <strong>be</strong>slissing<br />
die <strong>be</strong>treurd werd door alle latere schrijvers die dit<br />
verhaal citeerden. Ten slotte werd Van Dyck pas <strong>be</strong>taald<br />
nadat hij ook nog een Kruisiging voor de kerk had<br />
geschilderd. Op röntgenfoto's blijkt overigens niets van<br />
een witte laag onder het zwart. Het onderwerp moet voor<br />
Van Dyck zelf ook een speciale <strong>be</strong>tekenis heb<strong>be</strong>n gehad,<br />
gezien de opdracht aan zijn zuster Suzanna die voorkomt<br />
op een naar dit werk gemaakte prent. Zij <strong>be</strong>hoorde tot het<br />
genootschap van de Antwerpse <strong>be</strong>gijnen.