Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
Werk<br />
In zijn <strong>be</strong>schrijving van de verzameling van<br />
Giambattista Cattaneo in het paleis naast de kerk van<br />
Cosmas en Damianus in Genua, noemt Ratti een aantal<br />
portretten door Van Dyck, maar zijn hoogste lof is voor<br />
deze 'zeer bijzondere' schoonheid. En terecht. Marchesa<br />
Elena Grimaldi was de meest briljante en perfecte inventie<br />
die Van Dyck tot op dat moment had geschapen.<br />
Een opmerkelijke synthese van observatie van de<br />
werkelijkheid, van elementen uit de portretkunst van<br />
Titiaan en Ru<strong>be</strong>ns en van emblematische gegevens uit<br />
religieuze historiestukken, vormden de basis van dit<br />
portret. Het mag ons als iets heel gewoons voorkomen dat<br />
Elena Grimaldi voorwaarts lijkt te schrijden, maar voor de<br />
portretkunst van de figuur ten voeten uit was hiermee een<br />
nieuw hoofdstuk aangebroken. Het licht, de kleur en het<br />
architecturale decor daarentegen, zijn de klaroenstoot<br />
waarmee de appreciatie van Titiaan en Veronese in de<br />
l7de eeuw werd ingeluid.<br />
Voor Ru<strong>be</strong>ns was het portretschilderen in Antwerpen<br />
slechts een vrij on<strong>be</strong>langrijk onderdeel geweest.<br />
Hij vermeed het liever en schilderde uit vrije wil alleen de<br />
<strong>be</strong>eltenissen van zijn dierbaren, en die van hovelingen als<br />
het niet anders kon. Vandaar dat Van Dyck in Ru<strong>be</strong>ns'<br />
atelier weinig had ervaren van diens grote inventieve<br />
gaven in het portretgenre. Zijn sterkste en meest<br />
fantasierijke portretten had Ru<strong>be</strong>ns gemaakt tijdens zijn<br />
achtjarige verblijf in het buitenland. De meeste bleven in<br />
Genua. Daar vormden ze een uitdaging voor Van Dyck,<br />
om Ru<strong>be</strong>ns naar de kroon te steken met zijn eigen<br />
portretten.<br />
Het meest opvallende verschil met wat gangbaar was<br />
in die dagen is dat Elena Grima/di een ander portrettype is,<br />
namelijk een dub<strong>be</strong>lportret, vanwege de aanwezigheid<br />
van de dienaar. Van Dycks typologische vernieuwing van<br />
Ru<strong>be</strong>ns' werken was in een heel letterlijke zin een stap<br />
vooruit: de entree van de figuur door haar een gracieuze<br />
voorwaartse <strong>be</strong>weging te laten maken. Het is duidelijk<br />
dat de pose en de gebaren van Elena Grimaldi en haar<br />
dienaar uit studies in Van Dycks schetsboek komen.<br />
Hierin tonen twee schetsen naar het leven twee wandelende<br />
personen: een man met een naar voren gestrekt <strong>be</strong>en en<br />
een vrouw met een slepend kleed.<br />
Van Titiaan en Ru<strong>be</strong>ns had Van Dyck ook geleerd dat<br />
hij zijn portretten haast ongemerkt een zekere grootsheid<br />
kon geven door elementen uit religieuze historiestukken<br />
toe te voegen, zoals de oprijzende gecanneleerde<br />
Corinthische zuilen achter Elena Grimaldi.<br />
Hun zachtgolvende regelmaat harmonieert met die van<br />
haar kraag, manchetten en de modieuze rode parasol.<br />
22 OPENBAAR KUNSTBEZIT IN VlAANDEREN 1999/2<br />
Titiaans invloed is ook merkbaar aan het feit dat Van<br />
Dyck hier een zwarte page schildert.<br />
Genua dreef handel in Afrikaanse slaven en er waren<br />
in de dagen van Elena Grimaldi talloze zwarte knechten<br />
in de stad. Toch zijn er een paar aanwijzingen dat Elena<br />
Grimaidi's zwarte page tenminste voor een deel een<br />
fantasiefiguur is: zijn tijdloze kleding, zijn scherp geptmte<br />
oor, de voor zijn kleine postuur vreemd aandoende<br />
volwassenheid van gezicht en lichaam en vooral zijn<br />
eerbiedige gelaatsuitdrukking, die ook afkomstig is van<br />
historiestukken. De functie van die uitdrukking op dit<br />
schilderij is om de status van zijn meesteres te verheffen<br />
tot een schier bovenaardse.<br />
De traditionele identificatie wordt uitvoerig gesteund<br />
door archiefstukken omtrent Elena's zoon Filippo. In de<br />
18de-eeuwse genealogie van Buonarotti wordt haar plaats<br />
in de stamboom uitgezocht - zij is de dochter van<br />
Giacomo Grimaldi, de vrouw van Giacomo Cattaneo en<br />
moeder van vier kinderen. Haar broer Geronimo werd in<br />
1643 kardinaal en hw1 vader Giacomo was senator<br />
geworden in 1607. Over haar eigen leven zijn geen<br />
gegevens gevonden. Het opmerkelijke feit dat haar naam<br />
door mondelinge overlevering tot ons is gekomen,<br />
is zeker te dartken aan het buitengewoon fraaie <strong>be</strong>eld dat<br />
Van Dyck van haar geschapen heeft. Dit meest Venetiaanse<br />
onder Van Dycks Italiaanse portretten dateert, met de<br />
pendanten van de kinderen, van eind 1623. Van Dyck zal<br />
dezelfde sierlijke voorwaartse <strong>be</strong>weging later nog wel<br />
meer gebruiken in zijn portretten.<br />
Marchesa Elena Grimaldi<br />
162 3, olieverf op doek,<br />
246 x 173 cm<br />
Washington, National Gallery af<br />
Art, Widener Colleefion<br />
Foto: Lyle Peterzeil<br />
Copyright foto: Board af Trustees,<br />
Notional Gallery of Art,<br />
Washington